Heptateuchus

by Cyprianus Gallus

Cyprianus Gallus

Heptateuchus

Saeculo V

editio: R. Peiper, 1881
fons: ‘’Vestigia Iuvenci’’

Genesis

Principio dominus caelum terramque locauit:
Namque erat informis fluctuque abscondita tellus
Inmensusque deus super aequora uasta meabat,
Dum chaos et nigrae fuscabant cuncta tenebrae;
 5 Has dum disiungi iussit, a cardine fatur:
Lux fiat!"et clare nituerunt omnia mundo.
Cum dominus primi complesset facta diei,
Condidit albentem nebulis nascentibus axem.
Accipit inmensus errantia litora pontus,
 10 Multiplices rapiens ualidis cum tractibus amnes.
Tertia lux faciem terrarum fulua retexit.
Arida mox posito narratur nomine terra.
Florea uentosis consurgunt germina campis
Pomiferique simul procuruant brachia rami.
 15 Quarta die generat solis cum lampade lunam,
Et stellas tremulo radiantes lumine figit.
Haec elementa dedit subiecto insignia mundo,
Tempora quae doceant uarios mutanda per ortus.
Quinta die accipiunt liquentia flumina pisces
 20 Et uolucres uarias suspendunt aere pinnas.
Sexta pater gelidos in spiras lubricat angues
Quadrupedumque greges totos diffundit in agros
Cunctaque multiplici mandauit crescere passim
Germine et immensis errare et pascere terris.
 25 Haec ubi constituit diuina potentia iussu,
Rectorem inspiciens mundanis defore rebus,
Haec memorat: "Hominem nostris faciamus in unguem
Vultibus adsimilem. toto qui regnet in orbe."
Et licet hunc solo posset componere uerbo,
 30 Ipse tamen sancta dignatus ducere dextra
Inspirat brutum diuino a pectore pectus.
Quem postquam effigie formatum ceu sua uidit,
Metitur solum mordaces uoluere curas.
Ilicet inriguo perfundit lumina somno,
 35 Mollius ut uulsa formetur femina costa
Atque artus mixta geminos substantia firmet,
Inditur et nomen, uitae quod dicitur, Aeuua.
Quapropter nati linquunt de more parentes
Coniugibusque suis positis cum sedibus haerent.
 40 Septima luce deus factorum fine quieuit.
Sacratam statuens uenturi ad gaudia saecli.
Ilicet exhibitis animantum ex ordine turbis
Viritim cunctis nomen, quod permanet, indit
Adamus, donata sibi prudentia sollers.
 45 Quem deus adloquio iunctam dignatur et Aeuuam:
Crescite multimodo uentura in tempora partu,
Vt polus et plenae uestro sint germine terrae,
Heredesque mei uarios decerpite fructus,
Quos nemora et pingui reddunt de caespite campi."
 50 Haec ubi disseruit, laeta paradisus in aula
Instruitur primique adspectat lumina solis.
Gignitur haec inter pomis letalibus arbos
Coniunctum generans uitae mortisque saporem.
Aedibus in mediis puro fluit agmine flumen,
 55 Quod rigat insignes liquidis de fluctibus hortos
Quadrifidosque secat undante ex fonte meatus.
Phisonus auriferis praediues fluctuat undis
Conspicuasque terit rauco de gurgite gemmas
Prasinus huic nomen, illi est carbunculus ardens)
 60 Perspicuisque uadis terram praelambit Euilam.
Post hunc Aethiopas Geon adlapsus opimat,
Tertius est Tigris, Euphrati adiunctus amoeno,
Assyriam celeri discretim flumine sulcans.
Hic positus custos Adamus cum coniuge fida
 65 Atque opifex tali formatur uoce tonantis:
Ne trepidate simul licitos praecerpere fructus,
Quos nemus intonsum ramo frondente creauit,
Solliciti, ne forte malum noxale legatis,
Quod uiret ex gemino discreta ad munia suco."
 70 Nec minus interea caecos nox alta tenebat,
Ac modo formatos uestis non texerat artus.
Has inter sedes et bacis mitibus hortos
Spumeus astuto uincens animalia sensu
Serpebat tacite spiris frigentibus anguis;
 75 Liuida mordaci uoluens mendacia sensu
Femineo temptat sub pectore mollia corda:
Dic mihi, cur metuas felicia germina mali?
Numquid poma deus non omnia nata sacrauit?
Atqui si studeas mellitos carpere uictus,
 80 Aureus astrigero ridebit cardine mundus."
Illa negat uetitosque timet contingere ramos:
Sed tamen infirmo uincuntur pectora sensu.
Ilicet ut niueo iam mitia dente momordit,
Adfulsit nulla maculatum nube serenum.
 85 Tum sapor inlecebram mellitis faucibus indens
Perpulit insueto munus deferre marito.
Quod simul ac sumpsit, detersa nocte nitentes
Emicuere oculi mundo splendente sereni.
Ergo ubi nudatum prospexit corpus uterque
 90 Quae pudenda uident, ficulnis frondibus umbrant.
Forte sub occiduo domini iam lumine solis
Agnoscunt sonitum trepidique ad deuia tendunt.
Tum dominus caeli maestum conpellat Adamum:
Dic, ubi nunc degas?"respondit talia supplex:
 95 O domine, adfatus pauido sub corde tremesco,
Magne, tuos, nudusque metu frigente fatigor."
Tum dominus: "Quis poma dedit noxalia uobis?"
Tradidit haec mulier, dum dicit lumina promptim
Candenti perfusa die liquidumque serenum
 100 Adfulsisse sibi solemque et sidera caeli."
Protinus ira dei turbatam territat Aeuuam,
Auctorem uetiti dum quaerit maximus acti.
Illa sub haec pandit: "Serpentis suasa loquellis
Accepi, fallente dolo blandoque rogatu.
 105 Nam sua uipereis intexens uerba uenenis
Haec mihi prae cunctis narrauit dulcia pomis.
Ilicet omnipotens condemnat gesta draconis
Praecipiens cunctis inuisum uiuere monstrum,
Pectore mox fuso prorepere, tum sola morsu
 110 Mandere, mansuro quaecumque in tempora bello
Humanos inter sensus ipsumque labentem,
Vertice ut abiecto pronus post crura uirorum
Serperet et calces, dum labens comminus instat.
