Eclogae Sacrae

by Renatus Rapinus

Renatus Rapinus

Eclogae Sacrae

1659

editio: Lugduni Batavorum, 1672
fons: GoogleBooks

ECLOGA I. In Virginem conceptam.

DAVID seu PASTOR VATES.
Nasciturae Virginis imaginem per somnum objectam amat, et veneratur.

Hoc nemus, has valles, haec flumina pastor amavit
Jessaeus, dulces illo sub monte capellas
Pascebat, tenuique gregem mulcebat avenâ.
Hic cecinit, cantu rupes vicina sonabat;
Fatidicam quoties perculsus numine mentem,
Divinam valles docuit resonare profundas
Parthenidem, casto pastorem incenderat igne
Parthenis, Hebraeas inter pulcherrima nymphas:
Vos fagi testes, et odoriferae cyparissi.
 
At quae vicinae fundit se plurima rupi
Desuper ulmus, habet calamos pastoris, et ipso
Servat adhuc, cecinit quondam quae carmina, trunco.
Non procul è veteri resonant examina quercu.
Silva avibus strepit omnis, et ille herbosa secundum
Prata fluit qui rivus, aquae dum garrulus errat,
Pastorum teneros, quos saepe audivit amores,
Narrat ad offensas arguto murmure cautes.
 
Ingens ad laevam tollit se lucus, ubi omnis
Caede madet tellus, et rorant sanguine vepres.
Hic pastor pugnavit, et hac immane leonis,
Cum jaculo, victor spolium suspendit ab ulmo.
Cogite oves pueri, silva dedit ursus ab alta
Ingentem sonitum: sed qua vestigia torquet
Bellua, se tollit contra, dextraque prehensam
Implicat, et molli oppressam discerpit in herbà.
Stat pecus, attonitumque metu respectat, et horret
Hirsutumque supercilium, villosaque terga.
Junipero truncum caput ursi pendet ab ista.
Ducite ut ante greges, et reddite carmina silvis
Pastores, meritâ victorem ornate coronâ,
Nam patriae fera monstra, isto sub monte, peremit.
Parce tamen victor procedere, gramine in alto
Ceruleus latet anguis, habet sub dente venenum.
Nec quidquam pastor fugit avius, avia serpens
Afflavit tabo late, infecitque veneno.
 
Est imâ sub rupe specus, sonat intus aquae fons,
Quem circum multo fundit se gramine muscus,
Atque apium, atque hederae, atque virens thymus, atque adiantum,
Huc, dum solae errant per devia rura capellae,
Sole sub ardenti, pastor se ferre solebat ;
Hic canere, hîc viridi frigus captare sub umbra,
Huc quoque deprehensum, per gramina dum fugit anguem
Venerat, inque humili fessus desederat herba,
Cum rupem affatur jam plenus numine Vates.
 
O quae serpentem victo pastore superbum
Vidisti seu tu rupes, seu vallis, eundem
Virgine ab Hebraeâ quondam mirabere victum.
Nec jam letales colubri per prata nocebunt.
Tuque ô! quam saeclis promittunt fata futuris,
Diva veni,durum gentis miserata laborem.
O! mihi, si tantum vitae superaret et aevi
Virgo, tuum coram ut possèm celebrare triumphum,
Montibus in patriis, mihi pagus cederet omnis.
Cantanti, nec me, cecinit qui proxima Mosi,
Ut perhibent, calamo egregius superaret Elizes.
 
Talia jactanti fontis vicinia somnos
Fecit, eunt trepido lenes dum murmure rivi.
Vix bene sopito fatis promissa puella,
Quae colubri caput elidat, monstrata per auras.
Hae simul auditae voces. Haec Parthenis ora,
Parthenis hos oculos quondam feret, inclita tantum
Parthenis, atque alias inter formosa puellas,
Quantum alios inter formosus Lucifer ignes.
Tu venturam orbi primis venerabere votis
Pastor, & hanc tecum pubes agrestis amabit.
Talibus attonitum visis, somnoque solutum
Jessiadem nymphae divina reliquit imago.
 
Ille autem magno jam tum perculsus amore,
Quis mihi, quis te, inquit, rerum pulcherrima Nympha
Objecit Deus? atque objectam protinus idem
Eripuit? Quid Virgo fugis? Si quaeris amari.
Aut si te celas, cur tam divina fuisti?
Credo equidem, tenuem miseri pastoris avenam,
Agrestisque rudes calami aspernabere cantus.
Accipe vota, meos si non dignaris amores:
Et quamvis me non ausim promittere amantem,
Nec sperem fas esse, tibi tamen, omnia quando
Possumus, aut posse incauti speramus amantes,
Partheni, forte tibi mea quondam vota placebunt.
Montibus ante cavae valles, aut vallibus umbrae,
Fontibus aut rivi deerunt, aut murmura rivis,
Quam tua, Virgo, meo labatur pectore imago.
 
Quae te non rupes illis videre diebus
Errantem, et blandos jactantem pectore questus,
Fortunate animi pastor? Quae saxa gementem,
Qui montes, quae te non audivere cavernae?
Sed seu te rupes, seu gramina laeta fluentis,
Seu virides silvae, seu patria rura tenerent:
Parthenidem silvae, et rupes, et rura sonabant.
Quid memorem? vano quoties altaria ritu
Fluminis in ripâ, vel fontem propter amoenum,
Cespite de viridi, fectaque struebat ab ulmo:
Tum lectos pratis flores, textasque coronas
Ponebat super, et silvestria dona ferebat.
Illum etiam perhibent, seu sidera forte videret,
Seu Solem, et Lunam, seu pictos floribus hortos,
Dixisse assuetum, Tibi picti floribus horti,
Sol, et Luna tibi, tibi, Partheni, sidera cedunt.
Nec tecum formâ contendat pulchra Rachelis,
Quamquam illam Isacides per taedia longa pararit
Bis septem annorum, nec taedia longa putarit.
Dum vagus erraret, venit Jordanis ad undam
Lassus, et extremae sedit sub margine ripae,
Multa putans: tum sic tenues effatus in auras.
 
Ripa silet, silet aura, silent cum flumine valles ;
Nec pectus, maestoque silent in pectore curae.
Ecquis erit tanto modus, aut quis finis amori?
Omnis sperat amans, et durus sperat arator
Venturam segetem, maturam vinitor uvam,
Foeturam pastor, flaventes messor aristas,
Quin age, praeque diem veniens ô! Nympha beatum,
Nascere, nascenti Zephyris clementibus aurae
Aspirent, puroque micet lux candida Sole.
Ah! ne illam rigido contristet frigore lucem
Immitis Boreas, aut nubibus aëra fοedet.
Ah! ne illum contra tendant se nubila Solem.
 
Talia per montes, subjectaque montibus antra
Dicebat, nec quid posset sperare, videbat.
Tantum per silvas, et per deserta viarum
Ibat, ubi, quondam venturâ in Virgine, vanus
Suspirabat amans, quos non sperabat amores.

ECLOGA II. In Virginem conceptam

PASTOR VATES.
Virginis sibi per somnum objectae futuram dignitatem vaticinatur.

 
Ecce coronatis cessarunt rura juvencis,
Pastores, non haec regnat per rura voluptas
Nec quidquam, pagum rumoribus acta per omnem
Fama volat, caesum patrio à pastore leonem,
Silvarum qui terror erat; venere coloni,
Pastores venere, feram videre jacentem.
Incertum quâ caesa manu: dumque avia lustrant:
Jessaeum solo vatem reperere sub antro,
Haerentem, curasque gravi sub corde prementem.
Venit Adon, venit Johatas, dilectus uterque
Pastori, juvenes ambo, et cantare periti.
Venit et Amasias pagi longaevus aruspex,
Qui quondam calamos, nec inertes passus avenas
Montibus in Syriis, omnis vicinia venit.
Mulcebantque aegrum dictis, curamque levabant.
 
Ille autem divinum animi consessus amorem est
Tum visam in somnis vanâ sub imagine Nympham,
Narrat, et auditas voces, caesumque leonem.
Mirantur casum socii, miratur et ipse
Amasias, quid visa ferant, quo spectet imago
Parthenidis, fari hortatur; tum numine plenus
Fatidicus Pastor, monstratae Virginis ortus,
Fatorumque vias aperit, simul incipit ipse,
Mirari simul, et festo fremere omnia plausu.
 
Nam memorabat, uti mulier labefacta colubro,
Exitium generi fuerit, tum lapsa per omnem
Progeniem late turpis vestigia noxae.
Hocerat in pratis, inquit, quod letifer anguis,
Dum praeceps fugerem, diro me dente petebat.
Et memini, cum me mater non vana monebat:
Serpentem fuge nate, sui nam vulnere morsus
Perdidit ah! nostrum serpens genus, omnia pestis
Pervasit, fuge nate, furit vis atra veneni.
Deinde canebat, uti labem contraxerat orbis,
Ut mortale genus tristis corruperat arbos:
Et fortunatos si nunquam poma fuissent
Mortales, pomum quos ah! fatale peremit.
 
Clade in communi rerum, generisque ruinâ,
Narrabat vitio exemptam, maculaque carentem
Parthenidem, nondum terrae concreverat orbis,
Nondum mundus erat, cum jam formata puella,
Ac dictis ne vana fides, praesagia priscae
Pandebat legis. Sodomaeo ut sospes ab igne.....
Una domus, merso ratis una superstes ab orbe
Restaret, medios tuta ut virgulta per ignes
Montis Horebaei, flamma in crepitante, virerent.
Addit, ad effusos ruptis ut nubibus imbres,
Nil accepit aquae vellus Gedeonis, ubi ingens
Area perfusis late stagnabat ab undis.
Omniaque immunem communi à labe puellam
Tot rerum ostentis portendere signa docebat.
 
Tum ventura canit, quo tempore Parthenis orbi,
Quam sero dabitur, primis ut deinde sub annis
Coelicolûm pactam regi, sacrisque jugatam
Ominibus cum matre pater sacrabit ad aras:
Exin uti castum caelesti pondere ventrem
Sentiet afflatu divini numinis auctum.
Nam matris simul illa decus, simul illa pudicae
Virginis intactum florem servabit, et omni
Virgo parens latè in populos celebrabitur aevo.
 
Tum tibi Nympha aras, tum surgere templa vide
Affusosque aris populos, ipsique Sabaei,
Ipsi Arabes sua thura ferent, et marmore puro
Templa dabunt totoque potens dominabere mundo.
Tu tamen interea nostris cantabere silvis
O mulier divina, suo te murmure rivi,
Te rus omne canet, certis tibi dona diebus
Omnes portabit patrio vicinia ritu.
Pars et primitias frugum, cum lacte recenti,
Et tostas fruges, et adorea liba sacrabit.
Felices nimium pastores ô! quibus olim
Te primum dulces venientem lucis in auras
Cernere contingat, quando, si credere dignum est,
Montibus in nostris, pastores inter, et agnos,
Tu, Virgo, vitam accipies, lumenque videbis.
O si, pastores, aetas me vestra tulisset:
Primus ego legerem flores, cunabula primus
Floribus ornarem variis, et dona pararem,
Insuper et calamo carmen modularer agresti.
Namque tuum numen, quo non praesentius ullum,
Sentiet omnis ager, pomis curvabitur arbos,
Grandia foecundae distendent horrea messes,
Et pecudum plenis manibus preffabitur uber.
Et jam nostra tibi sacramus ovilia, jamque
Foeturam gregis, et pecudes cum lacte vovemus.
Ramus ut arboribus decori est, ut montibus arbos,
Vallibus ut rigui fontes, ut fontibus umbra,
Tu decus omne tuis, nostri tu gloria ruris:
Et dum flumen aquas, et habebit campus aristas,
Immortalis erit nostro tua gloria ruri.
Ipsae te pecudes, ipsi cum matribus agni.
Ipsae te valles, ipsa haec arbusta loquentur.
 
Talia cantabat: repetebant omnia laeti
Pastores, laetae repetebant omnia silvae.
 
Ex illo, per agros circum, per pascua, Nymphae
Parthenidi servatus honos, et certa quotannis
Dona parata, suis decor, et laus addita donis.
Nec jam per silvas inhonestos Agaris ignes
Cantabant pueri, nec jurgia saeva superbae
Aut Dalilae, aut miseri illusos Samsonis amores.
Omnia Parthenidem celebrabant carmina, et unam
Parthenidem rupes, unam deserta canebant.

ECLOGA III. In Virginem nascentem.

CANTILENE.
JONATHAS ATYS interlocutores
celebrant alternis versibus Virginis natalia.

