IN CHRISTUM PATIENTEM
[recensere]CARMEN HEROICUM.
[recensere]
Arma alii, et fuso partas de sanguine lauros
Dicere ament, Regesque canant et proelia Regum.
Tu mihi pacando promisse salutifer orbi
Regnator, summi soboles aeterna parentis,
Carmen eris, tu Christe, tuae tibi mortis honores
Ingredior: quando ligno sublimis ab alto,
Conflictus, leto indecori, paterere supremos,
Humanámque tuo reparares funere gentem.
Si mihi, divinos mortali voce labores
Cantanti, poenasque omnes, seriémque dolorum,
Indignosque obitus, et si contingeret, illi
Par tuba, quae Manes imâ tellure sepultos
Judicium ad magnum, mundo ex ardente, vocabit:
Quos motus animorum, et quàm confusa cierem,
Per populos lamenta, quibus clamoribus orbem
Attonitum, quanto turbarem pectora planctu!
Quamquam, ô Christe, tuos sat forti pectore dicam
Interitus: si me divino incenderit aestu
Spiritus is, qui te morientem, aegrósque trahentem
De cruce singultus, qui quondam funere in ipso,
Te regnorum, habilem perrumpere claustra silentum
Fecit, et inferno leges imponere mundo.
Pierii colles et numina vana profanis
Vatibus implorata, levésque facessite nuga.
Una meos omni demum pro numine cantus,
Una meos animos crux impleat. O bona Vati
Crux assiste tuo: seriem da pandere rerum
Tantarum, penitúsque sacros recludere fontes,
Perditus unde orbis lucem, vitamque recepit.
Da posse infandum populis narrare dolorem,
Montibus in summis, rigidas qui rumpere cautes,
Qui rutili potuit splendorem extinguere Solis,
Miscere extincto turbata elementa magistro,
Naturaeque omnem latè confundere vultum.
Colle in pendenti, Solymae sub moenibus urbis
Hortus erat: collémque frequens oleaster, et hortum
Felici ramo, silváque virente tegebat.
Huc Christum bissex socii loca sola petentem
Frondenti in saltu, comitari saepe solebant.
Huc quoque, mensarum fundato more novarum,
Libatisque Patri dapibus, sacrísque peractis,
Venerat ipse, libens qui morti occurreret atrae,
Atque ultro sese fata ad suprema pararet.
Juxta aderant comites jussi vigilare, sed altus
Defessos jam nocte sopor superarat oborta.
Ille autem in nemoris solus spatia ampla profundi
Dum penetrat: mortisque genus meditatur acerbae,
Paenarúmque ignominiam, injustosque dolores:
Dúmque animo violenti obitus, violenta recursant
Supplicia, et fosso dandus de pectore sanguis,
Insolito sensit differri corda pavore:
Turpis eum leti dubitantem, et multa morantem
Terrores circumvolitant, ac frigidus horror.
Sed contra imperium urgebat genitoris, et ipso
Jam datus à primae consensus limine vitae:
Quando olim sortem fratrum miseratus iniquam
Sumpserat hos artus, et se devoverat aris,
At dum turbatae crebrescunt taedia menti,
Conflictu in medio, genibus procumbit in udam
Fusus humum, supplexque parentem affatus, ab alto
Has animi trepidus fundebat pectore voces.
Quae diversae autem surgit discordia menti?
Quò feror! aut quae me demum ad tormenta reservas
O genitor: Méne ah! tam tristi occumbere leto
Immeritum, et veniam tam dura forte pacisci?
Si quid amas natum, natum pater eripe fato
Immiti, mortem fas sit vitare pudendam.
Aestu animi in tanto, sopitos valle sub ima
Ille iterum ad comites, iterúmque ad vota redibat,
Multa putans: toto proruptus corpore sanguis
Humectans campum largo sudore fluebat.
Est templum summi liquidos trans aetheris orbes,
Trans Solem et Lunam, sedes ubi sacra beatas
Constituit superûm Regi, regníque ministris
Relligio; surgit templi in penetralibus altis
Ara ingens, arae Deus insidet. Ordine longo
Circumstant mille Aligeri, qui supplice cultu
Vota repraesentant hominum, gemitusque, precésque,
Et spes, et defideria, et quaecumque piandis
Mortales fundunt miseri suspiria noxis.
Hos arae divina cohors, pro turis odore,
Próque omni ritu sacrorum, imponit honores:
Temperet unde animos, contra delicta nocentum
Justitia, et poenam precibus placata remittat.
Tunc quoque, quando ardens animorum, in vota precésque
Perstabas; fama est te tunc, ô Christe, precantem,
Tendentémque manus, et fletibus ora rigantem:
Te summi dum gens omnis spectaret olympi,
Suppliciter tristis, casúque exterrita tanto,
Ante Patrem, templo in medio, tua vota ferebat.
Suspensique omnes, quo sese numinis irae
Ex longo offensi vertant, hoc cardine rerum:
Pro domino occurrunt medii: Patríque movendo
Certatim insistunt: narrant, quos ille labores
Pertulerit, tenues hujus cum lucis in auras
Editus, humanos ultro susceperit artus:
Pérque novem menses habitarit carcere in arcto,
Pro mundi imperio, et caeli pro luce serena.
