Descriptio lacunarum Comaclensium.
[recensere]Lubrica fert animus versu narrare, Comacli
Piscosis lacubus, longae cognata colubrae,
Queis anguilla dolis pronos captetur in annos.
Tu mihi, musa, fave. Resonans ubi constitit unda
Litoris Hadriaci, Padoae medioque Volani,
Eridani duplicis cornus duplicisque fluenti,
Stagna per immensos spatiantur plurima tractus 8)
Anguillis instrata suis ac flexa sub arcum
Cornua metarum transverso in litore cogunt. 13)
Levior his glacie, crystallo levior unda
Incorrupta silet, non flatu mobilis ullo,
Non crispata sinu: sed cum maris aestibus alta
Aequora turgescunt lapsuque in stagna sonanti
Advolvunt fluctus, lacuum vel gurgite ab imo
Assiliunt ventis latices, tum murmure longo
Unda excita gemit, multas et circinat undas.
Exstat stagnorum medio lacuumque Comaclum,
Prisca urbs, quaeque suum deduxit nomen ab undis,
Urbs angusta viis, riguo concisa canali,
Et crebris afflata notis caeloque salubris:
Haec olim divesque mari divesque salinis
Dives et anguillis, fatis nunc pauper acerbis
Pauper inopsque dolet, tristissima cura suorum.
Per vastos amnes magalia 9) rara coluntur,
Arida circueunt magalia prata 12), nec ullae
Aut pratis herbae apparent aut arbore frondes;
Litoribus passim salices nascuntur et alni.
Anguiferis cuiusque lacus labyrinthus in undis
Unus inest geminusve, maris conversus ad aequor
Ac pisces fallens multarum ambage viarum.
Surgit vere novo lacuum maris aequore libra
Altior, unde lacus, acri cum flamine pontum
Horrificans Zephyrus proclives incitat undas,
Vernula conscendit reptans anguilla quotannis.
Mensibus autumnis lacuum maris aequore libra
Subsidet inferior, fluctu mage salsa marino:
Huc cupido rediens bacchantibus ore procellis,
Maternas dum captat aquas, captatur in arctis.
Anguillis turgent vitales semper in herbas
Ima lacunarum, quibus immaturus aristis
Praetenero furtim congestus viscere piscis,
Usque per autumnum fallentibus abstinet antris
Et maris adversis undis: maturus ad aequor
Undique sponte vias autumno tempore carpit.
Multa caterva simul maiorque minorque natantum
Stagna lacusque colit: mugil super enitet atque
Fulgentes soleae candore et concolor illis
Passer hiat, labraxque lupus, pinguisque teresque
Gobius, haud maior geminis sine pollice palmis:
Mullus in his, necnon subitis se nigra periclis
Sepia subducens, laudemque aurata meretur:
Cornibus adversis pugnant sub gurgite cancri
Octipedes, squillaeque insunt conchaeque minutae,
Stridentesque focis, obsonia plebis, alausae.
At nostris regina praeest anguilla lacunis,
Lubrica flexilibus membris et grata sapore:
Nullo haec concubitu, nullis excluditur ovis,
Sponte sua caeno (perhibet sic fama) marino
Gignitur, anguigenum quamvis habitusque genusque
Discrepet, et lacuum non iusso in gramine crescit:
Hanc optant omnes, fallacem haec capta per artem
Suppositos verubus mire torretur ad ignes,
Ac sale post acrique diu tenuatur aceto,
Et magno angustis venit compressa catinis.
Atque etiam varias circumque supraque volucres,
Querquedulas, spatulas, fulices anatesque lacunis
Adsuetas volitare suis, notasve paludes
Rimari rostris sonituque implere loquaces,
Certatim aut largos humeris infundere rores
Et studio incassum videas gestire lavandi:
Venatu invigilant iuvenes, quos fixa sub undis
Dolia nocturnos celant, ferrumque parati
Pulvere pertractant fetum: vix excita praeda
Dat fortasse latus, foculo canis imminet ardens,
Et venit in metas ferrum scapulisque repostum
Nititur, ac remoram digitus flammamque lacessit,
Fertur ut excussis elisus nubibus ignis,
Et multa effundit morientia corpora in undas;
Tum praedam in cymbis 11) socii clamore sequuntur
Aut comites cita turba canes, ac stagna fatigant.