 
Cum molles Jonathas sub culmine Thaboris agnos
Pascebat, cantu Jonathas lenissimus unus,
Isto monte super, dulces qui pasceret agnos.
Venit Atys, cantando et Atys quoque magis, et ipsi
Par Jonathae, juvenes ambo, et cantare parati
Cui Jonathas. JON. Cur nonquando huc convenimus ambo,
Tu canere, ipse bonus tibi respondere canenti,
Ad mollem fagi istius consedimus umbram,
Muscus ubi, et saliens haec inter gramina rivus.
Hic tenero cithysus pecori, lotique frequentes,
Et lenes Zephyri, et dulcis cantantibus umbra,
Hicque suus pasto potus non deerit ovili.
ATYS. At nos divinae invitant natalia Nympha
Nam fatis promissa, polo delabitur alto
Progenies, charae quam matris ab ubere vidi
Pendentem, sera è pratis cum nocte redirem.
Et nisi nostrorum vana est prudentia vatum,
Hanc reginam orbis quondam, sed serus habebit.
JON. Audieram dulces hîc quondam, lucis in auras
Venturum infantem, qui nos in sceptra referret.
ATYS. Audieras, et rumor erat non vanus et ipsos
Saepe mihi id quondam memini narrasse parentes.
JON. Et nos praeterea cessabimus? Omnia quando
Dulcis Aty, natâ de Virgine certa reportas.
Arys. Carmina nos Nymphae, non deerunt carmina nobis,
Dicamus, dicenda neget quis carmina Nymphae?
JON. Imo ego, namque tibi non deerunt carmine laudes,
Virgo, tuas tendant qui dicere, dona parabo.
Sunt mihi bis septem puri candoris olores,
Quos aluere suis nymphae Libanitides antris,
Et cantus docuere, vagi dum vallibus errant.
Hos ego, dum crescis, multâ bene sedulus arte,
Te,Virgo, laudesque tuas cantare docebo,
Ut tecum ludant faciles, cantuque perenni,
Vespere te summo, primo te mane salutent.
Illos oro ut ames, nam semper amaberis illis.
ATYS. Carmina non deerunt, si nobis munera desint.
Nam pater, et parcae dura inclementa matris
Me prohibet,ne quidquă ausim promittere Nymphe,
Est mihi Betlemiis olim compacta cicutis
Fistula, quam Phinees dono dedit, Isachar illi
Donarat, nostris qui primus carmina silvis
Et calamo docuit componere, et addere voces
Cantibus ad numerum, certâ sub lege, coactas.
Hâc regem saepe Assyrium, cum vana tumeret,
Impleretque suos falsis mugitibus agros,
Cantabat bonus, et socios cantare docebat.
Illa tuas, Virgo, cantabit fistula laudes.
JON. Quamquam si vates nostris pastoribus unus,
Nec tua vicinae celarint carmina rupes,
Non tibi, si certes, celebranda in Virgine, cedam.
ATYS. At quis te,Virgo, magno satis ore loquatur?
Aut dicat te digna? tuo ni munere dicat.
JON. Qui molli nuper pratorum stratus in herba,
Cantabam flores, et quae sit gratia florum:
Nunc te, Virgo, canam, primo quae lucis in ortu
Jam potes ore tuo splendorem vincere forum.
ATYS. Verum ego, qui Lunam in silvis, Solemque canebam
Auricomum, tum quae Lunae, quae lumina Solis,
Nunc totis tua, Virgo, canam natalia silvis,
Quae Solem, et Lunam primo jam vincis in ortu.
JON. Omnes nascenti vos ô! concedite Nymphae,
Seu quas primus habet, seu quas habet ultimus orbis
Formosas, primo quae vix sub limine vitae,
Et potuit jam tum, et meruit divina videri.
ATYS. Nonne vides, cum mite solum se vere benigno
Induit in flores, ramis exultat opacis
Omne nemus, montes, et prata virentia rident.
Talis prima fuit ridentis gratia Nymphae,
Primum oculis matri cum respondebat amorem.
JON.Qualis in irriguo cum mollis amaracus horto
Crescit, et ambrosium crescendo fundit odorem.
Sic virtus tua, Virgo, tui sic gratia vultus
Crescet, et ipsa suum crescendo fundet odorem.
ATYS. Forsan et ipse etiam, quos Nymphae sidera mores,
Dum crescat, veniatque suis cum floribus aetas,
Et quae fata parent, canerem, si blanda canenti
Gratia, si digni spirarent Virgine cantus.
JON. Cresce puella, tibi crescit quae plurima myrtus,
Vallibus his, nec aquas, nec iniquos sentiat aestus.
ATYS. Nascenti myrtus si sit gratissima Nymphae,
Nec rosa, nec violae myrtos, nec lilia vincent.
JON. Matres ferte rosas, vos lilia ferte puellae,
Ut texam Nymphae lecto de flore coronam.
ATYS. Tollite vos matres, vos tollite serta puellae:
Sidera descendant coelo, Nymphamque coronent.
JON. Saltem purpurei per gramina crescite flores,
Quos legat, et nitido componat pollice Nympha.
ATYS. Floribus at sat erit, si sub vestigia Nymphae
Surgant, vel sacro pressi pede surgere sperent.
JON. Cum pratis praesens aderis, non carmina deerunt
Culta, nec incurvo resonet quae tibia buxo.
ATYS. Tuque hic inter oves frondosi fontis ad umbram,
Sublimis musco frigus captabis opacum.
JON. Nec te paeniteat pecoris divina Puella,
Pavit et ipsa greges quondam formosa Rachelis.
ATYS. Tum nostri Agricolae, quando tua numina norint,
Te votis facilem segeti, pecorique vocabunt.
JON. Spem facit agricolae prima sementis in herba,
Pastori foetura, gregi spem gramina, rivi
Graminibus, tua, Virgo, tuo natalia ruri.
ATYS. Graminibus pecudes, et gramina vallibus imis,
Imae fluminibus valles, et flumina ripis,
Arboribus ripae, nos spe gaudemus amantes.
JON. Ipse, sinat mater, placeant quae munera mittam:
Namque locum vidi quo congessere columbae.
ATYS. Sunt mihi cana novem molli lanugine, nuper
Saepibus in nostris, quae mala Cydonia legi.
Estque domi dilecta soror, quae munera portet,
Et dicat: Virgo, qui mala Cydonia mittit,
Mittit et ipse animum, tu munus et accipe, et illum.

Desierant, at oves ut erant circum atque juvenci,
Obstupuere et oves cantum, obstupuere juvenci.

ECLOGA IV. In Virginem nascentem.

MUNERA.
Virgini nascenti parant munera Pastores.

 
Ite boves, omnis pagus vacat, ite soluti
Vomeribus, rastrum vacuus deponat arator,
Festum pastor agat, tua sunt natalia, Virgo.
 
Haec viridi è tumulo, terebinthum subter opacam,
Divinus Lysias, turbâ spectante, canebat
Idem pastorum Lysias, oviumque magister.
Accurrunt nymphae ad cantum, properantque vocati
Agricolae, qui dona parent, portentque Puellae.
Et prior ante alios presso cum lacte ferebat
Insignes maculis, capra è candente, gemellos
Belieser, primo cervix quibus ardua cornu:
Cervicemque super lecto de flore corona.
Sedula Tamarias, cum Beliesère marito,
Lilia cana novem dono fert, fertque hyacinthos,
Florenti nexos, et permixtos amaranto.
Fert Jocabe fructus, horto cui divite multi
Pendebant ficus, et mitia poma rubebant,
In musco ficus, in vimine poma ferebat.
Portat cum famulis et dura conjuge Beris,
Frondosi qui summa colit pineta Sionis,
Dives agri, dives pecoris, vitisque novella
Primitias frugum; properataque liba per herbam
Expediunt famuli,perfundunt lacte placentam,
Tum parco melle intingunt, onerantque canistris.
Fert turdos Jonathas, visco qui saepe tenaci,
Retibus aut tensis, aut fictae carmine vocis,
Et fallebat aves, et eas cantare docebat.
Tum bonus ipse etiam exemit quae subere Phison
Cerea dona cavo, puro cum melle parabat.
 
At felix operum, quae nullis una puellis,
Seu tereti lino, mollis seu vellere lana
Ducat opus, ducti concedat munere fusi,
Dina laborati textum admirabile luti
Portat divinae chlamydem factura puellae,
Docta et acu linum, docta et deducere fuso.
Bernice certis, cui plurima mulctra diebus
Spumabat, sinum lactis parat anxia, et addit
Lacti pruna, rosasque suus quae Beris amabat:
Et ni, Virgo, tibi servasset, Beris haberet.
Ducit Atys geminas ipsa cum matre capellas,
Spem gregis, et blandae solatia prima sororis,
Quae bis et ad mulctram veniunt, bis et ubera tendunt.
Utque suo quoque non desit sua gratia dono,
Et lotas nitidis insontibus, et bene pexas,
Atque rosa, atque thymo, atque apio frondente coronat:
 
Non procul hinc plexis redimitae tempora sertis
Thaborides nymphae per florea rura vagantur.
Arbuteis quae serta legant portanda canistris,
Et thymbram, et violas, et caetera munera ruris,
Munera divinae cunis spargenda Puellae.
Pars molles calathos florenti texit hibisco,
Parsque legit flores, calathos pars floribus implet.
Dum parte ex alia pastorum rustica pubes
Vino hilaris, dulce in vicini fontis ad umbram,
Virginis agresti laudes meditatur avena.
Quos etiam monitis Lysias hortatur, et urget.
Vos ait, ô, quibus est lectos per gramina flores
Quaerere amor, mecum nascenti serta Puellae
Carpite, et eximiam imprimis de flore coronam
Texamus, mollique thymum jungamus acantho:
Spirat dulce thymus florenti junctus acantho:
Et densâ Nymphae cunas aspergine florum
Ornemus, capitique suos addamus honores.
Namque Dei, si vera fides, et credere dignum est,
Quondam mater erit, nec eam ventura silebunt
Tempora, si meritae norint praeconia famae.
 
Ecquis erit tantam inter vos qui dicere Nympham
Audeat, et blando teneat spectacula cantu?
O mihi si primi redeant cum viribus anni,
Qualis eram, cum me calamo donavit eburno.
Mathatias, celebrata olim ob certamine fratrum;
Quali, Virgo, tuas cantarem carmine laudes!
Vos quibus est animi vigor, et vis blanda canendi,
Vos o nascentem pastores dicite Nympham.
Egregium victoris erit pro carmine munus,
Molle pedum, flavo extremum quod vinxerat aere
Bananias, moriensque mihi donarat habendum
Addam utrem paribus calamis, et follibus aptum
Ore favete omnes,et cingite tempora lauro.
Sic fatus sumpsit laurum, quam tempora circum
Imposuit: sic fidus Atys, sic caetera turba,
Et certare alacres, et jam cantare parati.
 
Carminibus dictis, tam laetae lucis honorem,
Per patrios montes, vicinaque rura, quotannis
Indixit Lysias solemnem semper habendum.

ECLOGA V. In Virginem templo praesentatam.

VIRGINES HEBRAEAE,
HELISABE, SUSANNA, DEBORA, SALOME,
ad templum properant, ut Virginis se ad aras devoventis pompam videant.

 
HEL. Quo vos ô fidae comites properare paratis
DEB. Ad templum, nos festa vocant spectacula templo.
Quo tu autem? nam te miror procedere solam
Helisabe, quo tendis iter? HEL.Quo tenditis ambae,
SVS. Hoc tibi dura adeo potuit permittere mater?
HEL. Ipse pater, clam matre, domo discedere jussit,
Quod nunquam sineret durae inclementia matris.
Namdum forte domo se matutinus agebat,
Audiit in totam quod spargi coeperat urbem,
Delubro in magno spectacula certa parari,
Virgine ab Hebraea, Hebraeis visenda puellis.
DEB. Me quoque qui ritus,quae sint spectacula porro,
Visere vult mater, neque me pater ire recusat.
HEL. Tu sine me comitem mea Debora, et inter eundum,
Quae Virgo, quam rem demum paret, ordine pande.
DEB. Est templo mihi fida, tibi bene nota Salome
Una sacris alias inter devota puellas:
Illa domum misit, qui me cum matre moneret,
Quid rerum in templo, quo ritu Virgo pararet
Trimula, regali prognata è sanguine Virgo.
Tum matrem (namque haec spectacula semper amavit
Mater) amor cepit, quid ferret pompa, videndi.
Et mecum templo sese promisit ituram.
Non tulit id genitor, matri ne turba noceret
Affectae, sextoque uterum sub mense ferenti.
Huc festino autem, matri quae visa reportem.
HEL. Olli quod nomen, quae sit fortuna Puellae,
Quod genus, aut quâ spe tam blandae aetatis ad aras
Se voveat, referet quae moverit ista Salome.
SVS. Non longum est quod restat iter: sed forte, priusquam
Venerimus, ne sed evoverit illa, veremur.
 
