ACTA TRANSLATIONIS CAPITIS S. VALENTINI MARTYRIS GEMMETICUM IN GALLIA AUCTORE BALDRICO EPISCOPO DOLENSI.
[recensere]Monitum.
[recensere]1. Gemmeticum ordinis Benedictini antiquum monasterium in Sequanae fluminis peninsula, a Rothomago, in cujus situm est dioecesi, quinque circiter leucis distat. In hujus monasterii ecclesia asservatur caput S. Valentini martyris, Roma eo delatum: quod pluribus miraculis clarum, ac venerationi publicae expositum, annuo festo honoratur. Translationis hujus et miraculorum historiam scripsit Baldricus urbis Dolensis in Britannia Armorica episcopus, sive, ut ipsemet scribit, pontifex metropolitanus, qui sub initium saeculi XII floruit: a cujus calamo habemus Historiam Hierosolymitanam libris quatuor distinctam, et inter Gesta Dei per Francos editam. Orditur eam ab anno 1095 a quo initium habet militaris illa in Oriente expeditio, desinit vero cum captis Hierosolymis, quod quinquennio post contigit. Eam describit Ordericus Vitalis in Historia ecclesiastica, l. IX, ubi sub finem haec de auctore tradit: « Civis fuit Aurelianensis, monachus et abbas Burguliensis, liberalibus imbutus studiis, et religiosae meritis vitae venerabilis. Inde pro religione et sapientia ad gradum Dolensis archiepiscopatus, delectione provectus est ecclesiastica. In episcopatu monachatum servavit, et cum monachis, prout fors dabat, plerumque habitavit. Indomitis enim Britonibus praeerat, quorum perversitatem tolerare non poterat. Unde protervos et exleges frequenter deserebat, et in Northmanniam fugiebat: ubi Dolensis Ecclesia super Riselam fluvium a temporibus S. Sampsonis regnante Hildeberto rege Francorum fundos habebat, et quiete pacificeque possidebat. Ibi scriptis et dogmatibus suis auditores suos ad Dei cultum incitabat, et vicina coenobis, Fiscannum scilicet ac Fontinellam atque Gemmeticum aliaque plura visitabat, et in timore Dei sacris sermonibus confortabat. Tandem in senectute bona defunctus est, et Pratellis in basilica S. Petri apostoli ante Crucifixum sepultus. » Haec Ordericus, qui historiam suam absolvit anno Christi 1041. De aliis Actis sanctorum ab eodem Baldrico scriptis suo tempore agemus.
2. Hanc historiam translationis capitis S. Valentini et miraculorum ex codice ms. ecclesiae S. Audoeni nobis |1153| communicavit Federicus Flovetus noster. Baldricus episcopus pro scriptionis hujus auctoritate allegat num. 1. « Gemmeticensium non discredendam sinceritatem, antiquam simplicitatem, puram relationem, et pro miraculis testimonia. » Ac num. 17, relato miraculo valetudinis redditae fratri Hugoni praecentori, addit: « Hoc ex ipsius ore hausimus, fratribus aliis, qui cum eo illud attestati sunt, audientibus. »
3. Cujus S. Valentini illud caput sacrum censeri debeat, non aeque liquet. Appellatur num. 2, « presbyter Interamnensis. » Ast « Interamnensis episcopus » fuit: et S. Valentinus presbyter Romanus traditur fuisse, ejusque apud Romanos in S. Sebastiani aede asservari caput. Anno autem 1605 corpus S. Valentini episcopi apud Interamnenses in arca plumbea inventum est, quod itidem in monasterio S. Benedicti Bagensis ad urbem Rubricatam prope Barcinonem opinati sunt Hispani asservari, ejusque caput, ad Taurum urbem Zamorensis dioecesis devectum, argentea capsula custodiri. Quae de altero sancto ejusdem nominis Valentino accipienda esse videntur.
Incipit historia translationis.
[recensere]CAPUT I. S. Valentini caput Roma Gemmeticum delatum. Agris incursu bestiarum liberatis veneratio accessit.
