 Caput XIII |
Caput XV  |
Caput XIV. De Christianorum jejuniis, poenitentiae operibus, precibus, et solemni diei dominicae festo, ac quanta in iis omnibus illorum et gentilium differentia.
Articulus Primus. Quam longa et horrida fuerint jejunia Christianorum: quantum ab hac abstinentiae severitate abessent convivia et coenae Megarensium, tribuum, curiarum, ac decuriarum, Herculanarum decimarum, polluctorum, Apaturiorum, Dionysiorum, Atticorum mysteriorum, Serapicarum coenarum, ubi de sparteolis et infamibus parasitis.
Caeteras inter Christianorum virtutes maxime emicuit tam sedula, quam dura jejuniorum observandorum cura et sollicitudo, qua non minus, quam aliis virtutibus, ab ethnicis discrepabant. Saepe enim saepius ac publicis in calamitatibus, divinam misericordiam non pro se tantum, sed suis etiam pro inimicis, non perfunctoria, sed durissima rigidioris jejunii observatione exorare conabantur. Audias velim ipsummet Tertullianum: Nos, inquit, jejuniis aridi, hoc est, confecti et arefacti, quippe qui non aliis cibis quam aridis tum vescimur. Nam ille alibi seras, ait, vel aridas escas, ac paulo explicatius, xerophagias observamus, siccantes cibum ab omni carne, omni jurulentia, et avidioribus quibusque pomis, ne quid vinositatis vel edamus, vel potemus, lavacri quoque abstinentiam congruentem arido victui (Tertullian. Apologet., cap. 40, pag. 478; libr. de Jejuniis, cap. 1 et cap. 13).
Quis autem aridus ille cibus, et quae esca arida sit, si ab Epiphanio postules, tibi respondebit non aliam esse, nisi panem, sal et aquam. Per totos autem illos jejunationum, uti ille loquitur, et xerophagiarum dies fas Christianis non erat hosce cibos, quantumvis parum esculentos et suaves, quovis diei tempore praegustare (Epiphan. Exposit. fid., § 22, pag. 1015); sed ab omni, ait adhuc Auctor noster, vitae fruge, seu quocumque cibo dilati (Tertullian. Apologet., cap. 40, pag. 487), hunc nonnisi sero ac sub noctis initium sumebant. Neque horum verborum haec nostra est explicatio, sed ipsius, qui alibi apertissime dixit: Abstinentes ab eis, quae tamen, quemadmodum haeretici quidam, non rejicimus, sed differimus (Idem, lib. de Jejun., cap. 15), atque ita jejunia nostra in vesperum producimus. Quinimo Christus, teste Eusebio, sectatores suos docuerat ad multos dies cibo et vino lubentissime abstinere, durum ac severum agere vivendi genus, atque immensam non modo virorum, verum etiam mulierum multitudinem eo impulerat, ut spretis corporum alimentis, divinarum potius lectionum rationalem cibum appeterent (Euseb., orat. de laud. Constantini, cap. 17, pag. 661). Quid mirum igitur, si hi ab eodem Tertulliano nostro dicuntur omni illa continentia expressi (Tertullian. Apologet., cap. 40, pag. 487), id est, ita exhausti ut deficerent corporis vires?
Verum ab hac Christianorum frugalitate, ciborum abstinentia et jejuniis plane penitusque dissidebant coenae ethnicorum, profusis sumptibus apparatae, immoderata convivia, compotationes, comessationes, helluationes. Primum enim Megarensium intemperantia, ait Tertullianus plane redarguitur hoc Diogenis dicto: Megarenses obsonant, quasi crastina die morituri; aedificant vero, quasi nunquam morituri (Ibid. cap. 39, pag. 473). Sed si Laertio fidem habeas, Agrigentinos Empedocles (Laert., lib. VIII, in Vit. Empedoc., § 33); si Aeliano, hos ipsos Plato (Aelian., lib. XII Var. Histor., cap. 28); si Plutarcho, Rhodios Stratonicus hoc convicio verberavit (Plutarch. de Cupidit. divit. pag. 525, tom. II). At illud a pluribus, et de pluribus dici ac repeti potuisse quis inficiabitur? Quicumque porro fuerint hi populi, a Christianorum sobrietate et jejuniis perquam maxime alieni erant.
At non de illis procul dubio, sed de pluribus aliis hoc Auctor noster subjunxit: Tot tribubus et curiis et decuriis ructantibus (Tertullian. Apologet., cap. 39, pag 473), videlicet cibum potumque nimium, qui non potuerat in stomacho digeri, exhalantibus, acescit aer. Sed numquid, inquies, id sine magna hyperbole ab ipso scribi potuit? Quid autem, amabo te, vetat quominus id dici possit de publicis conviviis, quae in magnis quorumdam dierum, ac praesertim imperatorum solemnitatibus in foro, plateis publicis, vicis, et urbium compitis instrui solebant? Tunc enim singulae, ac totae urbes exhibebant, ut infra videbimus, tabernarum et popinarum speciem. Quid ergo mirum si tanta multitudine hominum, cibos indigestos et immoderate sumptos exhalantium, ructibus aer acesceret? Turnebus itaque nomine curiis frustra designari putabat ea convivia, quae in ipsa curia a Curialibus dabantur (Turneb., lib. XII Advers., cap. 13). Nam Tertullianus de illis publicis conviviis haud dubie intelligendus est.
