 Liber Quartus |
==LIBER QUINTUS.==
in quo de versu disseritur.
CAPUT PRIMO.
-- Quomoao differant rhythmus, metrum et versus.
1.
M. Quid sit versus, inter doctos veteres non
pagina 1147
| parva luctatione quaesitum est, nec fructus defuit.
Nam inventa res est, et ad notitiam posterorum mandata litteris, gravi atque certa non tantum auctoritate, verum etiam ratione firmata est.
Interesse igitur animadverterunt inter rhythmum et metrum aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus metrum sit.
Omnis enim legitima pedum connexio numerosa est; quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse rhythmus.
Sed quoniam non est idem, quamvis legitimis pedibus, nullo tamen certo fine provolvi, et item legitimis progredi pedibus, sed certo fine coerceri; haec duo genera etiam vocabulis discernenda erant, ut illud superius rhythmus tantum proprio jam nomine, hoc autem alterum ita rhythmus ut metrum etiam vocaretur.
Rursus, quoniam eorum numerorum qui certo fine clauduntur, id est metrorum, alia sunt in quibus non habetur ratio cujusdam divisionis circa medium, alia in quibus sedulo habetur; erat etiam haec differentia notanda vocabulis.
Quapropter illud, ubi non habetur haec ratio, rhythmi genus proprie metrum vocatum est: hoc autem ubi habetur, versum nominaverunt.
Cujus appellationis originem fortesse progredientibus nobis ratio ipsa monstrabit.
Neque hoc ita praescriptum putes, ut illa etiam metra versus vocare non liceat.
Sed aliud est cum abutimur nomine, licentia cujusdam vicinitatis; aliud, cum rem vocabulo suo enuntiamus.
Sed nominum commemoratio hactenus facta sit; in quibus, ut jam didicimus, concessio interloquentium et vetustatis auctoritas totum valet.
Caetera, si placet, more nostro investigemus sensu nuntio, indice ratione; ut illos etiam veteres auctores non instituisse ista quasi quae in natura rerum integra et Perfecta non fuerint, sed ratiocinando invenisse, et appellando notasse cognoscas.
CAPITOLO II.
-- Metra in duas partes divisibilia caeteris praestant.
2.
Quare primum a te quaero, utrum ob aliud pes aurem mulceat, nisi quod in eo duae illae partes, quarum una in levatione, altera in positione est, numerosa sibi concinnitate rispondente?
D. Jam hoc quidem mihi ante persuasum est atque compertum.
Signor Quid?
metrum, quod manifestum est pedum collatione confici, num ex eo rerum genere esse arbitrandum est
pagina 1148
| quod dividi non potest; cum omnino et nihil individuum per tempus tendi queat, et quod ex dividuis pedibus constat, strangeissime individuum putetur?
D. Nullo modo hoc genus divisionem ricettare abnuerim.
M. At omnia quae recipiunt divisionem, nonne pulchriora sunt si eorum partes aliqua parilitate concordent, quam si discordes et dissonae sint?
D. Nulli dubium est.
M. Quid?
ipsius parilis divisionis qui tandem numerus auctor est?
un duale?
D. Ita est.
M. Ut ergo in duas partes concinentes dividi pedem et eo ipso aurem delectare comperimus; si etiam metrum tale inveniamus, nonne caeteris non talibus jure anteponetur?
D. Assenzio.
CAPITOLO III.
-- Contro unde dictus.
3.
M. Recte sano di mente.
Quare jam illud Answere, cum in omnibus quae aliqua temporis parte metimur, aliud praecedat, aliud subsequatur, aliud incipiat, aliud terminat; nihilne tibi videatur inter partem praecedentem atque incipientem, et illam quae subsequatur ac terminat, interesse oportere.
D. Arbitro di interesse.
M. Dic ergo quid intersit inter has duas partes versus, quarum una est, Cornua velatarum; altera vero est, vertimus antennarum *
.
Non enim ut idem poeta, obvertimus, sed si ita versus enuntietur, Cornua velatarum vertimus antennarum; nonne saepius repetendo efficitur incertum, quae pars prior sit, quae posterior?
Neque enim minus idem stat versus, cum ita profertur: Vertimus antennarum cornua velatarum.
D. Video Plane incertum fieri.
M. Censesne vitandum?
D. Censeo. M. Vide igitur utrum hic satis vitatum sit.
Una pars versus est et ea praececedens, Arma virumque cano; altera subsequens, Trojae qui primus ab oris; quae usque adeo inter se differunt, ut si ordinem vertas, et hoc modo pronunties, Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano, alios pedes metiri necesse sit.
D.Intelligo. M. At vide, utrum ista ratio in aliis servata sit.
Nam cujus dimensionis est pars incipiens, Arma virumque cano, ejusdem esse agnoscis, Italiam fato.
Littora multum ille et.
Vi superum saevae.
Multa quoque et bello.
Inferire deos.
Patres albanesi.
Ne multa, persequere caeteros quantum voles, has priores partes versuum ejusdem dimensionis invenies, id est quinto semipede articulatas.
Rarissime omnino si non hoc ita est; ita ut posteriores sint istae non minus inter se pariles: Trojae qui primus ab oris.
Profugus Lavinaque venit.
Terris jactatus et alto.
Memorem Junonis ob iram.
Passus
pagina 1149
| dum conderet urbem.
Genere Latio unde Latinum.
Atque altae moenia Romae.
D. Manifestissimum est.
4.
M. Quinque igitur et septem semipedes versum heroicum in duo membra partiuntur, quem sex pedibus quaternorum temporum constare notissimum est: et sine concinnitate quidem duorum membrorum, sive ista, sive aliqua alia, versus nullus est.
In quibus omnibus hoc ratio demonstravit esse servandum, ut non possit pars prior in posteriore, et posterior in priore loco poni.
Quod si aliter fuerit, non jam versus, nisi nominis abusione, dicetur: erit autem rhythmus et metrum, qualia rarissime longis carminibus interponere quae versibus contexuntur, non indecorum est: quale idem ipsum est quod paulo ante commemoravi: Cornua velatarum vertimus antennarum.
Quamobrem non mihi versus ex eo appellatus videtur, ut nonnulli putant, quod a certo fine ad ejusdem numeri caput reditur, ut nomen ductum sit ab iis qui se vertunt dum via redeunt; nam hoc illi cum his etiam metris, quae versus non sunt, apparet esse commune: sed magis fortasse a contrario nomen invenit, ut quemadmodum grammatici deponens verbum quod r litteram non deponit, sicuti est, lucror, et, conquistar, appellaverunt; ita quod duobus membris confit, quorum neutrum in alterius loco salva lege numerorum constituitur, quia verti non potest, versus vocetur.
Sed utramlibet harum originem vocabuli tu licet sonde, vel utramque improbes, et aliam quaeras, aut contemnas mecum totum hoc quaestionis genus; nihil ad hoc tempus pertinet.
Cum enim satis res ipsa quae hoc nomine significatur, appareat, non est de verbi stirpe laborandum.
Nisi quid habes ad haec.
D. Ego vero nihil, sed perge ad caetera.
CAPITOLO IV.
-- Terminus versuum varius.
5.
M. Sequitur ut de versus termino requiramus.
Nam et hunc aliqua differentia notatum atque insignitum esse voluerunt, vel potius ipsa ratio.
An tu non arbitraris melius esse ut finis, quo provolutio numeri coercetur, non perturbata temporum aequalitate, tamen emineat; quam si cum caeteris partibus quae finem non faciunt, confundatur?
D. Quis dubitat hoc esse melius, quod est evidentius?
M. Considera ergo, utrum recte insignem finem versus heroici spondeum pedem quidam esse voluerint.
Nam in quinque aliis locis vel hunc vel dactylum licet ponere; in fine autem non nisi spondeum; nam quod trochaeum putant, propter indifferentiam fit ultimae syllabae, de qua in metris satis locuti sumus.
Sed secundum hos iambicus senarius aut non erit versus, aut erit sine ista finis eminentia; utrumque autemassurdum est.
Nam neque quisquam unquam, sive doctissimorum hominum, sive mediocriter, vel etiam tenuiter eruditorum versum esse dubitavit, Phaselus ille quem videtis hospites (Catullo); et quidquid in verbis est tali numerositate formatum: et gravissimi auctores eo quo peritissimi, nullum sine insigni fine versum putandum esse censuerunt.
pagina 1150
|
6.
D. Verum dicis.
Quare aliam termini hujus notam quaerendam esse autumo, non hanc quae in spondeo ponitur approbandam.
M. Quid hoc?
num dubitas, quaecumque ista sit, aut in pedis esse, aut in temporis Differentia, aut in utroque?
D. Qualiter potest?
M. Quid tandem horum trium probas?
Ego enim, quoniam idipsum finire versum ne longius quam oportet excurrat, non pertinet nisi ad temporis modum; non arbitror aliunde istam notam debere sumi quam ex tempore.
An tibi aliud placet?
D. Imo assentior.
M. Videsne etiam illud, cum tempus hic differenziam habere non possit, nisi quod aliud est longius, aliud brevius; quia cum versus finitur, id agitur ne pergat longius, in breviore tempore notam finis esse oportere?
D. Video quidem: sed quo pertinet quod additum est, Hic?
M. Eo scilicet quod non ubique temporis differenziam in sola brevitate ac longitudine accipimus.
An tu aestatis ac hiemis differenziam, aut esse temporis negas, aut in spatio potius breviore vel longiore, ac non in vi frigoris calorisque constituis, vel humoris et siccitatis, et si quid tale aliud?
D. Jam intelligo, et hanc quam quaerimus termini notam, a temporis brevitate ducendam esse consentio.
7.
M. Attende igitur hunc versum, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas, qui trochaicus dicitur, et metire illum, atque risponde quod inveneris de membris ejus et numero pedum.
D. De pedibus quidem facile risponderim: liquet enim eos septem et semis esse.
De membris autem non satis aperta res est; multis enim locis partem orationis finiri video: verumtamen opinor esse istam partitionem in octavo semipede, ut praecedens membrum sit, Roma, Roma, cerne quanta; subsequens autem, sit deum benignitas.
M. Quot semipedes habet?
D. settembre. M. Ipsa ratio te duxit omnino.
Cum enim nihil sit aequalitate melius, eamque in dividendo appetere oporteat; si minus potuerit obtineri, vicinitas ejus quaerenda est, ne ab ea longius aberremus.
Itaque cum hic versus omnes quindecim semipedes habeat, non potuit aequius quam in octo et septem dividi: nam eadem est in septem et octo vicinitas.
Sed ita non servaretur nota finis in tempore breviore, ut eam servandam ratio ipsa praecipit: nam si talis versus esset, Roma cerne quanta sit tibi deum benignitas, ut inciperet membrum in his semipedibus septem, Roma cerne quanta sit, et in his octo alterum terminaretur, tibi deum benignitas; non posset versum semipes claudere: octo enim semipedes quatuor integros pedes faciunt.
Simul incideret alia deformitas, ut non eosdem pedes in membro extremo quos in primo metiremur, et prius membrum potius finiretur nota brevioris temporis, id est semipede, quam posterius, cui hoc finis jure debetur.
Nam in illo tres trochaei semis, Roma cerne quanta sit: in hoc quatuor iambi scanderentur, tibi deum benignitas.
Nunc vero et trochaeos in utroque membro scandimus, et semipede versus clauditur, ut spatii brevioris notam terminus teneat.
Sono venuto
pagina 1151
| priore quatuor, Roma, Roma cerne quanta; in posteriore autem tres semis, sit deum benignitas.
An contradicere aliquid paras?
D. Nihil omnino, et libenter assentior.
8.
M. Teneamus igitur has leges inconcussas, si placet, ut neque membrorum duorum tendens ad aequalitatem partio versui desit, sicuti huic deest, Cornua velatarum obvertimus antennarum.
Neque ipsa aequalitas membrorum conversibilem, ut ita dicam, faciat partitionem, ut in hoc facit, Cornua velatarum vertimus antennarum.
Neque cum ista vitatur conversio, nimis a se membra discedant, sed quantum possunt proximis numeris prope aequentur, ne dicamus haec ita posse dividi, ut octo semipedes praecedant, Cornua velatarum vertimus; et quatuor subsequantur, id est, antennarum.
Nec membrum posterius paris numeri semipedes habeat, sicuti est, tibi deum benignitas, ne pleno pede versus finitus non habeat terminum breviore tempore notatum.
D. Habeo jam ista, et mando memoriae quantum valeo.
CAPUT V.-- Heroici finis.
9.
M. Quoniam igitur jam tenemus, non debere versum finiri pleno pede, quomodo nobis heroicum versum metiendum putas, ut et membrorum lex illa servetur, et haec termini nota?
