De situ Chroatiae Albae sive Magnae

Coronus Tenebrosius

DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE

1. Introductio

Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini^[1] Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino De administrando imperio inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum De administrando imperio posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.^[2]

Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur.

Capita tricesimum et tricesimum primum operis De administrando imperio (breviter: DAI) continent origo gentis Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.^[3] Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat.

De appellatione “Chroatia Alba sive Magna”

Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur:

Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.

Quod Latine reddi potest:

Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.

Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior).

Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis.

Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare.

Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.^[4]

2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis)

Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες.

Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες.

Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. ^[5]

Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):^[6]

Chroati^[7] autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga^[8], cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes.

Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt.

Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.^[9]

Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt.

3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia?

Chrovati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albocroati).

Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere De thematibus Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca Baioure utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini De caerimoniis aulae Byzantinae.^[10]

Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur.

Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.^[11]

Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: Chrobatoi, quod sane legi debet ut Hrovatoi.

Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua hagia Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo Bagibareia possibilis est lectio [Bajvaria].^[12]

Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit.

Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babja gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est Babia Góra in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae.

4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten

Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt Bagibareiam significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania^[13], habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum Klagenfurt, quae in veteribus tabulis geographis Crowati appellatur.^{[14] [15]}

Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus De administrando imperio narrat.^[16]

At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant.

Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.

Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI De administrando imperio sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt.

Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae, capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII.

Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset?

Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.

Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo Hrvati u Karantaniji a historico Croatico Stjepano Antoljak.^[17] Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse.

Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.^[18]

Kosentzes/Kosenzis ex De administrando imperio et ordo kosezorum Carantaniae veteris

Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere De administrando imperio Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine kosezi, ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet.

In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui kosezi vocabantur (item kosegi, kasezi etc.).

Kosezi proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super lapide Krnensi (Germanice:Fürstenstein, Slavice:Krnski kamen) in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: Maria Saal / Slavice: Gospa Sveta) prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit.

Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae Carantaniae esset pagus Chrowati seu Crouuati.

Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut die Edlen seu Edlinger (nobilis). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super lapide Krnensi usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt.

Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit Mavro Orbini, clericus Ragusinus, in opere Italico Il Regno de gli Slavi (1601).

Etymologia nominis Kosenzis: lectio Slavica ad nomen kosenc, kosec, kosac (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur.

5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis

Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo Najstarija povijest Hrvata (Latine: Historia Chroatorum antiquissima) (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam.

Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi.

Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit.

Slavi ad Albim, saeculis X–XI.

Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis.

Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca Gross Korbetha, Klein Korbetha et Korbetha (in fontibus Latinis mediaevalibus: Chruvati inferior, Chruvati superior et Chruvati) inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum Borna in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). Borna enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). ^[19]

Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: Corwete, Curuadi, Curewate (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); Chruuati (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz (cf. Delnice in Croatia), Dobergast, Dobrilug, Drevenitz (cf. Drvenik in Croatia), Glina (ut Glina in Croatia), Grizlav, List, Brodizi (cf. Brod in Croatia), Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno, atque Lipci (Leipzig), etc.

Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII).

Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.^[20]

Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav, etc.

Quare libellus Stjepani Pantelić Najstarija povijest Hrvata (Historia Chroatorum antiquissima) quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum Lusatici Sorabi usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt.

Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.^[21]

Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali.

6. Quaestio de situ Illyrici Porphyrogeniti

Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum

Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...

Haec Chroatia ceterique Sclavi^[22] hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est.

A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est.

A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita.

A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt.

Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant.

A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima.

Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant.

Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum.

Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant.

Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt.

In opere Thomae Archidiaconi Historia Salonitana (circa annum 1250) legitur regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”, id est totam Naroniae sive Paganiae atque Chulmiae (Zachlumiae) archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur.

Gregorius Barsensis, notior nomine Pop Dukljanin (Presbyter Diocliae) , in opere suo Latine conscripto Sclavorum Regnum (saeculo XII) omnes quattuor archontias — Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam, quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine Croatia rubea appellat.^[23]

Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina Croatia alba et Croatia rubea ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere.

Chronica Chroatica idiomate chakavico conscripta, quam Marcus Marulus anno 1500 Latine vertit, solam Croatiam Albam memorat: “ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…”.

Maurus Orbinus Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque Croatiam Rubram et Croatiam Albam nominat.

Ragusinus Restius quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert.

A libro Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula Croatia Alba et Croatia Rubea ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad Croatiam Albam in Europa septentrionali sitam.

Croatia Alba ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus Dalma, id est Delminium, caput Delmatorum antiquitus, hodie Duvno), cum Croatia Rubea ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae Diocliae sive Docleae (vulgo: Duklja), quod nunc est Res Publica Montis Nigri (vulgo: Crna Gora sive Montenegro).

Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie Rem Publicam Montis Nigri constituunt eo tempore nomine Croatiae Rubeae appellabantur.

Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea?

Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur.

Nomen Illyricum per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant Illyrios proprie dictos eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n.

At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est.

Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat.

Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,^[24] aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit.

Quare plane excludendum est eos Chroatos Carantaniae, qui sub nominibus Crowati etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.^[25]

Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi Illyrii propriae dicti habitabant.

Hoc territorium saeculo IV administrative Praevalitana appellabatur, atque in aevo medio Dioclia imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et Doclea Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie Res Publica Montis Nigri est.

Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum).

Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, Pannoniae potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota.

Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur.

At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae.

Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit.

Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat.

7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia)

Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis.

Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt.

Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant.

Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit.

Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam.

Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi.

Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur.

Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest.

A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum.

Ad Chroatas spectat etiam locus in capite XXXII, cui titulus est “De Serbis et terra quam nunc incolunt”, ubi legitur:

Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).

Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta.

8. Analysis et interpretatio capitis XXXI

In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat.

Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia.

Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest?

Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit.

Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest.

Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere.

“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.”

Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet:

Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.”

Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest.

At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit.

Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera).

Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum.

Lingüista atque etymologus Alemko Gluhak in libro suo De origine nominis Chroati (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare.

Nam Byzantini mare, quod nos hodie Mare Nigrum appellamus, secundum traditionem linguae Graecae Pontos Eukseinos (Mare Hospitale) vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum Pontos Eukseinos, quod olim Pontos Akseinos (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica äxsin derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in Eukseinos mutata est.^[26] Etenim Avesticum axšaena, Osseticum äxsin^[27], quod Latine obscurum significat, esse potest origo Graeci Akseinos.^[28]

Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant.

Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies.

Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.^[29]

Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse.

9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI

Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant.

In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur.

In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari.

Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII).

Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)^[30]

In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur.

Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI.

Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit.

Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis.

In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis.

A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).^[31]

Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.^[32]

In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum.

In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari.

10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano

Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in Chronica Dalimiliana saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.)

Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt.

Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.

Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis).

Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur

In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in Chronica Boemorum descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.^[33]

Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur.

Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est.

Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).^[34]

Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit.

Cosmas autem in sua Chronica Boemorum numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis.

Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum De administrando imperio circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit:

Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est.

Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset.

Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset.

Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est.

Ad Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia.”^[35]

Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis.

11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973

Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse:

Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...^[36]

Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen).

Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).

Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat.

In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur.

Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt.

Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam.

Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat.

12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X

Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet.

Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba.

In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere.

Cosmas, auctor Chronicae Boemorum, aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit.

Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est.

Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat.

Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats).

Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.^[37]

13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845).

Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit:

Ad septentrionem et orientem a Moravianis sunt Dalamensae; ad orientem Dalamensarum sunt Horithi (Chroati), ad septentrionem vero Dalamensarum sunt Serviani (Serbi); ad occidentem Silesiani. Ad septentrionem autem Horithorum est Mazovia …

Hic animadvertendum est: si Mazovia (Polonice Mazowsze) ad septentrionem a Chroatis posita est, Chroati igitur in regione Poloniae hodiernae ad meridiem et orientem vergente collocandi sunt.

Alii fontes ibi ponunt coetus qui Vistulani (Vislani) circa Cracoviam appellantur, atque in parte meridio‑orientali Lendiani (Lenđani); utrumque nomen ex locorum indiciis deductum est: Vistulani a flumine, Lendiani (Polonice Lędzianie) a voce Slavica antiqua lęda (Croatice: ledina), quae significat lētam, id est terram incultam post silvarum excisionem et incendium, ut terras ad culturam pararent.

Fons qui varia Slavorum genera et sedes enumerat, vulgo dictus Geographus Bavarus (circa 845), Lendizi memorat. Imperator Constantinus Porphyrogenitus eos quoque commemorat sub nomine Lendzanenoi.

Investigatores Polonici, inter quos Tadeusz Lehr‑Spławiński (annis 1950), putaverunt nomen horum Lendianorum originem esse vocabulorum Leh, Lah (pluraliter Polonice Lachowie). Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem Vistulae fluminis protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.

Nomen fluminis Bug fortasse fontem praebet nomini unius sororum in capite XXX: Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani (Slavice:Bužani) ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.^[38]

In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat pagus Buzka (Bužka) sive Bužani; item in Hercegovina Buško blato (Buzko palus) ad meridiem campi Livaniensis.

14. Lingones in opere Historia Salonitana Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250)

Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere Historia Salonitana Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse.

Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis De Administrando Imperio Constantini Porphyrogeniti.

Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet.

Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut Chorwatówka, Chorwatowa, etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen Tugaj, cuius nomen memoriam sororis Tugae ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen Cetynia reperitur, quod ad Cetinam in Croatia refert, dum hydronymum San ad flumen Sana alludit.

