| De metaplasmis |
|
DE SINTAXI QVARTA PARTE GRAMMATICES. DE SYNTAXI articulorum.
I.ARticuli cum Nominibus & Participijs in eodem genere, numero, & casu cohærent, vt: der Man / ὁ ἀνὴρ des Mans / τοῦ ἀνδρὸς. die Frawe / ἡ γυνὴ der Frawen / τῆς γυναικός &c.
Proprijs virorum, mulierum, & vrbium nominibus non adduntur articuli, vt: Johannes hat Annen lieb / Iohannes Annam amat. Hirtzberg ligt sechs meilen von Wittemberg / Hirtzberga sex milliaribus distat ab vrbe Vuittemberga.
Pronominibus quosque non præponuntur articuli, nisi possessiuis substantiue politis, vt : mein Vater / meines Vaters. meine Mutter / meiner Mutter. pater meus, patris mei, mater mea , matris meæ. Die meinen lassen dich gruessen / Salutant te mei. Die unsern / nostrates.
Cum genitiuus, qui substantiuo subijcitur, in contextu orationis præcedit : tunc ipsum substantiuum, cui subijcitur, articulo caret, vt: des Herrn Wort / verbum Domini, pro, das wort des Herrn. In meines Vaters hause / in domo patris mei, pro, in dem hause meines Vaters.
Nomini Gott non additur articulus in singulari, nisi subijciatur illi genitiuus, vt: Gottes Wort / verbum Dei, Gott sey ehre / Deo sit honor. Fuerchte Gott / Time Deum. Alles koempf von Gott / à Deo sunt omnia. Cum genitiuo uerò, Der Gott aller Goetter / Deus Deorum. Der Herr der Gott des Himmels / Dominus Deus cœli, Gen. 24.
Idem fit in ijs, quæ absolute ponuntur, hoc est, in quibus non genus aut numerus, sed ligniticatio & res spectatur, vt: Der Herr Himels und Erden / Dominus cœli & terræ. Fuer Gott und Menschen. Coram Deo & hominibus. Talia sunt omnia terra nascentia, vt frumenta, legumina, herba, aromata, metalla, materiæ uestium, & quæ ad penum pertinent, quæ uel mensurantur uel ponderantur, vt: rocken seen / serere olyram. Sallat essen / edere lactucam. Pfeffer dran thun / addere piper. Wein trincken / bibere uinum. Bley schmeltzen / liquefacere plumbum. Sammat keuffen / emere holosericum, &c.
Articulus infinitiuo additus efficit nomen, vt: Das schreiben / des schreibens / etc. Sic Græci dicunt, τὸ γράφειν, τοῦ γράφειν, &c.
NOMINVM.
Substantiuorum.
I.Substantiuum & adiectiuum în eodem genere, numero, & casu cohærent, & adiectiuum semper præponitur, vt: Ein fromer Man / Vir bonus. Ein getrewer Knecht / Fidelis feruus. Ein ehrliches Weib / Honesta fœmina. Numeralibus adduntur etiam singularia substantiua, vt: Vierhundert Man / Quadringenti viri, Gen. 33. Hundert vnd dreiſſig jar / Anni centum & triginta, Gen. 47. Vbi obseruandum, in numeralibus à tredecim vsque ad viginti minorem numerum præponi sine copula, a viginti verò vsque ad centum cum copula, vt: dreizehen / 13. vierzehen / 14. funffzehen / 15. sechzehen / 16. siebenzehen / 17. achtzehen / 18. neunzehen / 19. zwenzig / 20. ein und zwenzig / 21. zwey und zwenzig / 22. drey und zwenzig / 23. vier vn zwenzig / etc. Sic dreissig / 30. vierzig / 40. funffzig / 50. sechzig / 6o. siebenzig / 70. achzig / 80. neunzig / 90. neun und neunzig / 99. hundert / centum. Deinceps centenarius numerus præponitur vsque ad mille, vt, hundert und eins / 101. hundert und zwey / 102. Hundert und drey / 103. etc. hundert und zehen / 110. hundert und eilffe / 111. hundert und zwelffe / 112. hundert und dreizehen / 113. Deinceps millenarius præponitur centenario sine copula, vt: tausend / fuenffhundert / und sieben und siebenzig jar / anni mille quingenti septuaginta septem. Pro ordinalibus post viginti vsurpantur cardinalia vsque ad vltimum, quod ordinale est, vt: Im tausend / fuenffhundert / und sieben und siebenzigsten jar, Anno millesimo quingentesimo septuagesimo septimo, pro Im tausenden / fuenffhunderten / und siebenden und siebenzigsten. Sunt autem ordinalia hæc: Der die das erste / Primus, a, um, ander / 2. dritte / 3. vierde / 4. fuenffte / 5. sechste / 6. siebende / 7. achte / 8. neunde / 9. zehende / 10. eilffte / 11. zwelffte / 12. dreizehende / 13. vierzehende / 14. fuenffzehende / 15. sechzehende / 16. siebenzehende / 17. achzehende / 18. neunzehende / 19. zwentzigste / 20. dreissigste/ 30. vierzigste / 40. fuenfzigste / 50. sechzigste / 60. siebenzigste / 70. achzigste / 80. neunzigste / 90. hunderte / 100. tausende / 1000.
Substantiuum cum substantiuo genitiuo casu iungitur, vt: Das Wort des Herrn bleibet ewiglich / Verbum Domini manet in æternum. Die furcht des Herrn ist der Weisheit anfang / Initium in sapientiæ timor Domini.