Piscatores.
[recensere]Municipum longis saeclorum cursibus ordo
Piscosis dominatur aquis, lacubusque coloni
Municipes propriis adsueti cultibus haerent,
Ac propriis îdem retinentur legibus. Horum
Complures legio promit numerosa cohortes;
Dissimili sortita suam ratione lacunam
Singula quaeque colit, diversa ac muneris explet:
Cuique suus moderator adest, quo vita magistro
Transigitur nullis iuvenumque senumque querelis,
Cui paret, quem quisque colit, cui reddit honorem.
Inde per autumnos nulli procul ire labores,
Piscandi cum fervet opus, permittitur unquam,
Inde licet posthac patrios bis mense penates,
Uxores fidas, teneros invisere natos.
Illis paupertas, parvo contenta paratu,
Fida comes, squalentque casae 9) sordetque supellex:
Fagina rimosos texunt virgulta penates,
Debile Riphaei munimen flatibus Euri.
Illis flava Ceres, cribrataque crate saligna,
Pinsa velut spisso qui torpuit aggere limus,
Praecipuus cibus est: tenues obsonia pisces,
Aut secta exiguum frustum de faece macelli
Jusque nigrum nulla stellatum luce saginae,
Aut cum phaseolis terrestria poma fabisque,
Et super e secto tenuis modo lamina caseo.
Exiguae sibi quisque stipis nunc aera suisque
Idibus impariter reparat reparatque kalendis,
Insuper at viles operosis mensibus escas.
Militiae rigidis assuescunt moribus atque
Exercent cruda iuveniles indole vires:
Frigora saeva pati, gravibus non cedere nimbis,
Aestivum tolerare iubar, transnare sonoras
Torrentum furias, vigiles perducere noctes,
Per vastos agitare lacus volucresque ferasque,
Omnibus insidiis pisces circumdare, vesci
Inventis epulis, foedas potare paludes.
Sunt quoque complures late piscosa per arva
Custodum coetus magalia parva colentum;
Limina per noctes lacuum finesque tuentur
Excubiis, variantque vices aditusque coronant;
Indeque multiplici munitos cuspide fures
(Heu nimis adsuetos vafre praedantibus hamis
Fuscinulisque 17) suis patulas haurire lacunas)
Exturbant, fetum nitrato pulvere ventrem
Ignibus oblongi vigiles explodere ferri.
Piscatores.
[recensere]Saepe per aestivos soles rugosus et ater
Sub Iove piscator resupino corpore durat,
Cui foliis fors ipsa toros et fasce palustri
Litoreamve algam aut stipulae substernit acervum;
Et cantu interdum voces inflectit ad auras
Vel placido lentus declinat lumina somno,
Interdum innocuam gaudens haurire Nicotim
Quos cita per vacuum dissolvens aura volutat
Fumosos crassosque globos ex ore remittit,
Ac vultû interea dextra defendit opacas
Vesparum culicumque manus morsusque molestos.
At lare sub tenui brumales conterit horas,
Annosum de more premens altumque sedile
Viminibus textum, ac varia stipante caterva
Aut rude mentis opus fabellas narrat et audit
Aut malus alternis opprobria versibus infert:
Colludunt risumque movent omnesque vicissim
Imponunt cognata suis agnomina naevis.
Nec minus aut brumis aut verno tempore fervet
Interea patiens operique adsueta iuventus:
Succedunt variantque vices operisque labores
Partibus exercent iustis, aut acriter omnes
Incumbunt una veteres sarcire ruinas,
Et curas etiam pronos extendere in annos.
Piscatores.
[recensere]Horum sancta fides, horum sine crimine mores,
Simplicitas candorque vigent ac sensus honesti
Pectoribus, rectique tenax industria quidquid
Haud cupit esse suum sollerti fraude paratur.
Sancta Themis cunctis, iniuria nulla, nec ullos
Pervideas unquam dominorum fallere dextras.
