…Si forte necesse est
Indiciis monstrare recentibus abdita rerum,
Fingere cinctutis non exaudita Cethegis
Continget.
Horatius.
Materiem Musa aggreditur describere aheni
Ac formam, quo fervescens parit unda vaporem,
Fabrili ostenta in ludo terraque marique
Promentem: siquidem pariter quodcumque metallum
5Haud prodest operi, quaecumque aut forma legatur,
Arx veluti quosvis haud fraenat quaelibet hostes.
Quippe aggressa foris flamma, intus lympha vaporque,
Perdere conspirant iuncto ceu foedere molem.
Ducta simul ferro candenti et lamina stanno
10(Lamina nempe, alveo quae cingens tecta rotundo
Colligit imbricibus pluvias et fundit ab alto)
Tum fuso est ferro, tum cupro acceptior icto.
Cuprea nam pretio immodico stat lamna, modoque
Tunc adhibenda, minor ut noxa impensaque fiat,
15Quum contenta ferit nimium mordacibus unda
Particulis lamnasque brevi consumeret ipsas
Duro compactas ferro stannoque nitente.
At simplex ferrum infesto corroderet ipse
Purus dente latex, scabraque aerugine parvo
20Tempore perterebrans, qeu pannum blatta, voraret.
Quid mirum? madidus coelum quum praegravat auster,
Desidis agricolae aut fabri vel militis arma,
Fulgida iampridem et speculo geminantia solem,
Nonne cito horridulus turpat situs et mala sordes?
25Tempori et exitium late omnibus intentanti
Quid potius quam acris rubigo et lurida servit?
Quis senis immitis famulus fera iussa capessens,
Parmamque hastamque Aeacidae, quis Caesaris ensem,
Punica quis rostra absumpsit Rhodiumque colossum?
30Adde quod et fusi granosa coagula ferri
Ductilibus longe iunctura et robore lamnis
Cedunt; ac talem disrumpat saepe lebetem
Impulsu superante vapor, ni crassior aeris
Sit massa atque lebes ingenti pondere constet,
35Augeat et sumptus domino atque incommoda fabris.
Sed textu ipsa sibi et flexu haeret lamna tenaci,
Nescia et in partes frangi, si forte vaporis
Nisibus haud valeat furiisque obsistere, rimam
Finditur in longam, qua se vapor eiiciens flat,
40Et fisso quamvis, coniuncto corpore durat.
Fusi autem ferri fragilis iunctura, prementi
Et cedens facile, horribili se in frusta fragore
Spargeret huc illuc clades latura cruentas.
Materie inspecta formam nunc adspice labri,
45Iudice quae Vatto cunctis praestare videtur.
Scilicet illa tibi haud melior censenda figura est,
Plura vaporandae repleant quam flumina lymphae;
At superimpositi qua tangens plura metalli
Puncta, vaporigenae plus edat flamma catervae.
50Et ratione datur certa dignoscere, quantum
Certa superficies gignat quadrata vaporem.
Hisce animadversis Vattus coniungere aheni
Corpora bina tubis docet et sociare duobus.
Quod vero inferius propiora incendia sentit
55Corpus, et a bullis habet efferventibus ortum
Nomen, ubi exesum flamma amplexante fatiscat,
Quit sumptu exiguo et facili renovarier arte,
Sospite utroque tubo et supero durante lebete.
Sed firma ut solidetur opus compagine, et alvo
60Sic teneat lymphas densosque vaporis acervos,
Ulla unquam ne gutta fluat neu flamina spirent,
Lamna super lamnaifi sat lato margine clavis
Iungenda est crebris arclandaque, ut addere sartor
Punctis puncta solet patiens. Quare ictibus ictus
65Adiiciant mallei, donec probe utxinque retusa
Clavorum capita explanent aciesque, nec ulla
Asperitas lamnis sit relliqua: brachia fongo
Dura licet sudore fluant, tantoque resultent
Antra die noctuque sono, obtundantur ut aures.
70Tali extructa modo tamque utili ahena metallo
In flammas lymphasque diu urgentemque vaporem
Stant inconcussa, et multis victricia pugnis.
Attamen insolito saevire quod impete et ira
Audet saepe vapor quaevisque effringere claustra,
75Maiore arctandus cura et potioribus armis.
Ni facias, heu! corda agitet quandoque tonando,
Perdat opus molemque, fabris ludoque ruinas
Afferat horrendas! Crepitu sic dicitur olim
Fulmineo laniasse viros, ac transtra, columnas
80Grandesque evertisse trabes et moenia sedis,
Quanto vix terram credas trepidare tumultu:
Aut densam spargens gravidamque ardore mephitim,
Pectora anhelitibus stricta exanimasse peremptis:
Urentes vel aquas urgens iaculansque tremendis
85Vorticibus plagas et funera dira tulisse.