Substantiua, quæ patriam, gentem, & officium seu professionem signisicant, cum genitiuo construuntur, vt: Er ist seiner geburt oder landart ankunfft ein Meissner / Natione Misnensis est. Er ist seins Handwercks ein Schuster / Arte sua lutor est, artem exercet sutoriam. Latini ablatiuo utuntur, vt, natione Syrus, professione medicus.
Duo substantiua in eodem casu iunguntur per appositionem, vt: Gott der Herr / Deus Dominus. Herr Gott Vater / Domine Deus pater.
Substantiua uoluntatem aut facultatem significantia infinitiuum post se regunt, cum præpositione Zu / vt: Zeit zu sagen / Tempus dicendi. Gelegenheit zu thun / Occasio faciendi. Fuerfatz recht zu thun / Propositum recie faciendi. Begirde zu haben / Cupiditas habendi.
Adiectiuorum.
I.Duo adiectiua uni subtantiuo adduntur, uel intercedente copula, uel sine copula, vt: Ein fromer und getrewer Knecht / Bonus & fidelis seruus. Ein sein gut herzte / Cor bonum & purum. Ein lang weis kleid / Stola candida.
Numeralia à tredecim ad viginti efferuntur sine copula , minore numero præposito: Innumeralibus post uiginti incerponitur copula, vt dictum est in prima regula de substantiuis.
Adiectiua neutro genere pro substantiuis usurpata substantiuorum more genitiuos affumunt, vt: Viel des boesen / Multum mali. Wenig des guten / Parum boni. Der narrheit ist viel in jm / der klugheit wenig / Multum est in ipso stulticiæ, sapientiæ parum.
Comparativo subijcitur particula Denn / cum nomine eius rei, cum qua fit comparatio, vt: Gold ist besser denn Silber / Aurum melius est que argentum. Latini ablatiuo vtuntur. Adduntur etiam comparatiuo particulæ je & desto / vt: Je lenger / je lieber / Quanto diutius, canto gratius. Je elter / je erger / Quanto ætate profectior, tanto deterior. Je reicher / je kerger / quo ditior, eò tenacior.
Superlativo subijcitur præpositio unter uel uber / uel in / vt: Der beste unter allen / Optimus inter omnes. Der fuertrefflichste uber alle / Præstantissimus omnium. Der reichste in der ganzen stad / Ditissimus in vrbe.
Adiectiua quæ copiam, noticiam, participationem, dignitatem, reatum. & his contrarium significant, genitiuo construuntur, vt: Sie sind voll suesses Weins / Pleni sunt musto. Des schreibens satt und uberdruessig / Satur & pertæsus scriptionis. Ich will dein eingedenck uel eindencken sein / ero tui memor. Ich bin des gewiss / Certus sum huius rei. Du bist des nicht werdt uel wirdig / Non es hoc dignus. Teilhafftig der Suenden / Peccaci particeps. Des Gerichts schueldig / Reus iudicij.
Quæ deliderium & studium significant , requirunt præpositionem nach uel auff cum suo casu, uel infinitiuum cum præpositione zu / loco gerundij. vt: Luestern nach diesem oder jenem / Appetens huius uel illius. Beflissen auff lauffen / Compotationi deditus. Beflissen auf die narung / Studiosus rei familiaris. Begirig zu sehen / Cupidus uidendi.
Quæ partitionem aut collectionem significant, requirunt genitiuum pluralem, uel præpositionem unter / aus / in / cum suo casu, perinde ut superlactiui, vt: Unser einer / Vnus ex nobis uel nostrum. Der Buerger einer / Vnus ex ciuibus, quidam ex numero ciuium. Einer unter jnen / Vnus ex ipsis. Einer aus dem hauffen / Vnus ex numero. Etliche aus der Stadt / Aliqui ex oppidanis. Viel Volcks / Magna turba. Ihrer viel / Multi illorum.
Datiuo construuntur, quæ fauorem. utilitatem, facilitatem, similitudinem, uicinitatem, & cognationem significant, uel contrà, vt: Er ist mir guenstig / geneigt / wolgewegen / unguenstig / feind / gehessig / etc. Est mei studiosus, propenso & beneuolo animo in me, infensus, inimicus, mihi & c. Es ist mir schedlich / nuetz / glit / gesund / Est mihi noxium, utile, bonum, salubre. Es ist ihm leicht / schwer / lieb / angenem / Est illi facile, difficile, gratum, acceptum. Das ist jenen gleich / ehnlich / ungleich / fremdd / Hoc illi simile est uel æquale, deforme, dissimile uel inæquale, alienum. Er ist uns nahe / befreund / verwand / etc. Est nobis propinquus uel uicinus, coníunctus, cognatus.
Accusatiuo construuntur, quæ mensuram, magnitudinem, spacium, diastantiam, rempus, & ætatem significant, vt: Drey elien lang / breit / hoch / tieff / weit / dike / Tres ulnas seu cubitos longum, larum, altum, prosundum, amplum, crassum. Drey meilen lang / Longitudine trium milliarium. Zwo stunden lang / Spacio duarum horarum. Zwelff jar alt / Annos natus duodecim &c. Vsurpatur & genitiuus, vt: Einer hand breit / Latitudine palmi. Eines fusses breit / Latitudine pedis. Eins jars alt / Anniculus.
