Narratio Adventii episcopi Mettensis: Narratio Adventii episcopi a capite repetita de Hlotharii matrimonio. Omissum exordium longissimum de regum et sacerdotum auctoritate. Incipit: Inclitum sanctæ decus ecclesiæ ….
Augustus divæ recordationis Hlotharius per electionem populi regni Romanorum creatus est imperator, arcemque regni Francorum regens inter reliquas gestorum suorum deliberationes filio suo domino Hlothario virginem nobilem nomine Waldradam sub nomine divinæ fidei tradidit, ut eam in dei fide et sua futuro tempore custodiret et obtineret. Et ut hæc copula iusta esse patesceret, in prætitulatione dotis centum mansos gloriosissimo puerulo tradidit, qui necdum suæ libertatis erat, licet futurus heres patri, sed sub tutoribus et actoribus manebat, sicuti de talibus loquitur apostolus dicens: Quanto tempore heres parvulus est, nihil differt a servo, cum sit dominus omnium, sed sub tutoribus et actoribus est usque ad præfinitum tempus a patre. Verum quamdiu prædictus imperator regni Francorum sublimitatem obtinuit, præfatus puerulus datæ sibi puellæ paterno munere inhæsit; quod non in angulo patratum fuit, quia veritas non habet angulos, sed in publico pontificum et optimatum spectaculo, sicut pædagogi eius testantur, etiam et avunculus eius Leutfridus. Domino imperatore Hlothario migrante, in ipsis diebus paterni luctus Hucbertus acefala cum suis complicibus sororem suam nomine Theutbergam domino regi Hlothario clarissimo adolescentulo adduxit et fraudulenter eam sibi sociavit, minans regis esse periculum de statu regni sui, si suis non faveret hortamentis. Acquievit rex, licet nolens, sicut ipse testatus est.
Fama pessimæ turpitudinis Theutbergam sequitur et de incestuoso concubitu fratris sui Hucberti rea acclamatur; affertur scedula confessionis, ubi sponte confessa legitur, iudicio consulum damnatur, misericordia præsulum salvatur; fugam capessit. Huius facti notitiam per illustres viros piissimus rex dominus Hlotharius Romam mittit et causas rei pandere statuit. Beatissimus papa Nicolaus ratione comperta deliciosos missos, Rodoaldum scilicet Portuensem, Iohannem Fidiculensem, in Franciam mittit et in urbe Mettica generale concilium celebrare decernit. Ubi præsentiam suam gloriosissimus rex Hlotharius cum universo primatum suorum nobiliumque consiliatorum comitatu ostendens, in sancta synodo resedit; ibi causas suæ actionis in conspectu legatorum Romanæ sedis exposuit, quomodo in fide dei genitor suus excellentissimæ memoriæ dominus Hlotharius perpetuus augustus ei virginem prænobilem manu propria tradiderit et reliqua, quæ supra enumeravimus. Quod vero Theutberga reatus sui culpam publice confessa fuerit, in prædicto concilio, quod Mettis civitate patratum est, senatores universi regni Francorum perficere se acclamaverunt. In quibus prudentia tam temporalis quam spiritalis refulget, quorum patres, proavi et atavi Romanorum consilii maturitate rexerunt imperium, quorum stirpem tempore augustorum domini Hludvici imperatoris et magnificentissimi Hlotharii semper titulo consulatus exornatam intuitus sum, horum specialem consilii prærogativam nequaquam abiciendam universitas populi acclamavit, quippe cum nec criminum eis damnositas obiciebatur, sed probitatum ingenuitas laudibus efferebatur. Quapropter, quia passim plurimi varie de his opinantur et multiplicia definitionum genera ponunt, quo affectu super his tractaverim ac senserim, reverentiæ fidelium elucidare curabo. Quando imperator piissimus filio suo æquivoco puellam nobilitate carnis insignitam dedit, nondum eram episcopali onere prægravatus nec his interfui actibus. Theutberga cum introducta fuit et secundum coniugium patratum est, nisi auditu penitus ignoravi. His rebus ita excursis, expetitus a clero et electus a plebe, episcopus canonice consecratus, in his factis taliter sensi: christianissimus imperator in fide Christi et sua virginem filio dedit; fides dei scortum non donat, sed repudiat, dicens: Non mœchaberis. Et psalmista: Perdes omnes, qui fornicantur abs te. Paulus, qui fide dei præcinctus erat, clamat hoc inquiens: Scitote intelligentes, quod omnis fornicator aut immundus aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet hereditatem in regno Christi et dei: qui portans stigma Iesu in corpore suo, hoc est vexillum fidei, non fovet adulteros, sed cuspide sacri faminis terebrat, dicens: Neque adulteri regnum dei possidebunt. Dominus, qui fidelis est et dat sancta David fidelia, et orthodoxo imperatori Hlothario non abstulit potestatem coniungendi filium suum cum quacumque puella decrevisset, in evangelio dicit: Qui dimissa uxore, alteram duxerit, mœchatur. Unde oportet, ut hæc audientes pio et devoto studio paternos canones audiant ac servent, quia terminos patrum numquam transgredi oportet. Nam sacri canones paterno munere mulierem datam culpa carere proclamant. Imperator, qui culturæ divinæ deditus erat, fornicationis detestabili facinore filium uti non permisit Hlotharium regem, cuius professio et omnium senatorum talis extitit de copula Waldradæ, quod eam genitor in fide dei sibi dederat.