D. Video duodecim esse semipedes; et quia propter illam conversionem vitandam senos semipedes habere membra non possunt; neque a se longe oportet discedere ut sint tres et novem, aut novem et tres; neque paris numeri semipedes posteriori membro dandi sunt ut sint octo et quatuor, aut quatuor et octo, ne pleno pede versus finiatur: in quinque et septem, aut septem et quinque divisio facienda est.
Nam et hi numeri sunt ambo impares proximi, et certe propinquius sibi accedunt membra quam in quaternario et ottonario numeris accedent.
Quod ut firmissimum teneam, video partem orationis in quinto semipede semper aut pene semper terminari, ut est in primo Virgilii versu, Arma virumque cano: et in secundo, Italiam fato: et in tertio, Littora multum ille et: in quarto item, Vi superum saevae: atque ita deinceps in toto pene carmine.
M. Verum dicis: sed videndum tibi est, quos pedes metiaris, ut nihil superiorim legum jam inconcusse constitutarum violare audeas.
D. Quanquam mihi satis ratio appareat, tamen novitate conturbor.
Non enim solemus in hoc genere nisi spondeum pedem et dactylum scandere, quod nemo fere est tam indoctus quin audierit, etiamsi minus id facere possit.
Hanc ergo pervulgatissimam consuetudinem, nunc si sequi voluero, lex illa termini est abroganda; praecedens enim membrum semipede clauderetur, posterius autem pleno pede; quod contra esse debit.
Sed quia illam legem iniquissimum est tollere, et in numeris jam didici posse fieri, ut a non pleno pede ordiamur ; restat ut non hic dactylum cum spondeo, sed anapeestum locari judicemus; ut incipiat versus a longa una syllaba, deinde duo pedes vel spondei vel
pagina 1152
| anapaesti vel alterni membrum superius terminant; tum tres rursus alterum vel anapaesti vel quolibet loco spondeus, sive omnibus, et in fine una syllaba, qua versus legitime terminatur.
Prova e id?
10.
M. Ego quoque rectissimum esse judico, sed non facile ista populo persuasintur.
Tanta enim est vis consuetudinis, ut ea inveterata, si falsa opinione genita est, nihil sit inimicius veritati.
Namque ad faciendum versum nihil interesse intelligis, utrum in hoc genere anapaestus cum spondeo, an dactylus collocetur: ad metiendum tamen rationabiliter, quod non aurium sed mentis est proprium, vera et certa ratione hoc, non irrationabili opinione discernitur: neque nunc a nobis primum inventa est, sed multo est hac inveterata consuetudine antiquius animadversa.
Quare si eos legant qui vel in graeca vel in latina lingua disciplinae hujus doctissimi fuerunt, non mirabuntur nimis qui forte hoc audierint: quanquam pudet imbecillitatis, cum rationi roborandae hominum auctoritas quaeritur, cum ipsius rationis ac veritatis auctoritate, quae profecto est omni homine melior, nihil deberet esse praestantius.
Non enim ut in producenda corripiendave syllaba non nisi auctoritatem veterum hominum quaerimus, ut quemadmodum sunt usi verbis quibus nos quoque loquimur, ita et nos utamur; quia in hujuscemodi re et nullam observationem sequi desidiae est, et novam instituere licentiae: ita in metiendo versu inveterata voluntas hominum, ac non aeterna rerum ratio cogitanda est, cum et moderatam ejus longitudinem prius naturaliter aure sentiamus, deinde approbemus rationabiliconsidere numerorum, et eum insigni fine claudendum esse judicet quisquis judicat certius eum quam caetera metra esse finiendum, eumque finem in breviore tempore notandum esse manifestum sit; siquidem temporis longitudinem coercet et frenat quodammodo.
CAPITOLO VI.
-- Rursus de fine versus.
11.
Quae cum ita sint, qui potest posterius ejus membrum nisi non pleno terminari pede?
Prioris autem membri exordium aut plenum pedem esse, ut in illo trochaico, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; aut partem pedis oportet, ut in heroico, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris.
Quapropter, omni jam dubitatione sublata, etiam istum versum metire, si placet, et mihi de membris ejus pedibusque Answere, Phaselus ille quem videtis, hospites.
D. Membra quidem hujus in quinque et septem semipedes video distributa, ut prius sit, Phaselus ille; posterius autem, quem videtis, hospites: pedes vero iambos cerno.
pagina 1153
| M. Quaero, nihilne caves pede pleno versum terminare?
D. Verum dicis, et ubi fuerim nescio.
Quis enim non videret sicut in heroico exordiendum esse a semipede?
quod cum in hoc genere fit, non jam iambis, sed trochaeis versum metimur, ut eum legitime semipes claudat.
12.
M. Ita est ut dicis: sed vide quid tibi de hoc rispondendum putes, quem asclepiadaeum vocant, Maecenas atavis edite regibus
*
.
Nam pars orationis in sexta syllaba terminatur, neque inconstanter, sed in omnibus fere hujus generis versibus.
Itaque ejus primum est membrum, Mecenas atavis: secundum, edite regibus, quod quanam ratione fiat dubitari potest.
Si enim metiaris in hoc pedes quaternorum temporum, erunt quinque in priore, in posteriore autem membro quatuor semipedes: lex autem vetat membrum posterius pari numero constare semipedum, ne pleno pede versus terminetur.
Restat ut pedes consideremus senorum temporum, ex quo fit ut membrum utrumque ternis semipedibus constet.
Nam ut integro pede praecedens membrum finiatur, a duabus longis incipiendum est: deinde totus choriambus versum dividit, ut sequente etiam alio choriambo membrum posterius inchoetur, claudente versum semipede in duabus brevibus syllabis: tot enim tempora cum spondeo in capite locato, implent sex temporum pedem.
Nisi quid habes ad haec.
D. Nihil prorsus.
M. Placet ergo, totidem semipedibus constare utrumque membrum.
D. Cur non placeat?
Neque enim metuenda est hic illa conversio, quia posito posteriore membro in praecedentis loco, ita ut quod est primum, secundum fiat, non eadem lex manebit pedum.
Quapropter nulla causa est, cur idem semipedum numerus in hoc genere membris negetur; cum sine ullo conversionis vitio parilitas ista possit teneri, finis etiam insignioris lege servata, cum versus non pleno pede terminatur, quod constantissime servandum est.
CAPITOLO VII.
-- Quomodo semipedum imparilitas in versuum membris ad parilitatem referatur.
Conciliantur membra semipedum quatuor et trium.
Membrana semipedum quinque et trium.
13.
M. Rem ipsam omnino vidisti: quare jam quoniam comperit ratio versuum esse duo generi, unum in quo idem numerus semipedum, aliud in quo dispar in membris sit; diligenter consideremus, si placet, quonam modo ista imparilitas semipedum ad quamdam parilitatem referatur, obscuriore aliquantum, sed sane subtilissima ratione numerorum.
Nam quaero ex te, cum duo et tria dicam, quot numeros dicam.
D. Duos scilicet.
M. Ergo et duo unus, et tria unus est numerus; et quemlibet alium dixerimus.
D. Ita est.
M. Nonne tibi ex hoc videtur unum cum quolibet numero nonassurdo posse conferri?
Siquidem unum duo esse non possemus dicere; duo autem unum esse quodammodo: et item tria et quatuor unum esse, non falso dici potest.
D. Assentitore. M. Attende aliud: dic mihi, duo ter ducta, quid faciunt in summa?
pagina 1154
| D. Sesso. M. Num sex et tria totidem sunt?
D. Nullo modo.
M. Nunc tria quater ducas velim, summamque Answereas, D. Duodecim. M. Vides item duodecim plures esse quam quatuor.
D. Et longe sano.
M. Jam ne immorer, figenda regula est: A duobus, et deinceps quoslibet numeros duos constitueris, minor per majorem multiplicatus, eum excedat necesse est.
D. Quis hoc dubitaverit?
Quid enim tam parvum in plurali numero quam duo?
quem tamen numerum si millies duxero, ita excedet mille, ut duplum fiat.
M. Verum dicis: sed constitue unum, et quemlibet deinde majorem numerum, et quemadmodum in illis faciebamus, minorem per majorem multiplica, num eodem modo major superabitur?
D. Non piano, sed majori minor aequabitur.
Nam unum bis, duo; et unum decies, decem; et unum milli, mille; et per quemlibet alium numerum multiplicavero, unum necesse est aeque tur.
M. Habet ergo unum cum caeteris numeris jus quoddam aequalitatis; non modo quod quicumque numerus est, sed etiam quod toties ductus tantumdem facit.
D. Manifestissimum est.
14.
M. Age nunc, refer animum ad semipedum numeros, quibus in versu fiunt membra inaequalia, et miram quamdam aequalitatem ista quam tractavimus ratione reperies.
Nam, ut opinor, versus minimus inaequali semipedum numero in membris est duobus, habens semipedes quatuor et tres, ut in hoc, Hospes ille quem vides; cujus primum membrum quod est, Hospes ille, secari aequaliter potest in duas partes binorum semipedum: secundum autem quod est, quem vides, ita dividitur, ut una pars duos semipedes habeat, altera unum; quod ita est, quasi duo et duo sint, jure illo aequalitatis, de quo satis egimus, quod habet unum cum omnibus numeris.
Ex quo fit ut ista divisione tantum sit quodammodo superius membrum quantum posterius.
Itaque ubi fuerint quatuor et quinque semipedes, sicut hoc est, Roma, Roma, cerne quanta sit; non ita probatur, et propterea metrum erit potius quam versus, quia ita sunt membra inaequalia ut ad nullam aequalitatis legemsectione aliqua possint referri.
Cernis quippe, ut opinor, superioris membri quatuor semipedes, Roma, Roma, in binos posse discedere: quinque autem posteriores, cerne quanta sit, in duos et tres semipedes dividi; ubi nullo jure apparet aequalitas.
Neque enim possunt aliquo modo tantum valere quinque semipedes propter duos et tres, quantum quatuor valent; quomodo invenimus superius in breviore versu tantum valere tres semipedes propter unum et duo, quantum quatuor valent.
An aliquid non es assecutus, aut non placet?
D. Imo vero et manifesta omnia et rata sunt.
15.
M. Age, nunc quinque et tres semipedes consideremus, qualis est ille versiculus, Phaselus ille quem vides: et videamus quomodo ista inaequalitas aliquo aequalitatis jure teneatur: nam hoc genus non solum metrum, sed etiam versum esse, omnes consentiunt.
pagina 1155
| Itaque cum primum membrum in semipedes duos et tres secueris, et secundum in duos et unum; conjungas particulas quas in utroque pares inveneris, quia et in primo membro habemus duo, et in secundo restant duae particulae, una in tribus semipedibus de priore membro, altera in uno de posteriore.
Has ergo et sociabiliter jungimus, quia unum cum omnibus habet societatem; et in summa unum et tria, quatuor fiunt, quod est tantumdem quantum duo et duo.
Per hanc igitursectionem etiam quinque et tres semipedes ad concordiam rediguntur.
Sed risponde, utrum intellexeris.
D. Ita vero, et admodum probo.
CAPO VIII.
-- Membra semipedum quinque et septem.
16.
M. Sequitur ut de quinque et septem semipedibus disseramus, quales sunt versus duo illi nobilissimi, heroicus et quem iambicum vulgo vocant, etiam ipse senarius.
Nam, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris, ita dividitur ut primum ejus membrum sit, Arma virumque cano, qui sunt quinque; et secundum, Trojae qui primus ab oris, qui sunt septem semipedes.
Et, Phaselus ille quem videtis, hospites, primum membrum habet, Phaselus ille, in semipedibus quinque; secundum in septem, quem videtis, hospites.
Sed tanta illa nobilitas in lege ista aequalitatis laborat.
Cum enim superiores quinque semipedes in duos et tres diviserimus, posteriores autem septem in tres et quatuor; congruente sibi quidem particulae ternorum semipedum: sed si duae reliquae ita convenirent, ut una earum constaret uno semipede, alia quinque; conjungerentur lege illa qua unum cum omnibus numeris conjungi potest, et in summa sex fierent, quod sunt etiam tres et tres: nunc vero quia duo et quatuor inveniuntur, summam quidem reddent senariam; sed nullo aequalitatis jure tantum valent duo quantum quatuor, ut in hujuscemodi quasi necessitadine copulentur.
Nisi forte quis dixerit satis esse ad aliquam regulam parilitatis, quod ut tres et tres, ita duo et quatuor sex fiunt.
Cui rationi repugnandum non arbitro: est enim et haec aliqua aequalitas.
Sed illud nollem ut majore congruentia quinque et tres quam quinque et septem semipedes convenirent.
Non enim tantum nomen est illius contro quantum istorum; et vides in illo non modo tantam summam inventam collatis uno et tribus, quanta est in duobus et duobus; sed etiam multo concordiores partes esse, cum junguntur unum et tria, propter illam unius cum caeteris omnibus numeris amicitiam, quam cum duo et quatuor copulantur, sicut in istis est.
An tibi aliquid obscurum est?