Pars rigido memorat temeratum frigore corpus,
Praesepi in foedo, vilis sub stramine foeni
Pars ductum incisa meminit de pelle cruorem,
Qui populi scelus omne, omnes qui tollere noxas
Posset, ubi parto fusus pro nomine sanguis.
Addit, quanta illi, primis pro gente sub annis,
Vota fuere mori, quis mentem incenderit ardor
Servandi generis; series nec longa laborum,
Nec mortis dirae species tardarit amantem.
Ad Pelusiacum repetit pars acta Canopum
Exilia, unius crudelem regis ob iram.
Centum alii, similésque pari virtute ministri
Ostendunt, quanto victum sudore pararit,
Paupere sub tecto: silvis ut solus in altis
Errarit, maciéque oculos confectus et ora,
Longa quaterdenos tulerit jejunia Soles.
Non ipsae victum quercus, non ipsa ferebant
Arbuta: non ipsi praebebant pocula fontes.
Narrabant alii, per quae discrimina rerum,
Fugerit insidias malefidae gentis, et ultro
Ipse suo obtulerit se vitae prodigus hosti,
Attonito nova sacra novus dum legifer orbi
Praeciperet: quantóque animorum oraverit aestu
Ad turbas, cùm per pagos, mediásque per urbes,
Venturae inciperet populo monstrare salutis
Prima rudimenta, et priscos rescindere ritus.
Mille alii aerumnas, animis quas ceperat aequis,
Algorémque, sitímque, et taedia longa viarum
Exponunt: quoties vigilatas ducere noctes
Oranti, et solos per montes degere amanti
Contigerit, quoties tenebris deprensus obortis,
Ingratum tulerit, nuda sub rupe, soporem.
Atque ea diversi porro dum forte referrent
Pro nato ad Patrem, simul una voce rogabant,
Quem finem ipsius precibus ferat, unde dolori
Sperare auxilium velit, et quò vertere vultus?
Supremo ipse autem Patri fidissimus unus,
Signifer aetherex turmis qui praefidet aulae,
Plurima, quo multum pollens erat ore, ferebat
Pro Christo, letum trepido cui triste parari
Dudum indignatus, tanto in discrimine rerum,
Instabat fidens animi, eloquiíque peritus.
Nam memorabat, uti liquidam Jordanis ad undam
Cùm caput atque artus, purus licet, amne liquenti
Perlueret, natum Genitor confessus, et omnem
Id credi in populum, clara de nube, juberer,
Dans signum caelo ex alto, fulsere corusci
Per nimbum radiantem ignes, et conscius aether
Laetius intonuit solito, assensuque secundo
Dicta Patris, multa manifestus luce, probavit.
Protinus auratis dorsum circumlita pennis,
Aëra per nitidum, terris delapsa columba,
Caelesti afflavit lustratum desuper aura.
His etiam addebat, nuper quae gesta sub alto
Tabore cum radiis insignem lucis, et igni,
Ipse Pater sociis natum monstraret, et omnes
Illius imperio populos parere juberer.
Utque omnem coepit monitis caelestibus oram
Implere, et factis ingentibus: atque per urbes
Finitimas jam tum manifesto numine ferri.
Talem ergo natum Pater, et tam justa petentem
Hisque adeò meritis, leti discrimine in isto
Multa alternantem, ne porro audire recuset.
Ipse modum tanto imponat, finémque labori,
Hisque illum curis exsolvat, et horrida dirae
Avertat, si fata sinant, praesagia mortis.
Hoc et amor Patris, et nati reverentia poscar.
Talibus orabat Michaël, quem caetera pubes
Orantem comitata, eadem pro Rege ferebat.
At Pater omnipotens, illo quo temperat orbem,
Tum demum turbae oranti sic ore profatur.
Non vestras natique preces audire recuso,
O famuli: sed ne afflicto succurrere possim
Lex aeterna vetat, promissaque foedera mundo.
Nam postquam vetita fatalem ex arbore fructum
Decerpsit primus mortalis, et ore superbo
Nec nostrum numen, nostras nec spernere leges
Erubuit, victus pellacis fraude colubri:
Audacis jam non abolenda injuria facti est
Sanguine communi: majora piacula poscunt
Majestas violata, et spreti Numinis irae.
Próque Deo offenso crimen tam grande piandum
Per non mortales obitus, sed morte litandum
Divina: rerum is nimirum vertitur ordo.
Intereà vocat Aligerum de millibus unum,
Qui natum leti pavidum terrore futuri
Obfirmet, dictisque aegrum soletur amicis.
Res hominum fractas, si qua pietate movetur,
Et vitae sortem indignam, miserandáque fata
Respiciat: tum quos ex ista morte triumphos
Ipse sibi, Patri quos conciliabit honores.
Si quae autem natum genitoris gloria tangat,
Perferat haec: neque jam fatis, laudíve resistat
Deinde suae: vitam Genitori impendat, et orbi
Servando: quaerenda salus, hac morte, suorum.
Nuncius it, summique volans fert dicta parentis
Ad natum, qui tunc versabat mente sub alta
Omne odium tortorum, et inexsaturabile pectus.
Perjurae mox quanta daret ludibria genti:
De cruce quos risus, faceret quos impia ludos
Posteritas: et quàm paucis de sanguine fuso
Praemia speratae constarent certa salutis.
Nec jam poenarum morsus horrescit acerbos,
Aut inhonesta crucis moriturum probra morantur
Tardat eum clades patriae, atque indigna suorum
Excidia, et mortis merces perdenda futurae.