Ablatiuus instrumentum, causam, materiam, aut partem significans, subijcitur adiectiuis & participijs cum præpofitione: Instrumentum quidem ad cum præpositione mit / vt: mit ruten gesteupt / Virgis cæsus. Mit der faust geschlagen / Pugno percuſfus. Mit dem Schwerdte getoedtet: Cauffa uerò cum præpositione von uel an / vt: Er ist muede von arbeit / Feſſus labore. Truncken vom wein / Ebrius uino. Kranck am fiber / Gestorben an der Schwindsucht / Laborans febri, mortuus phthiſi: Materia autem cum præpositione aus uel von / vt: Von gold gemacht / Ex auro factus. Aus Holze geschnitzt / Exculptus è ligno: Pars denique cum præpositione an / vt: Er ist lahm an henden und fuessen / Pedibus manibus que claudus. Zart / rein am leibe / Corpore tenero, Mundus corpore.
Adiectiua voluntatem aut facultatem significantia requirunt præpositionem zu cum suo casu uel infinitiuo, vt: Er ist geschickt zu dem dinge / Aptus seu idoneus ad hoc. Bereit und willig zu thun / Paratus & promtus ad faciendum.
Formulæ laudandi & vituperandi efferuntur trifariam : 1. Vel per geminum genitiuum adiectiui & substantiui, vt: Ein Weib schoener gestalt / Fœmina vultus speciosi. Ein Man grosses verstandes / Vir magni iudicij. Boeser art / Prauæ naturæ: 2. Vel per geminum ablatiuum adiectiui & substantiui , cum præpositione von / vt: Ein Weib von schoener gestalt / Forma speciosa. Von guter art / Bona natura. Von grosser kunst / Præstans arte: 3. Vel per præpositionem an uel von cum suo casu post adiectiuum, vt: Klar am leibe / Corpore tenello. Geschlanck am leibe uel von leibe / Corpore gracili. Schoen von gestalt / Pulcra forma.
DE SYNTAXI PRONOMINVM.
I.PRonomina cum substantiuis eodem Genere Numero & Casu cohærent, vt: Der Man / Hic vir. Jens Weib / Illa mulier. Mein Vater / Pater meus. Meins Vaters / Patris mei. Meinem Vater / Patri meo. Meinen Vater / Patrem meum. Meiner Mutter / Matris & matri meæ.
Relatiuum cum antecedente substantiuo in eodem genere & numero consentit, casu uero verbo respondet, vt: Der Bote / welchen du zu mir gesandt hast / Tabellarius quem ad me misisti. Die Magd / welche bey dir gedient hat / Ancilla quæ tibi feruiuit. Das Buch / welchs ich dir geschickt habe / Liber quem ad te misi. Alle die an ihn gleuben / Omnes qui credunt ine eum. Relatiui loco ponitur aliquando is particula so, vt: Alle so an ihn gleuben: Aliquando particula da uel da / cum præpositione postposita, vt: Das Buch dauon du mir schreibest / Liber de quo scribis. Das Pferd darauff er reit / Equus quo vehebatur.
Pronomen interrogatiuum was / cum particula fuer / omnium generum, numerorum & casuum substantiuis præponitur, vt: Was für ein Man / Qui vir uel qualis vir, uel cuiusmodi vir? Was für eine Frawe / Quæ fœmina? Was fuer ein Thier / Quod uel quale animal? Was fuer Leute / Qui homines? Was fuer Leute meinstus? Quos homines dicis? Was fuer Buecher soll ich keuffen ? Quos aut quales aut cuiusmodi libros emam?
Cum actio in agentem transit, vtimur accusatiuo primitiui, vt: Er hat sich getoedtet / Interfecit se, Manus sibi attuit: Cum uerò in alium, utimur accusatiuo relatiui, vt: Er hat in getoedtet / Interfecit ipsum. Cæteri casus diftinguuntur particula selbs / quæ plerũque reciproco additur , vt: Er hat seiner vergesessen / Oblitus est ipsius. Er hat sein selbs vergessen / Oblitus est sui. Er hat jm das leben genomen / Eripuit ipsi uitam. Er hat im selbs das leben genomment / Eripuit sibi uitam. Ablatiuus ace homens cuſatiuo ſimilis eft, vt: Er hats von jm gestossen / Repulit ab illo. Er hats von sich gestossen / à se repulit. Post verbum primæ uel secundæ personæ nunque sequitur reciprocum, vt: Wir haben uns vertragen / Composita est inter nos controuersia, non wir haben sich vertragen.
Personarum seu indiuiduorum numerus indicatur præposita particula selb numeralibus ordinalibus, vt : Er koempt selbdritte / Habet duos comites.i. venit cum duobus, & ipse est tertius. Er reit selb vierde /.i. mit vier Pferden / Equis quatuor, seu stipatus equitibus tribus, ipse quartus.
DE SYNTAXI VERBORVM PERSONALIVM.
Nominatiuus ante Verbum.
I.NOminatiuus pręcedit verbum personale, vt: Ich will / Du schreibest / Er saget. Mein Bruder hat mir geschrieben / Scripsit ad me frater meus. In interrogationibus postponitur verbo nominatiuus, vt: Soll ich? Wiltu? Hat er? Sagts Johannes? Koempt der Vater? Debeo'ne? Vis'ne ? Ait'ne Iohannes ? Venit'ne pater?
Duo Angularia postulant verbum plurale, vt: Mein Vater und Brudersind komen / Pater meus & frater meus uenerunt. Cum nominatiui sunt diuersarum personarum, respondet uerbum personæ digniori. Est autem prima dignior secunda, & secunda dignior tertia, vt: Ich und du wollen gehen / Ego & tu ibimus, non woellet. Du und er soellet / non soellen.