[recensere]|1153A| 1. Qualiter beatissimi Valentini caput Gemmeticum usque allatum sit successivis temporibus, stylus noster, licet admodum impolitus, scribere non pigritetur, sicut nobis retulit fratrum non discredenda sinceritas, et ipsis illud promulgaverat antiqua Patrum et mira simplicitas. Ego igitur sanctae Dolensis Ecclesiae sacerdos, quamvis indignus, dignitate pontifex metropolitanus, nomine Baldricus, monachorum Gemmeticensium puram relationem pro auctoritate recompensans, litteris perstringere procuravi, quod de capitis translatione audivi; nec non et pauca, |1153B| quae de multis miraculis, quae per eum Dominus operari dignatus est, ipsorum testimonio credulus cognovi.
2. Quidam qui sacerdotio fungebatur, orandi gratia ad apostolorum limina properans, Romam perrexit, et iter arreptum, Deo prosperante, consummavit. Quasdam tamen ascensiones in corde suo disposuerat, ut, si quomodo sanctorum pignora reperisset, ea diligenter apportaret et diligenter conservaret. Et sacerdos in domo cujuslibet hospitatus est, patefecit alicui desiderium suum; si quod forte sui desiderii solatium inveniret. Dum super his confabularentur, quispiam adfuit qui de Valentino presbytero Interamnensi mentionem fecit: « Illius caput, chare mi, tibi possem largiri, non |1153C| cupiditate lucri allectus, sed Ultramontana ut inde gaudeat et illustretur provincia, valde sollicitus. Quod si mihi dicenti discredis, saltem juranti credas volo, quia, quod dico, sic verum esse profiteor. » Et illico juravit igitur id ita sacerdoti ultroneus, et caput Valentini, quod absconditum sciebat, post sacramentum exocculuit, et illud presbytero tradendo satisfecit. Nam et presbyter ei de honorifice tractando capite adjuratus spopondit, et sic alter ab altero salutatus discessit. Intellexit ergo sacerdos, quia Dominum itineris sui habuerit prosperatorem, quia voti sui eum effecerat compotem.
|1154A| 3. Redit sacerdos thesauri diu desiderati bajulus, spemque suam totam collocat in Valentini orationibus, aspera et invia montium et rupium indemnis transvolat, et demum Neustriam applicat. Commendavit presbyter illud sanctissimi capitis patrocinium, ubi libuit; quod aliquanto post tempore Gemmeticum ad coenobium allatum, ecclesiae illius alumnis tradidit, ibique monachum induit. Reposuerunt autem illud pro tempore retro secus altare beatae Dei genitricis semperque virginis Mariae, quoniam non audebant de eo adhuc publice praedicare. Multa consumpta sunt tempora et hos rumores senescens pene oblitteravit vetustas; creber tantum inter fratres illos de Valentino fiebat sermo et frequens confabulatio. Noverant quidam eorum locum in quo |1154B| caput erat absconditum, quod tamen nemini exterorum volebant propalare. Differebant igitur in tempus, usquequo temporum Moderator eis opportunum indulgeret tempus. Timebant quatenus ab eis exigeretur, quod occultatum servabatur. Jam tantum illud pignus nobile in theca reposuerant eburnea, et inter alias veteres capsas collocaverant. Quidam siquidem dubitabant ne forte pro Valentini capite caput aliud haberent. De sacramento tantum audierant, sed perjurium suis in cordibus avidissime timebant. Beatus etiam Valentinus nondum quibuslibet auditus evidenter eis innotuerat.
4. Contigit aliquando quatenus benignus Deus |1154C| colonos Gemmeticenses visitaret, eosque clementer corriperet; nec jam famulum suum ulterius volebat absconditum, quem Neustriae decreverat profuturum. Misit ergo Rex regum, artifex mirabilis, quemdam suae ultionis exercitum, Gemmeticensibus valde nociturum, et omnes suas segetes, nisi cito ad eum clamaverint, exterminaturum. Misit, inquam, bestiolas ad genus humanum impugnandum et expugnandum, muribus assimiles, quas vocant mulotes: quae totam agriculturam depopulabantur, et mirum in modum hominibus cunei truces inimicabantur, sata secabant, grana consumebant, et terram excultam in vastitatem redigebant. Sic sic |1155A| serenissimus aliquoties contra nos immissiones malas praeparat, ut corrigamur, ut clamemus, nec deficiamus, quatenus exaudiamur. Clamaverunt autem Gemmeticenses ad Dominum, ad quem et clamare oportebat, quia jam ab animalibus illis vix aliquid residuum erat. Non enim vel in die vel in nocte a segetum consumptione absistebant, sed inimicum examen inimico dente omne messium culmen secabant. Videres illas feras legiones per agros lascivientes, nec erat qui ultioni divinae resisteret. Clamaverunt igitur ad Dominum meditullitus, qui tandem exaudivit eos, et hoc modo liberavit afflictos; etenim fateri compellebantur, non aliunde passionem illam illudve flagellum, nisi ex Dei vindicta, processisse.