Femina fraudigeris misere decepta suadellis
 115 Praecipitur duro discrimine ponere partum
Seruitiumque sui studio perferre mariti.
Tu uero, cui uisa fuit sententia uerax
Coniugis, inmiti cessit quae uicta draconi,
Deflebis miserum per tempora longa laborem.
 120 Nam tibi triticeae surget pro germine messis
Carduus et spinis multum paliurus acutis,
Vt cum uisceribus lassis et pectore maesto
Plurima sollicitos praestent suspiria uictus,
Donec in occiduo uenientis tempore mortis,
 125 Vnde geris corpus, terrae reddare iacenti."
His actis dominus trepidis dat taedia uitae
Deiectosque procul sacratis dimouet hortis
Obuersosque locat medioque eliminat igni,
In quo perceleri Cherubin euoluitur aestu,
 130 Dum calidus deferuet apex flammasque uolutat.
Quis dominus, pigro ne frigore membra rigerent,
Consuit euulsas pecudum de uiscere pelles,
Operiens nudos calidis de uestibus artus.
Ergo ubi coniugio sese iam fidus Adamus
 135 Esse uirum sensit, nomen genitricis amatae
Exhibet uxori: binos e germine fetus
Continuo genitor diuersis nuncupat orsis;
Cainis hic nomen habet, cui iunctus Abelus
Innocuas multa seruabat cura bidentes:
 140 Ast alius curuo terram uertebat aratro.
Hi cum perpetuo ferrent sua dona tonanti,
Dissimiles fructus sensu suadente dedere.
Nam prior uberibus fuerant quae prosata glaebis,
Obtulit, ast alius miti se deuouet agno,
 145 Exta gerens sincera manu adipemque niualem,
Confestimque placet domino pia uota tuenti.
Quod propter gelida Cain incanduit ira.
Quem deus adloquio dignatus talibus infit:
Dic mihi, si rectum uiuas et noxia cernas,
 150 Degere non possis contracto a crimine purus?
Desine mordaci fratrem disperdere sensu,
Qui tibi ceu domino subiectus colla praebebit."
Nec tamen his fractus fratrem deducit ad arua
Atque, ubi deprensum deserto in gramine uidit,
 155 Elidit geminis frendens pia guttura palmis.
Quod factum dominus caelo speculatus ab alto
Disquirit, quonam terrarum degat Abelus?
Ille negat positum custodem se fore fratris.
Cui deus effatur: "Nonne uox sanguinis eius
 160 Ad me missa sonat celsumque ascendit ad axem?
Nosce igitur mansura tibi pro crimine tanto;
Nam modo quae maduit germani sanguine terra,
Inuiso maledicta tibi commissa negabit
Semina et absumptis fructum non proferet herbis,
 165 Torpidus ut multo collidens membra tremore
Funere ceu iuncto semper suspiria ducas.
Territus ille gemit mortemque a numine poscit:
Quae tamen infenso non est concessa tonante:
Nam mala promeritus signo fit notus inusto,
 170 Sternere ne ferro liceat cuicumque nocentem,
Ne maius septena parent discrimina funus.
Ilicet a facie domini ceu perditus exit,
Aedibus obuersis Naidae in caespite terrae,
Nec minus ex natis, genetrix quos fida creauit,
 175 Nomine primaeui sublimem condidit urbem.
Enochus Gaidada creat, hic deinde Malelum
Quo Mathusalamus sensim genitore sub auras
Exiit et longae produxit tempora uitae.
Ast Lamech, dirum qui perculit ense Cainem,
 180 Perpetitur caeso multum grauiora nocente;
Crimina nam meritum decies septena cohercent.
Coniugibus hic facta gemens sese increpat ultro,
Quarum prima fuit Ada atque altera Sella.
Iabelum sed prima creat, qui pastor in aruis
 185 Gramineis laeta pecudes pascebat in herba.
Iobalus quem deinde subit, qui musica plectra
Repperit et uario concordes murmure chordas.
Tobelum mox Sella parit, cui fundere riuos
Aeris erat moris ferrumque incude subactum
 190 Diuersis formare modis stridente camino:
Quem Noemma sequens uno genitore creata est.
Haec inter uegetis Adam non languidus annis,
Sethum progenerat post mortem mitis Abelis.
Enochum is deinde creat, cui candida corda
 195 Largitus dominus. hoc se poscente rogari
Adnuit et placidae suscepit munera mentis.
Nongentos igitur postquam conplerat Adamus
Ter denosque annos, sopitus morte quieuit.
Longaeuusque dehinc nongentos quinque per annos
 200 Enochus uixit, quem Cainanus adaequans
Quinque fuit tantum protentis longior annis.
Iunior hoc iterum ter quinis deputat annis
Malaleela senex: ter denis deinde Iaretus
Atque tribus uixit longo constrictior aeuo.
 205 Enochus, cui cura fuit seruire potenti
Et mentem sociare deo, sat iunior istis.
Ter centum explicitis si quinque adiungere cures
Sexies et denos, subita caligine tectus
Abditur et domino multum miserante remotus
 210 Felicem placido uiuit cum tempore uitam.
At Mathusalamus nongentos porrigit orbes
Septies et denos, unum quis iungere fas est.
Lamechus, hoc patre satus, Noele creato
Talia disseruit, dum uatum more futura
 215 Praeuidet et sensus uenturum mittit in aeuum:
Hic secura dabit nobis commercia uitae
Et durum remouebit onus pacemque reducet,
Quae factis est pulsa malis nostroque reatu
Tristibus et dextris, quarum sulcata labore
 220 Terra negat fructum, domino maledicta loquente."
Septies hic centum uixit septemque per annos,
Septuaginta super positis, ut summula poscit.
Hoc generante probis Noelus nobilis actis
Editur, innocuo daturus semina saeclo.
 225 Tresque creat natos, Sethum Chamumque Iaphetumque,
In numerum solitos mollitum tundere ferrum
Et scintillantes promptim procudere massas.
Sexies hic uates centum iam uixerat annis,
Cum dominus, diri pertaesus crimina mundi
 230 Multimodosque hominum longa sub luce reatus,
Constringit miserans prolixae incommoda uitae,
Imposuitque modum bis sexaginta per annos,
Vincere quem nullus posita sub lege ualeret.