D. Nihil prorsus.
Sed nescio quomodo me offendit, quod isti senarii cum sint celebratiores caeteris generibus, et principatum quemdam in versibus habere dicantur, aliquid in membrorum concordia minus habent, quam illi famae obscurioris versus.
M. Bono animo esto: nam ego tibi tantam in illis ostendam concordiam, quantam soli ex omnibus habere meruerunt, ut videas, non injuria eos esse praelatos.
pagina 1156
| Sed quia ipsa tractatio aliquanto est longior, quamvis omnino jucundior, restare nobis debet extrema, ut cum de caeteris, quantum satis videbitur, disputaverimus, jam omni cura liberati, ad horum scrutanda penetralia veniamus.
D. Mihi vero placet: sed jam vellem ut ista quae priora suscepimus, explicata essent, ut jam illud audirem commodius.
M. Istorum comparatione quae ante disseruimus, fiunt illa dulciora quae exspectas.
CAPITOLO IX.
-- Membra semipedum sex et septem.
Membrana semipedum octo et septem.
Membra semipedum novem et septem.
17.
Nunc itaque considera, utrum in duobus membris quorum primum exhibeat semipedes sex, alterum septem, reperiatur ea aequalitas ut rite esse versus queat.
Nam post quinque et septem semipedes hunc esse discutiendum vides.
Hujus autem exemplum est: Roma, cerne quanta sit deum benigniias.
D. Video primum membrum posse in partes distribui, quae habeant ternos semipedes, secundum in tres et quatuor.
Quare jontis aequalibus fiunt sex semipedes, tres vero et quatuor septem sunt, et non aequantur illi numero.
Sed si duo et duo in ea parte ubi quatuor sunt, et duo et unum in ea parte ubi tres sunt, consideremus, jontis partibus quae binos habent, fit summa quaternaria: jontis autem illis quarum in una duo sunt, in alia unum, si etiam ista tanquam sint quatuor accipiamus, propter unius cum caeteris numeris concordiam, octo simul fiunt, magisque excedunt summam senariam, quam cum septem fuissent.
18.
M. Ita est, ut dicis: et ideo isto genere copulationis a lege versuum separato, attende ut ordo postulat, in ea nunc membra, quorum primum habet octo semipedes, septem secundum.
Ista vero copulatio habet quod quaerimus.
Nam praecedentis membri partem dimidiam cum parte nextis majore, quae dimidiae proxima est, jungens, quoniam quaterni semipedes sunt, octonarii numeri summam facio.
Restant ergo quatuor semipedes de priore, tres de posteriore membro.
Duo inde, et duo hinc copulati, fiunt quatuor.
Duo rursus inde residui, et unus hinc, ad legem illius convenientiae copulati, qua unum reliquis par est, quodammodo sumuntur pro quatuor.
E' marmellata octonarius superiori octonario congruit.
D. Sed cur hujus exemplum non audio?
M. Quia saepe commemoratum est: tamen ne suo loco praetermissum putes, ipsum est, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; vel hoc etiam, Optimus beatus ille qui procul negotio.
19.
Quare jam inspice novem et septem semiped um connexionem, cujus exemplum est: Vir optimus beatus ille qui procul negotio.
D. Facilis est cognitu ista congruentia: superius enim membrum in quatuor et quinque, posterius in tres et quatuor semipedes dividitur.
pagina 1157
| Pars ergo superioris minor cum parte posterioris majore congiunzione, octonarium numerum facit: et major superioris cum minore posterioris, item octonarium: nam illa congiunzione est quatuor et quatuor, ista quinque et tres semipedes.
Huc accedit, quod quinque in duo et tres semipedes, tres autem in duo et unum si diviseris, apparet alia convenientia duorum cum duobus, et unius cum tribus, quia unum cum omnibus numeris superius commemorata lege confertur.
Sed nisi me ratio fallit, nihil restat ulterius quod de membrorum copulatione requiramus: jam enim ad octo perventum est pedes, quem numerum versui, sicut satis cognovimus, non fas est excedere.
Quare jam age, illa senariorum versuum heroici et iambici vel trochaici, quo intendem meam et excitasti et distulisti, pande secreta.
CAPUT X.-- De senariorum versuum excelia: eos decentissimos non esse, nisi vel heroici sint vel iambici.
20.
M. Faciam, imo faciet ipsa ratio, quae mihi tibique communis est.
Sed meministine, quaeso, cum ageremus de metris, dixisse nos et ipso sensu admodum probasse, illos pedes quorum partes ad sesqua conveniunt, sive in duobus et tribus, ut est creticus vel paeones, sive in tribus et quatuor, ut epitriti, exclusos a poetis propter minoris venustatis sonum, solutae orationis severitatem decorazione congruentius, cum his clausulae colligantur?
D. Memini: sed quorsum haec spectant?
M. Quoniam illud volo prius intelligamus, hujuscemodi pedibus a poetarum tractatione sejonis, non remanere, nisi eos quibus ad tantumdem, ut spondeus est; aut eos quibus ad duplum, ut iambus; aut eos quibus ad utrumque partes conveniunt, ut choriambus.
D. Ita est.
M. At si haec est poetarum materies, et soluta oratio versibus inimica est, non versus ullus nisi ex hoc genere pedum faciendus est.
D. Assentior. Video enim poemata versibus quam aliis lyricorum poetarum metris fieri grandiora, sed adhuc quo ratio ista tendat, ignoraro.
21.
M. Ne owna: disputamus enim jam de senariorum versuum excelia, et prius tibi cupio demonstrare, si potero, decentissimos senarios, nisi duorum istorum generum esse non posse, quae omnium etiam sunt celeberrima, quorum unum est heroicum, ut, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris, quod usus metitur spondeo et dactylo, subtilior ratio spondeo et anapaesto: alterum quod iambicum dicitur, et eadem ratione invenitur trochaicum.
Nam credo tibi manifestum esse longis syllabis, nisi breves interponantur, obtundi quodam modo spatia sonorum; item nisi brevibus longae, nimis concisa et quasi tremula fieri; neutra esse temperata, quamvis temporum aequalitate aures immpleant.
Quamobrem nec illi versus qui sex pyrrhichios, et sex proceleumaticos habent, aspirant ad heroici dignitatem, nec illi ad trochaici qui sex tribrachos habent.
Huc accedit, quia in istis quos caeteris ipsa ratio praeponit, si membra praeposteres, totum ita commutabitur, ut alios etiam
pagina 1158
| pedes necessario metiamur.
Itaque inconversibileres, ut ita dicam, sunt quam illi qui aut omnibus brevibus, aut longis omnibus costante.
Et ideo sive quinque et septem, sive septem et quinque semipedibus membra in his temperatioribus ordinentur, nihil interest: neutro enim horum ordine converti versus potest sine tanta commutazionetione, ut aliis pedibus currere videatur.
In illis autem si carmen coeptum erit talibus versibus, quorum priora membra quinos semipedes habeant, non oporteat eos miscere in quibus septeni priores sunt, ne jam liceat omnes convertere: non enim a conversione revocat ulla pedum commutatio.
Sed tamen heroicis conceditur spondeos omnes rarissime interponere, quod quidem posterior aetas haec nostra minime probavit.
Trochaicis autem sive iambicis, cum pedem tribrachum quolibet loco interponere liceat, habere tamen in hujuscemodi carminibus versum solutum in omnes breves, turpissimum judicatum est.
22.
Remotis igitur epitritis pedibus a lege versuum senaria, non solum quod solutae orationi sunt aptiores, verum etiam quod si sex fuerint, triginta et duo tempora excedunt, sicut dispondei; remotis etiam quinum temporum pedibus, quod sibi eos libentius ad clausulas vindicavit oratio; molossis item et aliis temporum senum, quamvis in poematis venustissime vigeant, ab hoc de quo nunc agimus numero temporum exclusis; restant versus omnium brevium syllabarum, qui vel pyrrhichios vel proceleumaticos vel tribrachos habent, et omnium longarum qui spondeos.
Qui quanquam ammittantur ad senarium modum, dignitati tamen et temperationi horum qui brevibus longisque variableur; et ob hoc multo minus converti possunt, cedant necesse est.
CAPITOLO XI.
-- Senarii quomodo commodius metieni.
23.
Sed quaeri potest cur meliores versus judicati sint senarii, in quibus anapaestum subtilis illa ratio metitur, et ii in quibus trochaeum; quam si dactylum ibi, et hic iambum metiretur.
Sine praejudicio enim sententiae, quoniam nunc de numeris agimus, si versus ita esset: Trojae qui primus ab oris arma virumque cano, vel de illo genere: Qui procul malo pius beatus ille; uterque horum nec minus senarius esset, nec minus brevium longarumque syllabarum temperatione moderatus, nec magis converti poterat; et in utroque membra ita ordinata sunt, ut et in quinto et in septimo semipede pars orationis terminetur: cur ergo meliores istis putentur, si potius ita sint, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris.
Beatus ille qui procul pius malo?
In quaestione facilius et proclivius dixerim forte evenisse, ut isti prius animadverterentur et frequentarentur; aut si id non est fortuitum, melius credo visum fuisse, ut heroicus duabus longis, quam duabus brevibus et longa clauderetur, quod in longis aures commodius acquiescunt: ille autem alter in finali semipede longam syllabam potius haberet quam brevem.
Res quidem sic se habet, ut
pagina 1159
| quicumque horum priores eligerentur, necessario aliis auferrent locum, qui membris iisdem praeposteratis fieri possent.
Quocirca si melior judicatus est, cujus exemplum est, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris; inepte jam fieret isto converso aliud genus, sicuti est, Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano. quod genus isto praeposterato fieret, ut est,
qui
procul negotio beatus ille, fieri profecto non oportet: tamen si quis audeat et faciat tales versus, manifestum est eum alia generi senariorum esse facturum, quibus sint ista meliora.
24.
Hi ergo senariorum omnium pulcherrimi, non potuerunt ambo obtinere sinceritatem suam adversus hominum licentiam.
Nam in trochaico genere, non senario solo, sed unde minus incipit usque ad magnitudinem extremam quae octo pedes habet, miscendos poetae putaverunt quatuor temporum pedes omnes, qui adhibentur ad numeros: et Graeci quidem alternis locis primo et tertio, et ita deinceps, si a semipede versus incipit: sin ab integro trochaeo, secundo et quarto loco, atque ita deinceps servatis intervallis, memorati longiores collocantur pedes.
Quae corruzione ut tollerabilis fieret, non singulos pedes in duas partes, quarum una levationis, altera positionis est, plaudendo diviserunt; sed unum pedem levantes, alterum ponentes, unde ipsum senarium trimetrum vocant, ad epitritorum divisionem plausum retulerunt.
Sed si hoc saltem costantir teneretur, quamvis pedes epitriti magis orationis sint quam poematis, nec jam senarius, sed ternarius versus inveniretur; non tamen omnimodo illa numerorum labefactaretur aequalitas.
Nunc vero quatuor temporum pedes, dummodo in locis memoratis ponantur, licet non solum in omnibus ponere, sed ubi libet eorum, et quoties libet.
Nostri vero veteres, nec ipsa locorum intervalla intermiscendis hujuscemodi pedibus, servare potuerunt.
Quare in hoc genere poetae ista corruzione atque licentia plane assecuti sunt, quod eos voluisse arbitrandum est, ut essent in fabulis poemata solutae orationi simillima.
Sed quoniam satis dictum est cur inter senarios isti versus magis nobilitati sint, nunc videamus cur ipsi senarii meliores sint versus quam caeteri in quolibet alio pedum numero constituti.
Nisi quid habes adversus ista quae disseras.
D. Prorsus assentior: et jam illam membrorum aequalitatem, cui me attentissimum paulo ante reddidisti, si vel nunc fas est, cognoscere vehementer exspecto.
CAPITOLO XII.
-- Senarii contro cur aliis praestantiores.
25.
M. Totus ergo adesto, atque risponde, utrum tibi videatur quaelibet longitudo posse in quotlibet partes secari.
D. Satis mihi ista persuasa sunt: nec dubitari posse arbitror, quin omnis longitudo quae linea dicitur, habeat dimidiam sui partem, ac per hoc in duas lineas decussatim secari queat: et quia ipsae duae
pagina 1160
| lineae quae istasectione fiunt, procul dubio lineae sunt, etiam in ipsis hoc fieri posse manifestum est.
Itaque et quantulacumque longitudo in quotlibet partes secari potest.
M. Expeditissime atque verissime.
Quare nunc illud vide, utrum recte asseveretur, omnem longitudinem ad latitudinem porrigendam, quae ab ipsa oritur, tantum valere quantum latitudinis quadratum occupat.
Si enim minus aut amplius in latum spatium proceditur quam longa est linea unde proceditur, quadratum non fit; sin tantum, nihil aliud quam quadratum fit.