15. Chroati in Nestoris Chronica

Opus Historia annalium praeteritorum, sive Nestoris Chronica, quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est.

Nestoris Chronica, sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.^[39]

Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić Nestoris Chronicam diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario Hrvatsko Kolo annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak Nestoris Chronicam tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, Nestoris Chronica necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici.

In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis.

Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit…

[...] vivebant igitur concordes et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati. (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant;

bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est:

(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum, de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt.

In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est:

Anno 6501. Vladimir contra Chorvatos profectus est; cum e bello Chorvatico reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt.

De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit:

Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit.

Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia.

Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.

Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX.

16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali

Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata.

Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria.

In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.^[40]

UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.^[41]

Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes.

Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.^[42]

Locus Stilsko^[43], amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur.

Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani).

Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit.

Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993.

Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. ^[44]

Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit.

17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae?

Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X.

Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.^[45]

Documentum quod Privilegium Episcopatus Pragensis anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico Cosma Pragensi exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat).

Privilegium Episcopatus Pragensis documentum est quod, independenter a opere De administrando imperio Constantini Porphyrogeniti, confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.

Chroati in “Privilegio Episcopatus Pragensis” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (Bóbr) in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus Serborum Lusaticorum, in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae.

Locus Chroatorum, quos Privilegium Episcopatus Pragensis memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte congruit cum descriptione Porphyrogeneti (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).

Privilegium duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse.

Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari.

Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum.

Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur.

Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere.

Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis Privilegii Pragensis, eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis.

In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, United States Congress Joint Immigration Commission anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”).

Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae.

In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen Biała, urbs Bielsko‑Biała, aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol).

Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis Belarus, quod ad litteram significat Albarussia, id est Russiam Albam, quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores.

Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit.

In his exemplis — praesertim Bjelohrvati sive Albichroatorum et hodiernae Belarus sive Albarussiae — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans.

Quamvis Nestor in sua chronica Povest’ vremenyh let Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset:

“Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.”

Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum Russiae Kioviensis sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen Albichroati ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: Chruuati et altera Chrowati ex Privilegio Pragensi, quod Cosmas Pragensis in Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit.

Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in Privilegio Pragensi memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.^[46]

18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum

Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia

Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. ^[47] Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.^[48] Ex his fontibus discimus ducem Woinomirum Sclavum cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret.

Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt.

Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus De administrando imperio, circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse.

Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.^[49] Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio Vogastisburgensi, Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.^[50]

Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.^[51] Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.^[52]

Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).^[53] Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus:

• cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626),

• ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis,

• defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis,

• mortem Baiani khagani,

• adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt).

Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon Hrvati attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in DAI cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur.

Historici Austriaci Karlus Kronstein^[54] et Walterus Pohl^[55] putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii.

Lingüista Alemko Gluhak in libro suo Porijeklo imena Hrvat (De origine nominis Chroati) affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).^[56]

Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato.

Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus.

Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus.

Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.

19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat)

Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis Chroatus sive Croatus , Croatice:Hrvat (plur. Hrvati) tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis Hrvat in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae Tanais, ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,^[57]quibus nomen Hrvat ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit.

Tabulae Tanaiticae

Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.^[58]

Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz, etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria Horoathos et Horouathos (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno Hrvati comparata sunt. Primus relationem inter nomina Horouathos et Horoathos et ethnonymum Chroatus (Croatice:Hrvat, in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus Alexander L. Pogodin anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev.

TABULA TANAITICA A

Tabula A maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt.

In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur.

Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet.

Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A^[59]

1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι.
βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου
φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος
ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου
5 Χορούαθ̣[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον
[Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ
[π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ-
[κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα-
[σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς
10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣-
[— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣,
[Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου,
[․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ
[— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς
15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο-
[— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ-
[ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ-
[πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος
[— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους,
20 ο̣[— — — — — —] Χοροάθου, Θεότειμος  Ψυχα-
ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό-
δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]-
τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —]
κος [— — — — — — — — — — — — — — — —]
25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —]
ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —]
Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —]
Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —]
πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —]
30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]-
ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]
                                    vacat
32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —]

TABULA TANAITICA B

Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis.

Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B^[60]

1  ἀγαθῆι  τύχηι.
ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ
μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ]
Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα-
5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο-
φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο-
ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ-
θου #⁵⁶ Χορόαθος Σανδαρζίου ἄρχον-
τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα-
10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ-
ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣
ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα-
τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό-
ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]-
15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου,
Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ
[ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε-
οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]-
νου, Ναύακος Μευάκου.
20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ.

Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B

De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna

Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.^[61]

Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile testimonium ad etymologiam ethnonymi illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.^[62] Necesse est distinguere inter originem nominis Hrvat et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur.