Haec inter sanctos lactat terrena uoluptas
 235 Captiuosque tenet caelesti ex arce meantes;
Dum facies pulchro ridentes corpore cernunt
Femineas placitisque nimis conplexibus haerent,
Progenuere sibi torua cum mole gigantes:
Quorum criminibus domini patientia tandem
 240 Cogitur offendi; longam dum concipit iram
Atque dolet hominem dextra formante creatum
Siderea, sancto permotus pectore fatur:
Ius delere mihi mundi peccata nocentis
Fluctibus aequoreis totamque inuoluere terram
 245 Humanumque genus uastis mersare fluentis
Omnigenasque simul pecudes, quae laeta per agros
Gramina detondent, celsis dum collibus errant.
Serpentes nex una premat uolucresque ferasque,
Vt mea deletis mitescat fraudibus ira."
 250 Accipit ergo dei mandata ingentia Noe.
Duplicibus cameris arcam conpangere iussus,
Quae teneat uolucrum mansura ad germina nidos.
Ac, ne fissilibus dissultent robora rimis,
Vnguine praepingui linuit bituminis arcam.
 255 Ipsa fuit plenas ter centum longa per ulnas,
Quinquaginta patens transuersam lata per aluum.
At qua sublimi surgunt fastigia tecto,
Edita ter denis in caelum tollitur ulnis,
Assere quadrato, nullis cessura fluentis,
 260 Ad medium gestans facili cum cardine postes.
Haec perfecta deus postquam despexit ab astris,
Talibus adfatur mittendum in aequora uatem:
Scande citus, natique tui nataeque, fluentem
Fluctibus in tumidis cumbam, quia pectora uidi
 265 Iusta tibi dudumque mihi tua nota uoluntas
Emeruit maiora praesentibus; atque coactas
Claude simul pecudes omni de germine mites
Septenis paribus; inmundo de grege bina
Esse sines tecum, escamque his omnibus infers
 270 Atque tibi suetam, ne, cum per uasta fluenta
Cultio destiterit, pariter patiare molestam
Prouisis non ante cibis per glauca uehendus
Salsa famem; nam clara polo cum lumina solis
Septima prodierint, totos defundere nimbos
 275 Cardine ab aetherio cunctosque euoluere fontes
Adlapsu maiore paro, quo grandior undis
Aestuet oceanus spumosos largius amnes
Accipiens fusoque oblimans omnia tractu.
Namque quater denis iuncta cum nocte diebus
 280 Grandine perpetua nubes complebo madentes,
Vt, quidquid uiuit, tumidis mergatur in undis."
Haec ubi dicta, fiunt domini mandata uolente
Festinoque sene, longo qui nobilis aeuo,
Sescentos agitans annos, se credidit undis
 285 Coniunctosque simul natos natasque recepit,
Confisus tenui quamuis foret abditus antro.
Interea totos laxarunt nubila nimbos,
Atque abyssus riguos dimisit in aequora fontes.
Iamque quater denis stagnantur cuncta diebus.
 290 Non uolucres leuibus suspendunt corpora pinnis,
Nec fera celsiiugo deuitat marmora colle,
Omnia conduntur pelago, mors omnibus una est.
Nec minus interea tumidum suspensa per aequor
Arca fluens clausum munibat pendula uatem
 295 Venturisque parens seruabat semina saeclis
Naufragio secura suo. mox rarior aether
Nubibus in piceis coepit constringere nimbos.
Iamque relabenti decrescit in aequore pontus
Ac, postquam modico fluitabat flumine cumba,
 300 Emittit senior nigrantem pectora coruum,
Qui leuibus pinnis uolucri dum flumine fertur,
Non rediit, iusti suspendens uota prophetae.
Post hunc albentem mittit per stagna columbam,
Quae super aequoreum campum defessa uolatu,
 305 Nusquam nancta solum, uati se reddidit almo.
Cumque recurrentis fulgerent septima solis
Lumina, dimittit pinna plaudente uolucrem,
Quae nemore inuento ramis praepinguis oliuae
Ora referta tulit, cum iam per sidera uesper
 310 Surgeret ac tremulo noctem praecurreret igni.
Inde iterum septem transcursis rite diebus
Mittitur in pelagus ales, quae lapsa meatu
Perceleri numquam sociae se reddidit aulae.
Sescentos igitur iam tum transgressus et unum
 315 Orbes erat uates, primo iam mense secuto
Atque die mensis primo, cum libera tellus
Visa aperire procul montes ac uoluere fumum,
Quos super undarat ter quinas pontus in ulnas:
Decurso iam mense dehinc cum trina secundo
 320 Lumina restarent, toto iam libera fluctu
Terra fuit propriumque ostendit laeta uirorem.
Ergo ubi nudatis consedit montibus arca,
Araratum qui nomen habent sermone uetusto,
Laxat claustra senex reddens noua semina terrae
 325 Exstruxitque libens sacraria festa tonanti
Atque memor uoti adolet dum altaria flammis,
Hostia digna fuit, mites dum gignit odores,
Qui dominum coram laetis cum flatibus halant.
Tum, ne consimili pereat discrimine terra,
 330 Diluuium dominus uentura in tempora tollit,
Festinos menses et tempora mobilis anni
Inrequieta iubens consuetos uoluere cursus;
Sed croceum tantum curuandum in nubibus arcum,
Candida cum sudo praerorant sidera nimbo.
 335 Prosequitur uatem domini benedictio mitem,
Scilicet ut cunctis, quae tellus et mare gignit,
Imperitet fidus, cum sint subiecta regenti;
Admonitus pecudum carnes secernere mensis,
Quae non laxato uitam liquere cruore:
 340 Idcirco quoniam multis haec indita mens est.
Ast homo si ferro fuerit uel dente ferino
Perditus, inquiram, "dixit, "qui talia faxunt;
Similibus dant colla modis fusura cruorem."
Diuidit hinc dominus placiti mox pignora uatis
 345 Fecundasque iubet discretim sumere terras,
Vt uacuum denso complerent germine mundum.
Accipit hoc meritum domino donante propheta,
Vitis ut inuentor delibet candida uina.
Quem propere expletum cyathis somnoque grauatum
 350 Derisit Chamus, de quo Channana iuuentus
Nascitur et proceris dixit de nomine gentem,
Fratribus ostentans nudatum membra parentem.
Qui pariles pietate tegunt uelantque iacentem:
Tergoribus studio iunctis dum lumina uertunt.
 355 Sopitum gessere senem, nec turpia dictu
Membra uident, tenero flectentes colla pudore.