Tum ille postea: Saliis, inquit, de quibus nos alibi egimus, coenaturis creditor erit necessarius (Tertullian. loc. cit.); quia nullus par erat impensas illorum derepente solvendo. Si tamen nobis non credas (Dissertat. in Minut. Octav., cap. 20, art. 3), idque tibi velis probari, audi haec Festi verba: Salios a saltando dictos, quibus per omnes dies, ubicumque manent, quia amplae ponuntur coenae, si quae aliae magnae sunt, saliares appellantur (Fest. ad v. Salii). Quocirca canebat Horatius:
Nunc est bibendum, nunc pede libero
Pulsanda tellus, nunc saliaribus
Ornare pulvinar deorum
Tempus erat dapibus, sodales. (Horat. lib. I, od. 27.)
Dapes quippe saliares vocat opimas, exquisitissimas, magnisque sumptibus comparatas, quibus onerabatur pulvinar deorum, et posthaec a Saliis vorabantur. Eam sane ob caussam Claudius imperator, uti narrat Suetonius: Ictus nidore prandii quod in proxima Martis aede apparabatur, deserto tribunali, descendit ad sacerdotes, unaque discubuit (Sueton. in Vit. Claudii, § 33). Apuleius vero ait equum suum tanta hordei copia saturatum fuisse, ut saliares se coenasse crederet (Apuleii, Metamorph. lib. IV, post med.).
Salii autem erant sacerdotes Herculis, de quo Tertullianus haec subnectit: Herculanarum decimarum, et polluctorum (manuscripti codices pollinctorum) sumptus tabularii (iidem editi, et alii non editi codices stabularii) supputabant (Tertullian. Apologet., cap. 39, pag. 473). Pollinctores vero ungebant corpora mortuorum et funus curabant. Verum Tertullianus non videtur de his fecisse sermonem. Melius ergo scriptum est polluctorum, uti confirmari potest his, qui huic loco non parum lucis praeferunt, Plauti versibus:
<poem> Huc venisse jam opus est quantum potest Uti decumam partem Herculi polluceam. (Plaut. Stich. act. II, scen. 1, v. 80.) Gentiles enim decimam bonorum suorum partem, uti Auctor noster superius dixerat, Herculi consecrabant, imponebantque in ejus aram, ac postea splendide epulabantur. Unde idem Plautus: Obsonate, inquit, pollucibiliter (Idem, Mustellar. act. II, scen. 4, v. 11). Festus vero: Pollucere merces..... far, polenta, vinum. Herculi autem omnia esculenta pollucebant (Fest. ad v. Pollucere), sive decimam partem offerebant. De illa autem Herculis decima, sacrificio, et epulo videsis Varronem, Plutarchum, Macrobium, qui et pollucibilem coenam appellat (Varr., lib. V, de Ling. lat., pag. 58; Plutarch. Quaest. Roman., pag. 267; Macrob., lib. III Saturnal., cap. 12, 15 et 17). Quantis porro sumptibus pararetur, tabularii supputabunt, qui videlicet civitatum et provinciarum rationes computabant, uti liquet ex codice Theodosiano, ubi unus est de tabulariis titulus. Auctor itaque noster significat tantos fuisse harum coenarum sumptus, ut soli publici tabularii, computandis maximis expensarum summis assuefacti, illos numerare vix possent. Potior igitur est haec lectio, quam stabularii, hoc est, caupones et tabernarii, qui in cauponis suis sumptus, sive magnos sive parvos, ab epulantibus factos, computare facilius consueverant. </poem>
Prosequitur Tertullianus: Apaturiis, Dionysiis, mysteriis Atticis coquorum delectus indicitur (Tertullian. Apologet., cap. 39, pag. 473). Ἀπατάρια autem solemnis dies festus erat, qui ab Atheniensibus quotannis mense octobri per tres dies celebrabatur. Primo autem die, tribules sive sodales huic solemnitati adscripti simul opipare coenabant. Secundo die, sacrificabant Jovi et Minervae. Tertia tandem die, pueros et puellas in curiis inscribebant. Memoriae autem Herodotus prodidit Homerum, ad hanc coenam a sodalibus invitatum, mensis revera accubuisse. Sed alibi idem historicus hujus festi adhuc meminit (Herodot. in Vit. Homer., § 29 et seqq., ac lib. I, § 147), de quo praeterea Pollux, Suidas, Petrus Castellanus, Joannes Fasoldus, atque in primis Joannes Meursius (Poll. lib. VI, Suid. Castellan. Fasold. de Fest. graec.; Meurs., Graeciae feria, ad v. ἀπατούρια).