|1155B| 5. Erat in ecclesia Gemmeticensi quidam inter fratres religiosos religiosus, cui semel in ecclesia et denuo sanctus apparuit Valentinus. Erat autem honesta persona, pallio comptus candido, sacerdotali decoratus indumento; voce quoque imperiosa dicit ei: « Vade, inquit, et dic fratribus, ut caput nostrum, de quo quidam ambigunt (Valentinus siquidem ego sum), per agros et regionem istam deferant, compita vel plateas circumeant, quia revera Deus eis propitiabitur, si nostri ex hoc nunc festinius reminiscentur. » Contempsit homo, quoniam arbitrabatur de somnio. Die altera Valentinus eadem visus est replicare verba. Nec tunc monachus acquievit, sed adhuc taciturnus exspectavit. Nocte subsequenti dum fratres pene matutinas consummarent |1155C| orationes, increpativus adfuit Valentinus, et voce, quae a multis audiri potuit, monachum desidiosum ita redarguit: « Usquequo dissimulas? usquequo pigritaris? nonne vides quantae terrae isti imminent clades? Vade, loquere: jam noli tardare. Sin autem . . . » Audierunt aliqui homines loquentem, et strepitum, sed tamen non intellexere verbum. Adest, cui erat imperatum, evocatus, minis Valentini terribiliter excitus, enarrat primam et secundam visionem, suamque redarguit negligentiam.
6. Postquam is de tertia collocutione locutus est, crediderunt ei, quoniam audierunt vocem increpantis. Statim omnes accelerant moras, exornant |1155D| B. Valentini capsulam, ut portari debeat; coaptant illi, venerando subdunt colla gestatorio, quia id praesumebant de Domino. Confluunt accolae catervatim, fundunt preces et lacrymas, aliquatenus castigati, agunt processionem, per beati suffragia Valentini expetunt et exspectant pietate sua liberationem. Peragunt litanias, et Christianas in circuitu deducunt choreas. Feretrum illud sanctissimum, nobile illud propitiatorium, quod vehebatur, continebat; in quo post Deum singulariter confidebant. Mira res! Agmen inimicum hominibus, et satis inimicum, mulotes illi, ac si Valentini sensissent increpationem, ex tunc indemnes conglobati, ad Sequanae fluvium properabant, vel ultronei, vel Valentini jussu coacti, alveum fluminis inextricabilem |1156A| ingrediebantur, et mergebantur, et vastis gurgitibus intercepti, suffocabantur. Omnipotens etenim, ad ostendendam chari sui virtutem, illum exterminatorem cuneum exterminabat, et Valentini sui nomen per hoc propagabat.
7. Mirabantur et obstupescebant piscatores inconsuetam providentiam retibus suis retinentes. Sic paucis diebus mulotes illi altis hiatibus absorpti sunt, et de eorum absentatione omnes indigenae gavisi sunt. Nam nondum ille malus exercitus usque ad internecionem totum trituraverat, quoniam Valentini oratio luem illam anticipaverat. Messuerunt igitur quod residuum invenerunt, plus de tam praesenti miraculo hilarati quam de praecedenti damno fere contristati, siquidem secum habebant |1156B| fidelem patronum, exauditorem promptum, adjutorem efficacissimum, cui se commiserant, dominum suum Valentinum. Confidebant etiam, quia de omnibus aliis angustiis per B. Valentinum liberaret eos Dominus, quoniam promittebant se illum posthac habituros honorificentius. Divulgatum est istud circumcirca miraculum, et jam in ore omnium frequentari, beatissimum audire Valentinum. Apparatum igitur extemplo praeordinant venustiorem in quo requiesceret vel circumferretur et capsulam deargentant suis munificis largitionibus.
Caput II. Ope S. Valentini incendia exstincta. Pestis et siccitas sublata.
