¶ De fabricatione imaginum iuxta conparationes diuersas cause et effectus oppositorumetsimilium: atque instrar̄orum.
Capl̓m decimunoctauum.
C
Omprantes vnanquamque rem ad alteraetꝚComparatio penes mutuam earum habitudinem: Causa idi cabit suum effectum: et rursus per effectuetꝚ cause reminiscemur. Sic quoque vnum oppositorum per alterum: Et simile a suo consimili: Arma et instrar̄a suum momstrabunt artificem: Actus insuper agentis memoriam facient: etsi qua alia sit norma reminiscentie. Vt authore Aristotele quiꝗnquesunt remi niscentie praep̄cepta qͣtenus videlicet res sese ex ordine consequant̉ item vt vno simili in aliud proue hamur: et ab vno contrario in alterum: quarto denique l. cus et tpraep̄s rei pertractate faciunt/ ecordari et postremo vt a proprierate res repetat̉. De camquiꝗ dem hoc famosuetꝚ est vt veluti artificemconspicientes Causa artificiati recordamur. Tunicam enimsartor: calceumsutor et pilleum eius auctor momstrabit. Ita vbi posuerimus diuersas causas earum recordabi mur effectuum: siue intrinsice sint cause siue extranee: Nanles vel artificiales: mudane vel celestes: vt si prime cause qua deum benedictum no
Effectus uimus imaginem posuerimus recordantes quoniaetꝚ vniuersalis sit causa mox inferemus. Igitur taetꝚspiritualia: qͣetꝚ corporalia iuxta sua genera specieetꝚ produxit: cui si adiecero nature scalam: Angelos demones corpora celestia: qͣt tuor elementa etquiꝗcquid vniuersi ambitu contine tur connectere possem: Ita et mathematici singulis astris suam tribuunt influentiam vt solem sa pientie faciant actorem: Venere felicitatis: et ita deinceps: vbi igit̉ sol reluceret nobis possemus etsapientie recordari.Effectus.} Effectus suam prodit canm siue ea sit naͣlis siue a proposito agens: vt quodlibet factum siue secundum esse substantiale/ siue ac cidentale sui reminisci faciat actoris: vt flores et frondes maij sint insignia eiusque memoriam agant: domus recordari faciat fabri lignarij: et pictor ab imaginibus insinuet̉. Scientia quoqueet doctrina attestet̉ doctoremscientifico potiri ha bitu. Sic Publicius dermemsibus exenplificat: vt Martius bello/ Aprilis apertione: Maius floribus: Iunius herbis Iulius Segetibus: Augustus fructus accrescentia: Septenber vuis: October ne spulis: Nouenber baccis olee: Decenber mactatione: Ianuarius bifronte: praep̄terita futuraque re spiciente: Et Februarius a februo floreum ver reuocante designentur. QuamqͣetꝚ autem oppo sita ex iuxta positione magis illucescant: quod tn̄ ad memoriam attinet ex vno alterius recor dabimur: vt albedinem ex nigredine visa intelli gere possumus: ita hec illius nobis praep̄stat memo riam. In qua re ironia plurimum iuuat vt pro iusto iniquumpro albo nigrum: pro virtuoso discolum accipiamus/ pro sobrio gulosum ac quidq̄cunquesese hn̄t opposito modo: et oina per ironiam dicta. Simile ob id consimilis memoriam facit queꝙ in aliquo conueniant vt si Iuuenalis meminero mox Per sij/ Horatij et aliorum reminiscar poetarum qui in Satyrico scribunt gn̄e. Quotiens equidem audiero Satyricum quenpiam: Incidit inter praep̄cipuos satyrarum compositores Persius / et Flaccus et Iuuenalis erant. Si aunt HomerumetꝚ audiero recordabor Virgilij. Nam quod hic inter Romanos hoc iste apud grecos sibi glorie ven dicabit. Et ita vbi de Ioanne fuerit sermo: facile Marthei Marci et Luce recordabimur quandoquidem omnes in euangelio perscribendo conueniant. Instrumenta quoque tam naturalia qͣetꝚ artificialia in eos nos deducunt: qui cum ipsis operantur: vt tunc simus actoris memores quando de suis instrumentis me moriam facimus. Videntes quippe aratrum/ rastrum/ equum/ non de doctore vel nauta pro pterea cogitabimus: quin potius Agricolam indicabunt̉: Similiter galea/ torax/ lancea/ ensis/ bellatoris sunt vt nouinius: Insuper viso circino sphera vel astrolabio quis non potius astronomi qͣetꝚ alterius recordabitur; Ita per vrinale medicus: per maleum faber cogno scet̉. Sic granmatica im Nicolai Perotti Seruij aut Prisciani et aliorum in ea excellentium nos me moriaminducit: et itidem de resiquiꝗs habitibus intellectualibus: et moralibus. Actus denique cuiuslibet agentis proprius ipraep̄m prodit: vt Arare agricolam: bellare militem: Scribere notarium: Quicunque gestus proprij vt lactare nutricem indicat: et ita de qͣetꝚpluribus alijs. Et vt conpendio agam oens Accn̄s proprium relationes mutuo sese in nrar̄a collocant memoria: vt si prar̄em posuerimus filius censebit̉ posi tus. Si dn̄m seruus et quecunque aliquaetꝚ hn̄t adinuicem habitudineetꝚ: penes quascunque conpara tionis spens: Principij eninuero ad finem et medij ad vtrunque respectus est. Ita maioritatis ad minoritatem: et equalitatis que vtranque excludit: quorum oina longum esset afferre exenpla: que ex tra ditis facile coniectabis. Accn̄s quoqueetproprium in suo notabimus sb̓cto: vt in mauro nigredinem: fuscedinem in Arabis: Rubedinem in dalmatis: in gallicis albedinem et ita deincepe. Et queꝙ homo sit risibilis/ hinnibilis equus: barritus in elephante: et pariformiter quanlibet proprietatemet passionemsuo tribuemus subiecto: vt infra trac. 4. cap. 2. latius replicamus. In qua re sunmope re notandum: vnunquodque nomemsubstantiamsigni ficans: duo maxime significare: etsubstantiam ipsam et accn̄s eius: veluti lupus quiꝗdem primo ainal et deinde voracitatem eius. Et hmoni noina adinstar adiectiuorum conparatione variant̉ in si gnificato secundario: siue propriumsit: vt hic ganimedior est ganimedo: hoc est: superbior: siue cone vt Petrus em bellua belluior: Asino asminior: Pro hisce itaqueet que ab ipsis trahuntur tam adiectiua qͣetꝚ etiam verba vel participia sufficiet primiriuum posuisse: Natura quippe primitiui virtualiter vim relatiui conplectitur.
Capitulum 17