Dionysia, seu διονύσια festa erant ab Atticis, mense octavo, in Dionysi, seu Bacchi, honorem celebrata, quae et Bacchanalia cognominabantur. Haec autem Dionysia et Attica mysteria nuncupavit Tertullianus; ut significaret eadem esse festa quibus Athenienses coenas apparabant, tanta copia ciborum delicatissimorum, ut ad hos conficiendos coqui peritiores seligerentur.
Ad Romanos autem, Serapidis festa pari sane vel majori etiam coenantium intemperantia celebrantes, sic revertitur: Ad fumum coenae Serapicae sparteoli excitabuntur (Tertullian. Apologet., cap. 39, pag. 473). Sparteoli autem quoddam genus erat militum, qui Romae in urbis tutelam, ut ait vetus Juvenalis interpres, cum hamis et aqua, quibus ignes restinguerent, vigilias agebant (Juvenal. satir. 14, v. 313). Sic vero cognominabantur a tunicis et calceamentis, sicut nonnullis visum, vel potius a vasis sparteis, quibus aquam ferebant. At Suetonius, si Casaubono fides, ilios ab Augusto imperatore institutos hisce verbis declaravit: Adversus incendia excubias nocturnas vigilesque commentus est (Sueton., lib. II, in Vit. August. § 30). Quis vero facile non intelligat Tertullianum de his agere, qui, cum plebeii vilesque homines essent, noctuque per urbem ambularent, ad fumum coenae opiparae festo Serapidis instructae excitabantur, et ad eam accurrebant? Porro autem haec festa et sacra Serapia, seu Serapida, vel Serapidis sive Isidis appellata, solebant mense aprili celebrari. Sed de his in superioribus dissertationibus a nobis actum est (Dissertat. in Minut. Octav., cap. 22, art. 1).
Sparteolis pejores procul dubio erant parasiti, omnium mensarum turpissimi asseclae, qui affectant, inquit Auctor noster, ad gloriam famulandae libertatis sub auctoramento (Tertullian. Apologet., cap. 39, pag. 475), id est, quemadmodum ex Cicerone, Suetonio aliisque colligitur, quasi stipendio, pretio et mercede ventris inter contumelias saginandi (Cicer., lib. I de Offic. pag. 372, lin. 3; Sueton. lib. III in Vit. Tiber., § 7). Alio autem in libro eos vocat ventris operarios, quos patientia a diabolo inspirata contumeliosis patronis subjectione libertatis addicit (Tertullian., lib. de Patient. sub fin., cap. 16). Sed hanc ignavissimorum hominum gentem prae caeteris graphice Terentius depingit, quem si adire te non pigeat, quod in Tertulliani verbis obscurum invenies, explicatum habebis (Terent. Eunuch. act. II, scen. 2).
Ab his utique omnibus adeo intemperatis ac libidinosis ethnicorum coenis et conviviis penitus abhorrebant Christiani, qui corpus suum tam longis durisque, sicut diximus, jejuniis macerabant, et quorum coena omnino frugalis et modestissima erat, uti postea ostendemus.
Articulus II. Quam diversa fuerunt poenitentialia Christianorum ac gentilium opera, quibus illi coelum invidia utndevnt, tundebent, hi vero impiis superstitionibus verum Deum semper irritabant.
Satis Christianis non fuit non solum publicis in calamitatibus, sed alis aliis etiam diebus tam severa austeraque jejuniorum observatione iram Dei placare; sed in sacco etiam, ait Tertullianus, et cinere voluntantes (male in duobus antiquioribus codicibus nostris volvitantes, littera i praepostere addita), invidia coelum tundimus (Tertullian. Apologet., cap. 40, pag. 487). Tum itaque Deum exoraturi, sese volutabant in sacco et cinere, non secus atque alii, qui publicam ob scelus grave aliquod in Ecclesiis poenitentiam agebant. Horum enimvero disciplina, sicut alibi Auctor noster tradidit, de ipso habitu, atque victu, mandat sacco et cineri incubare, corpus sordibus obscurare, animum moeroribus dejicere (Idem, lib. de Poenit., cap. 9). Et paulo post: Extra laetitiam oportet diversari, in asperitudine sacci, et horrore cineris, et oris de jejunio vanitate (Idem, ibid., cap. 11). Et certe Cyprianus lapsos ad poenitentiam his verbis adhortatur: Orare oportet impensius et rogare, diem luctu transigere, vigiliis noctes ac fletibus ducere, tempus omne lacrymosis lamentationibus occupare, strate solo adhaerere, cineri, cilicio (alias in cinere et cilicio), et sordibus volutari (Cyprian., lib. de Laps., sub fin.). At non solum criminis alicujus reos, sed alios quoque hujuscemodi poenitentiam egisse patet ex una Celerini edita inter Cyprianicas epistola, qua lapsae sororis suae crimen sic se deflere testificatur: Pro cujus factis ego in laetitia Paschae flens, die ac nocte in cilicio et cinere lacrymabundus dies exegi, et exigo usque in hodiernum (Idem. epist. 21).