Id pietatis opus postquam iam mente serena
Cognouit uates, grassatum damnat in aeuum,
Germanis faciens ut sit postremus et acro
 360 Subditus imperio fortesque exterritus oret.
Inde senex functus nongentos transit in annos,
Quinquies et denos, ut legis formula cauit.
Cuius progenies, properat dum ducere muros,
Condidit eximias uastis suspectibus urbes.
 365 Dumque operi instantes certatim moenia condunt,
Nominibus signant Tharsum Citiumque Rhodumque,
Exstantes portis, fluctu quas alluit aequor.
Channanus hinc nomen habet, hinc Sidona surgit,
Inde Iebusaeus, Cethaeo adiunctus Amorreus,
 370 Gergeseus ueget, Euaeus, Arucus, Asennus,
Samarus, Aradius Orusque, et moenia quisquis
Gaza colit, Gomorra quibus Sodomaque iugantur
Atque Adama et Sebona, quis iunctim Lasa cohaeret.
Quin etiam et Massam faciunt similemque Sopheram
 375 Celsiiugum et collem, nimbosas qui leuat arces,
Qua primum albentis prorumpit flamma diei.
Corpore de quorum Nembrodus nascitur, acro
Venatu adsuetus et membris grandibus exstans
Atque deum gaudens contra se adtollere sanctum,
 380 Heroum de more ferox, quos ardua ceruix
Immensumque caput sublimes tollit in auras.
Hic Babylona locat Orichamque Archata et Acalam
Sinnacheros inter saltus; Assura deinde
Condit et eximiam tectis Nineua locauit
 385 Et Robotham, Calchamque dehinc, Dasemata quarum
Distinguit saltus medioque in limite surgit.
Dumque alacres certant et nomina moenibus indunt,
In campum ueniunt Sennarum nomine dictum,
Molitique cauas ad sidera tollere turres
 390 Non calcem faciunt, qua saxa inserta ligantur,
Sed lateres tosta lutei fornace coquuntur,
Vt prius immensis fulgerent moenia tectis.
Quam noua discretas faceret migratio gentes.
Bitumen pro calce fuit, quod uellere molli
 395 Ducitur et lento constringit corpore cautes.
Namque penes cunctos sermonis conscia lingua
Per similes fatus et ciuica uerba locuta est.
Denique descendit dominus et moenia uidit,
Praecipiens uarias raptim prorumpere uoces
 400 Diuersosque sonos, quis gentes quaeque locuntur.
Ilicet impletur positis cultoribus orbis
Diuiduusque locus mox est Confusio dictus.
Hos sequitur, domino multum qui credidit, Abram,
Quem genuit prisco de nomine Thara uocatus.
 405 Iungitur et Lothus iuncto de sanguine frater.
Hi cum iam ualidi fierent pubentibus annis,
Coniugium iunxere sibi: Lod foedere Melchae
Gaudet, et Abramo ditescit coniuge Sarra,
Quae tamen ad senium duxit sine pignore uitam.
 410 Hos Thara sollicite Chaldaeo de grege dempsit,
Dum Channana placent frondosis collibus arua.
Sed deus, electi qui sensum nosceret Abrae,
Imperat, ut sedes alia regione capessat:
Heia age, festinans patriis te dimoue terris
 415 Cognatasque domus et limina sueta relinque;
Nam procerem immensae faciam te iam fore gentis.
Insuper his addam, ut, te quicumque malignis
Vulnerat eloquiis, domini maledictus ab ore
Tristia quaeque ferat; at qui sermone benigno
 420 Commoda denarrat, sit laeto grandior actu."
Mutantur sedes, Sychemis castra locantur,
Quae dominus uati longum despondit in aeuum.
Illic deproperans sacratas suscitat aras:
Conscendens montem, fractas qui respuit undas
 425 Et rubicunda tumens prospectat lumina solis,
 
Hic etiam positis fundatur molibus altar
Oraturque deus, sola cum deinde per arua
Vates agit, qua terra iacet disiuncta colonis;
 430 Quae dum perpetuo uenis sitientibus aret,
Incussit ieiuna famem, cui cura cohaeret.
Hoc fecunda metu Nilotica rura petuntur.
Et quia conspicuo canderet corpore Sarra,
Mandatur nullo nuptam se dicere uinclo,
 435 Sed fore germanam, ne fors immanibus ausis
Effrenis turbae zelum noxale marito
Gigneret atque aemulum tristis riualis haberet.
Hunc mirata quidem uenientem turba Canopi,
Omnimodis Sarram cupido de lumine lustrat.
 440 Atque ubi per proceres laudata et tradita regi est,
Dulcibus accipitur uotis uerbisque propheta.
Non tamen impositum uoluit rex aetheris illi;
Nam multis magnisque simul terroribus actum
Proturbat regem, noxalis qui reus ausi
 445 Obiurgat procerem, germanam cur magis esse
Dixerit uxorem falsoque inluserit actu.
Inde iubet laetum nuptam deducere secum,
Armenti et quidquid patriis adduxerat oris.
Namque deus seruo semper concordia fanti
 450 Ingentes census et maxima quaeque dicarat.
Accipit et Lodus, quaecumque aduexerat illic,
Et reduces patrias tandem sistuntur ad oras.
Atque ibi dum gregibus intercursantibus errant,
Pastores pecorum sese certamine pulsant.
 455 Pascua quod fetas artarent parua duorum.
Sed pater, indomitas cupiens conponere rixas,
Optulit, ut frater, quae uellet, sumeret arua.
Ille libens paret, Iordanis litora poscens,
Qui fluuius dudum, Nili uice dum tumet undis,
 460 Amne superfuso campos ditabat opimos.
Channanaea senex uenienti iugera sorte
Accipit et uirides sistit armenta per agros.
Sed non perpetuas licitum conponere sedes;
Namque pater iussus terram lustrare tuendo.
 465 Flammeus e celsis quam sol utrumque recurrens
Aspicit aut gemini despectant usque triones,
Promissam generi tanto genitore creando,
Cuius qui numerum gestit conprendere fatu,
Stellarum citius turbas uel dicet harenae,
 470 Quas pelagus dubio nonnumquam litore nudat.
Tendit et ad quercum prisco de nomine Mambram
Perpetuoque deo praecelsum dedicat altar.