In conclusionibus & relationibus sæpe dissimulantur pronomina, & auxiliares particulæ præteritorum habe & bin per omnes personas, vt: Begere derhalben / Peto igitur, pro ich begere. Wollest derhalben / Velis igitur pro du wollest. Ist derhalben an euch meine bitte / Peto igitur à uobis, pro, es ist. Solt derhalben wissen / Scito igitur. Es ist also wie ich dir geschrieben / Est ita, ut scripsi, pro, geschrieben habe. Wie du geschrieben / Wie er gesagt / subintelligitur hast & hat. Wie wir droben angezeiget / Vt suprà demonstrauimus. Wie ir uns bericht gethan / Vt certiores nos fecistis. Wie sies befunden / Vt cognouerunt, subintelligitur haben / habet. Nach dem es also geschehen / wie ich / du / er / jr / wir / sie bericht worden / Quod cum ita factum sit, ut certior factus sum, es, est, ut certiores facti sumus, estis sunt, subintelliguntur particulæ bin / bist / ist / sind / seid.
Infinitiuus aut tota oratio infinitiua pro nominativo ponitur, vt: Borgen macht sorgen / æs alienum (datum uel acceptum ) curas parit. Alteri enim incumbit necessitas soluendi & reddendi, alter timet, ne suum perdat. Sorgen macht alt und ungestalt / Curæ senium afferunt, & vultus mutant. Viel heuser bawen will Geld haben / Ad ædificia extruenda requiruntur sumtus. Eim jeden trawen ist nicht gut / Denn niemand weis eins andern mut / Cuiuis fidere non est tutum, propter occultas hominum naturas.
Vocatiui imperatiuis secundæ personæ præponuntur, vt: O Jesu Christ erbarm dich mein / Miserere mei Iesu Christe. Sæpe vocatiui sine Imperatiuis, sæpe Imperatiui sine vocatiuis in oratione ponuntur, vt: Herr Gott dich loben wir / Te ô Domine Deus Iaudiabus extollimus. Juda / du bists / dich werden deine Brueder loben / Iuda te laudabunt fratres tui, Gen. 49. Thu das / Fac hoc, Gehe bald / Ito que primum.
Nominatiuus post
verbum.
I.Verba substantiua præcedunt & sequuntur nominatiui, vt: Gott ist die liebe / Deus est caritas. Ich bin der Weg / die Warheit / und das Leben / Ego sum via, veritas & vita. Conuenit autem verbum in numero cum nominatiuo digniore, vt: Sie sind ein anfang dieses hadders / Illi sunt principium & fons huius controuersiæ. Die Menschen sind Gottes geschepff. Homines sunt creatura Dei. Dis sind die heiligen Zehengebot / Hæc sunt decem præcepta. Das sind die zwelff Stemme Israël / Hæ sunt duodecim tribus Israël. Gen. 49. Dis sind die Namen der Kinder Israel / Hæc sunt nomina filiorum Israël. Gen. 46.
Eadem est constructio verborum nuncupandi, & cæterorum, cum gestus aut status significatur, vt: Christus wird ein Samariter genennet / Christus nominatur Samarita. Er trinckt nuechtern / Bibit ieiunus. Er schlefft sicher / Dormit securus. Er leufft eilend / Currit festinans.
Genitiuus post verbum.
I.Quæ possessionem aut proprietatem significant, genitiuum requirunt, vt: Das haus ist meines Vaters / Hæ ædes sunt patris mei. Dieser Spruch ist dieses oder jenes Apostels / Hoc dictum est Apostoli huius uel illius.
Genitiuo construuntur uerba fruendi, utendi, abstinendi, egendi, priuandi, admirandi, insimulandi, memosiæ & obliuionis, vt: Ich geniesse des / Fruor hac re. Ich will deines raths gebrauchen / Vtar consilio tuo. Enthalt dich des / Abstine ab hoc. Der Herr bedarff jr / Dominus his opus habet. Ich muss des entberen / Cogor hoc carere. Einen seines guts berauben / Spoliare aliquem bonis suis. Ich verwundere mich des / Miror hoc. Er wird eines diebstals beschuldiget / Infimulatur furti. Gedencke mein / Memento mei. Vergiss mein nicht / Ne obliuiscaris mei. Sed uerbo dan urendi, memoriæ & obliuionis additur etiam accusatiuus rei, vt: Ich habe das gebraucht / Vsus sum hoc. Ich will das mercken oder gedencken / Ero huius memor. Ich habe das vergessen / Oblitus sum hoc. Additur etiam uerbo memoriæ præpositio an cum accusatiuo, vt: Gedenck an mich / Recordare mei. Ich gedencke an jn / Recordor eius : Et verbo abstinendi præpositio von cum ablatiuo, vt: Ich will mich von dem dinge enthalten / Abstinebo ab hac re: Et verbis admirandi præpositio uber cum abla tiuo, vt : Ich verwundere mich uber dem / Miror super hoc. Sie entsatzten sich uber seiner rede / Obstupescebant super sermonibus eius.