Caeteri itaque Christiani, etsi nullius sceleris conscii, publicorum tamen poenitentium actibus atque habitu, invidia, inquit Tertullianus, coelum tundebant (Tertull. Apologet. cap. 40, pag. 487). Si quid autem nomen invidia obscuritatis ibi habeat, huic lucem aliquam afferre possunt ea, quae de ipsismet ethnicis alibi tradidit: Apud quasdam colonias annuo ritu saccis velati, et cinere conspersi, idolis suis invidiam, supplicem objiciunt... Niniviticum credo justitium. De sanctis vero martyribus nostris: Clamant ad Dominum invidia animae martyrum sub altari: Quonam usque non ulcisceris, Domine, sanguinem nostrum de incolis terrae? (Idem, lib. de Orat., cap. 5.) Illorum etiam cicatrices vocat invidiosas apud Christum, quia vicisse cupierunt (Idem, lib. de Pudicit., in fin.). Quin etiam de semetipso similiter dixit: Malo invidiam ei, Deo videlicet, facere per voluntatem ipsius pereundo, quam bilem, per meam eradendo (Idem, lib. de Fug. in persec., cap. 10). Quid plura? Statius ubi mortem patris deplorat, haec cecinit:
Major certe alios superos et tartara pulsem
Invidia. (Stat. lib. IX Sylvar. in patris Epiced.
Rursum autem in filii Epicedio:
..... Nonne horridus ipsos
Invidia superos injustaque tartara pulsem?
Nonne gemam te, chare puer? (Ibid.)
At sane constat nomen invidiae iis omnibus in locis non communi illius significatu accipi pro odio et malevolentia, aut de prosperis cujuspiam rebus dolore. Nam ista in Deum nec cadunt, nec iis tangitur, aut excitatur ad misericordiam. Et certe Cicero fatetur ambiguum esse nomen invidiae: Quod verbum, inquit, ductum est a nimis intuendo fortunam alterius, ut est in Menalippo:
Florem quisnam liberum invidit meum?
Male latine videtur, sed praeclare Actius: ut enim videre, sic invidere florem rectius, quam flori dicitur. Nos consuetudine prohibemur: poeta jus suum tenuit, et dixit audacius (Cicer., lib. III Tuscul., pag. 151, lin. 10). Quid ergo si Tertullianus nomen invidiae eodem, atque Actius, sensu acceperit, pro intuitu, visu et aspectu miseri status et habitus poenitentium christianorum, qui eo divinam misericordiam tangere, ac commovere connitebantur (Tertullian, Apologet., cap. 40, pag. 487)?
Negare autem non possumus ab ethnicis quoque acta quaedam in publicis calamitatibus poenitentiae opera, quibus deos suos flectere, et illos sedari posse arbitrabantur. Tum enim aquilicia, nudipedalia, populo denuntiabant, deponebant magistratus et dignitatum suarum insignia, aliaque agebant, de quibus omnibus infra agemus (Infr., cap. 23, art. 4). Sed factitium Jovem, aliosque qui dii non erant, perperam invocabant et precabantur. Verum etenim Deum impiis illis actibus et superstitionibus irritantes, nihil procul dubio ab eo, sicut nec a falsis diis suis, poterant impetrare.
Articulus III. Quo Christiani modo Deum precarentur sine monitore, expansis ad coelum manibus, capite nudo, anima innocente, atque ad orientem conversi, quamque dissimili ratione ethnici deos suos, ac Persae solem adorarent.
Christiani his, quae retulimus, horridis poenitentiae laboribus, non solum publicarum calamitatum tempore, sed singulis etiam, et statis praesertim diebus, Deum et pro se et pro aliis orabant, sine monitore, uti ait Auctor noster, sed de pectore intimo (Tertullian. Apologet., cap. 30, pag. 443). Data autem opera dixit, sine monitore; quia mos ethnicorum erat, ut aliquis omnibus qui precabantur praeiret voce, eosque praemoneret. Ad hunc vero morem quidam referendos censent hos Statii versus:
Hinc tibi vota patrum credi, generosaque pubes
Te monitore regi, mores et facta priorum
Dicere. (Stat., lib. V Sylv., v. 488.)