Illos non vexat mendaci gloria fuco,
Non dites aurumque domant, legesque sequuntur
Quas scripsit natura sibi: hinc procul improba Siren
Quaeque virum Cypris virides effeminat annos,
At membris ibi robur inest, ibi mascula pubes.
His etiam pandens augustae frontis honorem
Relligio lacubus vestigia fixit, eique
Obsequitur docilis iuvenum pia turba senumque:
Haec agit exiguis sollemnia sacra sacellis,
Haec tenui cultu munuscula fundit ad aras,
Haec vocat auxilio Superos, festisque diebus
Ad pia congeminans alternas carmina voces
Nocturnos resonare lacus, resonare diurnos
Laeta solet, tristis tolerans incommoda vitae
Ac tamquam exsilium natali a sede suisque.
At te, Virgo Parens, supplex veneratur et orat,
Te, moriente die, concordi voce manuque
Invocat, excurrens sacras pia turba corollas,
Te salsum ut recrees maturis imbribus agrum,
Neve lues pisces aut aer morbidus afflet.
Et cum, mense sacro, verna virtute roseta
Undique purpuream contendunt mittere prolem,
Fronti serta tuae votivam innectit ad aram,
Dum tibi, Virgo parens, flammarum plurimus ordo
Collucet, lateque rudem discriminat aedem,
Uruntur dum tura focis, uruntur odores.
Tuque pates votis; ac dum pro! quassat Erynis
Erroris vitiique faces, te vindice, virtus
Alma nitet, Fideique nitet, te vindice, lampas.
Iam patet interea placidis labyrinthus in undis
Extremae aestatis monumentum artisque vetustae:
Iam cava daedaleis labyrinthus flexibus antra
Detegit, innumeros texens ambagibus orbes:
Mille plicat replicatque vias, aditusque recurvos
Circinat, implexis fallens erroribus artem.
Hinc salsosque lacus, aequorque hinc spectat apertum,
Unde maris fluctus alternis aestibus acti
Multifidis recreant piscosa canalibus arva. 1)
Par geminum gerit ipse latus, spatiumque trigonum
Impare concludit (reditum quo carcere nullum
Ipse sibi speret capito), iunctisque maniplis
Undique cannarum (vetus ars) trabe texitur omnis
Transversa in positis metato limite tignis.
Ima trigonalis colauros 2) inter aquosos
Insidet et tremulis apothecula 5) consita cannis:
Mugilibus super ore capax baldresca 3) rotundo
Exstat arundineum specus, adspectuque trigonus
Haud unquam anguillae densis remeandus avenis
Summus cum mediis, triplex ottela, 2) recessus.
Hinc portu angustus ceu saxea pila canalis
Porrigitur, vitreisque lacus immittitur undis;
Hunc covolam 6) vulgo, calamis hunc quadra 7) cohercet,
Sublica transversis munit quam vincta catenis;
Umida ne patulum torret cum Sirius arva
Infectis repetant pisces anfractibus aequor.
Hinc atque hinc rupes geminusque attollitur agger 13):
Aggeritur cumulo tellus, cumulantur arenae,
Aequoris et sordes et multo turbida caeno
Glarea: maceriem temere loricat utrimque
Vis saxorum ingens, nucleumque statuminat aptum
Sponte sua, saxisque tenax cum limus adhaesit
Calce ligat ferroque magis: haec denique moles
Et late longeque lacus vada salsa coronat,
Anguillisque forem conversis cornibus obdit,
Ut sibi maturae fractis decrescere regnum
Indignentur aquis ac tot consurgere claustra.
Nox autumnalis atque illunis.
[recensere]Luna, decus caeli, nonnullis ante diebus
Et solem contra exsurgens et solis ab ore
Ora fovens, dans iura notis, dans iura procellis,
Et refugis leges imponens aestibus, orbem
Cornibus implevit iunctis plenoque coruscam
Orbe comam, et totum fulvo caput extulit auro.