[recensere]|1156C| 8. Ad ignes autem nocivos sopiendos experta fuit in hujusmodi virtus saepe nominandi martyris. Officinae famulorum amplae et porrectae monachorum officinis erant conterminae et contiguae, ita ut vix angustum spatiolum a se ipsis dirimeret utrasque. Ignis incaute subcineratus incanduit, et totam domum illarum fabricarum illico corripuit. Flammis crepitantibus furebat incendium, et graviter minabatur domibus monachorum, quod etiam esset ipsius ecclesiae detrimentum. Ventus tectis monachilibus erat contrarius et prosilientes scintillae et flammae invehebantur in Dei servorum aedibus. Monachi matutinos psallebant, sed ignis necessitate cogente, psallentium illud interruperunt, quia quod imminebat periculum formidabant. Jam vero totam spem |1156D| evadendi amiserant, cum quidam eorum ferculum Valentini advehunt, et pene flammis ingerunt incendiisque furentibus opponunt. Deseruerunt autem thecam illam inter domos propinquiores et discesserunt, quia vim et calorem ignis exciti ferre non potuerunt. Eodem momento ventus ille desipuit, et ventus ei contrarius sufflare coepit, ita et ignis in seipsum retortus extabuit et defecit. Videres cujusdam domus tignum altera parte combustum, altera manere illaesum. Ad tam praesentis miraculi praebendum testimonium gaudebant omnes, quis enim inde non gauderet? Deum et B. Valentinum alta voce collaudantes? Quanto enim erat martyr ille in miraculis copiosior tanto erat eis populisque finitimis gloriosior.
|1157A| 9. Iterum contigit quatenus temporibus nocturnis furtivus ignis escam in domo sibi praeparatam invenerit et corripuerit; nec jam clandestinus domus fastigia transilivit, sed tetris vaporibus, quidquid ligneum erat, consumendo invasit. Vis vaporantis incendii sidera reverberabat, et densarum favillarum globus ipsi ecclesiae periculum intentabat; nam et ventus contrarius scintillas in ipsam ecclesiam retorquebat. Allatae S. Valentini reliquiae, et ventus confestim tanquam erubuit, et ignis a furore suo descivit, et omnis fervor immanissimus illico siluit.
10. Sancti martyris Valentini virtutem in aliis etiam expertam habemus miraculis. Nam et immoderatam hominum mortalitatem saepe mansuetavit, et quanti sit apud Deum meriti, manifestis indiciis |1157B| insinuavit. Ut vero de multis pauca reducamus ad memoriam, adhuc aliquid addam, quatenus et in his glorificetur Deus, beatus quoque magnificetur Valentinus. Modernis temporibus mortalitas horribilis cujusdam villae, quae Durclerus videtur, hominibus incubuit, quae sic mortalibus illis gravis lues irrepsit ut quotidie vel decem vel ad minus septem vel sex efferrentur cadavera, vix a superstitibus tumulanda. Qui enim aliquando sani putabantur, veloci morbo afflicti, appetebant et subsequebantur quos heri vel perendie humandos extulerant. Sic erat in illa clade ut quicunque parum quid doleret, nihil nisi mortem intempestivam exspectaret. Desierant aliquatenus consuetas exsequias celebrare, quia vel omnis vel unus quilibet sibi timebat in commune. Lacrymas |1157C| quoque, quas residui solent immolare sepultis, quas a charis suis humanitatis extorquet affectus, ordine praeposterato, ex se impendebant vivis, quia jam securi de mortuis; et tanquam eorum exsiccatis lamentis, postquam aliquis suorum morbo percellebatur, ipsi diminueret, mox migraturo duntaxat plorabatur. Luctum suum et lamentationes gens tremula, gens anxia convertunt ad Dominum, et supplicant sibi beatum afferri Valentinum; erat enim et est locus ille fratrum Gemmeticensium. Quid longius morer? Fertur illuc illud ad amplectendum propitiatorium, et sancti Dei sentiunt adjutorium. Qui enim aegrotabant, Deo gratias, confestim convaluere, nec postea nisi naturali |1157D| morte et diuturniori infirmitate aliqui migraverunt. Laetatur et exsultat plebs illa, quia aufugerat pestis iniqua; gratias agunt Deo, seque corde tenus beatissimo commendant Valentino.