D. Intelligo et assentior: quid enim verius?
M. Illud ergo jam sequi, ut opinor, vides, ut si pro linea in longum ordinati calculi pares ponantur, non perveniat illa longitudo ad quadratam formam, nisi per eumdem numerum multiplicati calculi fuerint: ut si verbi gratia duos calculos ponas, quadratum non facias, nisi aliis duobus ad latitudinem addictis: sin tres, sex adjungendi sunt, sed terni distributi ad duos ordines similiter in latitudinem: si enim ad longitudinem additi fuerint, nulla figura fit.
Longitudo enim sine latitudine figura non est.
Atque ita proporzioni licet considerare alios numeros: ut enim bis bina, et ter terna quadratas figuras in numeris faciunt, ita quater quaterna, quinquies quina, sexies sena, atque ita per infinitum in caeteris.
D. Etiam ista rata et manifesta sunt.
M. Attende nunc utrum sit aliqua temporis longitudo.
D. Quis dubitaverit nullum esse tempus sine aliqua longitudine?
Signor Quid?
versus potestne non obtinere aliquam temporis longitudinem?
D. Imo necesse est obtineat.
M. Quid in ea longitudine pro calculis melius collocamus?
pedesne, qui duas in partes, id est levationem et positionem necessario distribuuntur ; an ipsos semipedes potius, qui singulas levationes positionesque obtinent?
D. Semipedes congruentius judico pro illis calculis poni.
26.
M. Age, nunc commemora membrum versus heroici brevius, quot semipedes habeat.
D. Quinque. M. Dic esempio.
D. Arma virumque cano.
M. Num igitur aliud desideras, nisi ut alii septem semipedes cum istis quinque aliqua aequalitate conveniant?
D. Nihil prorsus aliud.
Signor Quid?
septem semipedes possuntne aliquem versum complere per se?
D. Possunt vero: nam tot semipedes habet primus ac minimus versus, annumerato in fine silentio.
M. Recte dicis: sed ut versus esse possit, quomodo in duo membra dividitur?
D. In quatuor scilicet, et tres semipedes.
M. Duc ergo in legem quadrati has partes singulas, et vide quid faciant quatuor quater.
D. Sexdecim. M. Quid tria ter?
D.Novembre. M. Quid totum simul?
D. Viginti quinque.
M. Septem ergo semipedes quoniam possunt habere duo membra, singulis membris suis ad quadratorum rationem relatis, vigesimum quintum numerum in summa faciunt; et est una pars versus heroici.
D. Ita est.
M. Altera igitur pars quae habet quinque semipedes, quoniam non potest in duo membra
pagina 1161
| dividi, et debet aliqua aequalitate concinere, nonne tota in quadratum ducenda est?
D. Nihil aliud omnino censeo, et jam tandem agnosco aequalitatem mirabilem.
Quinque enim quinquies ducta eadem viginti quinque consummant.
Nec ergo immerito senarii versus caeteris celebratiores nobilioresque facti sunt: dici enim vix potest quantum inter illorum aequalitatem in membris imparibus, et aliorum omnium intersit.
CAPUT XIII.
-- Epilogo.
27.
M. Non te ergo fefellit pollicitatio mea, vel potius ipsa nos, quam uterque nostrum sequitur, ratio.
Quare ut istum jam sermonem concludamus aliquando, cernis certe cum sint metra pene innumerabilia, versum tamen esse non posse, nisi duobus membris sibimet concinnatis, aut totidem semipedibus, sed non conversibilibus terminatis, ut est, Maecenas atavis edite regibus; aut dispari numero etiam semipedum, sed tamen aliqua aequalitate conconnectis, ut sunt quatuor et tres, aut quinque et tres, vel quinque et septem, aut sex et septem, aut octo et septem, vel septem et novem.
A pleno enim pede trochaicus, ut est, Optimus beatus ille qui procul negotio; et a non pleno potest versus exordiri, ut est, Vir optimus beatus ille qui procul negotio: terminari autem nisi non pleno prorsus non potest.
Sed isti non pleni pedes, sive integros semipedes habeant, sicuti est iste quem nunc posui; sive minus quam dimidium pedem, sicut in illo choriambico duae ultimae breves, Maecenas atavis edite regibus; sive plus quam dimidium, ut in ejus capite duae primae longae, aut in fine alterius choriambici bacchius, cujus exemplum est, Te domus Evandri, te sedes celsa Latini.
Omnes ergo isti non pleni pedes semipedes nuncupantur.
pagina 1162
|
28.
Jam vero non solum talia poemata versibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia Epicorum poetarum sunt, vel etiam Comicorum; sed illos quoque ambitus quos περιόδους Graeci vocant, non tantum illis metris quae lege versuum non tenentur, Lyrici poetae faciunt, sed etiam versibus.
Nome ille Flacci,
Nox erat, et coelo fulgebat luna sereno
Inter minore sidera.
*
bimembris ambitus est, et versibus constans.
Qui duo versus sibimet convenire non possunt, nisi uterque ad senorum temporum referatur pedes.
Nam modus heroicus cum modo iambico vel trochaico non concinit, quia illi pedes ad tantumdem, hi ad duplum partiuntur.
Fiunt ergo ambitus aut omnibus metris non cum versibus, ut illi sunt de quibus in superiori sermone disputatum est, cum de ipsis metris ageremus; aut tantum versibus, ut ii de quibus nunc dictum est; aut ut et versibus, et aliis metris temperentur, quale illud est:
Diffugere nives, redeunt jam gramina campis,
Coma arboribusca.
*
Quo autem ordine locentur vel versus cum aliis metris, vel majora membra cum minoribus, nihil interest ad aurium voluptatem, dummodo non brevior quam bimembris, non amplior quam quadrimembris sit ambitus.
Sed jam si nihil habes quod contradicas, finis sit hujus disputationis, ut deinceps quod ad hanc partem musicae attinet quae in numeris temporum est, ab his vestigiis ejus sensibilibus, ad ipsa cubilia, ubi ab omni corpore aliena est, quanta valemus sagacitate veniamus.
CAPUT PRIMO.
-- Ultima syllaba quare indifferens in metro.
1.
M. Redeamus ergo ad metriconsiderem, propter
pagina 1127
| cujus progressum ac longitudinem de versu tecum aliquid agere coactus sum, cujus tractandi postea nobis est constitutus locus.
Sed primo illud quaero, utrum non repudies, quod ultimam syllabam, quae metrum terminat, seu longa seu brevis sit, poetae atque horum judices grammatici nihil ad rem pertinere arbitrati sunt.
D. Omnino repudio: non enim mihi videtur esse rationis.
M. Dic mihi, obsecro, quod metrum sit in pyrrhichio minimal.
D. Tres breves.
M. Quantum ergo silendum est, dum repetitur?
D. Unum tempus, quod est unius brevis syllabae spatium.
M. Età, jam percute hoc metrum, non voce, sed plausu.
D. Feci. M. Percute etiam hoc modo anapaestum.
D. Et hoc feci.
M. Quid tibi visum est interesse?
D. Prorsus niente.
Signor Quid?
causam, cur ita sit, potesne dicere?
D. Videtur mihi satis apparere: nam quod in illo ad silentium, hoc in isto ad productionem ultimae syllabae refertur; nam eodem modo ibi brevis ultima, ut hic longa, percutitur; et post tantumdem intervallum reditur ad caput.
Sed ibi quiescitur donec spatium pyrrhichii pedis, hic donec longae syllabae impleatur.
Ita in utroque par mora est, qua interposita remeamus.
M. Non igitur assurdo illi ultimam syllabam metri, seu longa seu brevis sit, nihil ad rem pertinere
pagina 1128
| voluerunt: ubi enim finis est, silentium sequitur, quantum ad ipsum metrum attinet quod finitur.
An eos in hac causa Repeatem ullam vel reditum ad caput considerare debuisse exitimas, ac non tantummodo quia finitur, quasi deinceps nihil dicendum sit?
D. Jam assentior, ultimam syllabam indifferenter esse accipiendam.
M.Rect. Sed si hoc propter silentium fit, quoniam ita consideratus est finis, quasi deinceps nihil soniturus sit qui finierit, et ob hoc spatium temporis in ipsa quiete largissimum nihil distat quae ibi syllaba locetur; nonne illud est consequens, ut ipsa ultimae syllabae indifferentia, quae propter largum spatium conceditur, ad id proficiat, ut sive ibi brevis syllaba sive longa sit, eam sibi aures pro longa vindicent?
D. Il piano video esse consequens.
CAPITOLO II.
-- Quot syllabis minimal constituatur pyrrhichium metrum: quamdiu quoque silendum.
2.
M. Videsne etiam illud, cum dicimus minimal metrum esse pyrrhichium tres breves syllabas, ut unius brevis spatio sileatur, dum ad initium revertimur; nihil interesse, utrum hoc metrum, an pedes anapestos repetamus?
D. Jam hoc quidem paulo ante illa percussione percepi.
M. Nonne ergo quidquid hic est confusum, distinguendum aliqua ratione arbitraris?
D. Arbitro Omnino.
M. Dic utrum aliam videas
pagina 1129
| esse rationem, quae ista distinguat, nisi ut metrum pyrrhichium non illud sit minimal, quod tibi videbatur in tribus brevibus, sed in quinque.
Post unum enim pedem ac semipedem silere mora semipedis ejus qui debetur implendo pedi, atque ita redire ad initium, et hoc minimal metrum in pyrrhichio constituere non nos sinit anapaesti parilitas, ut jam demonstratum est: quare post duos pedes et semipedem silendum est illud unum tempus, si confusione carere volumus.
D. Cur enim non duo pyrrhichii sunt minimal metrum in pyrrhichio, et quatuor syllabae breves potius, post quas silere opus non sit, quam quinque post quas opus sit?
M. Vigilanter quidem, sed non caves ne ab hoc te ita proceleumaticus, ut ab illo anapaestus excludat.
D. Verum dicis.
M. Placet ergo hic modus in quinque brevibus, et silentio unius temporis?
D. Placet vero.
M. Videtur mihi oblitum esse te, quemadmodum in rhythmo dixerimus posse discerni utrum pyrrhichio an proceleumatico curreretur.
D. Bene admones: nam plausu istos numeros ab invicem distinguendos comperimus: quare jam neque hic istum proceleumaticum metuo, quem plausu adhibito a pyrrhichio discernere potero.
M. Cur igitur non eumdem plausum adhibendum vidisti, ut ab illis tribus brevibus, id est pyrrhichio et semipede, post quem oporteret unum tempus silere, discerneretur anapeestus?
D. Jam intelligo, et in viam redeo, metrumque in pyrrhichio minimal tres syllabas breves, quae, annumerato silentio, duorum pyrrhichiorum tempus occupant, esse confirmo.
M. Probant ergo aures tuae hoc genus numeri: Si aliqua, Bene vis, Bene dic, Bene fac, Animus, Si aliquid, Male vis, Male dic, Male fac, Animus, Medium est.
D. Satis probant, praesertim cum jam recordatus sim quemadmodum eos plaudi oporteat, ne cum metro pyrrhichio anapaesti confundantur pedes.
3.
M. Vide et ista: Si aliquid es, Age bene, Male qui agit, Nihil agit, Et ideo, Miser erit.
D. Suaviter etiam ista se insinuant, nisi uno loco, ubi finis tertii cum initio quarti copulatur.
M. Idipsum omnino est, quod a tuis auribus desideravi.
Non enim frustra sensus offenditur, cum omnium syllabarum nullo interposito silentio tempora singula exspectat: quam exspectationem profecto fraudat concursus duarum consonantium, t et n, quae praecedentem vocalem longam esse cogunt, et in duo tempora extendunt; quod genus grammatici positione longam syllabam vocant.
Sed propter illam ultimae syllabae indifferentiam, nemo criminatur hoc metrum, cum id sincerae atque severae aures etiam sine accusatore condannato.
Nam vide, quaeso, quantum interest, si pro eo quod est,
Chi agisce, non agisce:
Male qui agit, Homo perit.
dicatur,
D. Hoc sane liquidum atque integrum est.
M. Hoc ergo nos observemus propter musicae sinceritatem, quod poetae non observant propter facilitam canendi: ut quoties, exempli causa, nobis necesse est aliqua metra interponere, in quibus nihil debetur pedi
pagina 1130
| quod silentio compensetur, eas ponamus ultimas syllabas quas lex ejusdem numeri flagitat; ne cum aliqua offensione aurium et falsitate mensurae, a fine ad initium redeamus; concedentes tamen illis ut ita metra talia finiant, quasi deinceps nihil dicturi, et ideo extremam syllabam seu longam seu brevem impune constituant: nam in continuatione metrorum apertissime convincuntur aurium judicio, non se debere ponere ultimam, nisi quae ipsius metri jure atque ratione ponenda est.
Haec autem continuatio fit, cum pedi nihil debetur propter quod silere cogamur.