Datiuum requirunt verba dandi, adimendi, attribuendi, remittendi, sequendi, imitandi, resistendi, auxiliandi, optandi, imperandi, parendi, obsequendi, cedendi, seruiendi, narrandi, assimilandi, vt : Ich gebe dir / Do tibi. Vergib mir / Remitre mihi. Folge mir / Sequere me. Ich wuendsche dir glueck / Gratulor tibi. Gott widersteher dan Hoffertigen / Deus superbis resiftir. Hilff mir / Iuua me. Ich befehle und gebiete dir / Mando & impero tibi. Er gehorcht mir / Obremperat mihi. Ich will dir dienen und zu willen sein / Morem tibi geram. Ich sage dir / Dico tibi. Weiche diesem / Cede huic. Ich vergleiche dich einem Hunde / Assimilo te cani.
Accusatiuus post verbum.
I.Actiua verba omnia accusatiuum asciscunt, vt: Lobet den Herrn / Laudate Dominum. Ich schreibe einen Brieff / Scribo literas uel Epistolam. Similiter & Neutra, sed accusatiuum cognatæ significationis, vt: Ich gehe einen fernen weg / Iter longinquum suscipio.
Transitiuis adduntur duo accusatiui, vt: Ich lere dich die kunst / Doceo te hanc artem. Ich will dich etwas fragen / Interrogabo te aliquid. Das bitte ich dich / Oro te hoc. Sed alter accusatiuus sæpe in infinitiuum mutatur, vt: Ich lere dich lesen / Doceo te legere. Ich lere dich deutsch reden uel die deutsche Sprache / Doceo té Germanicè loqui, uel linguam Germanicam.
Nomina mensuræ, spacij & temporis continui in accusatiuo subijciuntur verbis, vt: Ich habe drey tage gereiset / Triduum uel tridui iter feci. Hirtzberg ligt drey meilen von Torgaw / Hirtzberga distat Torgauia milliaria tria, uel milliaribus tribuse. Dis Fass helt sechss Eimer / Dolium hoc capit sex amphoras.
Verba emendi & uendendi præter accusatiuum rei construuntur cum accusatiuo precij, intercedente præpositione umb uel fuer / vt: Ich habs umb drey pfenning gekaufft / Emi tribus nummis. Keuffe für drey Pfenning semmel / und fuer drey pfenning brot / Eme tribus nummis similam, & totidem nummis panem. Man gibt einen scheffel rocken umb neun groschen / Modius olyræ uenditur nouem duodenarijs. Verbum ualere seu licere præpositione non indigit, vt: Ein scheffel haber gilt vier groschen / Modius auenæ uenditur quatuor duodenariis. Was gilt ein scheffel? Quanti uenditur modius?
Ablatiuus post verbum.
I.Passiuorum proprius casus est ablatiuus cum præpositione von uel aus / vt: Ich werde von im gehasset / Odio habeor abillo. Ich bin von jm geschlagen worden / Cæsus sum ab illo. Ich werde von jm geliebet / Amor ab illo. Ich werde von jm verfolget / verachtet / etc.
Ablatiuo casu verbis subijciuntur, quæ causam, instrumentum, materiam, vel modum actionis significant, sed intercedente præpositione mit / an / aus / von / fuer / vt: Er zittert fuer furcht / Tremit metu. Er schlug ihn mit der hand / Manu illum verberabat seu pulsabat. Isade Er schnitzt aus holz allerley / Ex ligno fabricat uaria. Er ligt am Fiber / Laborat febri. Er hat mit betrug gehandelt / Dolo edit.
Nomina temporis non continui efferuntur in ablatiuo cum præpositione, vt: Er koempt bey nacht / uel, in der nacht / Noctu uenit. Es ist am tage geschehen / Interdiu factum est. Auff den montag will ich dirs geben / Ad diem Luna dabo tibi. Im sechsten monden / Mense sexto. Item cum particula bis / vt: Bis montag wird er komen / Ad diem lunæ uensturus est. Interdum & Genitiuus vsurpatur, vt: Des nachts / Noctu. Des tags / Interdiu. Des jars dreymal / Ter quotannis uel singulis annis.
Locorum nomina.
I.Ad locum significantes utimur accusatiuo, cum præpositionibus gen / in / auff / zu. 1. Cum nomen est proprium urbis, oppidi, aut pagi, utimur gen / vt: Ich zihe gen Leipzig / Proficiscor Lipsiam. Quam constructionem imitacur Get appellatiuum himel / vt: Gen Himel fahren / Conscendere cælum. 2. Cum nomen est appellatiuum, utimur in uel auff / vt: In die Kirche gehen / Ire in templum. Ins holtz / In syluam. In die stube / In hypocaustum seu uaporarium. Auffs Feld / Rus. Auffs dach steigen / Conscendere tectum. Auff die Cantzel / Suggestum. 3. Cum nomen est personæ, vtimur zu / vt: Ich gehe zum Vater / Eo ad patrem. Ich will zu jr gehen / Ibo ad illam. quam constructionem imitantur & ea, quæ congregationem hominum significant, aut line præsentia & frequentia hominum non fiunt, vt sunt: Kirche / Predigt / Hochzeit / Kirchweihe / Kindteuffen / Wolleben / Nachtmal / Jarmarckt / Messe / Zeche / Malzeit / Essen / Tisch / etc. Zur Predigt gehen / Ire in concionem, & etc.
In loco significantes vtimur ablatientuo cum præpositionibus in / zu / auff. Nominibus vrbium & pagorum additur præpositio zu / vt: Er ist zu Leipzig / Est Lipsiæ. Er wohnet zu Bendeleben / Bendelebij habitar. Es ist zu Northausengeschehen / Northusæ factum est. Cæteris appellariuis adduntur in uel auff / vt: Im hause / In ædibus. In der Kamer / In cubiculo. In der Schuessel / In patina. Im Becher / In calice. Im felde / In agro. Auffm felde / Ruri. Auff der banck / In scamno. Auff der erden / Humi.