11. Quia semel de mortalitatis effugio per divum Valentinum fecimus mentionem, quoniam huic rei interfuimus, aliam per Valentinum hominibus impensam referamus consolationem. In loco, qui dicitur Blinguitutum, mortalitas coepit desaevire, et potestatem illam profligare. Mittitur Gemmeticum; rogat populus, et coloniae illius majores, illuc sanctissimum debere dirigi Valentinum, ut pote vico illi satis conterminum. Valentinus illuc dirigitur et quantum apud Deum valeret confestim ostenditur. Sedata lues tepuit, divus quoque Valentinus ad sua |1158A| rediit magna cum alacritate et ingenti processione cui et nos interesse promeruimus. Quia in nullo inefficax Valentinus invenitur, die tertia subsequuntur illum terrae illius habitatores, gratia agentes, et quod cessavit pestis illa, nuntiantes Adjiciunt etiam: Qui in lectulis decubabant, et velut in exstasi, dum nobiscum essetis, extabuerant, ecce per divum nostrum Valentinum convaluerunt.
12. Unum aliquid, licet multa supersint, scripto adjiciendum autumo, quod nullatenus deputari possit, nisi miraculo. Herbae marcuerant, segetes exalbuerant, quoniam terram intempesta siccitas siccaverat; omnis ager pulverulentus sterilitatem minabatur, et omnis homo timoratus conquerebatur. |1158B| Indicunt Gemmeticenses processionem, ad quam populorum conspiceres devotionem, nec remanere potuit Valentinus processionem necessariarium ( sic ) comes opportunus, et idcirco irremotus; per illum siquidem spem omnes habebant in Domino. In honore S. Philiberti quaedam est ecclesia, aliquanto interstitio a Gemmetico semota, tamen orantibus idonea: illuc pedem dirigunt, et ad oratorium perveniunt. Sol in nimio fervore suo coruscabat, et nubilum nullum polus ostendebat; imo serenus erat. Ibant interim monachi per B. Valentinum suum collegam, ad Deum conquesturi et pluvias impetraturi; neque super hoc diffidebant. Quis enim diffideret qui Valentinum propter se intercessorem statueret? Intraverunt ecclesiam, et |1158C| sacrificare accelerabant (tanto dum scribe vel relego concutior tripudio ut vix explicem quod sentio), coelum ex se nubeculis obfuscari coepit et modicum, et iterum modicum intonuit, statim pluvia copiosa distillare coepit. Missa celebrata chorus ille monachorum sedit, exspectans si forte pluvia cessabit; non enim poterant ad monasterium redire, nimia disturbati imbrium distillatione. Ea re nudus aer modicum quid exalbuit, et nubium densitas latices suos sustinuit, et tempus illis fratribus redeundi opportunitatem permisit. Revertebantur, et pluvias imminentes reverebantur; nec tamen a pluviarum elapsu fatigabantur, videlicet quae magis stupeas, pluviae a dextra et a laeva ipsis videntibus cadebant, |1158D| nec tamen processionem offendebant. Reversi sunt ad monasterium, et a pluvia pro qua supplicaverant exhilarati, et a pluvia illa in nullo laesi.
Caput III. Varii aegri, implorato S. Valentini patrocinio, sanati.
[recensere]13. Impium est silere de Valentino, pium est autem, sicut coactus fuerit, de Valentino loqui. Taciturnitatis impiae et ingratitudinis redarguendi sunt, et praecipue sui [sunt] qui vident haec et alia, et silent, qui contegunt Valentini gloriam quam decet amplificare, qui offuscant quem decet publice commendare. Corrigant igitur culpam suam et loquantur, adjiciant scriptis scripta, quia summus Opifex |1159A| non cessat adjicere miraculis miracula. Modo ad pluviam iterum postulandam fratres cum Valentino suo exierant et redibant. Abbatis agaso, quem magistrum equorum intelligimus, jam diu videndi usum amiserat, et jam super hoc in desperationem exciderat. Vident propinqui sui capsam Valentini praesentem, et cucurrerunt, ut adducerent ingemiscentem; quem tenentes manibus generosum quid intonuerunt auribus, et sistunt eum coram Valentini occursibus. Substitit parumper processio, quoniam suo condolebant mancipio, circumdant famuli collum ligno ad candelam faciendam, et adiungunt ad illud sancti mausoleum. Capsam tangit, et tenerrime deosculatur, et pro infirmitate sua singultuosus deprecatur. Subjungebant qui aderant (aderant |1159B| autem et multi) suas preces ejus precibus, et nullatenus vacabant a supplicationibus. Vovet et immolat pro se ipso Ranulphus (Ranulphus etenim vocabatur), utpote pro se ipso gemebundus. Parvo dierum intervallo postquam de se ipso satisfecit Valentino, utrumque ex integro recuperavit sensum, quia sibi separaverat Valentinum.