Nec mora, diuiduos postquam concordia fratres
Fecerat optatos componere regna per agros,
 475 Consurgunt reges numerosa ex gente quaterni
Et Sodomam multo pugnaces milite uastant.
Quaternaeque acies bino bis principe fultae
Valle tenus Salsa ferrum per nubila torquent.
Quinque fugam capiunt linquentes bella tyranni
 480 Praecipitique fuga frondosis montibus abdunt.
Quod potuit superesse neci; qui nomine uero
Dicuntur Arioch, Adachar, Godolla Gomurus
Atque etiam pulchris inhians Amarphalus armis.
Haec inter, quae multa fiunt discrimine belli,
 485 Lod etiam capitur tota cum stirpe domoque.
Quod ubi tristifico narrauit nuntius ore,
Consurgit uates, seruorum de grege multo
Ter centum famulos, nouies bis auctius addens,
Ad bellum dux ipse ciet ferrumque retractat.
 490 Nocte super media nil iam metuentibus instat
Victoresque fugat multosque interficit hostes.
Quin etiam fratrem tanto discrimine demptum
Accipit et praedam lato trahit agmine secum.
Excipitur laeta Sodomorum laude procorum
 495 Pontificisque dei, sancto qui nobilis actu, -
Melchisedechus erat, princeps rectorque Salemae -
lt;Et benedixit ei >panem uinumque praesentans
Et decimos fructus Abrami ex munere sumpsit.
Is petit, ut captos dignetur reddere uictor,
 500 Cetera pro meritis belli sub lege laturus.
Sed contenta suo uictrix moderamine uirtus
Accipit optatum toto pro munere fratrem.
Mox sopita deus inlustrans corda prophetae
Praecipit, ut cuncta uacuet formidine pectus,
 505 Quandoquidem inuictae tutus sit tegmine dextrae.
Ille alacer concessa sibi licentia fatur:
Quid mihi pro tanta praestant tua dona loquella?
Nam coniuncta quatit fessum longaeua senectus,
Nec datur emeritum post mortem linquere natum,
 510 Et quia nobilibus thalamis mihi germina non sunt,
Degener heres erit nobis, quem serua creauit."
Confirmat uatem dominus, dum talia fatur:
Ne time confidens; seruus tibi non erit heres.
Nam si nosse ualet numero carentia quisquam
 515 Sidera uel totas pelagi percurrere harenas,
Is poterit prolem solus numerare putando,
Quae praestanda tibi est. totus qua tenditur orbis,
Nasceturque tuo de semine, qui tua cernat
Filius atque etiam natus sit regis aeterni:
 520 Namque ego sum dominus caelorum conditor, et te
Auxilio tutum Chaldaea ex gente reduxi."
Credidit ista senex nec quidquam defore uerbis
Metitur domini sincero acumine cordis
Subnixusque rogat, placidis dum supplicat orsis,
 525 Signa dei quae mente gerat, quae corde sequatur,
Munere pro tanto, quo natum gignat inerti
Corpore, iam gelidis decursa ob tempora membris.
Admonitus uitulam trimi iam temporis aptat,
Coniungens alacrem torua cum fronte iuuencum,
 530 Verbecem caprumque dehinc hirtamque capellam,
Columbas pariles, simili cum turture iunctas.
Corpora mox pecudum gemina in diuortia findit,
Inlaesas tota dimittens carne uolucres;
Omnia disponit sacrisque altaribus aptat,
 535 Seque locat propter, sensu uersutus et aure.
Ecce autem prima sub tempora noctis opacae
Candida sanctifici terrentur pectora uatis
Nigrantesque ruunt confusa luce tenebrae,
His super attonitus domini solacia sumit,
 540 Dum noua uenturae praenoscit semina gentis,
Per uarios casus duro sub rege locandae
Aegypti, cui nomen erit Pharaonis acerbi.
Namque quater centum dominis subiecta per annos
Seruiet, ad terras rursus reuocanda feraces;
 545 Ac uice mutata, quae quondam serua tremebat,
Sceptra reget, ualida gentes uirtute cohercens.
At tu, cum fuerit metati terminus aeui,
Sedibus in patriis functus mandabere busto.
Nam populus infensa sibi de sede reuulsus
 550 Huc ueniet, domibus ueterum donandus auorum.
Nam qua Niliacis gaudet nunc incola terris
Et celer Euphrates Syrorum praenatat orbes,
Cenaeos populos Cenezaeosque tenebunt,
Chedmoneos, Chettos iuncta cum gente Phereza
 555 Et Raphana, cui manus est Iebusa cohaerens,
Dilectaque sibi pellentur sede Chananni.
Quin et Amorraeus, Gergesso extrusus amico,
Semianimis possessa dabit uenientibus arua."
Quae cum sancta dei prompsissent uerba prophetae,
 560 Sole sub occiduo clarum dat fulmine signum.
Nam uelut undanti ferueret flamma camino,
Caesarum pecudum uisa est delambere carnes.
Interea steriles iam pridem fessa per annos
Perdiderat etiam uotum iam Sarra parentis,
 565 Et quia praegelida partum non poneret aluo,
Ad secunda suum coepit lactare maritum
Gaudia et inflexum cogit consortia seruae
Noscere, quo saltim genitor sit pignore uili.
Ilicet in thalamos Aegyptia ducitur Agar,
 570 Ismahelumque nothum fecunda gignit ab aluo.
Quae cum seruili dominam contemneret astu.
Verberibus duris adflicta et saucia fugit.
Ac dum uicino tegeret se deuia fonte,
Nuntius aetherio descendit culmine caeli
 575 Consultamque prius dominorum mittit ad aedes,
Quin etiam multo gaudentem munere donat.
Quae quia conspicuo fulgentem lumine sanctum
Viderat, a simili narrauit nomine fontem.
Iamque nouem denos nouiesque exegerat annos
 580 Abramus uates, cum se iam iamque parentem
Agnoscit nati magno de munere dandi,
Testamenta dei cui sunt concordia summi.
Gentibus innumeris genitor ductorque futurus,
Percipiens placidas per grandia tempora sedes.
 585 Quin etiam solito de nomine grandior exit,
Dum decus adiectum uocalis littera ducit,
Et Sara quae fuerat, mandatur Sarra uocali.
Quin etiam patris Ismahelus pro prece diues,
Bis senos princeps populos generatque regitque.