Sed ibi non agitur de ullis precibus monitore aliquo praeeunte recitatis. Ad eas autem propius accedit his Plinius verbis: Vidimus certis precationibus obsecrasse summos magistratus: et ne quid verborum praetereatur, aut praeposterum dicatur, de scripto praeire aliquem, rursusque alium custodem dari qui attendat, alium vero praeponi qui faveri linguis, id est tacere, jubeat (Plin., lib. XXVIII natur. Hist., cap. 2, pag. 556). Si quis tamen objiciat hic de praestigiis, tumque praenuntiatis vocibus sermonem institui, is certe negare nequibit Plutarchum de solemnibus gentilium precationibus loqui, ubi monitos nos facit a Numa Pompilio praeceptum fuisse, ut cum magistratus et sacerdotes aliquid rei divinae faciunt, antecedat praeco, ac magna voce clamet: Hoc age: ὁ κήρυξ πρόεισι μεγαλῃ φωνῇ, ὃκ ἄγε (Plutarch., tom. I, in Vita Coriol., pag. 225). Jubebat autem ea voce, inquit, omnes rebus divinis esse intentos, nec ullo opere aut negotio interpellari. Huc accedit Juvenalis qui de foemina Janum Vestamque, ut Pollio vinceret, rogante haec cecinit:
<poem> ... Stetit ante aram, nec turpe putavit Pro cithara velare caput, dictataque verba Protulit, ut mos est. (Juvenal. Satir. 6, post med.) Adi, si vacat et lubet, Brissonium in suo de Formulis libro (Brisson., lib. II de Form., pag. 68). Verum Christiani talem non admittebant monitorem; quandoquidem non ore tantum et labiis, sed de pectore, atque intimo sinceroque cordis affectu Deum precabantur. </poem>
Praeterea orabant coelum suspicientes et manibus, inquit Tertullianus, expansis, vel quemadmodum alio in libro loquitur: Nos vero non attollimus tantum, sed etiam expandimus e Dominica passione modulatum (Tertullian. Apologet., cap. 30, pag. 441; idem, lib. de Orat., cap. 11), hoc est, in Christi cruci affixi modum ac formam. De hoc autem precandi more alibi disseruimus (Dissertat. in Minut. Octav., cap. 12, art. 3). At quia ethnici etiam eodem modo deos suos, sicut adhuc ostendimus, precari solebant; ideo Auctor noster post haec verba, expansis manibus, adjecit, quia innocuis (Tert. Apologet., loc. cit.). Gentiles enim manus impietatis, idololatriae, aliisque criminibus pollutas; Christiani vero suas non minus, quam pectus et animum, mundas plane et puras ad coelum precando tollebant.
Quinetiam ipsi insuper orabant capite nudo, ait adhuc Tertullianus, quia non erubescimus (Ibid.). Ibi autem illos opponit adhuc gentilibus, quibus velato capite orare ac sacrificare mos erat. Audi, quaeso, de hoc ritu Virgilii carmina:
Quin ubi transmissae fuerint trans aequora classes,
Et positis aris, jam vota in littore solves,
Purpureo velare comas adopertus amictu,
Ne qua inter sanctos ignes in honore deorum
Hostilis facies occurrat, et omnia turbet.
Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto,
Hac casti maneant in relligione nepotes. (Virgil. lib. III Aeneid., v. 403 et seqq.)
Quos quidem in versus haec Servius observat: Sane sciendum sacrificantes diis omnibus capita velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret oblutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur, et Herculis in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia hae arae ante adventum Aenaea a Junone et Evandro consecratae sunt (Serv. in cit. vers., pag. 292). Ea autem exceptio satis probat hunc fuisse gentilium ritum et morem, quem etiam deos salutando et orando observabant. At de illo plura Brissonius, quem adire poteris (Brisson., lib. I de Form., pag. 140 et seqq.).
Christiani itaque e contrario orabant nudo capite, quia dictum ab Apostolo noverant: Omnis vir orans aut prophetans velato capite, deturpat caput suum (Paul. I ad Corinth., cap. 11, v. 4). At cur Tertullianus, inquiet aliquis, non hanc Apostoli attulit rationem, sed quia, uti ait, non erubescimus? Nos itaque huic respondebimus hanc ab eo datam videri, quia ad propositum suum maxime conducebat. Christianos enimvero gentilibus ibi, ut diximus, opponit. At hi, sicut ibidem subjecit, falsis diis sacrificando, quemadmodum precando, afferebant post omnia inquinamenta etiam conscientiam spurcam (Tertull. Apologet., cap. 30, pag. 443, 445), et omni scelerum genere coinquinatam, ob quam si quid pudoris reliquum eis fuisset, perpetuo debebant rubore suffundi. Contra vero Christiani Deo suo omnipotenti offerebant orationem de carne pudica, sicut paulo ante notabamus (art. sup.), de anima innocenti, de Spiritu Sancto profectam (Tert. ib.), quomodo a nobis in superioribus dissertationibus fusius explicatum fuit (Dissertat. in Minut. Octav., cap. 12, art. 2, et in Lactant., cap. 33, art. 1). Tantum itaque abest ut Christiani sic Deum precantes erubescerent; quinimo: Nos ad Deum expansos, ait Auctor noster, ungulae fodiant, cruces suspendant, ignes lambant, gladii guttura detruncent, bestiae insiliant: paratus est ad omne supplicium ipse habitus orantis christiani (Tertulliam. Apologet. loc. cit.); qui nec religionem suam profiteri, nec Deum precari erubescebat. At non tantum capite nudo, sed prostrato etiam corpore, sicut alia in dissertatione ostendimus (Dissertat. in Arnob., cap. 8, art. 2), palam et publicis in synaxibus preces suas fundebant.