De loco significantes utimur ablatiuo cum præpositione von uel aus / vt: Er koempt von Leipzig / Venit Lipsia. Er ist von Leipzig / Lipsensis est. Er koempt vom felde / Venit rure uel ex agro. Aus der Stad / Ex urbe, ex oppido. Aus der Stuben / aus der Kamer. Nominibus regionum additur aus / vt: Er koempt aus der Schlesig / Venit ex Silesia. Sie ist aus Morenland / Ex Æthiopia vsque est.
Per locum significantes utimur Accusatiuo cum præpositione durch / vt: Durch Leipzig / Durch die Stad / Durch die Schlesig / Durch das Land Meissen / etc.
Infinitiuus post verbum.
I.Infinitiui adduntur verbis significantibus, sensum, aut uoluntatem, aut facultatem, vt: Ich hoere singen / Audio cani. Ich sehe sie komen / Video illos uenire uel uenientes. Ich will gehen / Ibo. Ich soll und muss die warheit sagen / Cogor uerum dicere. Ich kan und mag nicht zancken / Nec possum nec uolo rixari. Ich thar nicht sagen / Non ausim dicere.
Cæteris verbis adduntur infinitium cum particula zu / & fiunt gerundia & supina, vt: Ich kome zu sehen / Venio uisum uel ad uidendum. Ich gehe hin zu schawen / Eo spectatum uel ad spectandum. In compositis præpositio auellitur à uerbo intercedente particular zu / vt: Ich kome jn anzusprechen / Venio ipsum compellatum, uel ad compellandum ipsum. Auff zumachen / Ad aperiendum. Abzuschreiben / Ad describendum, &c. Excipiuntur composita cum be / ver / zer / & in quibus uerbum non præpositio sustinet accentum, quæ integra manent, vt: Ich gehe hin zu bereiten / Eo ad parandum. Zu verstoffen / Ad repudiandum. Zu zerstoeren / Ad deftruendum. Zu uberlesen / Ad perlegendum. Zu widerlegen / Ad refutandum, etc.
DE SYNTAXI IMPERSONALIVM.
I.IMpersonalia, quibus man præponitur, ante se casum non habent, post se uerò plerunque eos, quos recipit uerbum personale, unde formantur, vt: Man isset / Editur. Man trickt / Bibitur. Man sagt / Dicitur. Man schlege jn / Verberatur. Man seufft eitel Wein / Bibitur merum uinum. In contexu orationis, cum casus, aduerbia, aut præpositiones, quæ alias uerbis subijciuntur, impersonalibus præponuntur, tunc particula man ipsis postponitur, vt: Tag und nacht seufft man / Dies noctes que potatur, pro man seufft tag und nacht. Zum Wein geht man lieber denn zur Kirchen / Ad tabernam uinariam concursus est frequentior, quam ad templum, pro, Man geht lieber zum Wein denn zur Kirche. Idem fic in interrogationibus, vt: Leut man? Pulsarur? Singt man? Canitur? Jsset man? Editur ?
Quibus particula es præponitur, eorum alia cum daciuo, alia cum accusatiuo construuntur, alia casum habent nullum.
1. Pathetica & desideratiua construuntur cum accusatiuo, vt: Es rewet mich / uel, Mich rewet / Pœnitet. Mich gelueft / verdreust / jamert / verlangt / huengert / duerstet / schleffert / wundert / etc.
2. Cæteris ferè additur Datiuus, vt: Mir hat getrewmet / Somniaui. Mir gebuert / gezimet / gefelt / behagt / schadt / begegnet / widerferet / etc. In his quoque cum obliquus præponitur, particula es omitticur, vo: Es trewmet mir / uel, Mir trewmet. Es hat mir getrewmet / uel, Mir hat getrewmet : Sic in superioribus, Es rewet mich / uel, Mich rewet / etc.
3. Impersonalia exemtæ actionis casu non indigene, vt: Es regnet / es schneiet / es schlosset / es hagelt / es donnert / es blitzt / Pluit, Ningit, Grandinat, Tonat, Fulgurat.
DE SYNTAXI PARTICIPIORVM.
I.PArticipia cum suis substantiuis eodem genere, & casu cohærent, vt: Ein bruellender Lewe / Leo rugiens. Reissende Wolffe / Lupi rapaces.
Participia uerbis subiecta gestum aut statum indicant, perinde ut adiectiua, vt: Er koempt reitend uel geritten / Venit equitans seu equo. Er sitzt angebunden / Seder uinctus aut constrictus. Er hats wissend gethan / Fecit sciens.
Participia regunt casum uerborum suoram, sed rarissime usurpantur in lingua Germanica: Aduerbia uerò & præpositiones cum suis casibus sæpius regunt, vt: Unfleissig geschrieben / Negligenter scriprus, a, um. Von Leipzig gebracht / Lipsia aliatus. Zu Franckfurt gekaufft / Francoforti emtus. Aus dem Hause gestolen und enttragen / Ex ædibus furtim ablatum & asportatum. Von jederman geliebet / gehasset / Ab omnibus amatus, odio habitus.
DE SYNTAXI AD VERBIORVM.
I.ADuerbia subijciuntur uerbis, & eorum participijs, ad explicandas actionum & passionum circumstantias, vt: Gehe bald / Ito statim. Kom morgen wider / Cras redi. Eilends gethan / darnach betracht / hat manchen in gros schaden bracht / Præpropere facta ante considerationem maximo nonnullis fuerunt damno & nocumento.