Et iam luna suis in noctes curribus axem
Pallidior seniorque terens, magis ora magisque
Sera refert, vastoque mari stagnoque nitenti
Imminet usque minor tremula cum lampade, et undis
Concolor, in fluctus argentea lumina vibrat.
Ecce autem, cum libra dies examine iusto
Temperat et noctes, aut cum Caper aequore cornu
Exsertat, sidusve Nepae per caerula caeli
Bracchia protendit et curvae spicula caudae,
Exspectata diu post plenam nubila lunam
(Id penitus refert) lacubus nox incubat amplis.
Omnia per terras iam tum per stagna per auras
Late condiderat somnus, positoquc labore
Pacem nocte datam mortalibus egerat orbis.
Ipse etiam arvorum viles cenatus honores,
Ipse lacus pisces, et Bacchi munere laetus
Sub Iove piscator palea porrectus in horna
Perve casas 9) mattis dat languida membra quieti,
Obscura olfaciens instantem nocte procellam.
Lignea sculponeas nudatis tegmina plantis,
Pileolum capiti aut fulvum de more galerum,
Thoraci hirsutam suris validisque lacertis
Endromin induitur: cervical fiscina praebet
Aut capiti supposta silex aut agger arenae.
Est prope multiplicum servandis munda supellex
Rursus et armorum capiendis piscibus apta:
Cum tubulis 16) piscina natans 10) tegumenque palustri
Vimine consertum, calathus de vimine textus;
Fuscinulae 17), teretumque sudes infixa plagarum
Textilibus linis 18); celeri cum lintre phaselus 11),
Carbasa cum remis et cum temone rudentes;
Cum laqueis hamusque tenax et retia multa,
Et cum uerriculis 15) cochlearia 14) recta trahendis:
Altera morigeras autumno tempore alumnas
Luce dieque lacus piscosa per atria verrunt,
Altera daedalei prohibent ne carceris antra
Effugiens anguilla maris prorepat in undas,
(Mendico haec vaga cedit, egens hanc occupat, ut qui
Corbe legit fluxam vigilis messoris aristam).
Tum vero noctis somnus descendit ab alto
Aethere et arcano serpens per viscera lapsu
Insinuat sese venisque adlabitur imis:
Sponte recusanti nutantia lumina claudit,
Insomnesque fugat curas et corpora duris
Fessa ministeriis mulcet reparatque labori.
Illum per noctis gratissima visa tenebras
Impellunt comitata magis recubantis anhelum
Pectus: amica quies nocturno tempore reddit
Omnia pervolvit sensus quae vota diurnus:
Per sudum rutilare polum, reboare vicissim,
Nubibus obduci, tenebris horrescere noctem,
Bacchantes ventos abruptam ferre procellam;
Verrere confestim planas vada salsa carinas,
Fluctivagumque gregem piscosos ire per amnes
Et vastos penetrare dolos; sub pondere cymbas
Ingemere atque alacres contentis viribus una
Adniti socios; tum corbes ordine longo
Anguillis adstare graves cophinosque capaces.
Tempestas.
[recensere]Iamque fere caeli mediam nox nubila metam
Contigerat, pluvios cum mox e carcere ventos
Aeolus expediit: venti transversa frementes
Et Caurus Zephyrusque simul creberque procellis
Africus et Boreas et multas turbidus Auster
Inglomerans tenebras Eurusque apprima secundus
Incubuere mari, totumque a sedibus imis
Evertunt, Notus unus abest (o semper iniqui
Bacchetur procul aura Noti!), vastosque lacunis
Advolvunt fluctus, avidis quos flumine piscis
Faucibus adverso repetens, fallacibus ultro
Incidit insidiis. Iam caelum nubibus atris
Obruitur totum, picea fuligine lunae
Obtegitur circum species frontisque serenae
Augustum decus omne perit: non astra nec axis
Aethere sidereo fulgens, tempesta tenet nox
Involvens umbra magna terrasque lacusque.
Undique iam subitis horrescit turbida nimbis
Tempestas, largusque ruit de nubibus imber
Et salsis miscetur aquis, ac verberat alveo
Haerentes imoque trahit de gurgite pisces.