Ad haec vero hi ad orientem, aut quemadmodum Tertullianus loquitur, ad orientis regionem conversi, Deum precabantur (Tertullian. Apologet., cap. 16, pag. 369). Neque mos ille, de quo alibi disputavimus (tom. I Apparat., lib. III, dissert. 2, cap. 8, art. 7, pag. 1040), incognitus fuit ethnicis, qui solebant eodem quoque modo, sed plane penitusque perverso precari. Quamobrem Auctor noster illos ipsos hisce verbis compellat: Plerique vestrum affectatione aliquando et coelestia adorandi, ad solis ortum labia vibratis (Tertullian. loc. cit.). Eadem ille in primo ad Nationes libro repetit (lib. I, cap. 13, pag. 579). Testem hujus moris si requiras, Virgilium audire poteris, haec de Aenea canentem:
Surgit, et aetherei spectans orientia Solis
Lumina, rite cavis undam de flumine palmis
Sustulit, et tales effundit ad aethera voces. (Virgil. lib. VIII Aeneid., v. 68 et seqq.)
Et alio in libro de aliis sacrificia facientibus:
Illi ad surgentem conversi lumina Solem,
Dant fruges manibus salsas, et tempora ferro
Summa notant pecudum, paterisque altaria libant. (Ibid. lib. XII, v. 72 et seqq.)
Servius autem in hos ultimos versus illud animadvertit: Non utique nunc surgentem solem dixit; jamdudum enim dies erat: sed disciplinam caeremoniarum secutus est, ut orientem spectare diceret eum qui esset precaturus (Serv., pag. 676). Quamobrem Latinus Pacatus initio panegyrici, quem Theodosio, eoque praesente, pronuntiavit: Divinis rebus operantes, in eam coeli plagam ora convertimus, a qua lucis exordium est (Pacat. Panegyr. Theodos., pag. 246). Denique ut plures missos faciamus, Ovidius de dea Pale canebat:
<poem> His dea placanda est, haec tu conversus ad ortus Dic quater, et vivo perlue rore manus. (Ovid. lib. IV Fastor., v. 365.) At tametsi fuerit communis ille christianorum gentiliumque ritus, aliis tamen rationibus hi deos suos, illi vero Deum unum et verum ad orientem conversi orabant; gentiles enim, ut notat Tertullianus, affectatione profecto pessima aliquando etiam coelestia adorandi (Tertullian. Apologet., cap. 16, pag. 371, et lib. I ad Nation., cap. 13, pag. 579). Res igitur caelestes, stellas, nimirum, ac planetas cum adorarent, deosque esse opinarentur, idcirco ad solem, illorum omnium maximum et primarium, orantes sese convertebant. </poem>
At Christiani longe diversis rationibus hunc in modum precabantur; ac potissimum quia ad paradisum, unde ejecti fuerunt, et ad solem justitiae Christum Dominum respicere debebant. Alias vero plures ex variis scriptoribus cardinalis Bona retulit, quas in ejus libris legere promptum est, nec huc congerere necessarium (Bona, de divin. Psalm. cap. 6, § 3, pag. 177). Verumtamen Origenes, sicuti alibi observavimus (tom. I Apparat., pag. 1040), ingenue fatetur hujus ritus satis validam rationem non posse proferri. Nemini tamen facile persuadebitur illum a Christianis nullam ob causam receptum, qui ita publico et unanimi omnium consensu observabatur, ut nec ipsismet ethnicis incompertus fuerit. Nam hinc quidam ex illis suspicabantur corporeum solem, sicut ait Auctor noster, Christianorum Deum esse, et ab illis adorari. Sed absurda haec calumnia paucis hisce verbis ab eo contunditur: Ad Persas si forte deputabimur, licet solem, non in linteo depictum, adoremus, habentes ipsum ubique in suo clypeo (Tertullian. Apologet., cap. 16, pag. 369). Constat autem Persas coluisse solem, quem pro vero Deo habebant. Testes enimvero hujus impietatis sunt Herodotus, Strabo, Justinus historicus, et alii complures, quos quidem, ne ab aliis saepius actum agamus, non censuimus esse appellandos (Herodot., lib. I, § 131; Strab., lib. XV Geogr., pag. 732; Justin., lib. I Histor., cap. 10). Mirum itaque nulli videri debet si hi solis cultores illum in clypeo depictum haberent; quandoquidem milites suis in clypeis depictas vel sculptas imagines deferre consueverant. Quinimo si Plinio credimus, inde derivatum est illud clypei nomen. Addit vero: Origo plena virtutis faciem reddi in scuto cujusque, qui fuerit usus illo. Poeni ex auro factitavere, et clypeos et imagines secumque in castris tulere (Plin., lib. XXXV Hist. natur., cap. 3, pag. 177). Cui vero ignota sunt ea, quae Homerus de Achillis, et Virgilius de Aeneae clypeis graeco latinoque carmine cecinerunt? (Homer. Iliad. XVIII, v. 478, et seqq.; Virgil. lib. VIII Aeneid., v. 925 et seqq.). Pari itaque ratione Persae in clypeo gestabant effigiem solis, quem maximum deum esse arbitrabantur.