 590 Post haec gesta senex. cum sol octauus adesset,
Maribus exhibitis adimit praeputia ferro,
Adiungens pariter quoscumque ex plebe seorsa.
Inde ubi iam tempus promissi muneris instat,
Soluitur in tremulos uultu crispante cachinnos,
 595 Dum tacitus secum promissa ingentia uoluit:
Posse deum credes, quidquid non extitit umquam,
Condere et infractos robur generare per artus?"
Scandebat medium iam sol flagrantior axem,
Magnificusque senex frigus captabat in umbra,
 600 Cum subito iuuenes pariter tris adfore cernit.
Sedulus in cunctos unum plus ambit et orat.
Ne puerum celeri linquat, dum praeterit, actu
Pacificusque suae dignetur tegmina quercus
Atque pedes geminos frigenti ut perluat unda
 605 Ac positos panes mensae dignetur amicae.
Adnuitur iussaque citus ueneranda facessit.
Ipsa etiam properans sese dat Sarra uideri
Mensurasque libens ternas ex polline profert,
Quas dederat tosto cinerum torrere uapore.
 610 Tum uitulus tumida procuruans cornua fronte
Deligitur, nullo fuscatus tergora naeuo,
Et modo constricti ponuntur fercula lactis.
Dumque deum trina positum sub imagine pascit,
Dulcia sanctificis delibat gaudia dictis:
 615 Quid rerum nunc Sarra gerit?"(namque abdita tectis
Tunc erat) et coeptas iterat lux uera loquellas:
Euge memor uates, pleno non setius anno
Mater erit; "cum laeta procul sub talia risit
Femina et annoso desperat corpore partum.
 620 Quaeritur haec inter, fuerit quae causa cachinni?
Illa negat facili concussam se fore risu,
Dum timet et tacito uoluit sub pectore culpam.
Consurgunt iuuenes parili fulgore decentes
Et Sodomam toto subiectam lumine uisunt.
 625 Tum dominus uati nil promptum non fore passus,
Eloquitur, quae causa graues se ducat ad urbes:
Clamore immodico Sodomae iunctaeque Gomorrae
Excitus ueni uerumque inuisere curo,
Vt, quod turba nocens, quod uox horrenda laborat,
 630 Oppida bina simul caelesti ex fulmine flagrent".
Hic trepidus uates famulo sermone poposcit,
Noxia qui numerus sanctorum moenia seruet?
Quinquies ex denis capiens primordia summae,
A bis quinque uiris cognoscit tegmine forti
 635 Oppressum uitiis populum uitare ruinam.
Ilicet ad Sodomam ueniunt duo, Natus et Altor,
Hesperus umenti cum iam prorumperet igni.
Illic pro foribus Lodus de more sedebat.
Cumque uiros simili lustrasset corpore claros,
 640 Pronus adoratos consueta ad limina duxit,
Optantes media potius habitare platea.
Azyma quos tenui de polline candida pascit.
Sopitaque dehinc conponunt membra cubili.
Ecce furens tota procurrit turba Gomorrae.
 645 Seditione truci circumdans atria Lotis,
Atque uiros poscens tumido delitigat ore.
Ille memor pacis temptat mollire frementes
Atque etiam natas cupide dementibus offert,
Vt licito potius luxu peruersa uoluptas
 650 Aestuet, a simili disiungens turpia sexu.
Sed nil dicta mouent, franguntur limina ferro,
Ac dum se glomerant, dum fortia claustra reuellunt,
Lumina saepta sibi piceis gemuere tenebris.
His actis, auferre procul sua pignora iussus,
 655 Inuitat generos sensu torpente negantes,
Quod tamen adsiduo potuit mens blanda rogare.
Eduxit natas coram genetrice sequentes,
Ac dum progreditur, dum scandit culmina collis
Oppositi secumque putat, quid deinde sequatur,
 660 Femina postergum positas dum respicit arces,
Diriguit speciemque salis pro corpore sumpsit.
Ille subit celsae securus tecta Segorae.
Mox fragor horrisono de sidere fulmina torquet
Sulpureaeque ruunt olido cum turbine flammae,
 665 Quae pariter muros atque ardua culmina lambunt.
Omnibus in cinerem celeri cum labe reuulsis
Cernebat rutilo surgentes uertice flammas
Eminus Abramus, memori cum pectore tractans
In uerbis domini numquam se adiungere mendum.
 670 Nec minus et Lodus tuta conpostus in aula
Solamen tenero natis praestabat amore,
Quae sine coniugibus nequibant edere prolem.
Hae, cum perspicerent sublatum germinis usum
Maternumque decus solo genitore relicto,
 675 Conponunt epulas ac promunt uina parenti,
Nescius ut uetitum natarum nosceret usum.
Nec mora, femineis concrescit sarcina fibris
Et parili ambarum uitalia fomite turgent.
Prima creat puerum patrio sermone Moabum.
 680 Altera disparibus Ammanum nuncupat orsis.
Hic pater Ammorum, genitor Moabitibus ille est.
Interea excedit positis de sedibus Abram
Et Gerarum ad terras socia cum coniuge transit.
Hic Abimelechus cupiens consortia Sarrae
 685 Principis arbitrio (germanam nam fore uates
Dixerat eximius, fraudem ne forma pararet
Coniugis innocuo, riuales dum cauet iras)
Nec tamen eualuit ualidis terroribus actus,
Qui mentem adficiunt, quotiens peruersa libido est:
 690 Nam deus inmisso torsit lictore tyrannum,
Qui cum terrifico rupisset somnia uisu,
Prosequitur trepidus uatem uix mente reuersa,
Cui Sarra sit dicta soror, ceu nulla mariti
Vincla ligent nuptam, quae sit coniuncta prophetae.
 695 Ille docet causas seseque a crimine purgat,
Mentitus nihilum; patris nam germine creta
Sarra fuit, iuncta deducens linea sanguem.
Haec ubi constiterant, rector dat mille talenta
Et famulos; his molle pecus armentaque iungit.
 700 Iugera quin etiam latos diffusa per agros,
Dummodo promeritum lenirent dona reatum.
Namque domus regis admissa piacula pendens,
Agmine morborum pariter grassante per omnes,
Germina femineis dudum decusserat aluis.
 705 Verum ubi pacificus uates pro rege poposcit
Procubus ante deum, promptim se laeta per omnes
Reddidit ubertas aluosque impleuit opimas.