Talibus undantem curis, Patre missus ab alto
Nuncius interpres super astitit: ille tenebat
Ora solo fixus, jam leti horrore propinqui
Exanimata, graves oculi languore jacebant
Funereo, gemitusque agitabat creber anhelum
Pectus, et insolito vultus sudore madebat.
Jámque illum coepti dudum, lucisque, suíque
Pertaesum, vitam et lucem durare pigebat.
Una autem, ante oculos volat atrae mortis imago,
Et clavi, et lora, et spinae, lateríque cruento
Militis intorta figendum cuspide ferrum.
Inde animo subeunt praetoria, milite denso
Conjurata graves cum sanguine poscere poenas.
Probráque apud Latium lento patienda tribunal.
Et sua Majestas Regi ridenda superbo.
Túque ô! funestae mortis crudele theatrum
Moestae occurrebas rupes Calvaria menti,
Sic Annas solium ante suum, Caïphásque rogabit
Insontem: rigidus sic vincto illudere miles,
Sic alapam audebit violenta infringere palma,
Sic Petrus foeda ancillae formidine victus,
Cari abjurabit noménque decúsque magistri,
Sueta priusquàm dent cristatae signa volucres.
Nocte sub obscura socios hinc inde per urbem
Praecipites metus acer aget: sic crimina finget
Impia gens, dictisque minas jactabit acerbis.
Ille adeò tali confusus imagine rerum:
Dum maesto tam multa tremens sub corde volutat,
In partes mentem labefactam dividit omnes.
Nuncius ast illum cunctantem et multa paventem,
Sic demum affatu propior compellit amico.
Macte animis, ô nate Deo; nam funere ab ipso,
Quod refugis, veniet supremo magna parenti
Gloria, magna tibi: cùm demum sanguine fuso
Legibus ipse tuis regnandum acceperis orbem.
Aspice quos populos letum deforme, quod horres,
Quámque tibi injusto pariet de funere gentem.
Nam postquam fato demum perfunctus acerbo,
Sub terram umbrarum sedes et claustra silentum
Fregeris, ac manes victor concesseris imos:
Captivos patres, spoliis oneratus Avernis,
Jam victor tecum supera ad convexa reduces.
Atque tuo postquàm crimen commune piaris
Interitu, toto surget gens altera mundo:
Tum rerum series melior nascetur, et aris
Deinde tuis alios Patri instaurabis honores.
Laetus et ipse tuum, post tristia fata, videbis
In populos omnes latè increbrescere nomen.
Tum posito demum tellus Aegyptia sistro
Numen adorabit: versis tibi Graecia fatis,
Et gravis imperio terrarum Romula tellus
Instituet ritus alios, morésque sacrorum,
Ac longo victae accedent ex ordine gentes,
Omnis Arabs, omnes patrio cum ture Sabaei,
Et bello infraeni Numidae, fortésque Geloni,
Maurique, Cretésque, et odoriferi Nabathaei.
Mulcebat tali miserans sermone paventem
Aliger: at mortis probrum celare pudendae
Non tulit: exponit quanti, hac è morte, dolores,
Et quae poenarum series quàm longa sequetur.
Jámque Sacerdotum per fraudem injusta parantum.
Circumstare odia, et populum jam dira frementem.
Perfidiam comitum perjuráque verba suorum
Narrat, et ut falsi praetendens nomen amici
Antevolans ficto socius dabit oscula vultu.
Mandabunt ut terga fugae procul agmine fuso
Fidi omnes, trepidae vix ausi fidere nocti.
Haud aliter quàm cum caeso pastore, per agros
Fulmineo pecus omne fremens leo dissipat ore.
Addit, ut informem nectens ex arbore nodum
Et laqueo infami Judas extrema secutus,
Se multa incusans, lucémque perosus, et amens
Gutture ab eliso tristes pendebit in auras.
Tum verò virgis ut percutienda salignis,
Terga dabit nudas circum geminata sonabunt
Verbera per costas, et tabo undante natabit
Omne pavimentum: tenues ut sparsa per auras
Membra minutatim concisa in frusta volabunt,
Et cervix trajecta rigente horrebit acantho.
Pérque jocum servili humeros velabitur ostro,
Dandus ad Hebraeam, tali sub imagine, plebem,
Vile in ludibrium, et turba illudendus ab omni.
Ut populus dictis patientem incesser amaris,
Omnia terrifici vates quae dira canebant.
Quamquam autem moestae tot menti indigna recursent:
Aligeri postquam dictis recreatus, acerbum
Excussit penitus terrorem animosque recepit:
Ibo, inquit, quò me cari suprema parentis
Jussa vocant: generis crimen commune piabo:
Nec me poenarum species jam dira retardat.
Dicebat, campóque alacer surgebat ab ipso:
Lucentem cum turba ingens fulgentibus armis
Ad Lunam, portis hortum perrumpit apertis.
Desertúmque suis et inermem, milite multo,
Circumstant, magnóque trahunt clamore per urbem
Judicio dandum infido, pérque omne tribunal
Raptandum: leti causas et crimina, tectis
Ipsi primores, ut cuique est copia, texunt
Artibus obliquae invidiae, poenasque reposcunt.