Iam rupti reboantque poli, iam murmure magno
Undique miscetur caelum, ripaeque lacusque
Responsant circa; rutilus micat ignibus aether
Fulmineis, nec non longo vibrantia tractu
Discutiunt tenebras et lumen fulgura praebent.
Ardescunt undae et crebris freta lata relucent
Ignibus ac varia tremulas sub imagine formas
Ostentant piscesque dolis hinc inde ruentes.
Nunc secat obliquos praeceps anguilla meatus
Intexitque vias cursuque retexit eodem,
Fulgure mobilior nunc sese versat in orbem
Turbinis intorti celeres imitata rotatus,
Nunc vibrans artus sese sublimis in auras
Attollit, nunc subdit aquis et lambit arenas;
Crebra etiam salsis immani corpore stagnis
Eminet et latum sub pectore possidet aequor.
At recta anguigenum lacubus vis maxima nitens,
Ad dulces quam sponte maris (mirabile visu!)
Illecebras trahit acer amor volucrisque voluptas,
Avulsis patulo iam tum de carcere quadris,
Ocyor et vento et ventos aequante sagitta,
Agminibus densis, variarum ambage viarum,
Iam captiva ruens, fallacibus incidit antris.
Lubricus herbosis capito collucet arenis
Ac velut exsultat sinuosa per atria liber,
Aut rursum in vallem fugienti vortice fretus
Hinc iter invitis frustra furatur arenis.
Piscatio.
[recensere]Ecce autem primo piscator turbine passim
Excitus, atque oculos tollens iterumque relabens,
Saepe etiam prono feriens sua pectora mento,
Excutitur tandem, cubitoque levatus in uno
Rem videt exsultans. Omnes clausisque fenestris
Et passim exstinctis, horrens iuvat umbra, lucernis
E laribus taciti properant aut gramine surgunt.
Intenti ora tenent arrectisque auribus adstant
Ac signum exspectant. Liquida tum voce magister,
Sedulus insomnes noctis qui duxerat horas,
‘Nunc agite, o socii, cymbas propellite in undas,
Quae tantae tenuere morae?’ Sic deinde locutus
Colligere arma iubet, validisque incumbere contis.
Litora complerunt omnes, tam laetus in ore
Jam pede quisque levis, ceu qui vestigia iussus
Adparat in festam choreis inflectere noctem,
Jamque sub imbre gravem promptus tolerare laborem,
Ut qui divitias fulvo sibi congerit auro.
Iamque phalanx mutae per amica silentia lunae
Instructis, dum saevit hiems, init aequora cymbis.
Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque,
Litora liquerunt, spissis latet unda carinis.
Piscatio.
[recensere]Apparent parvo permultae in gurgite puppes,
Dispositis armis, hominum stipante caterva,
Et nunc assurgunt summoque in gurgite pendent,
Et nunc praecipites fundum volvuntur in imum.
Certatim e sociis primos sibi quisque labores
Vindicat, atque aestu cymbas tractuque marino 4)
Vix trudunt validis contis validisque lacertis,
Quamquam turba frequens ac sunt freta parva secanda.
Hic citus arma parat, pluvios hic iugiter imbres
Exserit e cymbis aequorque refundit in aequor;
Crassa virum multo distillat penula nimbo.
Attingunt tandem constratas piscibus undas,
Et cava, robustas dextris stringentibus hastas 18),
Retia piscosis antris immergere certant.
Nonnemo interea contexta in limina mersi
Carceris assurgit, mediisve effusus in undis,
Prodigus ipse sui, pisces indagine cingit,
Piscibus invigilat, sequiturque petitque latentem
Undique molle pecus sua per conclavia mortem.
Tum cava, robustas dextris tollentibus hastas,
Retia multigeno stridentia pondere nixi
Educunt, ore os haeret densusque viro vir;
Perque teres linum tubuli 16) faucesque capacis
Mox piscem in cymbis vivaria 10) proxima trudunt.
Insequitur nova turba, novum succedit anhelo
Examen cursu ac rursum vacua atria complet:
Ingeminant homines magno conamine vires,
Retibus incumbunt vigiles ac piscibus instant,
Piscinasque 10) graves onerosa mole fatigant.