14. Haec quidem pauca sunt, quia plura et ampliora supersunt. Nepos ejusdem agasonis aetate juvenis, nec multo post valetudine gravi detentus, in lecto decubuit, et vehementer aegrotavit; aegrotavit, inquam, quoniam et visum et auditum amisit, insuper et amentiae passionem incurrit. Parentes adolescentuli dolebant, et corde et voce pro nesciente Valentinum invocabant. Per parentum invocationem |1159C| visus ei redditus est, seu auditus aliquatenus obstupefactus est. Amentia quoque parum quid siluerat, sed adhuc omnimodis aegrotabat. Per manus ad Valentinum adducitur, et pro eo ingemiscitur. Subjiciunt eum sancti feretro, et quid agere debeat, illi plus indicitur signo, quam verbo, aures siquidem ejus oppilate claudebantur. Parumper obdormivit, et totus illico sanus surrexit.
15. Mulier quaedam tempore meridiano ad suas segetes visendas exivit, sed nescio quid vidit, quoniam dementiam incurrit. Tenta est gratis a suis et alligata vinculis, quoniam aliter nequaquam poterat cohiberi. Adducta est vincta Gemmeticum, ubi non nesciebant dominum cum Deo perennare Valentinum. |1159D| Adducta est, inquam, et vesano spiritu sauciata, in ecclesiam illam immunda femina inducta est. Pro sua vero immunditia de coenobio illam emiserunt, et extra in atrio locaverunt; lotum est illud sancti domicilium, et insanae praebuere loturam ad sorbendum. Sorbuit et extemplo convaluit; et post gratiarum actiones ad proprios lares incolumis repedavit.
16. Quoniam de in amentiam versis et per beatum illum curatis quaelibet parvula facta est mentio, aliud haud ei dissimile occurrit animo, quod nec praeterire vel dissimulare non audemus, ne forte frustremur ejusdem protectoris patrocinio. Quaedam annis [anus] illa, de qua dictum est superius, junior, amens casu accidente effecta est, et ultra modum efferata est, vel pro amicorum inopia, vel pro gravi |1160A| nimis injuria, vel pro vicinorum incuria passim vagabatur, et a nemine compescebatur. Idcirco semper invalescebat furor, quoniam agitabatur vagabunda per compita et per agros, quidam subsequebantur eam illudentes, et super ejus stultitia plerumque ridentes. Talis est enim inscitia saecularis, et levitas puerilis, ut inde persaepe rideant unde dolere debuerant. Erat jam horrori et timori omnibus timentibus ut malum aliquod singularis hominum inimicus per ipsam ipsis machinaretur, et nox erat nocte et die, quoniam talium insensatorum abdicatur dormire. B. Valentini festivus dies advenerat, et populus aliquantulus confluxerant, adducunt eam, dum missas celebrant, ante sanctum, et dum adhuc celebrarentur, pristinum dementata illa recuperavit |1160B| sensum. Egerunt Deo gratias, et B. Valentino voluntaria immolavere praeconia.