D. Intelligo, et gratum habeo quod talia polliceris exempla, quibus nullam patiatur sensus injuriam.
CAPITOLO III.
-- Pyrrhichiorum metrorum ordo et numerus.
4.
M. Age, nunc ordine de his quoque renuntia pyrrhichiis:
Quid erit homo
Chi ama l'uomo, Se amet in eo Fragile cosa è?
Amet mi piace Animum umano, E lui è un uomo Amore liquido.
Quid haec videntur?
D. Quid nisi suavissime atque integerrime currere?
M. Quid ista?
Bonus è amore, Anima bona sit: Amore abitato, Et anima domus.
Questo è un habitat buono, Ubi bona domus; Ubi mala, maschio.
D. Etiam ista continuata suavissime accipio.
M. Nunc tres semis pedes, vide:
L'animus umano è Mala bonave agitans.
Buona volontà, abito; Mala voluttà, abito.
D. Haec quoque interposito unius temporis silentio, jucunda sunt.
M. Sequuntur quatuor pleni pyrrhichii; hos accepe, et judica:
Animus hominis agit Ut habeat ea bona, Quibus abita l'uomo, Niente da fare.
D. In his quoque certa et jucunda mensura est.
M. Audi jam nunc novem syllabas breves; audi et judica:
L'uomo malus ama e ama; Malus etenim ea bona amat, Non ci sazieremo mai.
D. Prome nunc quinque pyrrhichios.
M.
Levicula fragilia bona, Qui amat homo, similiter habet.
D. Jam hoc sat est, et probo; nunc adde semipedem.
M. Faciam:
Vaga levia fragilia bona, Qui amat homo, similis erit eis.
D. Bene prorsus; ei sex jam exspecto pyrrhichios.
M. Et hos audi:
Vaga levicula fragilia bona, Qui adamat homo, similis erit eis.
D. Satis est; aggiungi semipedem.
M.
Fluida levicula fragilia bona Quae adamat anima, similis erit eis.
pagina 1131
| D. Sat est, et bene est; da jam septem pyrrhichios.
M.
Levicula fragilia gracilia bona, Quae adamat animula, similis erit eis.
D. Accedat his semipes; nam hoc eleganter se habet.
M.
Vaga fluida levicula fragilia bona, Quae adamat animula, fit ea similis eis.
D. Octo pedes jam restare video, ut jam istas minutias evadamus.
Quanquam enim approbent aures naturali quadam dimensione quod sonas, nolim te tamen tot breves syllabas quaerere; quas, ni fallor, contextas invenire in congiunzione verborum difficilius est, quam si eis miscere longas liceret.
M. Nihil te fallit, et ut tibi probem gratulationem meam, quod hinc aliquando transire awaretimur, metrum quod restat hujus generis sententia feliciore componam:
Solida bona bonus amat, et ea qui amat habet.
Itaque nec eget amor, et ea bona Deus est.
D. Habeo cumulatissime Perfecta metra pyrrhichii.
Sequuntur iambica, de quibus mihi singulis bina exempla sufficiunt, quae nulla interpellatione audire delectat.
CAPITOLO IV.
--De metro giambico.
5.
M. Geram tibi morem.
Sed ista quae jam peregimus quot sunt?
D. Quatuordecim. M. Quot etiam iambica fore credis?
D. Aeque quatuordecim.
M. Quid, si in eis velim pro iambo tribrachum ponere, nonne multiformior varietas erit?
D. Manifestum est quidem: sed ego exempla ista in solis iambis audire cupio, ne longum faciamus: pro quavis enim longa syllaba duas breves posse poni, facilis disciplina est.
M. Faciam quod vis, gratumque habeo quod intelligentia sequaci minuis laborem meum: sed aurem ad iambicum praebe.
D. Istic sum, incipe.
M.
Bonus per Beatus.
Malus avaro, Sibi est malum.
Bonus beatus, Deus bonum ejus.
Bonus beatus est, Deus bonum ejus est.
Bonus vir est beatus, Videt Deum beate.
Bonus vir et sapit bonum, Videns Deum beatus est.
Deum videre qui cupiscit, Bonusque vivit, hic videbit.
Bonum videre qui cupit diem, Bonus sit hic, videbit et Deum.
Bonum videre qui cupit diem illum, Bonus sit hic, videbit et Deum illic.
Beatus est bonus, fruens enim est Deo; Malus miser, sed ipse poena fit sua.
Beatus est videns Deum, nihil cupit plus; Malus bonum foris requirit, hinc egestas.
Beatus est videns Deum, nihil boni amplius; Malus bonum foris requirit, hinc eget miser.
Beatus est videns Deum, nihil boni amplius vult; Malus foris bonum requirit, hinc egenus errat.
Beatus est videns Deum, nihil boni amplius volet; Malus foris bonum requirit, hinc eget miser bono.
CAPUT V.--De metro trochaico.
6.
D. Trochaeus sequitur, prome trochaica: nam ista se habent optime.
M. Faciam, et eodem modo quo iambica:
Optimi Non efficiente.
Veritate, non egetur.
Veritas sat est, Semper haec manet.
Veritas vocatur Ars Dei supremi.
Veritate factus est mundus iste quem vides.
Veritate facta cuncta Quaeque gignier videmus.
Veritate facta cuncta sunt, Omniumque forma veritas.
pagina 1132
| Veritate cuncta facta cerno.
Veritas manet, moventur ista.
Veritate facta cernis omnia, Veritas manet, moventur omnia.
Veritate facta cernis ista cuncta, Veritas tamen manet, moventur ista.
Veritate facta cuncta cernis optime, Veritas manet, moventur haec, sed ordine.
Veritate facta cuncta cernis ordinata, Veritas manet, novans movet quod innovatur.
Veritate facta cuncta sunt, et ordinata sunt, Veritas novat manens, moventur ut noventur haec.
Veritate facta cuncta sunt, et ordinata cuncta, Veritas manens novat, moventur ut noventur ista.
CAPITOLO VI.
--De metro spondiaco.
7.
D. Spondeum sequi video: nam et trochaeus satis auribus fecit.
M. Haec sunt metra spondei:
Magnorum est, Libertas.
Magnum est munus Libertatis.
Solus liber fit, Qui errorem vincit.
Solus liber vivit, Qui errorem jam vicit.
Solus liber vere fit, Qui erroris vinclum vicit.
Solus liber vere vivit, Qui erroris vinclum jam vicit.
Solo libero non falso vivit, Qui erroris vinclum jam devicit.
Solus liber jure ac vere vivit, Qui erroris vinclum magnus devicit.
Solus liber jure ac non falso vivit, Qui erroris vinclum funestum devicit.
Solus liber jure ac vere magnus vivit, Qui erroris vinclum funestum jam devicit.
Solus liber jure ac non falso magnus vivit, Qui erroris vinclum funestum prudens devicit.
Solus liber jure ac non falso securus vivit, Qui erroris vinclum funestum prudens jam devicit.
Solus liber jure ac non falso securus jam vivit, Qui erroris vinclum tetrum ac funestum prudens devicit Solus liber jure ac non falso securam vitam vivit, Qui erroris vinclum tetrum ac funestum prudens jam de vicit.
CAPITOLO VII.
--Tribrachi metra quot sint.
8.
D. Nec de spondeo habeo quod requiram, veniamus ad tribrachum.
M. È vero.
Sed cum omnes quatuor superiores pedes, de quibus dictum est, quatuordena metra pepererint, quae fiunt simul sex et quinquaginta, plura sunt exspectanda de tribracho.
In illis enim cum spatium semipedis in silentio est, plus una syllaba non siletur: in hoc autem cum silemus, num censes unius brevis syllabae spatio tantummodo sileri oportere, an et duarum brevium mora silentio contineri potest?
quandoquidem nemo dubitaverit duplicem hujus esse divisionem: namque aut ab una incipit, et finitur ad duas; aut contra incipiens a duabus, una terminatur.
Quare hunc necesse est viginti et unum metra procreare.
D. Verissimum est.
Nam incipiunt a quatuor brevibus, ut duo tempora sileamus: deinde quinque sunt, ubi unum silemus: tertio sex, ubi nihil silendum est: quarto septem, ubi rursus duo tempora silenda sunt: inde octo, ubi unum: sexto novem, ubi nullum.
Atque ita cum singulae adduntur, donec ad viginti quatuor syllabas veniatur, qui octo sunt tribrachi, viginti unum omnino metra complentur.
M. Expeditissime rationem secutus es: sed censesne ubique a nobis exempla esse promenda; an ea quae illis quatuor primis pedibus subjecimus, satis putandum est luminis caeteris esse praebitura?
D. Meo quidem judicio satis.
M. Nec ego nunc aliud requiro quam tuum.
Verumtamen quoniam jam optime scis in pyrrhichiis metris mutato plausu posse tribrachos percuti; quaero,
pagina 1133
| utrum pyrrhichii primum metrum possit etiam tribrachi metrum habere.
D. Non potest: majus enim metrum oportet esse quam pedem.
M. Quid, secundum?
D. Potest: nam breves quatuor pyrrhichii duo sunt, tribrachus unus et semipes, ita ut ibi nullum, hic duo tempora sileamus.
M. Mutato igitur plausu habes in pyrrhichiis etiam tribrachi exempla usque ad sexdecim syllabas, id est usque ad quinque tribrachos et semipedem, quibus debes esse contentus: caetera enim potes vel voce vel aliquo plausu per te ipse contexere.
Si tamen adhuc aurium sensu explorandos hujuscemodi numeros arbitraris.
D. Faciam equidem quod videbitur: videamus quae restant.
CAPITOLO VIII.
-- De dactylo.
9.
M. Dactylus sequitur, qui semel dividi potest.
Un aliter putas?
D. Imo ita est.
M. Quota ergo ejus pars potest esse in silentio?
D. Dimidia scilicet.
M. Quid, si post dactylum trochaeo constituto, velit quispiam silere unum tempus, quod in brevi syllaba dactylo debetur implendo?
quid rispondibimus?
Non enim possumus dicere minus quam spatium semipedis sileri non oportere.
Ratio enim superius tractata non minus, sed amplius quam semipedis tempus silendum non esse persuaserat.
Nam utique minus quam semipes siletur in choriambo, ubi post ipsum choriambum bacchius collocatur, cujus exemplum est, Fonticolae puellae.
Unius enim brevis syllabae spatio hic nos silere cognoscis, quod sex temporibus debetur implendis.
D. Verum dicis.
M. Constituto ergo trochaeo post dactylum, licebitne etiam unum tempus silere?
D. Ita cogor fateri.
M. Quis te tandem cogeret, si meminisses superiorum?
Hoc enim tibi accidit, quod de indifferentia ultimae syllabae, et quomodo sibi ultimam longam vindicent aures, ubi restat spatium quo porrigatur, etiamsi brevis sit, quid demonstratum fuerit oblitus es.
D. Jam intelligo: nam utique si ultimam syllabam brevem, quando restat silentium, longam aures accipiunt, sicut superiore ratione exemplisque cognovimus; nihil intererit utrum post dactylum trochaeus, an spondeus locetur.
Quamobrem cum repetitio distinguenda silentio est, unam longam syllabam oportet post dactylum ponere, ut duorum temporum spatio sileamus.
M. Quid si pyrrhichius ponatur post dactylum, rectene fieri putas?
D. Non recte: nam utrum idem sit, an iambus, nihil interest: siquidem pro iambo eum necesse est accipi propter ultimam, quam longam exigunt aures, quia restat silentium.
Iambum autem non oportere poni post dactylum, propter diversitatem levationis et positionis, quarum neutram oportet in dactylo habere tria tempora, quis non intelligat?
CAPUT IX.
-- De bacchio.
10.
M. Optime omnino atque sequaciter.
Sed quid tibi tandem videtur de anapesto?
un rapporto eadem est?
D. Prorsus eadem.
M. Jam ergo bacchium consideremus, si placet, et dic mihi quod primum ejus metrum est.
D. Quatuor syllabas puto esse, unam brevem, et tres longas, quarum duae ad bacchium pertinent, una vero ultima ad inchoationem ejus pedis
pagina 1134
| qui cum bacchio poni potest; ut id quod ei debetur, sit in silentio: in aliquo tamen exemplo vellem hoc auribus explorare.
M. Facile quidem est exempla subjicere, quibus tamen non te arbitror ita ut superioribus posse delectari: nam isti quinum temporum pedes, ut etiam septenum, non tam suaviter currunt, quam ii qui aut in aequas partes dividuntur, aut in simplam et duplam, vel in duplam et simplam; tantum interest inter sesquatos motus et aequales aut complicatos, de quibus satis in primo illo nostro sermone tractavimus.
Itaque hos pedes, quinque ac septem scilicet temporum, uti aspernantius poetae, ita soluta libentius assumit oratio: quod videri facilius in exemplis quae postulasti, potest: nam ista sunt, Laborat magister docens tardos.