Ipse etiam insuetis postrema in tempora uotis
Fit pater, et laeti reputans solacia risus,
 710 Nuncupat Isacum, mandata et numinis alti
Efficit, octauo decerpens lumine tegmen
E ueretro, stabilesque uidens iam promere gressus
Coniunctos inter socia de stirpe propinquos
Vescitur et mensis genitor gratatur opimis;
 715 Nam desperatis maior fit gratia uotis.
Iamque puer puero iunctus dum ludit alumno,
Conpulit ignito matrem turgescere felle,
Vt famulam inuisam pariter cum pignore pellat,
Et tamen inuitus senior, dum maxima iussa
 720 Obseruat domini, pariter detrusit utrumque.
At mulier postquam domini de sede remota est,
Auia dimoto lustrat secreta recessu.
Iamque panes cunctos uinumque insumpserat omne,
Exanimem lasso suspirans pectore natum;
 725 Deuenit ad puteum, cui tum Iuratio nomen
Indiderat, maestoque impleuit deuia questu:
Cum deus adflictae lacrimis trans aethera motus
Confirmat trepidam natoque ingentia dicit
Regna parata suo, cuius tum clade gemescat.
 730 Ilicet inriguo scatebras de gurgite libans
Erigitur natoque simul gaudente laetatur.
Procedunt pia iussa dei; iam paruulus arcum
Tendere et aligeras coepit torquere sagittas.
Interea uates, ne quid clam forte pararet
 735 Ductor Abimelechus, conectit foedera pacis,
Vt, quia de puteis fuerant certamina mota,
Reddita securam firmarent otia uitam.
Iuratur placitaeque manent concordia pacis.
Inde senex curuo terram dum sulcat aratro,
 740 Ingentem laetis compleuit messibus aulam
Sublimemque deum supplex per uota precatus
Philistinorum placidus consedit in aruis,
In quibus aetherii temptatur numinis orsis,
Vnicus ut natus gladio decumbat ad aram.
 745 Nec mora, cum tumidi conscendit culmina collis,
Cornipedem ducens famulis natoque uadentem.
Tertia iamque die, cum sol candentior axe
Fulgeret medio, totas dum contrahit umbras,
Dimittit pueros senior natumque capessit,
 750 Vt sarmenta gerens, flammarum pabula, collo
Scanderet oppositi pariter fastigia collis.
Iamque adeo flammis surgentibus altar ad ipsum
Sistitur, euinctus manibus posterga retortis.
Dumque pater natum properat diffindere cultro,
 755 Eminus albentem prospectat sedulus agnum,
Qui melius fuso compleret sacra cruore.
His actis uetulo decedit corpore Sarra.
Cumque locum busto praestarent pignora Cetis,
Dissensit uates, pretio taxare paratus.
 760 Quadringenta dedit sestertia diues Ephrono,
Dum sociam duplici gaudet mandare sepulchro.
Nomen Mambra loco ueterum narrauerat aetas.
Ilicet e famulis quendam, quem uita fidesque
Fecerat insignem, conceptis dicere uerbis
 765 Et iurare iubet, dextram dum subdit amicam
Conectitque femur, nullam de gente Chananna
Iungendam nato, quoniam de stirpe parentum
Sit ducenda magis; quae si fortasse resistat,
Mittendum caelo, facile qui molliat iram.
 770 Ille alacris tumidis inponit dona camelis
Assyriamque petit, iam cernens tecta Nachorae.
Dumque silens secum domini mandata reuoluit,
Conspicit eximiam uenientem fonte Rebeccam,
Quae non tarda uiro frigentes porrigit undas
 775 Inuitatque domum. cuius sit filia, fatur;
Iungitur hospitio iuuenis, mox munera promit,
Omnibus explicitis uadit nuptura marito.
Iamque iter emensos prospectat comminus Isac,
Quem Rebecca uidens dorso defluxit ab alto
 780 Obstipumque caput tenui uelamine condit.
Iunguntur taciti dominoque auctore laetantur.
Sed postquam senior centum transcenderat annos,
Septies et denos, largitus munera cunctis
Decessit, gemini donatus sede sepulchri.
 785 Interea patrias indeptus filius aedes
Ad puteum degit, fuerat cui Visio nomen.
Iamque quater denos illic transegerat annos;
Coniuge cum dicta patriam ditauerat aulam:
Quae cum praecipuo canderet sidere formae,
 790 Infecunda diu nesciuit gaudia matris.
Sed cum sanctifico dominum deposceret ore,
Heredem ut iustum coniunx grauidata crearet.
Auditur; geminis turgescit feta Rebecca.
Quae mirata diu crescentis pondera uentris,
 795 Consulit aetherii supplex responsa tonantis
Agnoscitque suo populos in pectore binos
Disparibus meritis ad lumina surgere uitae.
Nam qui prima tenet meritae primordia lucis,
Subditus imperiis agitur seruire minoris.
 800 Ergo ubi iam facili gignuntur pignora partu,
Corpore puniceo senior se promit ad auras,
Nigrantes toto consertus corpore saetas.
Quem pater Esau placito de nomine dixit.
Post, fraterna tenens manibus calcaria pressis,
 805 Nascitur insigni praediues mente Iacobus.
Lustrabat senior uacuos uenatibus agros,
Bucina raucisono dum complet saxa tremore.
Ast alius, blandi conseruans pectoris acta,
Gaudebat patriis inlaesus uiuere tectis.
 810 Maiorem genitor tenero palpabat amore.
Ast alium toto mulcebat pectore mater.
Qui cum Niliacam lentem soluisset in unda,
Conpositos fratrem nitentem sumere pastus
Perpulit, ut primos sibimet deferret honores.
 815 Haec inter malesuada fames et prima malorum
Conpulit a patriis uatem discedere terris.
Philistina petit rura, mox Gargara transit,
Abimelecha suo quae tum sub iure tenebat.
Incedens claro dominum cum lumine uidit
 820 Vrguentem dictis, adeat ne regna Canopi,
Sed teneat solum, dominus quod praestitit, aruum.
Nam licet ignotos inter uideare morari,
Attamen inmensum genitor mansurus in orbem
Semine multiplici gaudebis crescere gentes,
 825 Testamenta mei sument quae maxima uerbi."
Ilicet in Geraris socia cum coniuge degens,
Germanam potius paterno edisserit actu.
Ne commota leui cupidine turba Philistim
Coniugium uatis correptis tolleret armis.