17. Agamus et nos Valentino laudes, qui omnibus Christianis et specialiter Gemmeticensibus semper praesto est promptus exauditor. Quod miracula miraculis nova veteribus proponimus nemo causetur, quoniam non ignorantur. Tempora temporibus anticipamus, dum et a narrantibus, sed modeste ingerentibus, anticipamur. Quidam praecentor in Gemmeticensi ecclesia, Hugo nomine, gravi corporis in infirmorum domo deprimebatur infirmitate; Valentini solemnitas aderat et de vespertina synaxi fratres Hugoni suggerebant: « Non poteris, inquiunt, ad ecclesiam pergere, quocirca te oportet hic seorsim vesperas celebrare. Hic tecum remanebimus, et prout |1160C| poterimus, solemnizabimus; infirmus enim a nudiustertius multis anxiaris passionibus.|Absit, inquit, ut hic audiam, quia, ut illuc, quod est caput Valentini domini mei, vadam, me ipsum cogam! » Ibat ut audiret, ibat ut capsam deoscularetur, ibat ut oraret et rediret; non ad usque monasterium pervenit, quia pro devotione sua ei sanitas obviavit, et ut laudibus peractis sanus rediret et ut gustaret famelicus obtinuit, appetitum siquidem comedendi retroactis diebus amiserat quem curatus recuperaverat. Ad matutinos quoque choro fratrum interfuit, et ac si nihil passus fuisset tota nocte, sequenti quoque die praecentoris officium explevit. Hoc ex ipsius ore hausimus, fratribus aliis, qui cum eo illud |1160D| attestati sunt, audientibus.
18. Frater alius, Turaldus nomine, aetatis aliquantulum provectae, sacerdotalis dignitatis et ipse, in sinistra mamilla graviter patiebatur, multisque diebus affectus affligebatur. Vix tamen stare poterat, vix poterat anhelare, quia corpus et lectus ei versabatur in infirmitate. Tempus adfuit, quo Valentini solemnitatem celebrari oportuit. Turaldus, qui sui ipsius compos non erat, quoniam dominabatur ei infirmitas, ut ad ecclesiam properaret, secum deliberavit, sed per se non potuit, donec infirmario accito, super eum incubuit, et sic ad ecclesiam tremulo gressu maturavit. Spem enim habebat in S. Valentino, nec ab ipsius volebat defraudari festo. Subjacuit feretro, et post septem psalmorum expletionem |1161A| ac litaniarum consummationem ad capsam deosculandam erigitur, sed quia statura pusillus erat, ipsam minime deosculatur. Strepitum dedit illa tamen quam maximum, ita ut famulus ille, qui longiuscule abscesserat, tinnitum illum audierit, et expavit monachus, quod aliquod infortunium capsae accidisset veritus est; sed postquam omnia solerter perspexit et aliter esse perpendit, factus securior, in seipsum reversus, et sanus factus est. Alluserat enim sibi Valentinus exsultationis signo strependo, non loquendo.
19. Tempora mihi deficient, vel ego temporibus, si recapitulare singula praesumo, quae per B. Valentinum operari disposuit Dominus. Multis autem praetermissis, saltem ad pauca succingamur. Frater |1161B| quidam Ursio magnae opinionis homo, et prior ecclesiae Gemmeticensis erat, qui et honestate vitae et litterarum peritia affatim perlucebat. Sed sicut imperium imperatorem, regnum regem, principatus principem nequaquam defendit a morte, ita honor et littera neminem tuetur ab infirmitate; possumus tamen differre et exinde quodlibet emolumentum habere, sed tandem non omnino possumus aufugere. Passus est itaque prior, quem non satis munierat vel littera vel honor. Jacebat pene per duodecim dies impastus, quoniam privatus ab eo abscesserat appetitus. Imbecillis membris omnibus tabescebat et per momenta singula deficiebat. In mente ei venit Valentini pia recordatio, quia nec erat negligendum etiam insipido de tanti patroni patrocinio. Rogat |1161C| famulum, ut se ad thecam beati viri ducendo vel bajulando susteatet, quia per se pedes ire non valeret. Discalceatus erat caligis monachilibus, quoniam vehementer imperitabat ei morbus, toto corpore sustentatus, adductus est, et capsam alte sublatam subingressus est. Oravit, vovit, ploravit, sanusque effectus sine sustentante, quo voluit, reversus est. Nemini siquidem Valentinus est inexaudibilis, qui eum tetigerit unguento pietatis, adest desolato, adest afflicto, adest quibuslibet miseris.