Adijciuntur & nominibus adiectiuis aduerbia, & inter se coniunguntur, intendendi uel minuendi gratia, vt: Sehr zornig / Valde iratus. Gar bald / Quamprimum. Fein hoefflich / Egregiè ciuiliter. Nur einmal / Semel tantum, Je eher / je besser / Quò citius, eò melius, Quanto ocyus, tantò gratius.
Cum genitiuo construuntur aduerbia loci cis & vltra significantia, vt: Jenseit des Jordans / Trans Iordanem, Iohan. I. Disseit des wassers / Cis flumen. Inuenitur tamen & jenseit dem Jordan / Gen. 50.
Affirmandi laut / krafft / vermoege / construuntur & ipsa cum genitiuo, vt: Laut seiner wort / Vt sonant uerba eius. Krafft seiner wort / Viuerborum ipsius. Vermoege des befehls / Iuxta sententiam mandati.
Aduerbium temporis sint uel seit / & aduerbium exclamandi weh / construuntur cum datiuo, vt: Sind der zeit / Ex illo tempore. Seid dem mal / Ex illo tempore. Weh dir / Væ tibi.
Aduerbio congregandi sampt additur ablatiuus, perinde ut præpositioni mit / cuius significationem habet, vt: Sampt allen Creaturen / Vnà cum omnibus creaturis.
Duæ negationes Germanis perinde vt Græcis magis negant, Vt: Sags niemand nicht / Ne dixeris cuique. Kein Mensch nicht / Nemo hominum
Hæc aduerbia mutuò se consequuntur in oratione, & cola efficiūt: Wenn / denn: Solang / bis : Soweit / bis: Wie / also: Gleich wie / also: Et je je / quæ comparatiuis adduntur, vt: Je eher / je besser / Quantò citius, tanto melius.
DE SYNTAXI CONIVNCTIONVM.
I.COniunctiones autem orationem ordiuntur, aut noma orazione superiori annectunt, aut similia coniungunt, vt: Wiewol ich mich zu dir und den deinen alles gutes und aller freundschafft versehe / Jedoch fellt jetzt eine solche gelegenheit fuer / darbey ichs pruefen kan und erkennen / etc. Etsi de te tuis que omnia bona & amica mihi promitto: tamen ea nunc offert se occasio, qua id experiundo cognoscere queam. In hac periodo orationem inchoat wiewol: nouam superiori annectit jedoch: und similes casus & modos coniungit.
Hæ coniunctiones sibi correspondent, & in oratione mutuò sese consequentes colon efficiunt: Wiewol / Etsi. Jedoch / Tamen. So schon / Quanque. Doch vel dennoch / Tamen. Zwar / Quidem. Doch / Tamen. Nicht allein / Non solum. Sondern auch / Sed etiam. Entweder / Aut. Oder / Aut. Weder / Noch / Neque neque. Nec nec, etc.
Coniunctiones ratiocinatiuæ, & ex aduersariuis doch & aber / indifferenter præponi & postponi possunt, vt: Derhalben will ich / etc. Igitur uolo, Vel, Ich will derhalben / Volo igitur. Completiuæ fere postponuntur: Cæteræ præponuntur omnes.
Coniunctio halben / cum genitiuo construitur, vt apud Græcos ἕνεκα, vt: Deines Sons halben / Filij tui caussa, & semper casui postponitur, & pronominibus primitiuis addit in fine, vt: Meinethalben / Mea caussa. Deinethalben / Tua caussa. Seinethalben / Eius caussa. Unserthalben / Nostra caussa, & c. Idem fit cum particulis wegen & willen / nisi quod præpositiones adduntur, vt: Von seinet wegen / Ipsius nomine. Umb meinet willen / Propter me, Mea caussa.
Vt coniunctio caussalis eandem ferè habet constructionem apud Germanos, quam apud Latinos, vt præsenti verbo præsens coniunctiui, & imperfecto imperfectum subijciatur, vt: Ich gebiete dir / das du ausfarest / Impero tibi ut exeas. Ich gebot dir / du soltest das thun / Mandabam tibi ut hoc faceres.
Coniunctioni So correspondet eadem repetita, vt: So du das thust / so wirstu leben / Si feceris hoc, uiues. Interdum tamen prior, interdum posterior, interdum utraque omittitur per Eclipsin: Prior, vt: Hastu geld / so bistu ein Held / Si es diues , magni fies: Pro, So du geld hast / so bistu ein lieber Gast / Si habes pecuniam, optatus uenis. Posterior, vt: So du morgen zu mir koempst / will ich dirs geben / Sicras ad me uenies, dabo tibi: pro, so will ich dirs geben. Vtraque, vt: Koempt er / ists gut / Koempt er nicht / ists gleich so viel / Si uenerit, bene est: Sin minus, idem est: Pro, So er koempt / so ist es gut / So er aber nicht koempt / so ist es gleich so viel.
DE SYNTAXI PRÆPOSITIONVM.
I.ACcusatiuo construuntur præpositiones hæ, Durch / on / vmb / wider / vt : Alle ding sind durch dasselbige gemacht / und on dasselbige ist nichts gemacht / etc. Omnia per ipsum facta sunt, & sine ipso factum est nihil. Vmb die Stad / Circum vrbem. Wider mich / Contra me. Sed ex his vmb cum cau. sam significat, idem quod ἕνεκα, assumit particulam willen loco accusatiui intercedence genitiuo, vt: Vmb deines Sons willen / Filij tui caussa. Vmb meinet willen / Mea caussa.