Quis non humanae haec studeat mala demere vitae?
Scilicet humana numquid pretiosius unquam
In terris vita? quidve admiranda sophorum
Artificuraque iuvant inventa artisve recentis
90Prodigia, antiquove novos adiungere mundos,
Si humano hinc oritur generi infelicius aevum.
Ac nova crudeli panduntur limina morti?
Quare, praesidium veluti et custodia solers
Magnae arcis, textum vigilans defendat aheni
100Valvula, tutricem, dicunt quam iure, quod ipsa
Instructus tutamen hahet pariesque lebetis
Compago et molis tota, artificumque caterva
Circumstans, tectumque domus. Constructa Papini
Gnava olim dextra, Vatti at perfectior exin
105Facta ministerio, manet illa videlicet aeris
Pars solidata minus, vimque aestus subter agentis
Lege rata cohibet victrix, fumoque volucri
Plnne occludit iter; tanta at si forte vaporis
Ingruerit vis, ut fines excesserit aequos,
110Tum vapor impositae compulsa repagula valvae
Submovet, ct capiens laxata per ora fugam, se
Stridente einculat flatu tenuatque furentes
Interius vires, potius quam carceris omnem
Horrifico infringat iactetque fragore cavernam,
115Fabrilem excidio vastans et funere sedem.
Sed cave ne ipsa gravi male vertat forte pavori
Valvula et exitio, immemori dum pectore fidis.
Pol cave ne imprudens opifex miracla vaporis
Ut magis atque magis distenti iactet, opusque
120Acceleret, stolidamque sibi laudem arroget (alto
Ceu fit saepe mari, duo quum nitentia cursu
Certant navigia) importuno pondere vectem
Aggravet urgentem, nimium quo valva prematur
Et reliqui exaequet robur aut vincat aheni.
125Infandum, hinc quantum tonitrus cladisque periclum.
Sic ebrx interdum stultive insania laedit!
Commissa ergo tibi, custos, fac limina molis
Gnaviter observes, posita neu lege recedas.
Incautos vafri socios reminiscere Ulyssis,
130Tot mala qui ventis temere excivere solutis,
Exemplo et ficto doceat te fabula verum.
Scilicet Aeolia quum dux decederet hospes,
Aeolus hospitium divo cumulavit amicum
Munere. Nam captis Eurisque Austrisque tumentem
135Dat proficiscenti saevisque Aquilonibus utrem,
Occidui ut lene adspirans tantum aura Favoni
Dextra secundet iter, patriaeque ad littora tandem
Cara Ithacae sanctosque lares enaviget heros
Penelopesque suae fidum soletur amorem.
140Iamque exoptatae apparent fastigia sedis…..
Quid vero? quae desidies hinc tot bona perdit,
Illinc stultitia et visendi insana cupido?
Fessa Laertiadae infaustus dum lumina somnus
Occupat, indocilis cupiens dignoscere turba
145Regifica magni pretii quid pelle tegatur,
Vincula dissolvunt. Facto tunc ngmine venti
Frumpuntque foras pelagusque polumque tumultu
Miscent horrifico. Somno experrectus Ulysses
Dulcem iterum procul ire Ithacam proh! cernit ab alto,
150Et socios frustra increpitans nocuumque soporem,
Heu! nova proripitur fluctu in discrimina vitae,
Rursumque Aeolicas urgetur turbine ad oras.
Quare funesta ut procul infortunia cedant
Neve audax manus horrendas monstri excitat iras,
155Binis provisum est valvis munire lebetem,
Quarum unam servet capsa et custodia clavis,
Quam cautus teneat dominus fidusve minister:
Sed praebet capsa immodico spiracla vapori.
Hyrcanae haud aliter tigris Libycive leonis
160Ferreis terrificos vinclis constringere rictus
Scit domitor, solidis et prudens claudere clathris
Et cohibere feras, ne dente vel ungue rapaci
Incautum invadant lanientque et funere perdant
Crudeli, praedae gemitus morientis inanes
165Diro eludentes fremitu et rugitibus altis.
Haec bene si caveas, commisso munere prorsus
Fungetur et rem melius tutabitur omnem
Valva hac dicta tenus, quam lamna adiecta lebeti
Fusilis, adspectu fallit quae saepe doloso.
170Quod tamen industri sane memorabilis hic est
Ingenii foetus, quandoque et suevit ahena
Protegere, hunc pariter versu cecinisse iuvabit.