Hoc revolve interposito trium temporum silentio, quod ut sentires facilius, ideo post tres pedes longam syllabam posui, quod est initium cretici, qui cum bacchio poni potest.
Nec ad primum metrum exemplum dedi quod est quatuor syllabarum, ne unus pes non esset satis ad commonendum sensum tuum, quantum post illum atque unam longam silere deberes.
Quod ecce nunc edam, atque ipse repetam, ut in meo silentio tria tempora sentias: Labor nullus, Amor magnus.
D. Satis apparet solutae orationi hos esse congruentiores pedes, et nihil opus est exemplis caetera excurrere.
M. Verum dicis: sed num tibi cum silendum est, una tantum longa videtur poni posse post bacchium?
D. Non sano di mente; sed etiam brevis et longa, qui ejusdem bacchii semipes primus est: nam si nobis inchoare creticum licuit, quia cum eodem bacchio poni potest; quanto magis id de ipso bacchio facere licebit, cum praesertim non totum de cretico posuerimus quod primae parti bacchii sit aequale temporibus?
CAPUT X.-- Pleno pedi quid addatur ante silentium.
11.
M. Jam ergo, si placet, me audiente atque judicante, tu ipse per caetera excurre, et quid ponatur post plenum pedem, quando silentio reliquum impletur in omnibus pedibus qui restant, exsequere.
D. Brevissimum jam, opinor, atque facillimum est quod requiris: nam quod de bacchio dictum est, id etiam de secundo paeone dici potest.
Post creticum autem et unam longam syllabam licet ponere, et iambum, et spondeum; ita ut aut tria tempora, aut duo, aut unum sileatur.
Quod autem de hoc dictum est, id et in primum et in ultimum paeonem cadit.
Jam post palimbacchium vel unam longam vel spondeum collocari decet, quocirca et in hoc metro aut tria tempora, aut unum silebitur.
Eadem conditio est paeonis tertii.
Sane ubicumque spondeus, ibi et anapeestus jure ponitur.
Post molossum vero, quod ad ejus attinet divisionem, aut unam longam ut quatuor, aut duas ponimus ut duo tempora sileamus.
Sed quoniam et censu et ratione exploratum est, ordinari
pagina 1135
| cum eo posse omnes senum temporum pedes, erit post eum locus et iambo, et tria tempora silenda remanebunt; erit et cretico, et unum tacebitur; hac conditione erit et bacchio.
At si in duas breves primam cretici, et secundam bacchii solverimus, erit et paeoni quarto.
Quod autem de molosso, id etiam de caeteris sex temporum pedibus dixerim.
Jam proceleumaticum arbitro ad caeteros qui quatuor temporibus Constant, esse referendum, nisi cum tres breves post eum locamus.
Quod ita est ac si anapeestum locemus, propter ultimam syllabam quae cum silentio longa accipi solet.
Primo vero epitrito iambus recte subjungitur, et bacchius et creticus et paeon quartus.
Hoc dictum sit et de secundo, ut tempora sileantur aut quatuor, aut duo.
Duos autem reliquos epitritos recte possunt consequi spondeus et molossus: ita ut primam spondei, et primam vel secundam molossi in duas breves solvente liceat.
Ergo nella sua metris aut tria tempora, aut unum tacebitur.
Dispondeus restat, post quem si posuerimus spondeum, quatuor tempora silenda erunt; si molossum, duo, manente licentia solventi longam in duas breves, vel in spondeo, vel in molosso, excela ultima.
Habes quod me excurrere voluisti.
Nisi aliquid forte emendabis.
CAPITOLO XI.
-- Iambus post dichorium male ponitur.
12.
M. Imo non ego, sed tu, cum aurem ad judicandum adhibueris: nam quaero a te, utrum cum dico et plaudo istud metrum, Verus optimus; et hoc, Verus optimorum; et hoc, Veritatis inops: tam jucunde hoc tertium quam illa superiora tuus sensus accipiat; quod ea repetendo, et cum debitis silentiis plaudendo facile judicabit.
D. Manifestum est quod jucunde illa, hoc injucunde accipiat.
M. Non ergo recte post dichorium iambus ponitur.
D. Ita est.
M. Recte autem poni posse post caeteros assentitur quisquis haec metra cum disciplina interponendorum silentiorum repetierit.
Grotta Fallacem.
Grotta del castum maschile.
Grotta del Mutiloquum.
Caverna Fallaciam.
E la caverna è vuota.
E l'infermo è in grotta.
D. Sentio quod dicis, et approbo.
M. Vide etiam utrum te nihil offesa, cum interposito duorum temporum silentio, hoc metrum repetitum inaequale pergit.
Num enim ita sonet ut ista?
Veraci regnanti.
Sapientes regnanti.
Regnante Veriloquio.
Prudentia regnat.
Boni in bonis regnante.
Pura cuncta regnant.
D. Imo haec aequaliter et suaviter, illud autem aware.
M. Hoc ergo tenebimus in metris sex temporum pedum, dichorium iambo, antispastum spondeo male claudi.
D. Tenebimus sano di mente.
13.
Signor Quid?
causam cur ita sit nonne approbabis,
pagina 1136
| si animadverteris levatione ac positione in duas partes dividi pedem, ita ut si qua in eo syllaba media est, vel una vel duae, aut uni parti attribuantur priori vel posteriori, aut in utramque partiantur?
D. Novi quidem istuc, et verum est: sed quid ad rem?
M. Hoc quoque attende quod dicam, tum videbis facilius quod requiris.
Nam manifestum tibi esse arbitror, alios esse sine mediis syllabis pedes, ut pyrrhichius, et caeteri binarum syllabarum; alios in quibus medium aut primae parti, aut extremae, aut utrique, aut neutri, spatio conveniat: primae, ut in anapaesto, vel in palimbacchio, vel in paeone primo: extremae, ut in dactylo vel in bacchio, vel in paeone quarto: utrique, ut in tribracho, sive in molosso, sive in choriambo, sive in quolibet ionico: neutri, ut in cretico, sive in paeonibus secundo et tertio, sive in diiambo, dichorio, antispasto.
Nam qui pedes in tres aequales partes dividi possunt, media pars in his convenit cum prima et extrema; qui autem non possunt, aut cum prima tantum, aut cum extrema, aut cum neutra.
D. Et hoc aeque scio, et quo tendat exspecto.
M. Quo tandem putas, nisi ut videas iambum post dichorium ideo male poni cum silentio, quia medium ejus est, nec primae parti aequale nec extremae, et idcirco a levatione ac positione discordat?
Hoc etiam de spondeo intelligitur, qui similiter post antispastum cum silentio non amat poni.
An quidquam tibi adversum ista dicendum est?
D. Mihi vero nihil?
nisi quod ista offensio quae fit auribus, cum ita hi pedes collocantur, in comparatione fit ejus suavitatis, quae oblectat auditum, cum post caeteros senum temporum hi cum silentio ponuntur pedes.
Nam si aliis tacitis me consuleres quemadmodum sonarent, exemplis soggettis, aut post dichorium iambus, aut post antispastum spondeus, cum silentio positi; dicam quod sentio, fortisse approbarem et laudarem.
M. Non equidem resisto tibi.
Satis est mihi tamen, quod haec collocatio in comparatione talium numerorum, sed melius sonantium, sicut dicis, offendit: eo enim est improbanda, quod cum ejusdem generis etiam illi sint pedes, quos his semipedibus clausos labi jucundius confitemur, ab iis discrepare non debuit.
Sed nonne tibi videtur secundum istam rationem, nec post epitritum secundum iambum cum silentio poni oportere?
Nam et in hoc pede iambus ita medium locum tenet, ut nec prioris nec posterioris partis temporibus aequetur.
D. Cogit me superior ratio concedere.
CAPITOLO XII.
-- Summa omnium metrorum.
14.
M. Age nunc, redde mihi omnium metrorum numerum, si placet, quae jam tractavimus; id est eorum quae a suis plenis pedibus incipiunt, clauduntur autem aut suis pedibus plenis, ita ut silentium, cum ad caput reditur, non interponamus; aut non plenis pedibus cum silentio, quos tamen eis congruere ratio docuit; incipiente numero a duobus non plenis usque ad octo plenos, ita tamen ut triginta duo tempora non excedantur.
D. Operosum quidem est quod imponis, est tamen operae pretium.
Sed memini nos paulo ante jam pervenisse ad septuaginta septem metra a
pagina 1137
| pyrrhichio usque ad tribrachum, cum illi binarum syllabarum pedes quatuordecim singuli creant, quae fiunt simul quinquaginta et sex.
Tribraco autem viginti et unum, propter geminam divisionem.
His igitur septuaginta et septem addimus quatuordecim dactyli, et anapaesti totidem: pleni enim si locentur nullo silentio, incipiente metro a duobus usque ad octo pedes, septena pariunt; additis vero semipedibus cum silentio, incipiente metro ab uno pede, et semipede perveniente ad septem et semis, alia septena.
Et fiunt jam omnia centum et quinque.
Bacchius vero non potest metrum suum ad octo pedes perducere, ne triginta duo tempora transeat, neque quisquam quinum temporum pes; sed possunt isti usque ad sex pervenire.
Bacchius ergo et qui ei par est, non modo temporibus, sed etiam divisione paeon secundus, a duobus pedibus usque ad sex procedentes cum integri ordinantur sine silentio, quina metra pariunt; cum silentio autem incipientes ab uno semipede, et ad quinque semipedes pervenientes, alia quina cum una longa post eos ponitur, et item quina cum brevis et longa: quindena igitur creant, quae in summam redacta triginta sunt.
Et fiunt jam metra omnia centum et triginta quinque.
Creticus vero, et qui pariter dividuntur, paeones primus et quartus, quoniam post illos et unam longam, et iambum, et spondeum, et anapaestum licet ponere, ad septuaginta quinque perveniunt: cum enim tres sint pedes, quina creant sine silentio, cum silentio autem viginti, quae simul, ut dictum est, fiunt quinque et septuaginta, quibus additis superiori summae, decem et ducenta complentur.
Palimbacchius et qui ei divisione concordat tertius paeon, quina pariunt integri sine silentio: cum silentio autem quina cum una longa, quina cum spondeo, quina cum anapaesto.
Haec addimus ad majorem summam, et habemus metra omnia ducenta quinquaginta.
15.
Molossus et caeteri sex temporum pedes, qui cum illo simul septem fiunt, quaterna creant integri: cum silentio autem quoniam et una longa post unumquemque eorum locari potest, et iambus, et spondeus, et anapaestus, et bacchius, et creticus, et paeon quartus; vicena et octona complent, quae simul fiunt centum nonaginta sex, quae ducta cum illis quaternis ducenta viginti quatuor complentur: sed hinc octo deducendi sunt, quia post dichorium iambus, et post antispastum spondeus male ordinantur.
Reliqua sunt ducenta sexdecim, quae addita majori summae, faciunt metra omnia quadringenta sexaginta sex.
Proceleumatici ratio haberi non potuit cum his pedibus quibus congruit, propter semipedes qui post hunc plures ponuntur.
Nam et una syllaba longa post eum poni potest cum silentio, sicut post dactylum et ejus consortes ut duo, et tres breves ut unum tempus sileatur; quo efficitur ut ultima brevis pro longa accipiatur.
Epitriti metra gignunt terna integri, incipiente metro a duobus pedibus, perveniente ad quatuor: si enim addas quintum, triginta duo tempora, quod non oportet, eccede.
Cum silentio vero primus et secundus
pag. 1138
| epitritus terna post locato iambo, terna bacchio, terna cretico, terna paeone quarto; quae fiunt cum illis ternis quae sunt sine silentio, triginta.
Tertius vero et quartus epitriti tres ante silentium gignunt, cum spondeo terna, et terna cum anapesto, terna cum molosso, terna cum ionico minore, terna cum choriambo; quae fiunt simul cum illis ternis, quae sine silentio genuerunt, triginta et sex.
Ergo epitriti omnes sexaginta et sex metra pariunt: quae cum viginti et uno proceleumatici, superiori summae addita, faciunt quingenta quinquaginta tria.
Dispondeus restat gignens et ipse tria integer; adhibito autem silentio cum spondeo tria, et tria cum anapaesto, tria cum molosso, tria cum ionico a minore, tria cum choriambo: quae in summam ducta cum illis tribus quae creat integer, fiunt decem et octo.
Ita erunt metra omnia quingenta septuaginta et unum.
CAPITOLO XIII.
-- Ratio metieni metra et silentia interponendi.
16.
M. Essent quidem, nisi tria detrahenda essent, quia post secundum epitritum dictum est iambum male poni.
Sed hoc quidem bene se habet: quare jam dic mihi, quomodo tibi aurem tangat metrum hoc, Triplici vides, ut ortu Triviae rotetur ignis.