SAL. Quae vos ô lenta tenuit mora tanta puellae?
Pompa omnis perfecta, suam stat victima ad aram.
SVS. Hanc fecere moram longa intervalla viarum.
DEB. Singula,quando aderas,non te narrare pigebit,
Dum vacat, extrema namque huc ex urbe venimus.
SAL. Dicam equidem, neque vos longe sermone morabor.
Principio niveis ingens in vestibus ibat
Turba sacerdotum, quae carmina sacra canebat.
Tum pueri tortis evincti tempora ramis
Ardentes manibus taedas de more ferebant.
At Virgo, puri qualis rosa plena pudoris,
Ore rubens, linoque caput velata recenti,
Ibat: eam circum, flores laurosque virentes
Vimineis nymphae calathis, et serta ferebant.
Flaventem levis aura comam spargebat eunti
SVS. Illam siquid amas, meruit quae talis amari,
Cur nomen celas nos Virginis hujus amantes.
SAL. Parthenis est nomen, tenuis fortuna Puella.
Sed genus est prisco regum de sanguine clarum.
 
Ut ventum ante aram, prostrata fundimur omnes,
Orantes multam sacra pro Virgine pacem:
Stabat at illa animi fidens, arasque tenebat
Multa Deum verbis testata, Deique ministros.
Juxta aderat, lacrymisque sinum replebat obortis
Anna parens, natamque Deo parere monebat.
Illa Deum affatur. Nos blanda in Virgine fixae
Spectamus, quo vota ferant, quid munera portent.
Tum qualis nobis, et quam divina videri
Coepit! honos oculis novus, et decor additus ori.
Mirabar tacite mecum, et suspensa pavebam.
Sed magis obstupui, cum sic exorsa profari.
 
Accipe prima mei voveo quae dona pudoris,
O Pater, aeternum da virginitatis amorem,
Da colere, atque omnem sit fas odisse hymenaeum.
Talibus orantem dictis, arasque tenentem
Mille rosis,ut erant circum, texere puellae:
Tum carmen cecinere: modos et verba notavi.
Cedite virginibus, vos ô jam cedite matres.
Nec nos innuptas nuptarum gloria tangat,
Una super reliquas Virgo memorabere matres,
Solaque virgineum servabis mater honorem.
 
Postremo Anna parens vocem tollebat anhelam
Attonitae similis, fidens i nata, hymenaeos
Sperne omnes, tuque insigni laetabere facto.
Tempus erit, cum mille aevo florente puellas
Spernere dotales tecum mirabere taedas,
Quas pudor aeternus sacro velabit amictu
Caelesti pactas sponso, et tua facta secutas.
 
Talia dicebat simul, et simul ora rigabat
Laetitia illacrymans, natamque amplexa tenebat.
SVS. Quae turba ó comites? Quin cedimus. HEL. Hei mihi! velum
Rumpiter. Oppressae fer opem Susanna sorori.
SAL. Virgo redit, cernis venientem: multus inumbrat
Flos caput. DEB. Ut vultus blande demissa modestos
Incedit gravis, et toto spectabilis ore!
HEL. O fortunati, qui te genuere, parentes
Tam dignam, nostros cui devoveamus amores!
SAL. Ite domum, sero inclinat nam vesper olympo,
Cum jam pompa omnis processerit, ite puellae.
 
SVS. Hac iter est breve per divortia certa viarum,
Et callis secretus: habet nam caetera vulgus.
HEL. Post turbam lentae, manibus per mutua nexis,
Nen os dispersas agat in diversa, sequamur.
DEB. Si prius audissem, quid talis pompa tulisset:
Ingens myrtus erat tecti in penetralibus altis,
Fregissem ramos, et Nymphae ferta tulissem
SVS. Nescioquae blandâ, comites, dulcedine mentem
Vis agit, expertem thalami stat degere vitam;
Aspernata viros divino sponsa marito
Virgodatur, quid non nobis sperare licebit?
HEL. Si fas caelestis thalamos optare mariti,
Non ipsa abnuerim mortales spernere taedas.
SVS. Digna Deo tu sponsa, viros si despicis omnes.
DEB. Quid faceret, qui te tot agris dotalibus ambit
Ananias? cui te, ut perhibent, pepigere parentes.
HEL. Sunt aliae in Solymis,quarum connubia poscat.
SVS. Quo ferat ille suos à te despectus amores?
Quin fucum, comptasque comas, unguentaque amantis,
I potius, sequere, atque animos submitte marito.
HEL. Te potius sequor, et tecum connubia sperno.
SVS. Quid si dura premant invitam jussa parentum?
HEL. Hinc fugerem, et montes errarem sola per altos
Venatrix: liquidi praeberent pocula fontes.
Interea mixtis lustrarem Galgala nymphis,
Frigus ubi captare, dies cum plurimus ardet,
Fas foret, et lectos tibi Partheni nectere flores.
 
DEB. Verum ego,Virgo, tui mores imitata pudoris
Ante aras, ipso tecum consumerer aevo:
Servaremque tuos, tua per vestigia, gressus.
 
Illae haec inter se dum miscent verba puellae,
Hasque agitant alto curas sub corde, redibant.

ECLOGA VI. In Virginem annunciatam

SIBYLLA.
Sibyllam Erythraeam, quae forte venerat ad Jordanem, dum consulunt duo pastores, mira audiunt ab illa de Virgine suo in rure nascitura.

 
Uranides Musae, quando divina paramus,
Et vos divinum vati concedite carmen.
Non omnes tenuis cantus delectat avenae.
 
Forte suas pastum pecudes ad gramina nota
Valle in deserta Sephis ducebat, et Arnon,
Insignes iidem calamis, jaculisque periti.
Dumque una quaerunt Lysiam (spe carminis ambos
Jamdudum Lysias incenderat) ecce sub antro,
Cum jacet ipse sibi indulgens, videre jacentem,
Et carmen petiere. Senex, dum multa recusat,
Ite, ait, ô pueri, non deerunt carmina vobis.
Ite, et Erythraeis quae nuper venit ab oris,
Carmina quae vultis divinam orate Sibyllam
Hanc fama est vitream liquidi Jordanis ad undam,
Excelso stantem in scopulo, sub rape cavata,
Eventus rerum populis aperire futuros.
Illa colit silvarum umbras, et sola sub ipsis
Litoribus, nemorumque recessus inter opacos,
Degere amat, montesque feros, umbrasque silentes
Affari; ut ferâ nuper mihi nocte canebat
Alcimus, amissis qui tum responsa Sibyllam
Orabat tauris, et se vidisse ferebat.
Ite, egodum pastas pecudes ad tecta reduco.
Vos ô! quae novit rerum ventura, Sibylla
Vos longe doceat melior. Mandata capessunt,
Corripiuntque viam, qua semita ducit ad amnem.
 
Ut fluvium venere, moram nam longa viarum
Aut spatia, aut passim objectae per confraga valles
Non fecere, vident stantem sub rupe Sibyllam,
Speluncae ante fores, densis quam plurima ramis
Umbrabat late fagus, fagique sub ipsis
Carmina scribebat foliis spargenda per auras.
Quos virgo ut vidit, subitum testata furorem,
Exclamat, saxoque ambos affatur ab alto.
Accipite haec animis, rerum quae maxima vobis
Edico, ô pueri. Vestris nascetur in oris
Pura animi Virgo, quae quamquam illaesa pudoris,
Dici mater amet. Manibus vos lilia plenis,
Lilia virgineae pastores spargite matri.
Quae flavam vitrei quondam Jordanis ad undam
Paupere sub tecto, projecti in stramine foeni
Authorem rerum, coetus non passa viriles,
In lucem dabit. Ah! quanto se tollit honore
Caelestis puer ille? Dei quantum instar in illo est?
Ite, ô pastores, pastorem agnoscite vestrum:
Sternite humum violis venienti, et spargite flores.
Salve magne puer, coeli cui sidera parent:
Venisti errantes longeque per avia sparsas
Cogere oves, pacemque tua pro gente pacisci.
 
Debebit vestrae prima incunabula rupi,
Betlemii colles: nascenti carmina dicent
Pastores passim vicino è rure vocati.
Nec tu quamquam atra nascentem nocte tacebis
Luna Deum. Totis celebrent qui gaudia silvis,
Coelestes aderunt pueri, perculsa sonabunt
Saxa, omnesque ibi felix haec fama per agros.
Ipsi etiam Eoo reges à Sole profecti,
Et puero dona ampla, almae et dona ampla parenti
Portabunt, illis è summo sidera coelo
Monstrabunt regem vestris in rupibus ortum.
Sed tam justa autem turbabit gaudia casus,
Crudeli, mater, ne sit mora, cede tyranno,
Cede puer, vobis cladem exitiumque ferenti.
Quos ah! tum gemitus, quae tum suspiria ab alto
Corde dabit Betle infelix? Cum maesta dolebit
Vi durâ regem expulsum,et longinqua petentem
Exilia. Hos fletus, has porro mitte querelas.
Namque tuis, certum post tempus, redditus oris,
Se signis populo egregium, fandique potentem
Ostendet, virtusque viri manifesta per omnem
Splendebit late factis ingentibus oram.
Vos eritis testes ripae, cum voce magistrâ,
Et monitis plebem effusam mulcebit amicis:
Quem populi quaquam stupeant insueta loquentem,
Te, mater, felicem uteri. felicia dicent
Ubera, quae talem quondam pavistis alumnum.
 
Quid video? Niveam chlamydem cruor ater inuffit,
Purpuream veluti si quis calcaverit uvam.
Ah! tibi quis tantum puros infecit amictus
Blande puer! Sed quae me autem spectacula terrent?
Nos inconceffà decerpsimus arbore pomum,
Tu poenam luis: ah ignoscite! namque quid ausus?
Quid meruit? vestro, gens dira, ignoscite regi.
Dum loquor, immitti plantas,et brachia trunco
Distendunt, ambasque infigunt cuspide palmas.
Palluit aspectu Titan, noctisque profundae
Attonitos atro obduxit velamine vultus.
 
Parcite lamentis pastores, parcite turbae.
Pro vobis erat ille patri mactandus ad aram.
Perge puer divine, tuo nos funere, vita
Restituis, coelique vias, et sidera monstras.
Te duce candida pax, cum fecerit otia terris,
Aurea languenti reparabit saecula mundo.
Tum caelesti humiles sudabunt melle myricae,
Ipsi etiam fontes, ipsa et vaga flumina lacte
Undabunt, nec vestra lupos armenta timebunt.
Ille autem populum monitis melioribus actum
Sinceras fruges, et dulci è vite liquorem,
Taurorum pro caede, patri mactare docebit,
Et precibus numen colere,et placare colendo.
In te tot laudum, mater, pars magna redibit,
Una tuo matrum fortunatissima nato.
Tum tibi Relligio centum sublimia templa,
Centum aras, centumque aris sacrabit honores.
Dictorum nec vana fides, nec sera sequetur.
Nec jam pastorem vestrum ignorate volentes.
Ille suas et amabit oves, et amabitur illis.
 
Finierat; divinae ambo responsa Sibyllae
Dum tacita rerum attoniti sub mente revolvunt,
Ibant, et tantae matri jam vota parabant.

ECLOGA VII. In Virginem annunciatam.

VIRGO MATER.
Contentionem habet duorum pastorum.

 
Quae nemora, aut qui vos fontes, quae rura tenebant,
Thaborides nymphae? Vestri sub vertice montis,
Virgineâ cum Matre super, miranda canebat
Azarias, istis vates non vanus in oris.
 
Mane rubent summo primi cum lumina Solis,
Ad pastum pecudes cum Beride Charmis agebat,
Charmis oves, agnosque, capellas Beris, et haedos:
Ambo aetate pares, pastores Thaboris ambo.
Et quanquam, ut monitis componeret inter utrumque
Jurgia longa, bonus nil non faciebat Obedon;
Usque tamen rixas, et jurgia longa ferebant.
Turbae caufa fuit Zelphe, quam Beris amabat.
Hanc formâ eximiam formosas longius omnes
Ire super, dum jurat, eum jurare parantem,
Turbidus in medio Charmis fermone repressit:
Cui Damaris, mundo Damaris nitidissima cultu,
Thaboridas longe nymphas super, una placebat.
 