Nempe tribus variis conflata est lamna metallis,
Stanno, bismuto et plumbo, hac ratione coactis,
175Ut certam simul atque vapor pervenerit aestus
Ad metam certamque adeo conceperit ictus
Vim, propere incipiat tum lamna liquescere triplex
Et fraena ardori moneat ponenda minaci.
Nam quo plus vapor ardoris capit, hoc mage vires
180Ipse suas tendit, flamma et cedente relaxat.
Quae tamen huic pretium minuant incommoda lamnae,
Curque ideo tali paene ars desueverit usu,
Disce. Prius liquidis quam stillet lamina rivis,
Concepto sensim coepit mollescere ab igni;
185Debilitata igitur iampridem urgente vapore
Vincitur, ante vapor vires quam sum serit aequas,
Atque suo valeat concinne munere fungi.
Nec ferreis lamnam concludere retibus arctisque,
Ut quidam instituere, sinum ne mollibus inflet
190Bullis, sufficiet: siquidem tum crassior illi
Agglomerata haeret terrae, usque vapore natantis,
Crusta, adventanti quae fert obstacla calori, et
Lamna, liquescendi quum tempus, dura resistit.
Quis vero inde fluant coepto quae damna labori
195Non reputet? Quum fusa liquet reseratque meatum
Lamna, vapor nullum tonitrum nullamque ruinam
Ferre quidem moli potis est, at carceris osor
Toto prorumpit cito flumine et impete ab aere
Optatamque petit, sibi qua datus exitus, aethram.
200Quare opus omne gradum mox sistit inersque moratur,
Dum partem repleat claustri novus humor inanem
Gignaturque novus vapor et nova lamna locetur.
Taedia quanta morae hinc sunt et dispendia lucri?
Omni igitur palmam merito fert valva Papini,
205Auctorisque sui extendet per saecula nomen.
Tutelae at quamvis tantae sit valvula aheno,
Haud alias sapiens curas contemnit et artes,
Quae magis impediant aut detrimenta metalli
Igni et aquae obnoxi aut contamina iniqua vaporis,
210Neve aequo maior gignatur copia, neu se
Denso ultra positos vapor inflet gurgite fines.
Haud aliter miles galea caput, aegide pectus,
Curvo ensis capulo dextram, aspris brachia squamis
Protegit, adversos melius queis arceat ictus
215Et saevo referat claros ex hoste triumphos.
Haud aliter dux in fortes bellare phalanges
Delectus, prudens, ubi fas, hostilia vertit
Agmina ab agminibus, dextro ut certamine vincat
Seiuncta, in multos acie neu debeat una
220Pugnare ac dubio sese defendere Marte.
Aes quamquam ferro mixtum stannoque, lebetis
Materia, haud valde metuit ferruginis atrae
Vulnera, quam genitrix acidi parit unda[1], nec ausis
Quit capti facile effringi furiisque vaporis:
225Attamen ecce alio quid manet ab hoste pericli,
Queisque sagax armis prohibendum industria curet.
Limpidulo quamvis et puro fonte petatur,
Qua fervens alitur lacus et vapor emicat, unda,
Usque alienigenae corpuscula materiei
230Defert, quae passim terrae diversa pererrans
Strata rapit miscetque sibi, nec saepe relinquit,
Ni calor accedat naturae foedera mutans.
Sulphure praesertim carbo commixtus et alba
Calce vaporifero nequaquam solvitur aestu
235In tenuem fumum, at. sobolis parit agmina salsae,
Haud nata ut volitent, verum aucto ut pondere in ima
Antra cadant, ubi se agglomerant haerentque metallo.
Hinc mala quae scateant, prudens quis non videt? Haerens
Aspera congeries aeri contingere lymphas
240Aes ipsum prohibet, magnamque ardoris iisdem
Furatur partem ac retinens sibi condit avara.
Praeterea hac scabie obductum quia plura caloris
Flumina quam decet aes haurit, ferrugine adesum
Pertusumquc cito exiguo consumitur visu,
245Atque novis iubet impensis reparare lebetem.
Quid? nonne et maior tali sata peste ruina
Imminet? heu! siquando erepent adiecta metallo
Glomera (quod facile) in rimas! Tum scilicet unda
Sese continuo per foedae labis hiatus
250Iniiciens ignita petit ferventis aheni
Puncta, vaporque repente immani turbine cretus
Intonat eiectatque suas in frusta catenas.
Quae vero optatam praestet medicina salutem?
Num sat erit crebro infestis abstergere labrum
255Sordibus? At durae sordes adeoque tenaces,
Ut soli cedant rigidae Chalybon aciei,
Quae sulcis et vulneribus consumit ahenura
Et brevi ad extremum compellit tempore fatum.