D. Persuasore. M. Potesne dicere quibus pedibus constet?
D. Non possum: neque enim invenio quomodo sibi congruant quos metior: sive enim pyrrhichium a capite constituam, sive anapaestum, sive paeonem tertium, non his conveniunt qui sequuntur: et invenio hic quidem creticum post tertium paeonem, ut reliqua sit longa syllaba, quam creticus post se non reputazione collocari; sed his pedibus hoc metrum constare recte non posset, nisi interposito silentio trium temporum: nunc vero nihil siletur, cum hoc repetendo permulcet auditum.
M. Vide igitur, utrum incipere debeat a pyrrhichio, deinde metiamur dichorium, tum spondeum, qui complet tempora, quorum duo sunt in principio: potest item caput tenere anapaestus, deinde diiambus metiri, ut extrema longa collocata cum quatuor temporibus anapaesti perficiat sex tempora, quae cum diiambo conveniunt, ex quo intelligas licet, partes pedum non solum in fine poni, sed etiam in capite metrorum.
D. Jam intelligo.
17.
M. Quid, si demam unam ultimam longam, ut tale sit metrum, Segetes meus labor: nonne animadvertis cum silentio duorum temporum repeti?
Ex quo manifestum est, et aliquam partem pedis posse in principio metri poni, et aliquam in fine, et aliquam in silentio.
D. Et hoc manifestum est.
M. Sed hoc fieri si dichorium metiaris integrum in hoc metro; nam si diiambum, et a capite anapaestus ponatur, cernis patrem pedis in principio positam, quae habet jam quatuor tempora: duo autem quae debentur, silentur in fine.
Ex quo discimus, posse metrum incipere a parte pedis, et desinere ad plenum pedem, sed nunquam sine silentio.
D. Et hoc perspicuum est.
pagina 1139
|
18.
Signor Quid?
hoc metrum potesne metiri et dicere quibus pedibus constet?
Jam satis terris nivis, atque dirae
Grandinis misit Pater, et rubente Dextera sacras jaculatus arces.
*
D. Possum constituere in capite creticum, et duos metiri reliquos senum temporum pedes, unum ionicum a majori, alterum dichorium, et silere unum tempus quod adjungitur cretico ut sex tempora compleantur.
M. Nonnihil defuitconsiderazionei tuae: nam cum dichorius est in fine, restante silentio, ultima ejus quae brevis est, pro longa accipitur.
Un negabis ad hoc?
D. Imo fateor.
M. Non ergo constitui decet in fine dichorium, nisi nullo in ripetizione conseguente silentio, ne non jam dichorius, sed epitritus secundus sentiatur.
D. Manifestum est.
Quomodo ergo metiemur hoc metrum?
D.Nescio.
CAPITOLO XIV.
-- Persequitur rationem adhibendi silentia in metiendis metris.
M. Attende ergo utrum bene sonet, cum ita pronuntio, ut post tres primas syllabas unum tempus sileam: ita enim in fine nihil debebitur, ut decenter ibi possit esse dichorius.
D. Jucundissime sonat.
19.
M. Hoc quoque igitur adjungamus arti, ut non solum in fine, sed et ante finem cum oportet sileamus.
Tunc autem oportet, cum id quod debetur implendis temporibus pedum, aut indecenter siletur in fine propter ultimam brevem, ut in hoc quod dictum est; aut cum duo constituuntur non pleni pedes, unus in capite, alter in fine, qualis iste est,
Gentiles nostros inter oberrat equos.
Sensisti enim, ut opinor, me post quinque syllabas longas, moram duorum temporum siluisse, et tantumdem in fine silendum est, dum reditur ad caput.
Si enim hoc metrum ad legem sex temporum metiaris; erit tibi primus spondeus, secundus molossus, tertius choriambus, quartus anapaestus.
Spondeo igitur debentur duo tempora ut sex temporum pedem impleat, et anapaesto: itaque duo silentur post molossum ante finem, et duo post anapaestum in fine.
Si autem ad legem temporum quatuor; una longa erit in capite, deinde duos metimur spondeos, deinde duos dactylos, et post una longa concludet.
Silemus itaque duo tempora post geminum spondeum ante finem, et duo in fine, ut ambo pedes impleantur, quorum dimidias partes in capite atque in extremo posuimus.
20.
Nonnunquam tamen quod duobus non plenis pedibus debetur in principio ac fine collocatis, finali tantum silentio redditur; si tantum sit ut dimidii spatium pedis non excedat, qualia haec duo sunt:
Silvae laborantes, geluque
Flumina costituisce acuto.
Horum enim prius incipit a palimbacchio, inde excurrit in molossum, et bacchio terminatur: silentur ergo duo tempora; quorum unum bacchio, alterum palimbacchio cum reddideris, sena ubique tempora implebuntur.
pagina 1140
| Hoc autem posterius dactylo inchoatur, inde pergit in choriambum, clauditur bacchio: tria igitur tempora silere oportebit; hinc unum bacchio, duo dactylo redhibebimus, ut in omnibus sint sena tempora.
21.
Prius autem redditur quod debetur implendo extremo pedi, quam in principio constituto.
Nec aliter omnino fieri aures sinunt.
Nec mirum: id enim cum repetimus, adjungitur capiti quod prorsus extremum est.
Itaque in hoc metro quod dictum est, Flumina constiterint acuto: cum tria tempora senis utique implendis debeantur, si ea non silentio velis, sed voce reddere, possintque reddi et per iambum, et per chorium, et per tribrachum, quia omnes terna tempora possident; nullo modo ea per chorium reddi sensus ipse awaretit, in quo prior est longa syllaba, brevis posterior: id enim prius sonare debet, quod bacchio debetur extremo, id est brevis syllaba; non longa, quae dactylo primo.
Licet hoc esplora i suoi esempi:
Flumina constiterint acuto gelu.
Flumina constituterint gelida acuta.
Flumina constiterint in alta nocte.
Cui dubium est, duo illa suaviter repeti, hoc autem tertium nullo modo?
22.
Item cum singula tempora singulis debentur pedibus minus plenis, si ea voce reddere velis, non sinit sensus in unam syllabam coarctari; mira omnino justitia.
Non enim convenit, quod separatim reddendum est, non etiam constitui separatim.
Quocirca in illo metro, Silvae laborantes, geluque, si unam longam pro silentio fini addas, sicuti est, Silvae laborantes gelu duro, non probant aures; sicut probant cum dicimus, Silvae laborantes gelu et frigore.
Quod satiatissime sentis, cum singula repetis.
23.
Item non oportet cum duo minus pleni pedes ponuntur, majorem in principio quam in fine poni; nam et hoc condannat auditus, tanquam si dicas, Optimum tempus adest tandem, ut primus pes sit creticus, secundus choriambus, tertius spondeus; ut tria tempora sileamus, quorum duo debentur ultimo spondeo ad sena implenda, et unum primo cretico.
At si ita dicatur, Tandem tempus adest optimization, eadem interposita trium temporum mora in silentio, quis non sentiat jucundissime repeti?
Quare aut tanti spatii decet esse in fine minus plenum pedem, quanti est in principio, ut illud, Silvae laborantes, geluque: aut minorem in principio, et in fine majorem, veluti est, Flumina constiterint acuto.
Neque injuria, quia ubi est aequalitas, nulla discordia: ubi autem dispar est numerus, si a minore ad majorem veniamus, ut in numerando solet, facit rursus ipse ordo concordiam.
24.
Ex quo illud est etiam consequens, ut cum ii de quibus agitur, minus pleni ponuntur pedes, si duobus locis interponitur silentium, id est ante finem et in fine; tantum ante finem sileatur quantum debetur extremo, tantum autem in fine quantum scilicet primo: quia medium tendit ad finem; un bel vero ad principium
pagina 1141
| redeundum est.
Si autem utrique tantumdem debetur, nulla controversia est quin tantum ante finem quantum in fine silendum sit.
Sileri autem oportet non nisi ubi terminatur pars orationis.
In iis autem numeris qui non verbis fiunt, sed aliquo pulsu vel flatu, vel ipsa etiam lingua, nullum in hac re discrimen est, post quam vocem percussionemve sileatur; modo ut legitimum secundum supradictas rationes intercedat silentium.
Quamobrem et a duobus potest minus plenis pedibus metrum incipere, si tamen utriusque congiunzione spatium minus non sit, quam posset esse unius et dimidii pedis; nam supra diximus, tum recte poni duos minus plenos pedes, cum id quod debetur ambobus, non transit spatio pedem dimidium: exemplum est, Montes acuti; ut aut in fine tria tempora sileamus, aut unum tempus post spondeum, et duo in fine.
Aliter enim hoc metrum convenientier metiri non potest.
CAPITOLO XV.
-- Item de silentio in metris interponendo.
25.
Sit hoc etiam in disciplina, ut cum ante finem silemus, non ibi pars orationis brevi syllaba terminetur, ne secundum illam saepe commemoratam regulam, pro longa eam sensus accipiat, sequente silentio.
Itaque in hoc metro, Montibus acutis, non possumus silere post dactylum tempus unum, quod post spondeum in superiore poteramus; ne non jam dactylus, sed creticus sentiatur: atque ita non duobus minus plenis pedibus, quod nunc demonstramus, sed pleno dichorio et ultimo spondeo metrum constare videatur, duum temporum silentio in fine reddendo.
26.
Sed illud notandum est, in principio posito minus pleno pedi, aut ibidem reddi debitum per silentium, sicuti est, Jam satis terris nivis atque dirae: aut in fine, velut, Segetes meus labor.
Minus autem pleno pedi qui in fine ponitur, aut ibidem restitui silentio, quod debetur, ut in illo, Ite igitur Camoenae: aut in aliquo de mediis loco, veluti in hoc, Ver blandum viget arvis, adest hospes hirundo.
Unum enim tempus quod debetur ultimo bacchio, vel post totum numerum sileri potest, vel post primum ejus numeri pedem molossum, vel secundum ionicum a minore.
Quod vero mediis forte minus plenis pedibus debiti est, non nisi ibidem reddi potest: ut est,
Tuba terribilem sonitum dedit aere curvo.
Si enim sic metiamur hoc metrum, ut primum faciamus anapaestum, secundum ionicum quemlibet in syllabis quinque, soluta scilicet longa vel prima vel ultima in duas breves, tertium choriambum, ultimum bacchium: tria erunt tempora in debito, unum extremo bacchio reddendum, et duo anapaesto primo, ut sena compleantur.
Sed hoc totum spatium trium temporum in fine sileri potest.
At si ab integro pede incipias, quinque syllabas primas pro quolibet ionico
pagina 1142
| metitus, sequitur choriambus: inde jam pedem integrum non invenies: quocirca unius longae spatio silere oportebit: quo annumerato, choriambus alter implebitur; bacchio reliquo metrum clausuro, cui tempus unum debitum silebis in fine.
27.
Unde jam esse opinor perspicuum, cum in mediis siletur locis, aut ea restitui tempora quae in fine debentur, aut ea quae ibi debentur ubi siletur.
Sed aliquando non est necesse ut sileatur in mediis, cum potest aliter metrum metiri, ut in eo quod paulo ante posuimus.
Aliquando autem necesse est, ut in hoc, Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae: nam manifestum est istum numerum, aut quaternorum temporum, aut senorum pedibus currere.
Si quaternorum, silendum est unum tempus post syllabam octavam, et in fine duo; metiatur primo spondeus, secundo dactylus, tertio spondeus, quarto dactylus annumerato post longam silentio, quia post brevem non oportet, quinto spondeus, sexto dactylus, ultima longa qua numerus clauditur, cui duo tempora debita silentur in fine.
Si autem senorum temporum hic metimur pedes, primus erit molossus, secundus ionicus a minore, tertius creticus qui fit dichorius adjonto silentio unius temporis, quartus ionicus a majore et longa ultima, post quam quatuor tempora silebuntur.
Posset aliter, ut una longa in principio locaretur, quam sequeretur ionicus a majore, deinde molossus, deinde bacchius, qui fieret antispastus adgiunzione silentio unius temporis; ultimus choriambus metrum clauderet, ita ut quatuor temporum in fine silentium redderetur uni longae in principio constitutae.
Sed aures istam dimensionem ripudiante; quia pars pedis in principio collocata, nisi major quam dimidia fuerit, non recte illi post plenum pedem finali silentio redditur ubi debetur: sed aliis interpositis pedibus, scimus quidem quantum debeatur; sed non comprehenditur sensu, ut tanto spatio sileatur, nisi minus debeatur in silentio quam positum est in sono: quia cum majorem partem pedis vox peregerit, minor quae reliqua est, ubicumque facile occorrerit.
28.
Quamobrem metri quod sub hoc exemplo posuimus, Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae: cum sit una necessaria, quam diximus, dimensio, si post decimam ejus syllabam tempus unum sileatur, et quatuor in fine; est alia voluntaria, si quis post sextam syllabam velit silere duo tempora, et unum post undecimam, et duo in fine: ut sit in principio spondeus, sequatur hunc choriambus, tertio spondeo silentium duum temporum annumeretur, ut vel molossus vel a minore ionicus fiat, quartus bacchius addicto itidem silentio unius temporis fiat antispastus, quinto choriambo numerus terminetur in voce, duobus temporibus in fine per silentium redditis in principio locato spondeo.