Dumque sua Beris pro virgine plurima tendit,
Proque sua Charmis; Carmelo e monte redibat
Azarias animi vates maturus, et aevi.
Namque Deo plenus praedicere multa solebat,
Et morem astrorum varium, pluviique monebat
Agricolas, cum rura ferunt, praesagia caeli.
Quem prior ut Beris venienten vidit. Hic istam
Inter nos, inquit, poterit componere litem..
At senior ramo innixus frondentis acanthi
Restitit, et quae fint, audit, quae jurgia tendant.
Illi alter cantes inter se multa ferebant:
Praecipuos nam quisque suae tribuebat honores:
Verbaque dum verbis, probris dum probra reponunt,
Inque vicem rixantur, et addunt pignora rixis;
His ultra, vates, inquit, ne tendite rixis
O pueri! est vestrae cui cedant, altera virgo.
Tum caelum blande aspectans, paulumque moratus
Abstinuit dictis, fari tum denique coepit.
Audite ó pueri: vobis inysteria rerum
Aperio magnarum, et spes hinc sumite vestras.
 
Monte sub hoc, ubi primus oves, si vera vetustas,
Pavit Abel, calamo curas solabar agresti,
Incustoditae dum per praerupta viarum,
Errabant toto passim sub monte capellae.
Cantanti, calamoque animum, curasque levanti,
Quae mihi, quam divina dedit se virgo videndam?
Cui se vestrae ausint sese aequiparare puellae
Desperent, sic una alias supereminet omnes.
Nec tantum puro cedit nox atra diei,
Nec niveis tantum vaccinia nigra ligustris;
Quantum aliae cedunt isti, me judice, nymphae.
Quae super ostensa cum nuper virgine, nostris
Narrabam in pratis, stupuit vicina Cleone,
Displicuitque sibi, quamquam formosa, nec ulli
Lenibus aut oculis, aut mundo cederet ore.
Quidmemorem lucentem auro, radiisque puellam,
Cui caput auricomum, et multo splendore nitentes
Ardebant oculi, ac formae caelestis honores,
Ut vidi, attonito sensi sub pectore eosdem,
Quos animo inspirat Divûm praesentia motus.
Verpurum blando spirabat ab ore puellae,
Florebant sic labra rosis, sic ora ligustris.
Demissam ex humeris nectebat fibula vestem
Candida candentem; nam sese plurimus omnes
Fuderat inque artus, inque ipsos candor amictus.
Candida erat blandos vultus, et eburnea colla,
Candida cervices, et tempora, candida vestes:
Candidus inque sinu, villisque argenteus albis
Agnus erat, virgo quem blande amplexa fovebat.
Virgo puellarum pulcherrima, maxima matrum,
Cui vestrae formâ nolint non cedere nymphae.
 
Tum Charmis. Cedat,quamquam sibi sedula crinem
Componat Damaris, coepit jam vana videri,
Quae mihi prima rosas, cui primus fraga ferebam.
Ipsa etiam Zelphe, quâ non solertior ulla
Texuit aut calathos, aut florea serta paravit,
Seu templo seu serta, suo seu ferret amanti,
Beris ait, cedat Zelphe. Tu maxima Virgo
Nostras una super longe memorabere nymphas.
At mihi quis te, inquit, tenuit quem candida Virgo
Pascendum, tener agne, dabit; te mane sereno
Florentem ad cythisum, per pascua nostra, vocarem,
Umbraremque apio caput, et frondente cypero.
Te riguae exciperem herboso sub margine ripae,
Gramineumque thorum, tenera de fronde, pararem:
Mollis ubi aeternos Zephyrus candore perenni
Ipse aeternus alit flores, et amoena vireta.
Sertis cara soror, vittis te sedula mater
Ornaret, pexumque manu mulceret, et herbas
Selectas daret, ac puros post pabula fontes.
Tuque adeo ante gregem, nam grex tibi cederet omnis,
Ad prata, et fluvios, ipsa ante armenta praeires.
 
Has agno, nymphaque super, cum Beride Charmis
Coeptae quisque sua demum pro virgine rixae
Obliti, has ambo jactabant ore loquelas.

ECLOGA VIII. In Virginem è rure Nazareo Absentem, et visentem Elisabetham.

DESIDERIA.
ASOR, ALPHEUS, ZEBEDAEUS, interlocutores.
Describit ruris Nazarei tristitiam absente Virgine.

 
ASOR. Quid tu dulci autem tam denique lentus in umbrâ,
O Alphaee paras, quae non fert carmina tempus?
Parthenis hos montes, haec Parthenis arva reliquit.
ALPH. Illud erat, praeter solitum, quod triste sonabat
Fistula, et absurdis stridebat rauca cicutis.
ZEB. Nuper et ipse etiam, si mens non vana fuisset,
Ipse malum hoc certis poteram cognoscere signis.
Ducebam molles ad pascua nota capellas,
Cum matutino tollunt se gramina rore:
Mirabar, quid colla novi languentia flores
Deprimerent, multo seu fors à sole perusti,
Liliaque, atque rosae, atque immortales amaranti.
Parthenis hinc aberat, te Partheni lilia, et ipsae
Absentem sensere rosa, sensere amaranti.
ASOR. Est ulmus nostro, impendet quae plurima ruri,
Huc philomela, omnem celebris philomela per oram,
Assidue veniebat, ibi modulamine jugi
Noctes atque dies, animi indefessa canebat.
Et praesens aderas cum, Partheni, montibus istis,
Hec canere umbrofâ nunquam cessabat ab ulmo.
Nunc, quod abes, maerens silet, atque in tristibus errat
Crebra gemens dumis, et sepibus in desertis.
ALP. Partheni quando aderas, festum nemus omne canebat,
Et frondes avibus, pastoribus antra sonabant,
Laetaque ab argutis resonabant prata cicadis.
Nunc nemus omne silet, nec jam pastoribus antra,
Nec frondes resonant avibus, nec prata cicadis.
ZEB. Non pratis rigui fontes, non fontibus umbrae,
Non apibus deerant flores, non gramen ovili:
Te fine, et ipsi apibus flores, et gramen ovili,
Et pratis desunt fontes, et fontibus umbrae.
Rapta simul nostri tecum solatia ruris.
ASOR. Ibant audaces sola in deserta capellae,
Ibat ovis, felix ô! tum pecus, ipse et ovili
Parcebat lupus, arbustis calor, imber aristis.
ALP. Ah! duris virgo nunc forte in montibus erras:
Nos pratorum umbram, et frigus captamus opacum.
ZEB. Vos ô! vos dulces Zephyri, rivique fugaces,
Et calamo toties pastorum, et voce locuti,
Dicite quâ, medium dum sol tenet igneus axem,
Abditâ rupe latet tum Parthenis? aut quibus oris
Inveniam errantem, vel quo sub fonte sedentem?
Ah! quamquam agrestis fit patria, ne tibi tantum
Displiceat, postquam dulces te lucis in auras
Et tulit, et teneris toties dedit ubera labris.
ASOR. Namqui te poterunt nemoruin tenuisse recessus,
Partheni? si patriae ceperunt taedia terrae.
Hîc puri fontes, praetextaque fontibus umbra,
Hîc nemus, et latae fruges, et copia florum.
ALP. Aut quid abis? dum fraga rubent, et frondet acanthus;
Albentesque rubi spinis florentibus halant.
ZEB. Parcite oves ad ripam accedere ,gramina ripae
Parthenidi sunt dacra: aberit dum Parthenis, istam,
Namque hoc litus amat, ne carpite graminis herbam.
Asor. Ante suo inclemens Boreas quam frigore coelum
Perturbet, foedis aut imbribus ingruat Auster,
Nympha redi, ne te aut imbres, aut frigora laedant.
ALP. Est tibi seposito qui floret amaracus horto,
Sunt myrti ingentes, nam myrtos semper amasti.
Si qua tibi est, fuerat florum quae cura, venito.
ZEB. Te matura, gravi quae pendent arbore poma,
Te nostrae invitant miti jam cortice ficus,
Sed poma, atque ipsae mitescant denique ficus,
Nazareos donec colles, ac rura revisas.
ASOR. Nympha redi: colles reduci se gramine laeto
Ornabunt, tibi lacte fluent, et nectare rivi:
Adventuque tuo nostrum nemus omne virebit.
Flores agricolae, pastores dona parabunt:
Ipse inter mixtis portabo serta hyacinthis,
Mecum erit Azarias levi qui carmina buxo
Cantet,quae quondam vitreum Jordanis ad amnem
Isacides cithara pastor cantabat eburnâ.
Addam et jam mites uvas, et cerea pruna.
ALP. At si longinquis in montibus otia ducis,
Virgatum junco calathum pro munere texam.
Hîc tibi Nazarei describam pascua ruris.
Te maesta absente, et tristes per rura capellas.
Et quae perspicuis manabat fontibus unda
Ibit pigra situ sitientes inter arenas;
Languebunt campis segetes, et gramina pratis,
Quaeque comam caelo nuper tendebat opacam
Laeta abies, maesto caput inclinata dolore,
Nympha, tuos reditus orabit, et omnia circum
Flebunt, si fletus possint in vimine pingi.
ZEE. Si nos respicitis superi, servate puellam,
Dum fugit, et cursu per agros contendit anhelo:
Dumque aberit, quando haec servabat rura, precamur,
Nerivi exundent ripis, neu turbidus imber
Maturas vertat segetes, aut pascua faedet.
ASOR. Nocturnos prohibe, Virgo,à praesepibus ignes,
Et defende rosas à sole, à frigore myrtos,
Dum tibi purpureaeque rosae, myrtique placebunt.
Ut si forte viae quondam, patriaeque relictae
Paeniteat, sint te reducem qui floribus ornent.
ALP. Ah! durâ si tendis iter regione viarum,
Ne properes, solet esse gravis properantibus aestus.
Ah! ne sole calor te torridus urat iniquo.
Quin potius succede umbrae, dum praeterit ardor,
Inclinatque dies: nam quid te perdis eundo?
Aut cur aestivo tantum te sole fatigas?
ZEB. Partheni, quid nostros in longum ducis amores?
Forte tuas etiam mala fistulâ verberat aures,
Dum surdis patrii perdunt bona carmina ventis
Pastores. Istâ tibi fistula pendeat ulmo,
Quando aberis, nostri monimentum triste doloris.
Nam dum te externis sors dura moratur in oris,
Quis canat, aut patrio speret jam gaudia ruri?
ASOR. Maerebunt nostri montes, dum montibus absens
Indulges Virgo externis, per pascua nullus
Cantabit Sabaris, nullus saltabit Anamis.
Omnia desertis cessabunt carmina pratis,
Et rivis trepidi fontes languentibus ibunt.
 
Haec super absenti cantabant carmina Nympha,
Vicinae caelo referebant omnia silva.

ECLOGA IX. In Virginem invisentem Elisabеthаm.

ABSENΤΙΑ.
Describit profectionem Virginis ad montes.

 
Vos mihi, quod vestris quondam longaevus Amyntas
Cantabat silvis, quicumque audistis Amyntam,
Dulcia cum patrio reddebat gaudia ruri,
Vos mihi divinum pastores dicite carmen.
Ipsae hoc namque et oves, ipsi cum matribus agni,
Ipsae hoc, ut perhibent, stupuerunt carmine valles.
 
Errabant maesti per agros Benonis, et Asor,
Ambo aetate pares, pastores Thaboris ambo.
Compulerantque greges vicini fontis ad umbram,
Pascentes Arnon servabat dum bonus agnos.
Absentemque ambo per devia rura vocabant
Parthenidem, quae non istis ad prata diebus
Venerat, absentem rupes et saxa sonabant.
 
Thaboris alta fuit declivi in valle cupressus,
Nobilis et flexu ramorum, et frondis opacae,
Quam festis circum, calamo resonante, diebus
Et captare umbram nymphae, et cantare solebant.
Hanc praeter dum maesti irent Benonis, et Asor.
Illa ferat, nostri ostendat quae signa doloris,
Asor ait, simul haec, simul imo in cortice scripsit
Parthenidem absentem nec longum tempus, in omnem
Rumor iit pagum, discurritur, undique colles
Parthenidem rauci absentem, vallesque resultant.
Non tulit hanc speciem, montes qui nuper in altos
Duxerat, et Nympham fuerat comitatus Amyntas,
Processit turbae in medium, coepitque profari.
 