Nec mora nec requies: plenis vivaria rursum
Altera succedunt iam iam renovanda, brevesque
Exercent servantque vices nova semper in horis,
Nec tamen ulla manus sinuosis flexibus anguis
Effugit, inve lacus cistis elabitur undas.
Ignea per tenebras interdum rite lacertis
Multifidas ballista faces iaculata, propinquis
Laetitiae signum, disploditur, ac puerorum
Tenta manu circum quatiuntur cymbala et aere
Tinnitus dant aera pii dant pulsa sacelli.
Piscatio.
[recensere]Ipse sed interea piscosas Eurus in undas,
Quem penes arbitrium penes est suprema potestas
Piscium, ab eois violentior incidit oris;
Ipsa quoque ex votis effusis imbribus acta
Tempestas sine more furit, crebrescere caelo
Optatum murmur, commisti grandine nimbi
Desuper infundi, lacubus candescere spumae.
Fluctibus exsultant amnes fremituque marino,
Exsultant undae atque aestu miscentur arenae;
Inque lacus credas totum descendere caelum,
Inque plagas caeli piscosam assurgere vallem.
Fervere pergit opus, vasto certamine totam
In noctem tendunt omnes, miscentur in unum
Et virtus et sors. Superis pro munere grates
Hic solvit meritosque aris indicit honores,
Hic vero attollens dextram vel plura precantem
Sollicitat tacitis caelestia numina votis.
Iam pia vota cadunt; vivaria piscibus apta
Piscanti desunt, cui largas divite cornu
Copia fundit opes, piscantem deficit hora
Deficiunt vires, animus non deficit: idem
Instat et aequales certat superare legendo
Inflexis gradibus nitens, dum nocte repulsa
Matutina ferant reducem dilucula solem.
At iam post Euri rabiem, post fulgura densis
Per nubes elisa minis, ruptique fragorem
Aetheris et largos tumidis de nubibus imbres,
Albescit nova lux, caelo vanescere nubes
Incipiunt, acris ventorum frangitur ira,
Componunt motos fluctus pontusque lacusque,
Et sol per sudum placidis iubar exserit undis.
Adveniens operumque vices vigilesque labores
En rapit ipse dies: at non anguilla serenum
Non pertaesa diem, dulcedine percita ponti
In noctem adversi praeceps petit antra futuram
Anfractus. Claro vivaria mane licebit,
Plena latus magnum et curvam compagibus alvum,
Ordinibus longis, patulo procul aggere ripae
Cernere, vitales desint ne piscibus aurae
Undosis sescenta locis, imisque levata
Nare renare vadis ac fixis credita palis.
Divitias quantas latebris nox effodit una,
Quantas tot noctes ac tot per stagna lacusque!
Heu mihi, sed nostris quam dura in rebus egestas!
Quam male suada fames! miseris o civibus, oro,
Parcite, cessatis? vobis o parcite, cives.
Cena.
[recensere]At tandem requiescit opus; mediumque tenebat
Iam caeli spatium Phoebus, cum rite sodales
(Nunc quoque fas, procerumque sinit vesana cupido)
Ad laetam cenam, longorum iusta laborum
Praemia, conveniunt variis clamoribus una.
Has statuunt ex more dapes, embammata nempe
Anguigenum sapidas medicatis caulibus offas,
Elixos cephalos, soleas sartagine frictas,
Anguillasque assas sudanti in crate veruque.
Triticeos statuunt panes ac flava polenta
Ad caelum pingues contorquet vortice nubes;
Hos quoque poma iuvant tumidoque cucurbita ventre,
Exhilarantque animos generosi munera Bacchi.
Accedunt sine felle ioci nec mane timenda
Libertas nec quod malint tacuisse. Subinde
Postquam exempta fames et amor compressus edendi
Parca redit requies saturis, pratisque supini
Iucundos gaudent sub divo carpere somnos.
Iam iam vesper adest; vires reparate, sodales,
Uberibus iam nox piscosior imminet undis.
Comacli VI Id. Dec. MDCCCXXXXVI.