Articolo est alias.
Si enim velis, post sextam syllabam unum tempus silebis, et post decimam unum, post undecimam tantumdem, et duo in fine: ut sit primus spondeus, secundus choriambus, tertius palimbacchius fiat antispastus uno silentii tempore annumerato, quartus spondeus fiat dichorius
pagina 1143
| unius temporis interjecto, et unius temporis conseguente silentio, choriambus ultimus numerum claudat, ita ut silcamus duo tempora in fine, quae primo debentur spondeo.
Est et tertia dimensio, si post primum spondeum tempus unum sileatur, et reliqua quae in proximo superiore serventur; nisi quod in hujus fine unum tempus silebitur, quia spondeus ille qui solet in principio locari, conseguente unius temporis silentio factus est palimbacchius, ut plus uno tempore nihil ei debeatur, quod in fine silendum est.
Unde jam perspicis metris interponi silentia, quaedam necessaria, quaedam voluntaria: et necessaria quidem, cum aliquid pedibus debetur implendis; voluntaria vero, cum pleni sunt pedes atque integri.
29.
Quod autem superius dictum est, amplius quatuor temporibus silendum non esse, de necessariis silentiis dictum est, ubi debita tempora explentur.
Nam in iis quae voluntaria silentia nominavimus, licet etiam pedem sonare, et pedem silere: quod si paribus intervallis fecerimus, non erit metrum, sed rhythmus, nullo certo fine apparente unde redeatur ad caput.
Quamobrem si exempli gratia silentiis velis distinguere, ut post primum pedem alterius pedis tempora sileas, non hoc perpetuo servandum est.
Licet autem varietate qualibet connumeratis silentiis usque ad legitima tempora metrum producere, velut in hoc, Nobis verum in promptu est, tu si verum dicis.
Licet hic post primum spondeum quatuor tempora silere, et alia quatuor post sequentes duos: post tres autem finales nihil silebitur; jam enim triginta duo tempora terminata sunt.
Sed multo est aptius, et quodammodo justius, ut vel in fine tantum, vel etiam in medio et fine sileatur, quod sottracto uno pede fieri potest, ut ita sit: Nobis verum in promptu est, tu dic verum.
Hoc et in metris caeterorum pedum tenendum est, scilicet necessariis silentiis, sive finalibus sive mediis reddi debita, ut pedes impleantur: non autem sileri oportere amplius quam pedis partem, quam levatio positiove occupant.
Voluntariis autem silentiis et partes pedum et integros pedes silere conceditur, sicut exemplis supra editis monstravimus.
Sed hactenus interponendorum silentiorum ratio tractata sit.
CAPITOLO XVI.
--De pedum commixtione, et de metrorum copulatione.
30.
Nunc de pedum commixtione, et de ipsorum metrorum copulatione pauca dicamus: quoniam jam multa dicta sunt cum quaereremus, quos sibimet oporteat misceri pedes; et quod ad metrorum attinet copulationem, nonnulla dicenda sunt cum de versibus disserere coeperimus: junguntur enim sibi pedes atque miscentur secundum regulas, quas in secundo sermone aperuimus.
In hoc autem illud sciendum est, metri quaeque genera quae a poetis jam celebrata sunt, habuisse auctores et inventores suos, a quibus quasdam certas leges positas convellere prohibemur; non
pagina 1144
| enim oportet, cum illi eas ratione fixerint aliquid ibi mutare quamvis secundum rationem sine aurium offensione possimus.
Cujus rei cognitio non arte, sed historia traditur; unde creditur potius quam cognoscitur.
Neque enim si Phaliscus, nescio qui, metra ita composuit, ut haec sonant,
Quando flagelli ligas, ita liga,
Vitis et ulmus uti simul eant;
scire hoc possumus; sed tantummodo credere audiendo et legendo.
Illud est disciplinae, quod ad nos pertinet; videre utrum hoc tribus dactylis constet et pyrrhichio ultimo, ut plerique musicae imperiti autumant; non enim sentiunt pyrrhichium poni non posse post dactylum: an ut ratio docet, primus pes sit in hoc metro choriambus, secundus ionicus longa syllaba in duas soluta breves, ultimus iambus, post quem tria tempora silebuntur: quod semidocti homines sentire possent, si a docto secundum utramque legem pronuntiaretur et plauderetur.
Ita enim naturali et communi sensu judicarent, quid disciplinae norma praescriberet.
31.
Verumtamen quod poeta ille hos numeros immobiles esse voluit, cum hoc metro utimur, custodiendum est: non enim fraudat auditum; quanquam aeque nihil fraudaret, si vel pro choriambo diiambum, vel ipsum ionicum nulla in breves facta solutione poneremus, et quidquid aliud congruisset.
In hoc igitur metro nihil mutabitur; non ea ratione qua inaequalitatem vitamus, sed ea qua observamus auctoritatem.
Docet sane ratio, alia institui metra immobilia, id est in quibus mutari nihil oportet, ut hoc ipsum est de quo satis locuti sumus; alia mobilia, in quibus locare pedes alios pro aliis licet, sicuti est: Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano.
Nam hic pro spondeo anapaestum quolibet loco licet ponere.
Alia nec tota immobilia, nec tota mobilia, ut est:
Pendeat ex humeris dulcis chelys,
Et numeros edat varios, quibus Assonet omne virens tardo nemus, Et tortis errans qui flexibus.
*
Vides hic enim ubique et spondeos et dactylos poni posse, praeter ultimum pedem, quem metri auctor semper esse dactylum voluit.
Et in iis quidem generibus tribus nonnihil valere auctoritatem vides.
32.
Quod autem in pedum commixtione ad rationem solam pertinet de iis rebus quae sentiuntur judicantem; sciendum est eas partes pedum, quae post certos pedes silentio restante suaviter locantur, ut iambus post dichorium atque secundum epitritum, et spondeus post antispastum, etiam post alios pedes male locari, quibus isti permixti fuerint: nam manifestum est iambum post molossum bene poni, sicut hoc exemplum indicat saepe repetitum cum silentio in fine temporum trium, Ver blandum viret floribus: at si pro molosso primum dichorium constituas, ut est, Vere terra viret floribus, respuit hoc auditus atque condannat.
pagina 1145
| Id etiam in caeteris sensu explorante facile est experiri.
Ratio namque certissima est, cum sibi copulantur qui inter se sunt copulabiles pedes, eas partes debere in fine subjungi quae omnibus conveniunt in illa serie collocatis, ne inter socios quodammodo discordiae aliquid oriatur.
33.
Illud magis mirandum est, quod cum spondeus et diiambum et dichorium suaviter claudat, tamen cum hi duo pedes sive soli, sive cum aliis copulabilibus quoquo modo mixtis in una serie fuerint, spondeus in fine, approbante sensu, poni non potest.
Quis enim dubitet aures libenter accipere ista singula repetita, Timenda res non est: et item separatim, Jam timere noli?
At si ita jungas, Timenda res, jam timere noli; nisi in soluta oratione audire nolim.
Necassurdum minus est, si quolibet loco alium connectas, veluti molossum hoc modo: Vir fortis, timenda res, jam timere noli.
Vel ita: Timenda res, vir fortis, jam timere noli.
Vel etiam ita: Timenda res, jam timere vir fortis noli.
Cujusassurditatis causa est, quod pes diiambus etiam ad duplum et simplum plaudi potest, ut ad simplum et duplum dichorius: spondeus autem duplae parti eorum aequalis est; sed cum eum ille trahit ad primam, hic ad extremam, exitit nonnulla discordia; et ita ratio tollit admirationem.
34.
Nec minus miraculum edit antispastus, cui si nullus alius pedum, aut certe solus diiambus misceatur, patitur iambo metrum claudi, cum aliis autem positus nullo modo; et cum dichorio quidem propter ipsum dichorium; itaque hoc minime specchio.
Cum caeteris vero senum temporum pedibus, cur memoratum trium temporum pedem in fine repudiet, nescio quae est causa secretior fortasse quam ut a nobis erui atque ostendi queat: sed hoc ita esse his exemplis probo.
Nam ista duo metra, Potestate placet, potestate potentium placet, nemo ambigit suaviter singula repeti cum silentio trium temporum in fine.
At ista insuaviter cum eodem silentio: Potestate praeclara placet.
Potestate tibi multum placet.
Marmellata di potestate tibi sic placet.
Potestate multum tibi placet.
Potestatis magnitudo placet.
Quod ad sensum attinet, peregit officium suum in hac quaestione, et quid acceperit, et quid exploserit indicavit: sed de causa cur ita sit, ratio consulenda est.
Ac mea quidem in tanta obscuritate nihil aliud videt, nisi cum diiambo antispastum dimidiam partem priorem habere communem: nam uterque a brevi et longa incipit; posteriorem autem cum dichorio: longa enim et brevi ambo finiuntur.
Itaque antispastus vel solus tanquam suam priorem dimidiam, vel cum diiambo cum quo eam communiter habet, collocatus, patitur in fine metri esse iambum; et cum dichorio pateretur, si eidem dichorio talis terminus conveniret: cum caeteris autem non patitur, quibus tali societate non jungitur.
CAPITOLO XVII.
--De metrorum copulatione.
35.
Quod vero ad metrorum copulationem attinet, satis est in praesentia videre, posse sibi diversa metra
pagina 1146
| copulari, quae tamen plausu, id est levatione ac positione conveniant.
Diversa sunt autem vel quantitate, ut cum majora copulantur minoribus, qualia ista sunt, videlicet:
Jam satis terris nivis atque dirae
Grandinis misit Pater, et rubente Dextera sacras jaculatus arces, Ucciso.
*
Nam hoc quartum, quod uno choriambo et una in fine longa terminatur, quam parvum sit tribus superioribus inter se aequalibus soggettoum vides.
Vel pedibus sicuti haec:
Grato Pyrrha sotto l'aspetto,
Cui flavam religas comam.
*
Cernis quippe horum duorum superius constare spondeo et choriambo, et longa ultima, quae ad sex tempora implenda spondeo debebatur: hoc autem posterius spondeo et choriambo, et duabus ultimis brevibus, quae item cum primo spondeo implent sex tempora.
Paria sunt ergo ista temporibus, sed in pedibus nonnihil diversitatis tenent.
36.
Est et alia differentia istarum copulationum, quod alia ita copulentur, ut nulla sibi silentia interponi velint, sicut haec duo recentissima; alia inter se sileri aliquid postulent, sicut haec:
Vides ut alta stet nive candidum
Soratte, nec marmellata sustineant onere Silvae laborantes, geluque Flumina costituisce acuto.
*
Nam si haec singula repetantur, priora duo unum tempus in fine sileri flagitant, tertium duo, quartum tria.
Copulata vero a primo ad secundum transeuntem, unum tempus silere cogunt; a secundo ad tertium duo, a tertio ad quartum tria.
A quarto autem si ad primum redeas, tempus unum silebis.
Sed quae est ratio est redeundi ad primum, eadem est ad aliam talem copulationem transeundi.
Hoc genus copulationum recte nos appellamus circuitum, qui περιόδος graece dicitur.
Circuitus ergo minor esse non potest, quam qui duobus membris constat, id est duobus metris: nec esse majorem voluerunt eo qui usque ad quatuor membra procedit.
Licet igitur bimembrem minimo, trimembrem medio, et ultimum quadrimembrem vocare; hos enim Graeci δίκωλον, τρίκωλον, τετράκωλον vocant.
De quo toto genere quoniam diligentius tractaturi sumus, ut dixi, in eo sermone qui nobis de versibus erit, nunc interim hoc satis sit.
37.
Sane arbitro jam te intelligere, innumerabilia genera esse metrorum, quae quingenta sexaginta octo inveneramus, cum et de silentiis non nisi finalibus exempla essent data, et nulla pedum commixtio facta esset, et nulla solutio longarum in duas breves, quae pedem ultra syllabas quatuor porrigeret.
At si adhibita omni silentiorum interpositione, et omni pedum commixtione, et omni solutione longarum colligere numerum metrorum velis; tantus exitit, ut nomen ejus fortasse non suppetat.
Sed haec exempla quae a
pagina 1147
| nobis sunt posita, et quaecumque alia poni possunt, quanquam ea et poeta in efficiendo approbet, et in audiendo natura communis; tamen nisi ea docti et
pagina 1148
| exercitati hominis pronuntiatio commende auribus, sensusque audientium non sit tardior quam humanitas postulat, non possunt ea quae tractavimus vera judicari.
Sed quiescamus aliquantulum, et de versu deinceps disseramus.
D. Ita fiat.
</poem>
| Liber Quartus |