Audite ô pueri, vobis nam certa reporto
De Nympha absente, haec montes concessit in altos
Plena Deo, ceu cum surgens Aurora supremos
Se tollit primum in montes, lucisque propinqua
Spem mundo ostendit, sperataque dona diei.
Nam postquam sacro accepit sub pectore Solem,
Promissum mundo Solem, quem tempore sero
Venturum patres olim, vatesque canebant,
Ire parat, summosque super se tollere montes.
Et quamvis ea cura animo vel prima recurset
Cognatam jam fractam annis, uteroque gravatam
Solari, et pactae gratari munera prolis:
Plus tamen acceptum numen vulgare per urbes
Finitimas, tantamque orbi spem ferre parabat.
Quod potius reor, et potius fas credere duco,
Ipse nec egregio nymphae dignatus Helides
Connubio, quamvis celaret multa, negabat.
 
Ergo iter ingressi ferimur per opaca viarum;
Illa comam vittis, summa è cervice, coërcens
Ipsum circa apicem, lino candente, premebat.
Nympham autem tacite mecum mirabar euntem,
Et largo totos signantem lumine calles.
Namque ut divinum sancto sub pectore Solem
Portabat, lux multa sacro manabat ab ore.
Olli palmiferi toto qui tramite colles
Occurrunt, festo interea sua gaudia plausu
Testari, rauco blandiri murmure fontes.
Et strepere, et molles per saxa iterare susurros.
Ipsae etiam ripis volucres, et vallibus imis
Assuetae, tenues visae gestire per auras,
Et blando auditae per dumos plaudere cantu.
Vosque adeo montesque cavi,vallesque profundae
Sensistis nymphae adventum, nam culmina montes
Curvare, et valles vidi exultare profundas,
Exultastis agri plausu, exultastis aristae.
 
Quid memorem fummis coeptas se flectere cedros
Verticibus, rigidasque caput motare cupressos.
Ipsae etiam quercus, et summa cacumina fagi,
Parthenidi ipsae etiam tendebant brachia silvae,
Et seges irrequieta, videndae virginis ergo,
Tollebat caput, et rumpebant germina frondes.
Et stupefacta suos tenuerunt flumina cursus.
 
Ut ventum in montes, montanas undique nymphas
Vidimus arbuteis flores properare canistris,
Et Nympham tegere, et nimbo cumulare rosarum.
Ipsi pastores ovibus venere relictis,
Rustica multifori fundentes carmina buxo;
Dum lascivus agris aries, haedique petulci
Persultant, teneroque procul sub gramine ludunt.
 
Parte aliâ tellus se mille coloribus ornat
Laetitiam testata, novosque aspirat odores:
Et quocumque pedes virgo deflectit, amoenum
Pubescit nemus, et ramos inclinat olentes.
Ipsi Parthenidem rami, frondesque salutant.
 
Haud procul incolitur saxo fundata vetusto
Urbs Hebron, ubi Zachariae tecta alta subimus;
Dumque domum vates nos accipiebat in amplam,
Parthenidi occurrit sese confessa minorem
Elisabe, quam Nympha sinu complexa verendo
Et premit, et foetum gratatur, at illa repente
Divinos trepido sensit sub pectore motus,
Laetitiaeque, utero saliens, signum edidit infans.
Quo metu concufssa parens longaeva, Puellae
Fata aperit, solo dum monstrat gaudia nutu,
Quod poterat senior, cui fandi erepta facultas.
 
Finierat, sed non poterant lenire dolorem
Pastores, Nympha absenti, namque omnia dura
Quando Virgo aberat, patriae metuenda videbant.
Illi adeo, dum forte aestum, curasque levarent,
Valle sub umbrosa, terebinthum subter opacam,
Absentem flebant alterno carmine Nympham.

ECLOGA X. In Virginem purificatam.

SACRIFICULI.
AMASIAS, ADONIAS, interlocutores.
Apparatus ad Sacrificium expiatorium pro Virgine purganda.

 
Ο! quae pura rubens inflammat sidera vesper,
Puri ignes liquidis vos ô! purgate sub undis;
Istam quando venit, quae sese mundet ad aram,
Virgo pura, magis puri vel lumine solis.
AD. At dum Nympha venis, nivei tibi bina coloris
Licia circumdo, et circum hoc altare reduco:
Nam te pura decent, ea prima piacula sunto.
Deinde suis et erunt ornandae floribus arae.
Interea plenis per florea rura quasillis
Carpantur lentae myrti, carpantur olivae
Flaventes, festae sint haec insignia lucis.
AM. Quando, Virgo, tibi purgandae sacra paramus,
Acceptae nulla ut restent vestigia labis,
(Si tamen è partu labem accepisse putandum est)
Quaerendus lymphâ primum qui simplice fusus,
Et par crystallo fugiat per gramina rivus,
Tum puri latices isto de fonte petendi,
Quos non limus iners fundo turbaverit imo,
Et crebrâ undarum lustrandum aspergine templum.
ADON. Ante autem flammas adhibe, prius omnia flammis
Sunt lustranda, ter igne, ter aram thure vapora.
Nonne vides, nitidus flammae quae contigit ignis,
Purgari, et porro fuerant quae lapsa refingi.
Tum, quae vel flamma nondum purgaverit ignis,
Vel cocto non thure piaverit, eluat unda.
At ne sulphυreum fumo grave olente bitumen
Ure foco, tardumve picis patiare vaporem.
Sed Libano lecti ante alios de monte petendi,
Qui puris permixti herbis urantur odores.
Addendum quidquid tollendae est utile labi.
Debita, Virgo tibi partuque, uteroque solutae,
Lustrandisque aris ne fors purgamina desint.
AM. Tu fer aquam vacat urna, et fundo inverge capaci,
Dum flammam expedio, nequid quorum indiget usus,
Cum non tempus erit, frustra fortasse requiras.
At cave, subjectam latices dum fundis inurnam,
Si supra morem spumaverit unda, refundas,
Quaeque natant labri summo spumantis in ore,
Dum licet, impures quam primum rejice sordes:
Versis istam et aquis pateram purgare memento:
Omnia Parthenidi sint ut sincera piandae.
AD. Tu quoque praecepti partem tibi sume laboris,
Ne, fuerant nobis quae mox properanda, moremur.
Digere candentes prunas, focus unde paretur,
Cunctaque cum primum fuerint digesta, sub aram
Thura fer, et jussos flammis asperge liquores.
АМ. Cernis, sponte sua, ut subitis altaria flammis
Corripuit focus ipse, focum dum forte parabam.
Dum flammae exuperant, et plurimus aestuat ignis,
Tu flammis mecum collectos injice odores.
Adde mares oleas, et olentem cortice cedrum,
Et quas ore malo grex nondum impresserit herbas,
Adde rosas, fumum imprimis compesce sequacem;
Ne vapor inficiat, quae fors purgaverit ignis.
AD. At dum purgandis spargebam altaribus undam,
Saxo sponte suâ nitor additus, aspice ut omnis,
Quae modo sordebat tabo, nunc splendeat ara.
Haec te, divina ô mater, praesagia spectant,
Hebraeas inter non dedignata maritas
Lustrari. Quin Virgo venis, dum facra paramus.
Namque quarter denos vetitam procedere soles
Ita dies istam te demum exspectat ad aram,
AM. Nec tu, pura licet, purgari sperne, serenos
Expurgant vultus liquidis in fluctibus astra
Quin etiam eximios candore videinus olores
Ferri ad aquas, studioque alacres gestire lavandi.
 
AD. Desine plura, et ibi, quae sunt provisa, repone,
Et aliud,quod nunc sacrorum postulat ordo,
Candenti lino praecingere, et ilia circum
Duc vittam, et magnae, dic, necto vincula matri.
AM. Postquam devotas acceperit ara palumbes,
(Nam geminâ est matri proles redimenda palumbe)
Tu diffringe alas, coelo ne fortè patenti
Elapsas fuga dissipet, atque absterreat aris.
AD. Sepositos ignes incensâ profer ab ara,
Atque haec verba adde. His,Virgo, purgabere flammis:
Ut flammis fusi purgatur massa metalli.
АМ.Тu dum spargis aquas,has proderit addere voces.
Ut magis hac crebrâ undarum aspergine saxum
Eluitur, sic tu hac, Virgo, lustraberis undâ.
AD. At tibi collectos, brevis est mora, nectere flores
Cura sit, et nexos ori fer, et apprime labris:
Et dic: Hos flores, haec offero dona piandae
Parthenidi; tanto sit Parthenis omine pura.
АМ. Carmina mittamus, quod fert jam tempus agamus,
Carmina multa satis, veniat modo Nympha, canemus.

ECLOGA XI. In Virginem expiatam.

LAUDES.
ZAMBRI, AZARIAS
Virginem è templo redeuntem laudibus prosequuntur.

 
ZAM. Azaria, postquam perfecto munere mater
Exportans natum sacris purgata recessit,
Et nos purgatae debemus carmina matri
Matri, cujus honos tollit se tantus Olympo,
Editus à terris quantum se tollit Olympus.
AZAR. Et quae debemus, par reddere carmina Nymphae,
Nymphae, cujus amor divini dignus amoris
Fecit eum, coeli cui regia paret, amantem.
Quid cessamus? amet nostro se carmine dici,
Si nostri tantâ digni sint Virgine cantus.
ZAM. Betlemii colles! quondam plorata Racheli
Rura, cavis ô! nunc redeunti plaudite Nymphae
Rupibus, et toto exultans è litore plausum
Jordanis, plausum ipsa omnis responset Idume.
AZAR. Tendis Betlemiae dum, Virgo, per ardua rupis
Balsama, vel siquid quam balsama suavius usquam est,
Sub pedibus, passimque virens nascatur amomum,
Ne sit is indignus, tantâ te Virgine, callis.
ZAM. Ardenti Virgo ne fors se sole fatiget,
Dum redit urbe domum, non omnia possumus omnes,
Vos umbram palmis, umbram praetendite myrtis,
Pastores, meruit fieri sibi talia Virgo.
AZAR. Ne nimium montana foras per saxa laborem.
(Namque gravis montana labor per saxa) sonantes
Si ventos, dum tendis iter, nubesque timebis,
Carmine mulcebo ventos, nubesque tenebo.
ZAM. Verum ego dum Nymphae clementis commoda coeli
Orabam, nexisque arcendos frondibus aestus,
Jam blanda aspirat lenis clementia coeli,
Et solis sese nimii fregere calores.
AZ. At vos, dum sponsa sequitur vestigia sponsus,
Lenti ite, in medio ne fors puer algeat aestu;
Neu dura infesti noceant incommoda coeli
Aut puero, aut matri, sperataque gaudia vertant.
ZAM. Si patrii audierint me vates, publica totis
Cantabunt Nymphae redeunti carmina silvis.
AZ. Et mihi pastorum pubes si rustica credat,
Mille illi totis pendebunt munera lucis.
ZAM. Nymphae Betlemiis florent quae lilia campis
Concedant, summoque nitent quae sidera coelo,
Et tu Luna, ardes cum puro argentea vultu;
Concedat Sol ipse, auro dum lucet, et igni.
AZ. O qui purpureis superos ardoribus ignes
Accendis, seu mane novo cum prima per orbem,
Ultima seu sero cum vespere lumina portas,
Lucide Sol, possis nil visere Virgine majus.
ZAM. Sed puer ipse etiam est laudari dignus, et isto
Quo mater (si fas) dicendus carmine nobis.
AZ. Magna puer meruit, debet cui maxima mater,
Una suo matrum fortunatissima nato.
ZAM. Illa sinu dum blanda fovet, vultuque puellum,
Credo equidem teneris rapit oscula mille labellis;
Qualia nulli unquam natus dedit oscula matri,
Quantaque vix ullae possint sperare parentes.
AZ. Dumque suam vultu matrem ridente fatetur
Natus, amor matris jam non sua gaudia celat.
Nec jam dissimulas, quamvis pudor obsit amori,
Quem nuper, Virgo, nolebas matris honorem.
ZAM. Uberibus matri dum turget lacteus humor
Distentis, longum mammis indulgeat infans.
Az. Et dum tam puri liquidos bibit uberis haustus,
Crebro hunc amplexu permulceat optima mater.
ZAM. Cum primo nomen matris tentabit urore,
Ne stupor impediat puerilis murmura linguae.
AZ. Et cum jam pedibus vestigia figere certis
Incipiet, petat amplexus,petat oscula matris.
ZAM. At quoties labris nati imprimet oscula mater,
Florentes totab ore rosas, tot lilia carpat.
AZ. Et quoties natus pendebit ab ubere matris,
Impresso puras tot ducat ab ubere gemmas.
ZAM. Matris in amplexu tantum venientibus annis
Cresce puer, quantum primi sub tempore veris
Vallibus in riguis, et opacae matris in umbra,
Surculus aërias se tollere suevit in auras.
Az. Ah! puer inquantos crescis cum matre dolores?
Nec te poeniteat puer ah! divine laborum.
Si qua fides monitis vatum, tu sanguine fuso
Polluti quondam purgabis crimina mundi.
ZAM. Fortunate puer, tenues quem lucis in auras
Fudit pura parens, et puro nectare pavit.
Az. Fortunati ambo,quorum se legibus Orbis
Inclinat, magnusque olim parebit Olympus.
ZAM. At magnus quamquam vobis parebit Olympus
Has laudes nostri ne spernite pignus amoris.
Az. Quod si,Virgo, tuum non est audacia numen
Orare, oramus te, per tua gaudia, natum.
ZAM. Perque sinus illos, quibus arcte se implicat infans,
Involuitque tui, mater, securus amoris.
AZAR. Te per et illa tuo, quae pressas ubera nato,
Quae pressas nato caelestibus ubera palmis.
ZAM. Perdulces pueri risus, per dulcia verba,
Verba inter blandae, quae frangit, murmura linguae.
AZAR. Per quidquid dulci in puero tibi dulce futurum est.
Da facilem, inquirit si nostra in crimina, natum.
ZAM. Et quamvis regem caeli alta palatia natum,
Quamvis reginam te, Virgo, sidera sperent,
Ut nostri memorant vates, et credere justum est:
Teque, tuumque, feras si nostra haec munera, natum
Semper flore novo, semper venerabimur aris.