Una animis infensi omnes, longisque trementem
Insidiis circumveniunt. Confusus at ille
Dum scelerum autorem cuncti, fraudumque potentem
Incusant, tenet ora solo defixa, silétque
Conscius ipse sui, praefectum indigna rogantem
Nec jam responso dignari sustinet uno.
At quamvis regnum nil jam mortale moretur,
Divinos ortus coram praetore fateri
Non puduit, qua se memorabat origine cretum,
Fidentérque Deum sese testatus: at ipse
Horrorem insimulans, proscissa veste Sacerdos
Sacrilegum inclamat, sontémque professus, ad aedes
Praefidis Ausonii mulctandum morte remittit.
Illo fraenabat Solymaeam tempore gentem
Caesare pro magno, Romana missus ab urbe
Pontius, atque alta populos sub pace regebat.
Praefidis ergo omnes Romani ad limen inundant,
Divini quos dira sitis, rabiésque tenebat
Sanguinis, et misero nova fingere crimina tendunt.
Vestibulum densi ante ipsum, longisque frementes
Porticibus, variis acuunt clamoribus iras.
Pars memorat, festis cùm lex cessare diebus
Praecipit, ut morbos curare, aegrisque mederi
Obstinet: et legem contra, morémque receptum,
Illotos vulgo comites considere mensis
Sustineat, manibusque cibos contingere foedis.
Pars ait, ut pollens linguae, fandíque peritus,
Paulatim ad turbam vicinas suscitet urbes,
Dum perstat mores sacrorum abolere vetustos
Et legem antiquam, patrúmque edicta refigit,
Seditione potens: instat pars caetera, ut omnem
Gaudeat ambiguas in plebem spargere voces.
Ut regnum fastu in populum affectare superbo
Ausit, et irriso se prodere Caesare tegem.
Obtendunt alii, Solymae dum vana minatur,
Sacrilego quoties sese jactaverit ore,
Eversurum aras, et pessum templa daturum.
Dumque incensi odiis Christum tot frivola contra
Certatim objiciunt, et di et is crimen acerbant:
Ipsa amens animi, variisque exterrita monstris
Romani conjux, noctem quae passa per atram,
Multa virum hortatur, cause ne se implicet isti
Imprudens, falso insontem neu crimine perdat:
Polluat unde suum scelerata caede tribunal.
Pontius uxoris monitu permotus, ahena
Afferri liquidos fontes praecepit in urna,
Perluat unde manus, animumque ostendat, et omni
Si quod erit, coram populo, se crimine purget.
Ut trepidae ostensa uxori sic visa refutet.
Nam neque jam fas est populi procerúmque cruentam
Restinxisse sitim, neque tanto obstare furori.
Cuncta timet, plebisque minas, Urbisque tumultum:
Praecipuè quoties vanum plebs nomen obumbrat
Caesaris, atque isto communes aggerat iras
Praetextu, morte immeritum dum perdere tentat.
Ille adeò victúsque metu, cedénsque furori
Injusto, Christum malefidae denique genti
Tradidit insontem: seque intra tecta recepit.
Haud aliter, quàm cùm Tyrrhenum nauta per aequor
Tendit iter velis, caelo si fortè nigranti
Tempestas foeda ingruerit, quae triste minetur
Omnibus exitiúmque viris, ratibúsque ruinam:
Obstantes contra ventos luctatur ab alta
Puppe gubernator, clavúmque intorquet, et ipsos
Hortatur validis comites insurgere remis,
Si qua gravem casum detur superare facultas.
Verum ubi collectum glomerari nubibus imbrem
Immitésque omni ventos crebrescere ponto
Senserit, et piceo misceri turbine caelum,
Permittitque ratem ventis, clavumque relinquit.
Facta potens voti pubes Solymaea furentis
Judicio infando, non jam Praetoris ob aedes
Incerta errabat: caedem fremit ore cruento
Turba omnis, caedem primores gentis, et ipsi
Deinde Sacerdotes Italo cum milite spirant:
Atque omnes Christum insontem ad crudele reposcunt
Supplicium. Signum interea fatale paratur,
Et necis urgendae studio infabricata bicorni
Crux cedro erigitur, mortis nunc triste theatrum
Christe tuae, seris signum venerabile saeclis,
Quo nostrae constet pretium commune salutis.
Romulex interea procedunt urbe phalanges:
Pone subit, dorso gestans immane trementi
Pondus, et undanti jam squallidus ora cruore
Christus, cum peditúmque manus, equitúmque cohortes
Armatae circumsistunt, et fune retorto
Raptatum, duráque crucis sub mole gementem,
Caedis dirae avidi, magnis clamoribus urgent.
Ibat maesta parens, tanto servata dolori:
Ibant et reliquae matres, crinémque solutae
Pectora foedabant palmis, atque ora rigabant.
Ut ventum in montem, caecis mugire cavernis
Coepit, et insolito sub terram horrore moveri
Omne solum, gentis dirum ceu crimen iniquae
Horruerit tellus, domini ceu forte cruore
Respergenda sui, et justo confusa dolore,
Visceribus tantum scelus ejuraverit imis.
At non illa tamen populum praesagia terrent.
Nam Christum immemores rerum, oblitique salutis,
Vestibus exutum rigido distendere ligno
Insistunt, nudúmque supremo in monte reclinant.
Salve divino toties optatus amori
Letifer ô collis: namque hac certamen arena
Christum grande manet: mortis vincenda potestas
Rupe sub hac, quaerenda salus hoc publica campo.