Ablatiuo construuntur hæ, Aus / ausser / bey / mit / nach / ob / von / vor / zu / vt: Aus dem Hause / Ex ædibus. Bey mir / Apud me. Mit mir / Mecum. Nach mir / Post me. Ob jm / Super uel pro ipso. Ob allen / Supra omnes. Von jm / Ab ipso. Zu jm / Ad ipsum. Sed possit hîc aliquis suspicari hos esse Datiuos, cum in utroque numero omnium declinationum datiuus & ablatiuus apud Germanos sint similes, & Græci etiam dicant παρ' ἐμοὶ, ξὺν ἐμοὶ. Huic ego opinioni cur non assentiar, facit pronomen reciprocum, quod ablatiuum accusatiuo præter morem aliorum, non datiuo habet similem. Inueniuntur autem hæ præpositiones & aliæ cum ablatiuo pronominis reciproci, non cum ob datiuo, Ergo & nomina his præpositionibus addica ablatiui non datiui casus esse necesse est. De similibus enim idem est iudicium, vt: Er hat in von sich gestossen / Repulit illum à se, quia von jm significat repulsionem ab alio. Er lies sie von sich / Dimisit illos à se. Marci 8. Er nam mit sich zween Knaben / Assumsit duos pueros. Gen. 22. Hatte mit sich allerley gueter / etc. Habebat secum omnia bona uel de omnibus bonis. Gen. 24. Die bracht er mit sich in Egypten / Gen. 45. Moses nam mit sich die gebeine beine Josephs / Tulit Moses ossa Iosephi secum, Exodi 13. Item, Bey sich / Apud se. Er nam zu sich die zwelffe / Assumsit duodecim. Lucæ 18. Idem sentiendum de cæteris.
Cum Accusatiuo & Ablatiuo construuntur hæ, An / auff / fuer / gegen / hinder / in / neben / vber / vnter / zwischen. Cum Accusatiuo construuntur, cum motum ad rem, locum, uel personam significamus, vt: Hengs an die wand / Suspende ad parietem. An den hals / De collo. Auff das dach steigen / Conscenderetectum. Fuer mich / Pro me. Setze eins gegen das ander / Alterum contra alterum opponas. Trit hinder mich / Sta post me. Ich gehe in die Kirche / Eo in templum. Er setzte jn neben sich / Iuxta se collocabat ipsum. Vber das haus / Supra ædes. Legs vnter die banck / Colloca subter scamnum. Ich will mich zwischen sie nicht legen / Non interponam me inter illos. Cum Ablatiuo construuntur, cum in loco seure versari vel esse significamus, vt: Es hangt ander wand / Hæret in pariere. Auff einem gruenen zweige / Fronde super viridi. Fuer mir / Coram me, ante me. Gegen mir / Erga me. Hinder der thuer / Post ianuam. Ich bin in der Kirchen / Sum in templo. Er sas neben mir / Iuxta me sedebat. Vber dem kopffe / Supra caput. Vnter der banck / Sub scamno. Zwischen mir und dir / Inter me & te.
Articuli cum præpositionibus coalescunt in vnam dictionem concisione literarum, vt: Auffs erste / pro, Auff das erste. Zum andern / pro, Zu dem andern. Im Tempel / pro, In dem Tempel. Ins Vaters namen / pro, In des Vaters namen. Vom ersten / pro, Von dem ersten. Am anfang / pro, An den anfang / etc.
Præpositio verbis per compositionem addita, in præsenti & imperfecto auellitur, & postponitur, alijs interiectis, vt: Abschreiben / Describere. Ich schreibe jzt dis Buch ab / & per paragogē abc / Describo iam librum hunc. Ich schreib gestern etliche bletter ab / Heri aliquot pagellas describebam. Schreib mir dis Gebetlein ab / Describe mihi hanc precatiunculam. In compositis cum be / ge / ver / zer / & in quibus verbum sustinet accentum non præpositio, hoc non fit, sed composita manent integra, vt: Ich beweise / du beweisest / Du verachtest / er zerstoeret. Vberlis das / Perlege hoc.
CAsus qui à verbo reguntur, item aduerbia & præpositiones cum suis casibus, interijciuntur inter particulas Præteriti & Futuri ac passiui Ich habe / Ich bin / Ich will / Ich werde / & inter participium ex quo formatur præteritum, aut infinitiuum, ex quo formatur futurum, vt: Ich habe dir meine meinung im nechsten schreiben angezeigt / Quid sentiam, proximis tibi literis indicaui uel exposui, cohærent, Ich habe angezeigt. Ich bin neun jar zum Goldberge gewesen / Fui Goldberg annos nouem, cohærent, Ich bin gewesen. Ich will dir den gangen handel nach der lenge erzelen / Toram caussam copiosè tibi exponam, cohærent, Ich will erzelen. Idem fit cum uerbis sensum uoluntatem aut altas facultatem significantibus, quibus infinitiui subijciuntur, vt: Ich kan dir das nicht verhalten / Non possum te hoc cælare. Ich sehe etliche dorther komen / Video aliquot aduenire uel aduenientes, etc. Sunt etiam quædam peculiares phrases linguæ Germanicæ, quæ non regulis Syntaxcos comprehendi possunt, sed vsu discendæ sunt.
| De metaplasmis |
|