ECLOGA XII. In Virginis obitum.

SUSPIRIA.
Deplorant Virginis mortem Pastores.

 
Flebat deposito sub vomere tristis arator
Extinctam fatis, et iniquo funere raptam
Parthenidem, patrii fuerat quae gloria ruris:
Flebat turbato stupefactus pastor ovili,
Flebant agricolae, flebant armenta; neque ullum
Solamen maesti agricola, aut armenta ferebant.
Sed magis ante alios puer Alcimus, et puer Ammon,
Quos bona formabat Virgo, et divina docebat,
Flebant, dum Lysias prima sub luce ferebat
In calatho tritos patriae felicis odores,
Extremum munus tumulo, et suprema parabat.
Dumque ipso tumuli sub limine fusus, et amens
Alcimus haerebat lacrymans, Nymphamque vocabat,
Verum ubi compressit suspiria prima doloris,
Rupibus haec moerens Ammon jactabat et auris.
 
Postquam crudelis rigida inclementia fati
Te rapuit, rerum longe ô pulcherrima Virgo,
Quid faciam? Tu diva tuo nos funere perdis.
Tu patrii affatu mala jurgia ruris amico.
Sedabas, tu rebus eras solamen acerbis.
Vidi saepe meos, dum me divina monebas,
Herbarum immemores tauros haesisse, nec ausos,
Virgo, tuas ullo mugitu rumpere voces.
Te saxa et fontes, te conigerae cyparissi,
Te valles, montesque feri obstupuere loquentem.
Fulmina nigranti siquando è nube ruberent,
Accensa innostras segetes, suspensa tenebas,
Tollebasque metum,quin nostris saepe solebas
Vel dare, vel nimios avertere messibus imbres.
Parthenis et vitae jam non mortalis amorem
Instituit, gentemque suam compescere jussit
Spes inconcessas, et inania ponere vota.
Parthenis et duros cultu formabat agrestes,
Et placare graves offensi numinis iras
Monstrabat, moresque novos, nova sacra docebat:
Addebatque animum dictis, cum laeta piorum
Praemia pandebat memorans, poenasque nocentum.
 
Nunc autem, Virgo, quid post tua funera sperem
Perditus? an durem invisae fastidia lucis?
Quin potius longe absisto, indulgensque dolori
Collem in secretum, et nemora in deserta recedo;
Hîc ubi silvarum secessus inter opacos,
Aeternum moerens, et lucis abditus atris,
Possim perpetuis consumere fletibus aevum.
Plantabo umbrosam nigranti ex ilice lucum,
St luco in medio pallenti è fronde cupressum,
Quam juxta tumulum viridi de cespite ponam,
Maestus ubi, ducensque imo suspiria corde,
Avia saepe meis implebo saxa querelis.
Vos mihi vos eritis testes, ô saxa, meique
Lucus hic, ingentem cum late fecerit umbram,
Venturis olim pastoribus, arbore opacâ,
Corticeque inscripto, monstrabit signa doloris.
Crescetisque mei, trunco crescente, dolores.
Jamque mihi videor saltus errare per altos
Solus, et ingenti jam silvas rumpere planctu,
Lamenta et silvae jam sunt medicina dolori.
 
Sed quid ego haec? nec erunt silvae medicinadolori,
Nec lamenta, ipsae rursum concedite silvae,
Concedant lamenta, dolor non talia curat.
His Ammom lacrymis, his Alcimus ora rigabat.
 
Nam quis te casus pertaesam denique lucis
Eripuitque tuis, et acerbo funere mersit?
An tibi nec quidquam est natus, cui pareat aether?
Hoc erat, extinctae quod nuper ad ubera matris
Tantum balaret nostris ab ovilibus agnus;
Perculsusque boum crebris mugitibus amnis
Plangeret, et planctu ripae, rupesque sonarent:
Ipse aderam, sed me ignarum mens laeva tenebat.
Ipsi etiam, ut perhibent, nostris inmontibus uri
Immanes ursi, ipsi etiam flevere leones.
Infelix Ammon! quid jam suspiria perdis
Quidve paras? Postquam te, Partheni, tristia saxa,
Postquam te flerunt deserta per avia valles.
Partheni, te Libanus, te, Partheni, pinifer Hermon
Flevit, et è summo plorarunt vertice pinus.
Flevere et cedri immanes, flevere cupressi.
Quin sol tristitiam caelo testatus ab alto
Haesit, et attonito consistere visus Olympo.
Verum etiam fama est visas per confraga cautes
Scindere se, atque sui, ut poterant, dare signa doloris.
Temporeque ex illo, pastus oblita, sub ipso
Gramine plorat ovis, silvasque aversus, et amnes
Maeret jejunus plena ad praesepia taurus.
Et tua, Virgo, ipsae senserunt funera nubes,
Sensit et ipse aër gregibus non aequus, et omnis
Undarum qui purus erat, nunc turbidus humor.
Sed quibus aut Virgo non est plorata sub antris?
Aut qui non montes tantum doluere dolorem?
 
Haec pueri. At postquam Lysias effudit odores
In tumulum, multoque locum veneratus honore est;
Mecum, ait, ô pueri,tumulo date thura, nec isto
Laetitiam fletu festa turbate diei:
Parthenis in caelo, post tristia fata superstes,
Nil jam lucis egens caelesti vescitur aurâ.
Illi spe tantâ fletus tenuere, nec ultra
Vel sua damna, suae vel questi funera Nymphae.
Una animo jam cura, locum decorare supremis
Muneribus, festoque diem celebrare triumpho.

ECLOGA XIII. In Virginem assumtam.

APOTHEOSIS.
Virginis triumphus celebratur à Pastoribus.

 
Parthenidem faciles lunas, solesque serenos
Orate agricolae, nam Parthenis imperat astris.
Hanc ego, cum mollem tondebam serus acanthum,
Caeruleo vectam vidi super aethera curru.
Carmina quae summo respectans latus Olympo
Cantabat Jonathas pastoribus, omnis at illum
Pastorum turba hortatur, quae gaudia portet,
Effari, visaque super quid Virgine pandat.
Tum sociis Jonathas sua porro visa renarrat.
Dicit uti superos Virgo superaverit orbes,
Quo cursu super astra, quibus volitaverit alis.
Exin uti rutilo texti ceu solis amictu,
Candenti lunae impositam, per caerula coeli
Enavit, summoque volans successit Olympo.
Unde obitus varios astrorum cernit et ortus,
Sub pedibusque omnes superos, supera alta tenentes
Et videt, et magni miratur limen Olympi.
Deinde aperit,quam spem patriis pastoribus, et quam
Agricolis rerum faciat jam maxima Nympha.
Postquam illam caeli, tempestatumque potentem
Esse dedit, summoque Deus praefecit Olympo.
Vosque, ait, ô quibus est telluris cura colendae,
Ne post hac signorum obitus spectate, vel ortus,
Candida erit vobis, omni pro sidere, Virgo;
Sidere quo glebâ seges ubere gaudeat, et quo
Incurvet sese ramis felicibus arbos.
Exercete solum agricolae, date semina sulcis,
Tempus humum serere, et curvis insistere aratris,
Morem sideribus dum virgo imponit, et auris.
Vos neque jam vanis, credo, frustrabit aristis
Expectata seges, segeti neque noxius imber
Officiet, sterilem nec deseret humor arenam.
Major erit pressi, sub Virgine, copia lactis,
Largior undabit pleno vindemia praelo,
Duraque mitescent succos oblita priores
Poma, nec arboribus venti, segetique nocebunt.
Sed quo larga magis spumet vindemia praelo,
Quo plus se ramis curvet felicibus arbos,
Quo plus vel pecoris, vel copia lactis abundet,
Nympha, tuae donis fument majoribus arae.
Namque tibi, postquam caeli te magna recepit
Regia, dona tibi, Virgo, debemus, et aras.
Olim tempus erit, quando te maximus orbis
Accipiet dominam rerum, populique per orbem
Instituent tibi centum aras centum ardua templa,
Et templa, atque aras candenti è marmore ponent
Nos autem myrtos,quod possumus, ô bonaVirgo
Virgo, tibi myrtos totis plantabimus agris.
Hic ubi pastorum chorus, et vicinia ruris
Dona ferat, supplexque tuos tibi dicat honores.
Haec prata, hos fontes, haec, Partheni, rura colebas:
Atque haec prata tibi, hi fontes, haec rura placebant.
At quando natum, Virgo, non vana precaris,
Sublimi è folio, et caeli è regione serena
Respice nos facilis, da limina tangere divum.
Nam, memini, nos id quondam sperare jubebas.
Interea largo proventu plenior annus
Contingat, veniatque suo seges ampla colono.
Da gleba agricolis felices ubere campos;
Pascua da gregibus, pingues da matribus agnos.
Et qua tuta dabas pastoribus otia, serva.
Nosque tuum, superent nobis modo carmina, nomen
In coelum cantu assiduo sublime feremus,
Ad fontes cum messis erit, cum frigus ad ignem.
 
Haec Jonathas: eadem pastores omnia laeti
Dum repetunt, tumulo frondes, et florea serta
Imponunt, viridemque comam frondentis acanthi,
Et casiam, et violas, et suave rubentem hyacinthum.
Omnibus, inmanibus palmae, omnes carmina laeti
Sacra canunt, plexis et inumbrant ora coronis.
Quin et solemni pro relligione parentum,
Ad tumulum totos ducunt septem otia soles,
Immunes operum, non his vel aratra diebus
Impressere solo tauri, vel plaustra tulere.
Interea totis pastorum factus ab agris
Ingens concursus tumulo, quos fama vocarat
Et primi venere, tuas qui, Gabatha, valles;
Quique tuas, Betfura, colunt; quos buxifer Hebron,
Quos Hesebon, rigido quos vertice pascit Arimna;
Tum qui Betlemios servant armenta per agros,
Felices herbis, felices frugibus agros;
Venit et ingentes portans pro munere myrtos
Turba frequens juvenum, quae Galgala summa colebat,
Galgala myrtetis laetissima; venit et omnis
Qui Libanum circa montem, et declivia montis
Pastor agit dulces ad gramina nota capellas,
Ver ubi perpetuum, semperque virentia prata:
Et sua dona omnes, ut cuique est copia, portant,
Unde ornent tumulum Nymphae, nec dicere laudes
Egregias cessant, nec laudibus addere grates,
Laetitiae istius memores, coeloque receptae
Parthenidis festum gratati rite triumphum.

---

ECLOGAE VARIAE.

       

---

ECLOGA I. RIVI.

TYRSIS. TITYRUS.

 
TYRSIS. Tityre quid cessas? juvat ire, et mollibus auras
Cantando mulcere modis, dum candida spirat
Tam puro sub sole dies, nos dulcia rura,
Nos habeant colles, juvat ire, et quaerere fontes.
 
TITYRVS. Haud procul hinc sincerus aquae se murmure rauco
Fons agit, humenti nympham sub rupe latentem
Flere putes, mollesque oculis evolvere guttas.
Tum varia expressa se per divortia guttae
Agglomerant, qua rupit iter per caeca viarum
Spiramenta latex, collectus cogitur humor
Rupe sub exesâ, rivumque orditur; at ille
In vallem elapsus, fugienti vortice fertur
Avius, invitaque fugam molitur arenâ.
Saepe illum Dryades, saepe illum è gramine nymphas,
Affines fonti nymphas, dum sistere tentant,
His perhibent frustra profugum invitasse querelis.
 