Lingua sua Chroati indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt.

His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine Horvati vel Horoati ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum, una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant.

Hi Sarmatae Horvati in regione hodiernae Ucrainae cum quibusdam communitatibus Slavicis se miscuerunt eisque nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex Hrvati Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI, necnon traditionibus de adventu Hrvati ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi Historia Salonitana, ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse.

Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus.

Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas Anthib, de pugna cum “Amazonibus”, etc.

Notae

1. Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece Basileia tōn Rhōmaiōn, Latine autem Imperium Romanum.
2. Primum opus De administrando imperio typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio (textus Latinus, 1611).
3. Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales.
4. https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf
5. Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).
6. Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.
7. Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit Χρωβάτοι, quod Latine translitteratur ut Chrobatoi; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio [Hrovatoi], formae Croaticae hodiernae Hrvati (nom. pl.) proxime respondens. Forma Croati (nom. pl.) ex antiquiori forma Chroati orta est (cf. dux Chroatorum in Privilegium ducis Tirpimiri), quae ipsa a primigenio Chrovati provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus Chrovati → Chroati → Croati. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma Horvati (radix hor-), dissimilis occidentalibus formis hro-, cro-, chro-, kro-, quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum metatheseos liquidae, quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. Metathesis liquidae fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. In linguis Slavonicis orientalibus (Russica, Ucrainica) metathesis liquidae nonnumquam ad phaenomenon plērophoniae (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: glova → golova; *gord → gorod → grod. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis ad quantitativam vocalis productionem evolverunt, ut in exemplo grod → grad. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi Horvat → Hrovat → Hr’vat operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus (dialectus kajcavicus) frequens erat forma Horvat, dum in Dalmatia (dialectus chakavicus) forma Harvat adparebat. Utraque forma ex antiquiori H’rvat (ubi ’ = semivocalis, jer in lingua paleoslavica et in lingua Slavica ecclesiastica antiqua) derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines dialecti Shtokavicorum, evoluta est forma hodierna Hrvat.
8. Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].
9. Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine Τούρκων appellare consueverant.
10. Sakač, De origine Caucasico‑Iranica Croatorum, in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.
11. Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut mpanos. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.
12. Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce Bagibareia lectio [Bajvaria] ex pronuntiatione orta est.
13. Latine: Carantania sive Carentana sive Carinthia; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.
14. Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): Spruner–Menke Atlas
15. Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [1]
16. Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide paginam Anglice in Vicipaedia.
17. Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; Hrvati u Karantaniji, 1956, Facultas Philosophica Scopii.
18. Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide Bogo Grafenauer.
19. Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in Annales regni Francorum annorum 818–821 — textus Latinus: Annales regni Francorum.
20. Helmoldus, *Chronica Slavorum*
21. James Westfall Thompson, The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs, The American Journal of Theology, vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. https://doi.org/10.1086/479673
22. Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).
23. Eduard Peričić, Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina (Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.
24. Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.
25. S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.
26. Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.
27. radix in lingua palaeoslavica: *sin’j’, Croatice: sinje, ut in sinje more
28. Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.
29. Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.
30. Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.
31. Alimov 2015
32. Margetić 2001, 127-131
33. Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.
34. Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.
35. Dušan Třeštík, «České kmeny», in: Akademická encyklopedie českých dějin, Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.
36. Cosmas Praguensis, Chronica Boemorum, Lib. II., Cap. XXXVII
37. Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm
38. Vjekoslav Klaić: Crvena Hrvatska i Crvena Rusija; Hrvatsko Kolo, Matica hrvatska, Zagreb 1927., str 127-130.
39. Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est Povest’ vremenych let sive Nestoris chronica, Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est Gesta principum Polonorum (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam Chronicam (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est Chronica Boemorum, a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est Sclavorum Regnum, Latine scriptum, vulgo Ljetopis popa Dukljanina. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio S. Chrysogoni Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: Sclavorum Regnum Grgura Barskog, Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia Sclavorum Regni magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus Sclavorum Regnum quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in Sclavorum Regno et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus Sclavorum Regnum magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum Il Regno de gli Sclavi, ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit.
40. Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).
41. Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf
42. https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk
43. https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576
44. Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.
45. Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.
46. Dušan Třeštík, «České kmeny», in Akademická encyklopedie českých dějin, Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.
47. Menander Protector, Excerpta de legationibus.
48. Annales Regni Francorum, a. 791–796.
49. Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.
50. Fredegarius, Chronicon, IV, 68.
51. Chronicon Paschale, a. 626.
52. Theophylactus Simocatta, Historiae.
53. Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.
54. Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.
55. Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).
56. Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.
57. Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.
58. Ante Škegro: Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.
59. CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019
60. CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .
61. Ante Škegro: Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.
62. Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]