De Theutberga vero, quod sceleris sui malum de horrendo impudendi fratris amplexu confessa et comprobata fuerit, similiter omnino protestati sunt, quæ non pavidis a nobis minis territa est nec amœnis confota blanditiis. Ipse autem secundum apostolum faciens, ubi dicit: Si fieri potest, cum omnibus hominibus pacem habete, et consulum nobilium voces audiens, sicut supra per succedentia tempora exemplis annotavimus, quod audita et approbata sunt senatorum consilia, in omnibus subscriptionibus et definitionibus nostris hoc modo censuimus, ut si Theutberga confessa prædictum fuisset reatum, regia societate indignam esse. Et si Waldrada in fide dei munere patris iuncta esset regi, fidem dei non ausus fui blasphemare, ne forte perfoderet me scriptura verbi iaculo dicens: Blasphemos ne patiaris vivere. Apostolus licentiam dat, ut unusquisque in suo sensu abundet.
Annales Bertiniani ad anno 863:
Idem autem apostolicæ sedis legati Mettis adeunt, synodum habituri ex delegatione apostolica circa medium mensem Iunium pro divortio, quod inter Hlotharium et uxorem suam Teutbergam acciderat, et pro superinductione concubinæ Vuldradæ, quam contra leges eccleciasticas et mundanas in uxorem sibi adsciverat. In qua synodo præfati missi, corrupti muneribus epistolas domni apostolici occultantes, nihil de his quæ sibi commendata fuerunt secundum sacram auctoritatem egerunt. Ut autem aliquid viderentur egisse, Guntharium Coloniensem archiepiscopum et Theutgaudum Treverensem æque archiepiscopum cum neniis, quas in eadem synodo subscripserunt episcopi regni Hlotharii factione Haganonis, versuti et cupidissimi Italicæ regionis episcopi, Romam ire iusserunt, ut iudicio domni apostolici ipsa causa diffiniretur.
Annales Fuldenses ad anno 860:
In regno quoque Hlutharii pro eo, quod dimissa uxore legitima alteram duxit, synodus in Mettis collecta est omnium episcoporum eius præter Hungarium Traiectensem, quem ægritudo detinuit; aderant et missi Nicolai pontificis Romani ob eandem causam diligenter investigandam directi. In qua negotio ventilato rex factum suum, propter quod arguebatur, consilio et auctoritate episcoporum suorum se fecisse testatus est. Quod illi non inficiantes quasdam assertiones rationum verisimilium, quibus gestæ rei qualitatem munire nisi sunt, opposuerunt easque litteris conprehensas, ut legati apostolici suggesserunt, per Guntharium Agrippinæ Coloniæ et Theotgaudum Treverensem Galliæ Belgicæ archiepiscopos Nicolao apostolicæ sedis pontifici probandas transmiserunt.
Diploma Adventii episcopi Mettensis:
Igitur Adventius, sancte et venerabilis Mettensium urbis sedis divini respectus gratia pontifex, circa vigilias plebis commisse diligenti mentis sagacitate desuflans, monasteria et predia ad magnificam preciossissimi Christi martyris Stephani aram aspicientia, que olim distracta fuerunt, post transitum predecessoris mei Drogonis, recolende memorie archiepiscopi, non solum per firmitatem regalis edicti a precellentissimo rege Hlothario adeptam, verum etiam ex auctoritate synodice diffinitionis, que in nostra sede, imperante summo et universali papa Nicholao, canonice celebrata est, in suo statu, deo auxiliante, restituimus, ubi etiam mandata per legata Romane sedis accepimus, ut facultates rerum ecclesie nostre redintegraremus, sicut in eodem privilegio continetur, quod in eadem sancta synodo, iuditio legatorum beatissimi pape Nicholai, et consensu episcoporum multiplicium regionum patratum est.
Bertarius Virdunensis, Historia brevis episcoporum Virdunensium:
Pro quarum alienatione et suorum afflictione toto nisu erexit se contra inimicos istius æcclesiæ, donec miserante deo tunicam sanctæ Mariæ redintegratam habuit et ad proprium statum reduxit. Insuper etiam obtinuit apud regem Lotharium iuniorem Marcelliacum fiscum et Arbereivillam et Maureium ad opus fratrum, et Mercuringas et Brasaidam et Walacras, et per precarias Metganis villam et Commenarias et Gaugiacum. Et intentio eius et labor eius nimius in hoc extitit, ut ista æcclesia exaltaretur et pace frueretur; quod et fecit diebus vitæ Lotharii iunioris.