Rivule quo properas celeres quo, currere pronus,
Moliris fugitivus aquas? Ut inhospita praeter.
Arva fluas, indigna tuis erroribus arva.
Nec patrii te fontis amor, maternaque rupes,
Non natale solum, non te, quae plurima circum
Litus habet cognata Dryas, non limen avitum,
Non ipsi tete profugum tenuere penates.
Quid matrem fugis? Heu matrem,quae carcere rupto
Te primum tenues dedit ire in luminis auras,
Perque suos reptare sinus, et rupe sub ima
Crescere, nascentem te suscepisse sorores
Naiadas, et molli circum cunabula musco
Induxisse ferunt, thalamos praetexuit arbos
Plurima, et aestivos fregere umbracula soles.
Quis praeceps erroris amor? Quae tanta voluptas
Et fugere, et cursu fluctus lassare perenni?
 
Eia agite, objecti vinclis retinete fugacem
O lapides! se densa fugae interponat arena.
Ille autem offensas iratâ aspergine cautes
Increpat obnixus, fundoque allisus iniquo
Captivos querulo suspirat murmure fluctus.
Nec tantae profugum illecebrae, nec blanda rebellem
Vincla tenent; qua forma loci declivior, illac
Praecipitat, jamque imbelles assurgere in iras
Audet, et exiguo jam saxa lacessere pulsu;
Jam ripae intentare minas, et litora circum
Nec quidquam obstrepere, et spumis aspergere truncos.
Consita nec fontem propter saliceta, nec udum
Jam curat nemus, aut frondenti frigus ab ulmo.
Haerere impatiens fugit, indocilisque teneri.
 
TYRS. Tityre amas rivos, rivos tibi,Tityre, dicam.
Mons ubi vicinas nutu clemente supinus
Inclinat sese in valles, argenteus humor
Liquitur, et cursum in bibula molitur arena
Pauper aquae rivus, quem rupes arida nudas
Effusum in silices aegrè connixa profudit.
Illum adeo undarum tenuem sub luminis auras
Ire prudet, timidosque facit penuria fluctus.
At quando dulces enixâ rupe sub auras
Ire datum est,urgentque viam declivia montis,
Ille vado illisus, per saxa, per obvia quaeque
Haerendo se in opem excusat, vix vallis euntem
Incitat, aut pronis momenta liquoribus addit.
Si lapis, aut lapsus pendenti ex arbore ramus
Objicitur, molles si radix herbida fibras
Egerit, aut fundo si calculus haeserit imo,
Ille moras circum gestit trepidantibus undis
Et trahere, et varios ultro sibi tendere nexus.
Exin furtivos se per devolvere calles,
Multiplicesque iterum reditus, certasque viarum
Ordiri ambages, inopes praetendere fluctus
Errore, atque morâ: tum sic ubi fortè per herbam
Pallet egens animae muscus, se gramen in imum
Multifido insinuat lapsu, juvat usque morari,
Atque fub obscuris consumere cautibus aevum.
 
Saepe illum Dryades, saepe illum è pumice nymphas,
Affines vallis nymphas; dum cogere tentant,
His perhibent frustra torpentem egisse querelis.
 
Rivule, quid tardos lento trahis agmine fluctus,
Et labi paene immemores? ut iniqua secundum
Saxa heu! absumas pretiosam inglorius undam.
Quin age, si qua tuos incendit gloria fluctus,
Rumpe moras, latices rapidis molire fluentis,
Olim aliquod (si fata sinant) in nomen ituros.
Quid cessas? Jejunus ager, subjectaque monti
Te circum suspirat humus: fruticeta liquores
Optavere tuos; ipsi te, Rivule, flores,
Ipsae te quercus, ipsae optavere myricae.
O tibi, si patriis servitum floribus ires
Largus aquae, quae non silvestres munera nymphae,
Quae non vicini pastores serta pararent?
Tu glaucas inter salices, tu florea praeter
Gramina felici flueres purissimus undâ,
Et collisa tuo garritu saxo sonarent.
Languida tu riguo recreares intyba potu,
Sicca tibi fronderet humus, tibi tortus in herba
Cresceret immensum cucumis, tibi pruna ferentes
Florerent spini, tibi latè rura virerent.
Saepe tuam molli ad ripam securus in umbra
Luderet, et tenui pecudes mulceret avena
Tityrus,aut aliquis pastorum è gente Menalcas.
Ipsa tuos potum ad fluctus armenta venirent,
Et formosus oves ageret per gramen Adonis.
Balarent gregibus ripae, mugiret anhela
Vallis, et agresti resonaret arundine pratum.
Ille autem nihilo sese movet ocius, undam
Usque tenet timidus fluere, oblitusque moveri,
Obscurae seu pacis amans, seu fontis egenus,
Sed quid ego haec autem tibi non ignota revolvo?
TITYR. Hoc mihi longaevus quamvis narrasset Amyntas:
Carmine tu puro melior tamen, omnia reddis
Dicendo potiora, tuus licet indigus undae
Plus placuit rivus, quàm noster fontis abundans.
TYRS. Me quoque me faciles Musae fecere poëtam,
Atque, fatebor enim, si carmina forte negassent,
Non tuus hic Tyrsis, non ipse maneret Amyntas.
TITYR. Quis caneret nymphas? nemori quis diceret udo
Affusos latices? quo carmine nostra sonarent
Pascua? quis premeret calamos si Tyrsis abesset?

ECLOGA II. DAPHNIS,

SIVE PASTOR AMANS SCIENTIAE DIVINAE.

 
Daphnis amor Musarum, et agrestibus unica nymphis
Gloria, pastorum Daphnis lenissimus unus
Qui fuit, ingenuas longum informatus ad artes,
Fertur, ubi densâ nigrum nemus ilice frondet,
Anxius isse animi, et vepres penetrasse sub altos
Avius, ac solâ demum sedisse sub ulmo,
Hisque afflictus humi Phoebum implevisse querelis.
 
Phoebe pater, quid me sacrati ad limina templi
Pertentantem aditus, et carmina pura ferentem
Rejicis, atque tuis longe à penetralibus arces?
Spes erat, ut pariter vates, pariterque sacerdos
Per tua templa irem, premeremque altaria donis,
Et nostro divina domus fumaret odore.
Hoc saepe astra mihi, si mens non vana fuisset,
Hoc mihi pastores praedicere saepe solebant,
Dum sua me quondam sperare arcana jubebat
Uranis, atque agrâ perfixum mente tenebat.
Illi saepe meos mea fistula dixit amores,
Mollia dum simae tondent arbusta capellae.
Ipsa autem votis animos faciebat, et aegro
Dum curae sensim ingeminant sub corde, sinebat
Uranis, atque meos ipsa incendebat amores.
Nec mihi nec quisquam Uranidem persuaserit author
Duram adeo,quondam ipsa suos ut spernat amantes:
Nam quosdam vidi post tempora certa repulsos,
Vidi pendentes in limine, sed sua cuique
Fortuna immitis, nulli non Uranis aequa.
Spesque adeo jam me non vana tenebat habendae
Uranidis, quid non miseri speremus amantes?
Cum me, Phoebe, tuo pendentem in limine differs,
Producisque meos in longum tempus amores.
Pastoresque alios stridenti nuper avenâ
Quos vidi miserum per agros disperdere carmen,
Atque rudes, sinerent Mufae, tentare cicutas,
Pastores, tu Phoebe, alios, in templa receptos
Divinae Uranidis mysteria sacra docebas.
His Lycidam informas studiis, his imbuis Aegin,
Ambo rudes, nullis spectatos dotibus ambo.
Et me Castalio dudum jam nectare pastum,
Perque tot et casus, per et aspera quaeque probatum,
Post actos toties obscuro in pulvere soles,
Et pene exhaustam per pascua sola juventam,
Me templi ex aditu prohibes, longeque repellis.
Quod fum animi simplex, inconsultusque favoris,
Neglectus tibi sum, nec qui sim quaeris Apollo,
Quam felix ovium, pecori quam navus alendo.
Ah! quoties multâ ingratam cum sedulus arte
Terram exercerem, et steriles male pinguis arenae
Versarem cumulos, quoties me vidit anhelo
Victum aestu, et solis malesano ardore perustum
Nympharum chorus, et fortem miseratus acerbam est?
Vos testes Musae, testes vos pascua Musis.
At mihi quid porro studium telluris arandae?
Pascendi quid cura gregis? quid profuit usus?
Et frustra cepti per pascua longa labores:
Si divina tuum celas mysteria vacem.
O! mihi speratae si fors arcana paterent
Uranidis, nec, Phoebe, tui me limine templi
Caetera rideret pastorum turba repulsum.
Ipse caput plexae foliis amplexus olivae
Sacra darem, templumque tibi molirer, et aram.
Tum divae Uranidis sperato munere laetus,
Cernerem uti nostros summum se numen in artus
Miscuerit, geminae commercia sacra viderem
Naturae, quae vincla ligent compage perenni,
Quidquid in ambabus dispar fortuna diremit.
Haec nossem,quamquam o! norint, quibus ipse dedisti.
Audiat haec Lycidas simus licet, audiat Aegis
Aegis inops animi, studiorum inglorius Aegis.
Muneribusque tui faciles laetentur amoris.
Ipse autem in silvis, trans flumina, transque reductos
Parnassi colles, solus per rura vagabor,
Mente coquens aegrâ curas, aut valle profundâ,
Sordidus imbre genas, duri fastidia Phoebi
Plorabo, saxisque meos narrabo dolores:
Fors planctu pulsata meo vel saxa loquentur,
Pastorem Daphnim quantum fastidit Apollo.
 
Haec flebat Daphnis, nec quid jam posset, habebat.
Non liquidi fontes, non antra virentia musco,
Non ruris, non urbis amor, non cura peculi
Praeterea, nec erant cantus, nec carmina cordi,
Tantum inter densas corylos, silvamque sub altam
Aeternum fugiebat, ibi fastidia Phoebi
Fontibus et saxis planctu jactabat inani.

ECLOGA III. CONSOLATIO AD DAPHNIM.

URANIS,
sive PASTOR IN URBEM VOCATUS.

 
Venerat autumnus pomis jam laetus, et uvis,
Ex quo animum Daphnis curâ carpebat, et alto
Mentis inops caecum versabat corde dolorem.
Nec Daphnim laetus pomis autumnus, et uvis
Lenierat, dum spes avidi seges implet avaras
Agricolae, dum poma rubent, et praela redundant
Frustratos maestus Daphnis lugebat amores.
Uranidemque amens per devia rura vocabat.
Namque haerere domi, et patrios tolerare penates,
Aut lucem, sociosque pati non cura sinebat.
Umbrae illi nemorum cordi, rivique fugaces,
Abruptaeque jugis, deserta per avia, valles.
Hunc saepe oblitum ferae decedere nocti
Soi abiens vidit plorantem, vidit eundem
Soi rediens longos ducentem pectore questus.
At vatis, Fymbraee, tui te deinde misertum est.
Namque ut nigranti (sic sueverat ille) sub ulmo
Phoebum multa rogans, serâ jam nocte jaceret:
Ecce olli purâ pendens è nube videndam
Se dedit imperio Phoebi delapsa per auras
Uranis, et verbis sic moestum affatur amicis.
 
Daphni, quid indignos aegro sub pectore questus
In longum trahis, et duri fastidia Phoebi
Causando incusas? nec te fastidit Apollo,
Nec tibi prae quemquam posuit, sprevitque labores.
Sed modo jam de se meritum bene mittit in urbem
Urbem illam dominam mundi,Musisque frequentem,
Ut famae curru impositum te deinde per orbem
Differat, atque suis spectatum reddat alumnis.
Tum nec subducti deserto in tramite colles,
Praeterea, nec jam silvae, et loca sola placebunt.
 