Ergo aliunde salus quaerenda. Excreta repelli
260Agmina ne speres; potius coalescere in unum
Ne possint facito. Nimirum industria solers
Materiem liquidae talem addere competit undae,
Quae cupide adversas turbas in flumine nantes
Appetit atque trahit fundoque avertit aheni.
265Tubera vi pollent ista, nos inter ab orbe
Lata novo, stomacho bona, non ingrata palato,
Queis terrae imposuit cognomen Gallia pomis,
Abdita quod terra flaventi corpore crescunt,
Et flores tantum educunt frondesque per auras.
270Hisce tamen Cereris donis tu parce, Britanne,
Parce, precor, malesuada fames quum subditae Hibernes
Invadit, nimium saepe, excruciatque colonos;
Queis durum tibi servitium exantlantibus arcto et
Frumenti modio donatis, quae bona vitae
275Quidve dapis reliquum, spicis ubi inanibus arva
Spem fallunt messis, ni terrae poma supersint?
Heu! toto quis non animo miseratur et horret,
Dira legens inopis tormenta et funera gentis
Esurie absumptae, dum singula tubera egenis
280Interdum solidi sunt pabula opima diei?
Ergo vaporifero parce haec consumere labro,
Ieiuno et plebis stomacho permitte misellae.
Nec tua in afflictos laedet pia cura vaporem.
Namque alia in promptu sunt usque remedia, duram
285Quae labem impediant: argilla videlicet undae
Iniecta ac tenuis vitri exilisve metalli
Frusta, salis prohibent terraeque coagula iungi.
Haecce levis nam turba, aeslu et vertigine aquarum
Rapta et perpetuo hinc inde exagitata tumultu,
290Aenea claustra petit, radit verritque frequenter,
Fatalemque vetat nasci atque haerescere morbum;
Sed tantum luteus, ferventi innoxius aeri
Et mollis fundo paullatim insidit acervus,
Quem sat erit pura quandoque abstergere lympha.
300Altera et ingentis prohibenda est causa ruinae,
Quam novus admonuit sophus impendere. Lebes nam
Rumpitur interdum, tonitru et formidine corda
Percellens, modicum dum fornax concipit ignem
Et modico exoritur vapor agmine, nullaque pestis
305Apparet, moli aut operi latura periclum.
Pestis adest tamen obscura se fraude per antrum
Insinuans, donec subito altoque impete surgat.
Anglo etenim fabro[2] postquam se fulminis aura
Prodidit aere cavo ardenti prognata vapore,
310Scintillas iaculans acres quatiensque stupentis
Improvisa manum, quidnam mirabere, aheni
Si gremio quandoque vapor Iovis aggerat ignes
Tam validos, ut forte erepet ceu fulgure fractus
Ipse lebes, dira et vastet circum omnia clade?
315Quippe vaporigenas dum fervens solvitur unda
In turbas, aut sese inter vel septa cavernae
Allisi contra fluctus atomique vaporis
Confligunt, levis electri scatet aura, liquentes
Quae guttas inter tacite librata latebat.
320Hinc nimbi interdum glomerantur fornice aheno
Nimbis adsimiles, queis fulmen et atra procella
Fornice in aethereo generatur; mox tonat ingens
Moles, fragmenta et ceu tela per aera spargit.
Sed quaenam virtus hostem depellere saevum
325Sit potis? An varii iunctura cavenda metalli,
Ponendumque unum condendo in pariete labri,
Ne fulmen coniuncta serant diversa metalla[3],
Ut monstrant Voltae in physicis molimina ludis?
An, veluti electrum aeria trahit aenea nube
330Hasta auro argentove nitens in cuspide celsa,
Haud aliter pestis nostro avertenda lebete?
Ardua res: incerta manent responsa Sophiae,
Quae multo rem quaerit adhuc tentamine, donec
Ambiguum firmet clara experientia verum.
335Musa, tace, dum legitimo sub iudice lis est.
Notae
[recensere]- ↑ Genitricem acidi vocamus aquam, quoniam alterum ex aquae elementis ὀξυγενετής (acidorum genitor), qui rubiginem gignit.
- ↑ Faber quidam Anglus manum forte vapori admovens, qui c lebete aestuante fluebat, primus scintilla electrica inde scatente perculsus est. Ideo Armstrongius composuit machinam hydro-electricam. Cf. A. Ganot, Tract. Physic. Mediolani, a. 1862.
- ↑ Diversa metalla coniuncta vel solo contactu flumen electricum, seu fulmen,pariunt atque diffundunt. Rem a Galvanio et Volta repertam recentiores confirmarunt.