Esto, inquies, ac cedo hunc fuisse revera Persarum morem. Sed quomodo inde colligi potest quis verus sit Tertulliani sensus? Nonnulli quidem ejus verba sic interpretantur: Persae in linteo pingunt solem, quem Christiani habent in clypeo suo, id est, in illo qui mundi oculus et instar clypei est, aut sicut alii volunt, vultum solis tanquam in clypeo cernunt. Sed haec magis utique subtilis, quam solida explicatio nunquam dubio procul in mentem Tertulliani venerat. Simplicior autem, ut ex observatis liquet, videtur esse hic illius sensus: Ethnici falso putabant solem a Christianis, quemadmodum a Persis adorari. Nam hi in clypeis suis effictam et repraesentatam solis dei sui imaginem ubique habebant, Christiani vero ne quidem in linteo ullibi depictam.
Articulus IV. Cur Christiani diem dominicum, ab ethnicis Soli dicatum, laeti festum agerent, sicque uno tantum loco a gentilibus et Judaeis diem sabbati solemnem celebrantibus discreparent.
Alius sane nec minor profecto error erat gentilium, qui adhuc opinabantur solem ideo a Christianis tanquam Deum coli, quia dominicum diem, ab illis Soli dicatum, hi cum laetitia agerent. Quamobrem Tertullianus eos sic refellit et exagitat: Aeque si diem solis, id est, dominicum, laetitiae indulgemus, alia longe ratione, quam religione sive cultu Solis (Tertullian. Apologet., cap. 16, pag. 371). Tacet quidem ille, quae ea sit alia ratio cur eum diem laeti atque adeo festum celebrarent. Sed illam nobis reddidit Barnabas: Idcirco diem octavum, inquit, id est, dominicum in laetitia agimus, in quo et Jesus resurrexit a mortuis, et cum apparuisset, ascendit ad coelos (Barnab. epist., § 15, pag. 16). Quod quidem pulchre confirmat Justinus martyr, qui idcirco non secus ac Barnabas et Tertullianus noster aperte declarat hunc diem solis appellatum, quo Christiani congregari solebant: τῇ τοῦ ἡλίου λεγομένῃ ἡμέρᾳ, die quae solis vocatur (Justin. Apolog. 1). Eodem quoque nomine nuncupatur in variis Constantini Magni, Valentiniani junioris, et Theodosii legibus, in quas Gothofredus plura in rem nostrm aliique alibi observarunt (Cod. Theodos., leg. 1 et 2 de feriis, pag. 118 et seq.)
Aliquando etiam dies dominicus, vel dominica solemnia, vel simpliciter dominicum cognominabatur. Scriptum quippe Tertullianus noster reliquit: Quomodo dominica solemnia celebrabimus (Tertull., lib. de Fuga, cap. ultim.) Cyprianus vero in sua ad presbyteros, diaconos et universam plebem epistola scripsit: Dominico interim legit nobis, id est, auspicatus est pacem, dum dedicat lectionem (Cyprian., epist. 38, pag. 57). Quae est autem, obsecro te, ea lectio, nisi illa, quae in publicis Christianorum coetibus, uti in sequenti capite dicemus, fieri consueverat. Si quid vero clarius desiderabis, audias velim Eusebium, qui memoriae prodidit hunc diei dominici solemni ritu celebrandi morem a Christo Domino manasse: Ἐφ᾽ ἑκάστης ἑβδομάδος τὴν κυριακὴν χρηματίζουσαν ἡμέραν ἑορτὴν ἄγειν ἐπὶ ταυτὸ συνιόντας παραδέδωκε, καὶ αὐτὰ σώματα πιαίνειν, τὰς δὲ ψυχὰς ἐνθέοις παιδεύμασιν ἀναζωπυρεῖν παρεσκεύασε. Praecepit ut singulis septimanis in unum convenientes, dominicum diem festum agerent, nec corpora sua saginarent, sed animos divinis praeceptionibus refocillarent (Euseb. orat. de laud. Constantin., cap. 17, pag. 664). Atque ita Valesius hunc Eusebii locum interpretatur, qui ante verbum πιαίνειν particulam οὐ librarii incuria omissam fuisse non dubitat, quia τὸ πιαίνειν non convenit christianis. Postea vero Epiphanius de eadem dominicae diei celebritate haec scriptis tradidit: Τὰς κυριακὰς ἁπάσας τρυφερὰς ἡγεῖται ἡ ἁγία αὐτῆ καθολικὴ Ἐκκλησία, καὶ συνάξεις ἀφ᾽ ἕωθεν ἐπιτελεῖ, οὐ νηστεύει. Dominicas omnes festas hilaresque catholica sanxit Ecclesia, ac solemnes conventus matutinis horis indicit, nec ulla jejunia celebrat (Epiphan. Exposit. fid., § 22, pag. 105). Alibi autem nos admonet hunc morem ab apostolis proficisci (Idem, Haeres. Arii, § 6, pag. 910). Plura in hanc rem, quae omnibus nota est, accumulare nihil plane opus est. Sufficit enim omnibus probasse hunc diem in Christi, a mortuis hoc ipso die excitati, honorem jure merito fuisse institutum.