Quantum fatorum locus hic habet ut semel Agnus
A prima quondam mactatus origine mundi,
Isto monte super, sese devoverit arxi
Atque expirantis Christi violenta cruentum
Ruperit hasta latus: populosque effusus in omnes
Purgandum sanguis divinus laverit orbem.
Omine quo, victis maerens Styx palleat undis,
Et regno trepidi Manes turbentur Averno,
Inferníque lacus, et inexorabile letum.
Ergo fide animis, et sacrum concipe foedus,
O Christe: humana mortem pro gente pacisci
Ne dubita: unde tuo dirimatur sanguine bellum,
Et causae irarum antiquae cum patre residant.
Interea expediunt necis instrumenta nefandae
Tortores: clavo palmas pars figit adacto,
Cedrum in transversam, rigida pars cuspide plantas
Trajicit. Ah crudo potiùs me figite trunco
Tortores, sontem quocumque absumite fato,
Perdite me, ut merui, Christo nil tale merenti
Parcite: solus ego vestrum hunc explebo furorem.
Sum prior ipse nocens, leto damnandus acerbo,
Qui toties summum violavi crimine numen,
Sumite poscendas, scelerato à sanguine, poenas.
Sed quid ego haec autem tristes malesanus ad auras
Vana loquor? non jam, non curat dicta, neque audit
Impia gens: alta pendens ex arbore Christus
Sublime erigitur, terras unde arduus omnes
Respiciat moriturus, et omni debita mundo
Victima monstratam fatis mactetur ad aram.
Hos Regi perjura tuo persolvis honores
Nimirum, ô Solyme: non ille ferocia corda
Pervicit meritis: dominum crudelis iniquo
Interimis leto, qui te servare parabat.
Hunc gens vestra odii stimulis agitata maligni
Affixum ligno, properata morte, peremit,
Qui vestros quondam, per tot miracula, patres
Servitio eripuit duri Pharaonis, et ipsam
Cunctantem, ac monitis toties caelestibus actam
Aegyptum, caeso primaevae flore juventae
Perculit, atque maris sua demum in claustra refusi
Fluctibus involvit, tota cum gente, tyrannum.
Quid dape caelesti, deserta per arida, pastos
Isacidas, gregibúsque datam sitientibus undam
Eloquar, expressis icta de rupe fluentis?
Ut sileam riguas mira dulcedine valles,
Atque redundantes caelesti nectare rivos.
Diruta raucarum solo clangore tubarum
Moenia quid memorem trepidae Jericunthis, et urbes
Jordanis toto passim sub litore victas?
Quid tribubus metata tuis fatalia rura
Promissae telluris, et hostes undique fusos?
Respondes autem tanto, gens perfida, amori
Supplicia et poenas: divini impensa favoris
Argumenta, tot illa crucem benefacta merebant?
Hoc Servatori pretium memorabile vestro!
Quid faceres scelerata tuo crudelius hosti?
At quid ego Hebraeam gentem, Solymámque furoris
Nec quidquam accuso tanti? Quid fera querelis
Mortales lentè teneri jactamus, et ipsos
Carnifices diris incessimus? Omnia quando
Tormenta haec sceleris sunt prima exordia nostria
Id pietas tua, Christe, tui id meruere labores
De nobis? Quicumque Crucis divina secuti,
Bellando vexilla, tua sub lege meremur
Christiadae infidi, te Christe, peremimus omnes.
Crudeli interea risu, linguaque procaci,
Armato passim mixtum cum milite vulgus
Christo insultabat: referunt ea praemia porro
Qui templum exturbare agitant; sic lapsa refingunt
Moenia, sacrilego dum fastu vana minantur.
His populus probris, toto sub monte fremebat,
De cruce pendenti mater carissima nato
Astabat: non illa manu perculsa decorum
Pectus, et effusos ventis laniata capillos,
Aut se desertam fletu male questa pudendo,
Námque suos generosa parens, natíque dolores
Exsuperans animorum, aequa sub mente ferebat,
At non sic reliquae, tot Christum indigna ferentem
Spectabant matres: isto de funere, natis
Quae fatale aliquid jam tum impendere videbant.
Ipsa adeo caedis vindicta parata cruenta
Attonitam implebat variis rumoribus urbem;
Et tristes poenas jam conscia turba pavebat,
Quid reliquos porro Christi memorare dolores
Attinet, ut vepribus cervix trajecta cruentis
Difluat, intensis ut membra rigentia nervis
Et trunco defixa, gravi sub mole laborent:
Ut malè suspenso proruptus corpore sanguis
Exsuccum inflammet pectus, faucésque perurat.
Ferte citi limphas, sitis arida torret hiantem,
Qui summo laticem exiguum pro munere poscit.
Sed succo immiti, ac tristi perfusa veneno
Pocula praebentur labris, ut dirus amaror
Torqueat os, linguamque urat morientis. At ille
Respuit oblatos labris, quos attigit haustus.
O feritas immanis, aquae tibi gutta negatur,
Qui fontes populis, et flumina dividis orbi,
Perpetuisque rigas arentes roribus agros.
Sed non optato sitiens frustrabere potu,
Christe, tui sacrae si quando numinis aurae
Obsequimur faciles, et si meliora secuti
Coeperimus vitae injustos dediscere mores,
Virtutémque alacres amplectimur. Iste tuorum
Terminus, hoc pretium, haec merces quaesita laborum:
Nostrae erat, urebat quae te sitis illa, salutis.