Namque Parisiacae species cum te ampla tenebit
Urbis, et effusum passim mirabere vulgus,
Magnificasque domos, atque alta palatia regum,
Perque vias strepitusque virum, sonitusque roratum,
Atque frequentatas studiis popularibus artes,
Tum tristes prudens rerum aspernabere silvas
Hic seu te obliquo sub litore glaucus habebit
Sequana, seu pictos sub flumine nare phaselos
Videris, aut volucres ad ripam ludere currus.
Credo equidem, tum nulla animo suspiria duces.
Mox ubi fortè vagam vagus ipse incesseris urbem,
Quam varios varia objicient spectacula motus?
Seu pontis qua curva novi se machina tollit
Magnanimum Henricum ingenti exultare colosso,
Seu fortè effusos nymphâ Samaritide fluctus
Aspicias, atque undantem per compita turbam.
Seu tibi parte aliâ Luparae tecta alta superbum
Ostendant latus,atque demum praetenta per amplam
Porticus affuso praeter se porrigat amni,
Sive forum, seu magna sacri delubra senatus,
Atque Parisiacae spectacula singula pompae;
Non te jam forsan pecoris, rurisque relicti
Taedebit, nec difficilis fastidia Phoebi
Montibus, et silvis planctu narrabis inani.
Postquam te nostro Musae sub monte poetam
Sacrarint; quo monte magis se jactat Apollo,
Quam vel Parnassi, vel agrestis vertice Pindi.
 
Hic tu forti animo, nec inerti numine dices
Franciadûm pugnas, transmissaque lilia Belgis,
Et tristes curas bellantum, et grandia coepta
Monte super nostro referes, ubi pace sub alta,
Vatibus, et Musis haec otia fecit Apollo.
Tum narrabis, uti positis cessabit ab armis
Fractus Iber; mox ut totum sperata per orbem
Pax ibit, festo pastores carmine pacem,
Pacem ipsi agricolae, pacem omnis rustica pubes
Saepe inclamatam, turbâ plaudente, per aras
Supplicibus votis, et falso farro piabunt.
Hic etiam quaecumque vago rumore feruntur
Accipies. Quo castra loco nunc ponat Iberus?
Quid rerum jam Belgae agitent? quo litore classis
Franca hyemem duret? Quae sit fortuna Sueco?
Quod Marti sit fatum Italo? quibus horrida bella,
Inter Hyperboreas glacies, septemque triones
Sarmata agat studiis, toto ut pugnetur in orbe.
 
Nec tibi si silvae placeant, campique virentes
Defuerint, si visum, ibis saepe inter amoenos
Umbrarum tractus, aut qua se plurima tellus
Induit in flores, et caelo gaudet aperto.
Non pictae florum facies, cantusque volucrum
Proinde aberunt, vallefque cavae, collesque supini.
Hîc virides lucos, et opacum frigus ab umbra
Captabis, pecorique tuo solatia, puros
Monstrabis fontes, et amicos vatibus amnes;
Ipse autem nullo contractus corda colore,
Muscosi caput ad fontis projectus, et herba
Effultus molli, libabis gaudia ruris,
Liber ubi curae, atque ulmi frondentis ad umbram
Ingratos poteris cantando condere soles.
Tum tibi Bellaqueum si fors invisere fontem,
Sive Ruellaeam vicino in rure Napaeam
Contingat, variisque insignes fontibus hortos.
Fallor; Apollineum ni jam gratabere munus.
Haec eadem ut posset, quid non fecisset Alexis?
 
Haec sunt, quae nostrâ voluit te voce monendum
Tymbraeus pater. Ergo animis spem praecipe certam:
Nam te Musae omnes mysteria nostra docebunt.
Dixit, et afflictum Daphnim solata reliquit.

ECLOGA IV. ALPHONSUS.

Nobilis adolescentis praematurum obitum deplorat Poëta.

 
Extinctum dulcis primo sub flore juventae
Ilius Alphonso summe dilectus, et Almon
Ambo pastores, annis florentibus ambo
Montibus in patriis alterno carmine flebant.
Primus ubi gemitus aegro sub corde repressit,
Rupibus haec maerens Ammon jactabat, et auris.
 
Quo ferar? Aut quae me accipiant secreta vagantem
Antra, quibus justi causam narrabo doloris?
Nam postquam rigidi dura inclementia fati
Eripuit nostri Alphonsum solatia ruris,
Desperem, quid enim misero mihi denique restet?
Ille meos habuit, fuerat qui dignus, amores.
Illi, quod poteram, dum viveret, aurea mala,
Aurea mala mei longè lectissima ruris
Donaram, puero Lycidas donata dolebat:
Et sibi quamquam eadem donari mala rogaret,
Non tulit Alcinoë, poterat quae digna videri.
Solus erat, nostra Alphonsus cui dona parabam.
Ah! puer alme, tuo nos ruraque funere perdis.
Triste satis praeceps effusâ grandine nimbus,
Triste rosis urens Boreas, triste imber aristis,
Tempestas ratibus, nostro tua funera ruri.
 
Ipse tuo nuper pendebam laetus ab ore,
Cum mihi Romani laudabas pascua ruris,
Et pingues Tyberis ripas, campique Falisci
Felices herbas, et dulcem Tiburis umbram;
Unde olim Ausonii primum venere coloni,
Et Remus, et frater, campis assueta juventus,
Pastores quondam, ut fama est, oviumque magistri
Sed quid ego haec iterum, nunc tantum ingrata revolvo?
Quin potius, nemorum secessus inter opacos,
Solus amem longis consumere fletibus aevum?
Fortè meo vel erunt lacrymae medicina dolori.
 
Ante tamen myrtum, et ferrugineos hyacinthos
Et casiam, et violas, et candida lilia carpam,
Et cineres, Alphonse, tuos ornabo supremis
Muneribus, spargensque rosas altaria circum
Plorabo, et tenui plorans cum murmure dicam:
Floribus his, suprema tibi jam munera solvo.
His Almon lacrimis, his Ilius ora rigabat.
 
Nam quid ego invisae durem fastidia lucis?
Postquam crudeles superi, crudelia fata
Alphonsum rapuere, mori me denique cogis,
Nuper eras, qui vita, mei nunc causa doloris.
Rumpite pastores calamos, date carmina ventis,
Alphonsus periit, non fert jam carmina tempus.
Ille dabat calamis animos, cantusque movebat:
Illi et erant calami, et cantus, et carmina curae.
 
Vidi ego, caelesti quos nectare nuper alebant
Pierides, Clarii sub vertice montis, olores
Et gemere, et niveo plumas avellere dorso.
Turbatisque ferunt errasse per avia castris
Rupis apes Clariae, sacro quae melle beatos
Saepius Aoniis vates pavere sub antris.
Nam Musis ut apes, Musis ut amantur olores,
Te, Mancine, et apes, et amarunt te quoque olores.
Et tua Pan magnus, Franci Pan arbiter orbis,
Et fidus Pani tua funera sensit Julus.
Senserunt nymphae, senserunt maxima divûm
Numina, quae magni Panis delubra frequentant.
Illum et desertis flevit sub rupibus Echo,
Fleverunt maesti fontes, et murmure rauco
Narravere suos offensa ad saxa dolores.
Flevistis Zephyri, et singultibus interruptis
Musarum extinctos suspiravistis amores.
Ah miserande puer! Postquam te fata tulerunt,
Tantum per silvas, et per deserta locorum
Ibo: meis fontes lacrymis, et flumina crescent.
Alphonsum fontes, Alphonsum flumina flebunt.
 
At Lycidas, puero qui tum suprema parabat,
Mecum, ait, ô pueri, date rura, et spargite flores
Alphonso: Alphonsus fieri sibi talia mandat.
Hunc volucri raptum vidi super aethera curru.
Vesper erat, coeloque rubens jam luna sereno
Undique noctivagos stellarum accenderat ignes:
Cum tenuem, valle ex ima, se tollere fumum
Aspexi, et longo per caelum albescere tractu.
Expectabam animi dubius, quid signa ferebant.
Nec mora, sidereus pictis exercitus alis,
Coelestes forma pueri toto aethere visi,
Impositi Zephyris liquidas volitare per auras,
Et mirum in morem lato proludere coelo.
Tum coetu inmedio Alphonsum super astra volentem
Vidimus insignem radiis, et luce coruscum.
Alphonsum interea nubes, auraeque sonabant,
Alphonsum magno resonabat murmure coelum.
Ipse autem caelo respectans laetus Amyntas,
Exclamat. Superi nunc ô! nunc visa secundent
Praesentes, tanto, post fata, sit omine felix
Alphonsus, coeloque bonus nos spectet ab alto,
Morem sideribus siquando imponat, et astris.
 
Credita res laetis pastoribus: illa per agros
Fama volat, totis pastorum carmina silvis
Certatim Alphonsum celebrant ad sidera raptum.

JESUS LUDENS RURI CUM MATRE.

ODE PASTORALIS^[1],
Qua ruris beatitas commendatur.

 
Ecquis hic autem puer, innocentes
Qui parat lusus ubi prata mollis
Collium flexus, tenuisque rivi
  Unda coronat.
 
Tune stellarum decor, eruditae
Prima naturae facies, supremae
Mentis exemplum, sobolesque magno
  Aequa parenti?
 
Ecce mortali vice mitigatus,
Simplici ludens equitas in agno,
Ipse jam noster patiens vocari
  Pastor, et agnus.
 
Tuque, tu quondam pede qui tonanti
Astra calcabas, volucresque stellas,
Jam super molles violas, et inter
  Lilia ludis.
 
Virgo non natum decet iste ludus
Solis ardentes melius quadrigas
Fraenet, et curru superos volanti
  Urgeat orbes.
 
Antequam caeli spatiosus orbis
Tenderet vastam per inane molem
Ille jam nubes super, atque ventos
  Arduus ibat.
 
Si per herbosos tamen est recessus
Cura ludentem recreasse natum:
Aut reluctanti placet expeditum
  Figere in agno.
 
Hic voluptates, et amoenitatem
Omne rus spirat: sine nube puri
Hic micant soles, Zephyrique blando
  Murmure ludunt.
 
Mollis hic herbâ viret, et tepente
Sternitur musco via, ne rigenti
Fors pedes laedat teneros arenâ
  Callis iniquus.
 
Arbores passis tibi, Virgo, latè
Serviunt ramis, nimiosque soles
Temperant, udo moderatur aestum
  Gramine tellus.
 
Sive lectorum studiosa florum
Quaeris aptandam puero coronam,
Aut amas molli digito comantem
  Carpere myrtum.
 
Hic odoratas genus omne florum
Explicat frondes, rosa purpuratos
Hic sinus, fuscos, violae, nitentes
  Lilia pandunt.
 
Hinc ad aestivum fruticeta solem
Divites tendunt opulenta ramos.
Frugibus felix beat arua largo
  Copia cornu.
 
Terra, quae dorso tumet eminenti,
Sponte se Baccho dedit, at patentes
Fusa per campos Cereri laborat
  Ubere glebâ.
 
Sive te fontes, et amoena lymphis
Prata delectent, ubi blandienti
Garriat laetam querulus per herbam
  Murmure rivus.
 
Non procul leni fluit unda cursu,
Nulla quam turbat ratis inquieto
Remigum pulsu, vacat otiosis
  Ripa phaselis.
 
Una per campos aqua delicatum
Vitreo labens ciet ore murmur.
Blanda labenti simul, et strepenti
  Obstrepit aura.
 
Humidum litus tepet, et palustri
Texitur junco; per aprica rivum
Arva ludentem tegit explicatis
  Frondibus arbos.
 
Quid voluptates memorare pergam
Caeteras ruris tibi praeparati?
Ipsa ridentis plaga ridet omnis
  Ore puelli.
 
Pastor erranti grege feriatus
Inflat argutâ calamos sub orno.
Valle respondet vagus in reducta
  Carmina pagus
 
Interim plaudunt hilarata cantu
Rura, persultat pede pulsa tellus,
Mugiunt valles, ovibusque pastis
  Flumina balant.
 
Personat festo nemus omne plausu,
Ales exultans volat, et sonoris
Cantibus mutas animasse rupes
  Gaudet acanthis.
 
Garrulus surdas Zephyrus volatu
Provocat frondes, ubi purus undae
Humor obliquo per agros laborat
  Serpere cursu.
 
Illa naturae fuit innocentis
Forma, cum prisci niveique mores,
Dumque sub primi bona mens vigebat
  Tempora mundi.
 
Siquid aestivi per agros caloris
Fortè vitalem tepefecit auram,
Obviam ramo nemus imminenti
  Porrigit umbram.
 
Prona se nato simul, et et parenti
Quercus affundit super, et reclini
Incubans natum pariterque matrem
  Fronde coronat.
 
Perge felices agitare lusus,
Virgo, ludentem mea te sonabit
Musa: te semper puerumque, jugi
  Carmine dicam.
 
Sic ames dulcem recreare natum,
Ut tuo vati, miseroque pacem,
Ore quo ridet bonus, et quietem
  Annuat orbi.

---

Notae

1. In qua ruris amoenitas sic describitur, ut inter pastorales lusus locum, non sine causa, habere possit.