Quapropter sic pergit Tertullianus: Secundo loco ab eis sumus, qui diem Saturni otio et victui decernunt, exorbitantes et ipsi a Judaico more, quem ignorant (Tertullian. Apologet., cap. 15, pag. 357). Sed haec uberius clariusque alibi exposuit, ubi gentiles hisce verbis affatur: Vos certe estis, qui etiam in laterculum septem dierum solem recepistis, et ex diebus ipsum praelegistis, quo die lavacrum subtrahatis, aut in vesperam differatis, aut otium, aut prandium curetis. Quod quidem facitis exorbitantes et ipsi a vestris ad alias religiones. Judaei enim festi, sabbata, et coena pura et Judaici ritus lucernarum, et jejunia cum azymis, et orationes littorales, quae utique aliena sunt a diis vestris. Quare ut ab excessu revertar, qui solem et diem ejus nobis exprobratis, agnoscite vicinitatem. Non longe a Saturno et sabbatis vestris sumus (Idem, lib. I ad Nat., cap. 13, pag. 579). Sed dictu haud facile an genuina et incorrupta sint haec verba, orationes littorales (Philo Jud. in Flaccum, pag. 992, D). Si enim haec a Tertulliano scripta sunt, quid iis significetur dictu adhuc difficilius, nec ullus ea in notis suis explicare tentavit. Numquid autem Auctor noster ad quasdam Judaeorum preces collineavit, quas Judaei ad fluviorum aut fontium littora fundere solebant, antequam eorum aquis abluerentur? Castigat autem gentiles, qui Christianis vitio vertebant, quod diem dominicum festum agerent. Non longe enim hi recedebant ab sabbatis Judaeorum, et ritu ipsorummet gentilium, qui soli etiam unum hebdomadae diem nuncupaverant.
Praeterea singuli, ut scribit Philo Judaeus, populi et nationes tametsi suis propriis et diversis legibus viverent, nullus tamen erat, qui τὴν ἱερὰν ἐκείνην ἑβδόμην οὐκ ἐκτετίμηκεν, ἄνεσιν πόνων καὶ ῥαστώνην αὐτῷ τε καὶ τοῖς πλησιάζουσιν, οὐκ ἐλευθέροις μόνον, ἀλλὰ καὶ δὲ δούλοις· μᾶλλον δὲ ὑποζυγίοις διδούς: Sacrum illum diem per singulas hebdomadas recurrentem non honoraret, remissionem laborum feriasque afferentem patrifamilias cum domesticis non ingenius tantum, verum etiam mancipiis, et jumentis insuper (Phil., lib. I de Vita Moys., post init., pag. 657). Alterum ejusdem gentis testem habemus Josephum, qui similiter edixit: Οὐδ᾽ ἔστιν πόλις ἑλλήνων, οὐδὲ βάρβαρος, οὐδὲ ἓν ἔθνος, ἔνθα μὴ τὸ τῆς ἑβδομάδος, ἣν ἀργοῦμεν ἡμεῖς, τὸ ἔθος ωὐ διαπεφοίτηκεν, καὶ αἱ νηστεῖαι, καὶ λύχνων ἀνακαύσεις. Nulla est civitas Graecorum aut barbarorum, nec ulla gens, ad quam septimanae, in qua vacamus, consuetudo non pervenerit, jejuniaque ac candelabra accensa (Joseph., lib. II contr. Appion., pag. 1081). Denique alibi observavimus (tom. I Apparat., lib. III, dissert. 2, cap. 16, art. 1, pag. 1117) a Clemente Alexandrino et Eusebio variis scriptorum testimoniis probari septimum hebdomadae diem Judaeis et Graecis fuisse sacrum.
Certum itaque ex hactenus dictis unicuique esse debet, primo Christianos longe alia ratione, et alio ritu diem solis sive dominicum celebrasse, quam Judaeos ac gentiles, de quibus Lactantius, quidquid nonnulli dixerint, etiam loquitur. Secundo, eosdem Christianos per hunc diem indulsisse laetitiae, nimirum spiritali; quia omnes undique, ut ex Justino martyre alibi annotavimus (Ibid., pag. 23), in eumdem locum confluebant, sacramque suam, eo quo diximus modo, agebant synaxim. Sed plura de illa noster Tertullianus tradidit, quae nunc enucleanda sunt.
| Caput XIII |
Caput XV |