Sed Christi exhausto morientis sanguine, nondum
Omnis tortorum furor est exhaustus, iniquo
Restat adhuc odio, rabiem plebs unde requirat
Exsaturare suam: pendenti illudere dictis
Aggressi, risu miserum insultante salutant.
Funere pasce oculos gens impia, pasce cruentas
Sanguinolenta manus: verùm hunc compesce furorem
Absit ab injustis saltem petulantia verbis,
Ecce autem fuso major de sanguine crescit
Haec rabies, crescunt irae: nec parcere linguis
Norunt sacrilegi: sua deerant vulnera honori,
Christe tuo, dictis etiam violandus amaris
Ille fuit: toto passim sub monte furentum
Confusae insurgunt voces, et acerba jocantum.
I nunc, i, te voce Deum mentire superba
Dum moreris: sic disce alios servare cadendo,
Qualem te jactas, manifesto numine prodis.
Sed dum tortores immani murmure Christo
Insultant, ipsis veniam tortoribus orat,
Excusatque scelus: quin et pro crimine tanto
Vota facit, gentis furias miseratus iniquae,
Vulneráque obtendens Patris objicienda furori,
Hanc, ait, hanc insontem animam tibi sponte remitto,
O Pater, et tota vitam pro gente refundo.
Nec plura effatus, magna ter voce, Parentem
Supremum implorans, ligno expiravit ab alto.
Si sic immeritum punis, Pater optime, natum:
Quid non servi humiles, nostra ob delicta, meremur
Supplicii, et quas non debemus sumere poenas,
Primus ego ante alios? Méne ah! tam saepe nocentem
Et veniae usque adeo indignum, lucisque fruendae,
Non potuisse mori! Nam quae mihi, quanta pepercit,
Quot delicta Deus? flamma dum vindice, fontes
Ex alto in reliquos superintonat? O ubi, qui me
Et meritum toties, et adhuc graviora merentem,
Fatalem hanc, qua se Christus devovit, ad aram,
Mactandum imponat! Quid enim jam demorer ultra
Vitae infelicis spatium quod inutile restat,
Aetatémque mihi proferri longiùs optem:
Quam morbi et curae affligunt, tot bella per orbem
Inflammata, graves odiis furialibus, ipsos
Per populos inimicitiae, super omnia virtus
Tam multis despecta, suas temerata per aras
Relligio, nostri praeceps insania luxus,
Tot scelerum species. Nam quae unquam saecla fuerunt
Usque adeo virtuti infesta, aversaque ab aris?
Quando suos patitur fluctus, hoc turbine rerum,
Relligio et virtus, me fluctibus eripe ab istis,
Summe Pater: quod et hoc de te si denique munus
Non merui: saltem fas sit pendere supremum
De Cruce, et amplexu Christi morientis ab ipso
Hos animos haurire, Deo quos noster amanti
Quondam expressit amor; crudeli funere dulcem
Cùm vitam moriens servando impenderet orbi.
Ah saltem liceat perfossis oscula plantis
Truncum amplexantem totis libare diebus,
Et tecum simili libantem occumbere leto.
Si nunc ille, tuo qui pectore, Christe, calebat,
Ille meis si se nunc ossibus implicet ignis,
Ferventémque paris me leti inflammet amore:
Quas ego non poenas, quae non tormenta subirem
Pro te alacer, promptúsque mori, quaecunque paratus
Digna indigna pati, cuicumque occumbere leto.
Quamvis id sperent meriti, qui sanguine fuso,
Caelestem referant tua per vestigia palmam.
Excitet haec alios fiducia. Vos mihi partes
Este meae, Christi supremum plangere funus,
Atque meo gemitus populorum incendere planctu.
Sed mortis dum, Christe, tuae vulgare dolorem
Aggredior lacrymans, et totum flenda per orbem
Fata redordiri populis, ac carmine maesto
Dicere te leti pro mundo extrema secutum,
Quis gemitus guttis roret sat grandibus ora?
Quae satis hunc casum possint aequare querela?
Nec mihi pro rebus posthac volvantur inanes
Jam lacrymae humanis; tum flere humana decebat,
Cum ligno Christus nondum suspensus ab alto,
Se nostra pro gente, neci devoverat atrae,
Et nondum laceri clavis immanibus artus
Prostarent tristes miserandum funus ad auras.
Téne ego, dum moreris, possim te, Christe, tueri,
Pallentémque oculis, expirantémque cruento
Funere, nec doleam, tanti qui prima doloris
Causa fui? Ille ego sum, tua qui tibi vulnera fixi,
Quas merui, das ipse tuo de sanguine poenas,
Non veritus, pro me tam foedae occumbere morti,
Et vivo infelix, nec creber ab ore profundo
It gemitus? Riguo non manant lumina fletu?
Nec violenta meum rumpunt suspiria pectus?
Ipsa suo postquam rerum Natura parenti
Indoluit, sensitque tuos, ô Christe, labores,
Multa gemens, ipsi flerunt tua funera montes,
Ipsae te rupes, ipsae sub rupibus altis
Visceribus diffissae imis, flevere cavernae.
Quin et purpureo dum Titan ore niteret,
Et vespertino praeberet lumina caelo,
Horruit aspectu tam diro, oculósque retorsit,
Pallentémque atri Lunam infecere colores.