20. Humores mali hominibus aliquoties dominantur, per quorum immoderantiam vapores ignitos patiuntur. Procedit autem haec passio vel ex inordinato |1161D| phlegmatis vel sanguinis vitio, multoties vero provenit occulto Dei judicio. Est autem hujusmodi, ut calor ille igneus vix possit exstingui, nisi vel usque in mortem, vel plerumque per misericordiam invocati Dei. Aufert autem illa passionalis infirmitas somnum patientibus, quoniam semper stridentes dentibus, duntaxat ululant. Est autem morbus ille furoris assimilis, quia caro marcida putet, fumat et deficit. Hujusmodi duo patientes, alter homo, mulier altera, beato astiterunt Valentino, horrendum vociferantes, et tamen auxilium ejus efflagitantes. De sua paupertate obtulerunt alter pedem cereum, alter manum, quia et in his auxiliabantur membris: et sani facti uterque ad propria remeavit incolumis. In nullo siquidem Valentinus |1162A| impotens est, nisi si quis ei ingratus et inconveniens est.
21. Vere mirabilis Deus in sanctis suis, qui et ipse facit mirabilia magna solus; in quo sane vivit Valentinus, operarius et ipse per eum non otiosus. Non etenim potest otiosus esse quicunque Deo noscitur adhaerere. Ecce iterum per B. Valentinum, imo Valentinus per Deum cuidam subvenit misellae quam prius Dominus Deus percusserat caecitate. Sanctae quippe percussiones omnipotentis Dei multae sunt, et ejusdem sanitates innumerae. Est tamen in utroque gratia Dei tam multiformis, ut sit etiam indicibilis. Ipse percutit ut sanet, sanat ut salvet, salvat ut coronet et glorificet. Ipse praedictam mulierem orbavit lumine, cui per Dominum Valentinum |1162B| decreverat subvenire. Et credo, ipsa peccaverat, sed occultum Dei judicium hoc ad laudem suam et ad fidelis sui memoriale futurum esse providebat. Scriptum quippe est: Neque hic peccavit, neque parentes ejus, sed ut manifestentur opera Dei in illo (Joan. IX, 3) . In illo fuit autem sic. « Uxor cujusdam famuli Gemmeticensis, famuli videlicet monachi eleemosynarii, gravissimam incurrit invaletudinem, ita ut pene omnibus dissoluta membris multo tempore debilis in lectulo quieverit, imo laboraverit; erat namque languor fortissimus, ita ut vix in ea remanserit halitus. Eadem urgente incommoditate, oculorum lumine privata est, magnaeque miseriae irremediabiliter addicta est. Processit tempus et tempus, et mulier inopibiliter conquerebatur. In |1162C| somnis enim vix quolibet somno potiebatur, vel magis semimortuo suo marcebat orba lumine: qualiscunque sua sanitas, infelix erat, quoniam in lamentis tota subsistebat. Tempus diutinum ita processit, et ipsa ab oculis pene desperavit. Locutus est tamen vir ad conjugem, et ita blandiloque consolatus est lugentem. Jam quoque stillare incoeperant oculorum pupillae, ut magis desperaretur a salute. « Si, mea, inquit, mulier, te voveres B. Valentino, cujus dies ista festiva, ut sancti te servam illius profitearis, ut ei capitale tuum reddas quotannis, credo convalesces, quia apud Omnipotentem adjutor efficacissimus est. » Mulier lugubris, cujus specialiter mentem praecordiales corrodebant injuriae, libenter |1162D| acquievit, et praeambulum gradu maturato subsequens, ad ecclesiam in die festo cucurrit. Vovit, oravit, dormivit, et mirum in modum applaudentibus populis sine duce domum suam illuminata redivit, promissumque capitaneum annuatim B. Valentino reddidit, nec immerito, quoniam Valentinum valens sibi repererat refugium. Luctus ipsius diuturnus diuturnum reversus est in gaudium, quia fugatis tenebris deinceps habuit lucis oculare subsidium. Fratres prae gaudio flentes ad Dei laudem signa pulsaverunt, et quoddam jubilaeum cecinerunt canticum, quia super his virtutibus tacuisse autumabant sacrilegium.
22. Frater alius aegrotavit, et pene usque ad ultimum defecit; ab aliis obnixe fratribus amabatur, |1163A| quoniam bona conversatione decorabatur. Quadragesimale tempus adfuit, ipsum tamen carnibus sustentari oportuit. Tandem de morte fratris dubitaverunt, et juxta christianitatis consuetudinem, infirmorum oleo delibutus est. Ipse tamen in se |1164A| utcunque reversus plus signo quam verbo famulos exhortatus est, quatenus eum coram beato sisterent Valentino, si forte ipsius adjuvaretur precario. Factum est, et illico ab infirmitate illa curatus sanus egressus est.