His super incensis erumpere nubibus ignes
Terrifici, maculae obscurum per inane rubentes,
Nigranti fulgere polo, tristésque per auras
Audiri voces maestae, et suprema minari.
Criminis ipse etiam tanti jam conscius aether
Occuluit sese tenebris, et nocte profunda.
Indixit toti servanda silentia mundo.
Rupit et ille dolor tumulos, Manésque sepulcris,
Invisam rursum in lucem, prodire coëgit.
Et passim simulacra modis pallentia miris
Visa sub obscurum, confusam errare per urbem,
Et terrere vagum subita formidine vulgus.
Istis tum primum populo res credita signis,
Offensi tristes portendere numinis iras.
Supplicii socios, ut erant, jam morte propinqua
Semianimes, jusso perimit dum funere tortor,
Luctantesque animas invito à corpore solvit
Christum expirantem, qui tum sub monte, coruscam
Picus acu Tyria chlamydem, cristáque comanti
Conspiciendus eques juxta respexit, et hastam
Impressit nudo lateri, jam frigida leto
Transadigens fractis altè praecordia costis.
Continuò rigui, rupto de pectore, largus
Sanguinis it torrens. Spes hinc spes discite vestras
Mortales. neque enim frustrà divinus aperto
Corde cruor coepit totis decurrere rivis
Noxas unde omnes, unde omnia crimina mundus
Eluat: atque salus populorum certa sequatur.
Nec mihi vile adeò quisquam persuaserit autor
Sanguinis esse tui pretium, divine Redemptor,
Ut genus humanum non fructus mortis ad omne
Pertineat. Quis enim metas imponat amori
Immenso, meritúmque Crucis tam parcus in arctum
Deducat? Repetens igitur, repeténsque monebo,
Mortales sperate, suas Clementia leges,
De cruce jam mundo coepit dictare nocenti:
Et moriente Deo venia exorata Latroni,
Sontibus ostendit quae spes monstrata futuris.
Haec dubias animat quando fiducia mentes:
Cur non perpetuo rorantes lumina fletu,
Nudáque percussi violentis pectora palmis,
Magnum sponte Crucis provolvimur ante tribunal,
Atque ultrò oramus veniam, et commissa fatemur!
Ibo autem ante alios: nec me terrebit euntem,
Sit quamvis scelerum species horrenda meorum.
Parcite caelestes: si Christi morte redemptus,
Humanas vel opes, fluxae vel gaudia vitae
Affectans, alios quàm Servatoris amores
Suspiravi amens. Neque enim promisimus ista
Christiadae, quando mundum mundique superbam
Pompam omnem, ad sacras primùm abjuravimus undas.
Nam postquam, Christe, humanae sub imagine formae
Venisti, vita et monitis, qui crimina primus
Nostra redargueres, et nos tua regna doceres:
Nil super imperio terrarum, aliísve movemur
Promissis, primo quae quondam nostra parenti
Fata ostendebant: spes olim agitavimus istas,
Quando humilis sortem humanam fortuna decebat.
Et postquam nobis regnum immortale parasti
Sanguine, Christe, tuo: nil jam terrestre putandum est
Ascitis in spem aeternam: nam cepimus ex quo
Esse Dei heredes, terram mutavimus astris.
Deinde ergo jam nullus opum, jam nullus honorum
Nos pertentet amor: nec nostras terror inanis
Poenarum falsa frangat formidine mentes.
Quis pudor inferno foret inservire Tyranno,
Caelestis patriae immemores, rebúsque caducis
Affixos, postquam obscura sub nocte jacentes
Aeternam in lucem Christus revocavit, et Orbi
Morte sua medicatus, iter patefecit Olympo?
Huc ergo scelerum quos conscia vita remordet,
Huc concursu omnes pacem exorate frequenti:
Et si vos teneat veniae spes ulla merendae,
Cruda sui placate patrem per vulnera nati.
Nate Deo, per eum quo nos mercaris amorem,
Per spem, quam duro moriens de funere mandas
Esse reis, per dira necis tormenta cruentae,
Pérque artus laceros, per sparsos sanguine vultus,
Ipsis, per veniam, quam tu tortoribus oras,
Vulnera trajecti per pectoris, et per amoris
Caetera signa tui, gentis miserere, nec unquam
Ipse tui causas bonus obliviscere leti:
Quo stetit humanae merces impensa saluti.
At quamquam fas, Christe, tuae sit fidere morti,
Cum patre percussum postquam jam foedus, et omnes
Compositae pacis divino sanguine leges:
Non erit inde tamen posthac impunè superbis:
Huc igitur tumido cui mens malè turgida fastu,
Aut famae malesanus amor, laudumve cupido,
Sublimes animos et spes inspirat inanes.
Huc ades: atque tui mortem meditare magistri.
Ad crucis aspectum se vestra superbia frangat,
Mortales stolidè vani, atque insana tumentes.
Aspice divino respersos sanguine vultus,
Trajectósque pedes, et apertum cuspide pectus,
Quisquis es, exoso dubitas qui parcere fratri,
Aversusque foves odia implacata tuorum.
At non ille suos, cujus te morte redemptum,
Ostentas furiose, tuus sic frater in hostes
Christus erat: moriens quando post crimina tanta,
Támque graves inimicitias, tibi deinde pepercit.
Illa tuos reprimat species, et imago furores,
Si quis adhuc odiis nunquam exsaturatus, amara
Rumperis invidia, fratrum genus omne perosus,
Irarúmque gravis violento agitaris ab aestu.
Quisquis es, externo thalamos qui prodis amori,
Connubiíque fidem, sacrataque foedera rumpis:
Atque inconcessos sub pectore concipis ignes:
Respice, quos pro te moriens perferre dolores
Sustinuit Deus: et posthac mala gaudia quaere.
Si te expirantis Christi non flectat imago,
Nullus, mollem animum possit qui flectere deinceps
Sensus erit. Morbis námque una medebere nostris
Crux impacatos domitura libidinis aestus.
Fortunata arbos, Christo pendente, superbum
Quae caput excelso mundi super ardua trunco
Attollis, caelo fructus paritura perennes
Et terris: nostrae lignum fatale saluti,
Quas tibi commemorem, merito quam carmine laudes?
Te Mors primorum spoliis onerata parentum,
Te domus immanis tenebrarum, umbraeque silentes
Victricem sensere: tuos Acheronte sub alto,
Captivi quondam manes cecinere triumphos.
Te caelo latè et terris, Erebóque potentem
Tartareae tremuere acies: tua maxima virtus
Contudit Inferni vires et sceptra tyranni.
Tu generis maculam antiquam, prolíque futurae
Impressam prima mundi sub origine labem,
Lavisti pura divini aspergine roris.
Tu quondam Hebraeae, colubri sub imagine aheni,
Per deserta Arabum, sanasti vulnera gentis.
Plaudite servato, sacra Crucis arbore, mundo
Mortales, cui nulla unquam certaverit arbos,
Divite tot trunco tales producere fructus,
Aut caput excelsum passis sic tollere ramis:
Non priscis habitae quercus oracula Graiis,
Non Libani cedrus alta, nec Haemoniae cyparissi.
Olim tempus erit, tua quando supplice cultu
Sub juga captivus latè censebitur orbis,
Crux instaurato signum venerabile mundo!
Cúmque omnes populi, flexo cum poplite Reges
Accurvi sacro libabunt oscula trunco,
Et tua describent lustrandae insignia fronti.
Magnanimíque equites, si quando ardentibus ibunt
In medias acies animis, et castra movebunt,
Contra Asiam, virésque omnes Orientis, et ipsum
Regnatorem Asiae, pro Religione tuenda,
Armabunt, de more, tuo sua pectora signo:
Ut bella, et casus belli eventúsque secundes.
Curva tuum ipsi etiam servati in litora numen
Nautae implorabunt: trepidis tu laeta reduces
Tempora, te nimbi tempestatésque pavehunt.
Et dubio deinceps quicumque per aequora ponto
Vela dabis: coeptam vel jam sub nocte profunda
Ingrediere viam: caeco si fortè tumultu
Desuper astra tonent et inhorreat imbribus aether,
Crebráque confusis rumpantur fulmina nimbis:
Irato frustra caeli terrebere vultu,
Signa Crucis postquam cervici impresseris altae.
Et sua templorum quoties penetralibus imis
Relligio solito peraget mysteria ritu,
Caelestésque epulas pateris libabit, et auro,
Omnibus alma dabis Crux prima exordia sacris.
Ut te ergo lignum terris, Erebóque verendum,
Ut fidens promptúsque animi, te pectore toto
Amplector, tanta humanae quae commoda genti
Adportas, miseris mortalibus utilis arbos.
Unica tu generi spes et fiducia nostro.
Nec mihi flammifero Hebraeus super aethera curru,
Se raptum ostentet Vates, caelóque receptum.
Posthac per te unam fas aspirare beatis
Sedibus, et caeli summa in statione locari.
Numinis aeterni nam conciliare favorem
Sola potes, justósque animi compescere motus:
Cùm suprema dabit mortalibus, ore tremendo,
Arbitria, inque hominum vitas et crimina quaeret
Exactor, mundumque ardenti è nube nocentem
Armatus flamma damnabit vindice Judex.
Tunc Vatem, Crux alma, tuum, Vatíque fideles,
Qua virtute potes, spero, servabis amicos:
Lamoniam imprimis, tu diva, tuebere gentem,
Unam prae cunctis studio pietatis avitae
Insignem, sempérque aras defendere promptam.
Felix illa domus, si partos inter honores,
Tuta patrocinio Crucis, et morientis Iesu,
Pergat uti coepit jamdudum insistere rectos
Virtutis calles, miserorum intenta saluti.
Felix ipse, caput praeclarae nobile gentis,
Si quando, dum regna fori imperiosa gubernas,
LAMONIDE, et solio leges moderaris ab alto,
Ipse Crucis sacros numeraberis inter amantes.
Námque tuus nec honos tibi, nec tua purpura tantùm,
Non generis prisco veniens à sanguine splendor,
Non ea quâ populum, non quâ tibi gratia Regem
Concilias, non quae memoranda oracula reddis
Liligero è solio, fandi non maxima virtus,
Non reliquae, quarum magna est tibi copia, dotes
Profuerint: quantum morientis gratia Christi,
Atque bonae te sancta Crucis tutela juvabit.
Caetera námque tibi plausus famámque merebunt,
Replebúntque tuas auris popularibus aedes:
Crux dabit una tibi vitae immortalis honorem.
FINIS