 830 At rex, dum patula lustrat secreta fenestra,
Ludentem niuea cernit cum coniuge uatem,
Conubiumque uidens cunctos sub lege cohercet,
Ne sociam quisquam temptet raptare prophetae.
Iamque famem dudum patriis qui fugerat oris.
 835 Hordea mollitae dum spargit credita terrae,
Centenos laeto carpsit de caespite fructus.
Nec minus interea placido ditescit in actu
Multimodas inter pecudes terramque feracem.
Continuo infelix torquet dum pectora, liuor
 840 Inriguos turbat puteos atque aggere conplet,
Vt procul abscedens possessos linqueret agros.
Euitans igitur tumidae discrimina rixae,
Discessit mansitque diu conualle Gerarum,
Et cum sollicito puteos demitteret actu,
 845 Inuenit gelidas scatebroso e fomite lymphas.
Exceptusque dolo pastorum deserit iras
Inuisosque locos Litis de nomine signat.
Promouet inde gradum rursusque egesta profundo
Terra cauo gelidos in lucem protulit amnes.
 850 Et quia mordaci fuerat certamine trusus,
Conpellat meritis liuentia pectora dictis
Ac, postquam tetricas fregit pax aurea lites,
Nomen Habundantis studuit transcribere terrae.
Dumque sagax mutat celeri noua gramina passu,
 855 Deuenit ad colles, quibus est Iuratio nomen.
Illic perspicuo dominum cum lumine cernit,
Tempore quo medios euoluunt sidera cursus,
Admonitus tristes e pectore trudere motus,
Inuicto tutante deo per bella, per hostes.
 860 Excitus gelidos post somnum colligit artus
Et uenerans structa dominum mox supplicat ara.
Interea reges ueniunt Abimelus et Ozas,
Phicolo comitante simul ferrumque gerente,
Vt, quia pacifico uellet se adiungere uati,
 865 Necteret insertis concordia foedera dextris.
Excipitur placide mensaque expletus eadem
Optatam reuehit posito discrimine pacem.
Hinc inter medios surgit discordia fratres;
Namque pater longo iamdudum grandior aeuo,
 870 Amissum cum sole diem oculosque sepultos
Mente ferens placida mortemque instare recordans,
Maiorem natum, pietas quem sola uidebat,
Impellit, sumat pharetram celeresque sagittas,
Exhibeatque sibi carnes de more ferinas,
 875 Sumpturus patriae confestim munera linguae.
Id Rebecca uidens carum dat scire Iacobum,
Conpellens, geminos ut promptim deferat haedos
Ac pro fratre uago studeat mactare parenti.
Et, ne forte dolos nudaret corpore leui,
 880 Pellibus obtegitur, hirsutum quae fore praestent,
Fraternaque toga praeuelans pectus et artus,
Optulit indeptas uelut in uenatibus escas.
Nec tamen occuluit penitus praenuntia corda.
Namque senex, iuuenem totum dum dextera lustrat,
 885 Noscitat Esaum saetis, sed uoce Iacobum.
Ac postquam compressa fames dimotaque mensa est,
Admonet, ut propius sese sistatque locetque.
Ille ubi demisso successit uertice dextrae,
Candida sanctiloqui percepit dicta parentis.
 890 Oscula dum pressis delibat dulcia labris.
Nam post optata longae commercia uitae
Anterior frater minimo seruire iubetur.
Interea Esaus, longis discursibus actus,
Viscera iam saturo portabat capta parenti.
 895 Et licet officio multum placuisset et actu,
Intercepta tamen non quiuit sumere dona.
Inde irae et lacrimae et fraus quaesita nocendi:
Quam Rebecca uidens fraterno in pectore prodit
Iacobumque monet cognatas uisere Carras
 900 Labanumque suae germanum quaerere matris,
Donec longa dies conceptas mitiget iras.
Iungitur et matris monitis sententia uatis,
Dum tranquilla docens natum communiter ornat:
Ne pete conubium, iuuenis, de gente Chananna
 905 Sed memor eloquiis cari genitoris adhaere.
Est locus Assyriis, gemino qui cingitur amne.
Hic pater est matris nobis Bathuelus amicus
Labanusque gener, totis qui praedia Carris
Laeta tenet natasque fouet pubentibus annis.
 910 Illa tibi coniunx, moneo, de stirpe petatur,
Quae genus egregium nostro de sanguine ducit."
At iuuenis, monitis gaudens seruire paternis,
Egreditur linquens patriam multoque labore
Defessus dulci declinat lumina somno.
 915 Et dum praegelido consternit saxa cubili,
Praeduram fesso subponit uertice cautem.
Ac dum securo refouentur membra sopore,
Aspicit intrepidus toto de lumine mentis
Haerentem scalam puro trans nubila caelo,
 920 E gradibus cuius sublimis turba ruebat;
Ast alia e terris superas scandebat ad arces,
Ac dum praecipiti uoluuntur corpora casu,
Omnipotens prona spectabat fronte ruentes,
Haec super adiungens: "Ego sum rex magnus olympi,
 925 Iampridem dominusque tuus dominusque parentis:
Pelle metus tristes; tellus, cui membra dedisti,
Certa tibi sedes et cunctis te duce natis.
Tu nunc perge memor coeptumque haut desere munus.
Me duce dimissas iterum remeabis ad urbes."
 930 Illi somnum ingens rumpit pauor ossaque tota
Concutit umenti perfundens membra fluore.
Et super haec memorat: "Domus est hic magna tonantis
Portaque, quae gemino reserat de cardine caelum.
Mox lapidem, capiti fuerat qui subditus, unguit
 935 Atque Domum domini conpellans indice saxo
Promittit decimos daturum se fore fructus.
Iamque iter inceptum celerans, qua semita duxit,
Peruenit ad puteum, qui uasta per auia solus
Molle pecus riguis semper palpauerat undis.
 940 Hic gregibus trinis pastores sole calente
Libabant tenues latices aestumque leuabant;
Hisque salutatis disquirit singula uates,
Incolumesque uidet cunctos, quos mente quaerebat.
Haec inter niuea gradiens Rachela figura
 945 Vrgebat patrias ad pocula nota bidentes.
Quam promptim iuuenis fraterno e limine uisam,
Castus in amplexus cognata ad pectora iungit.
Deuoluens lapidem, putei qui texerat ora.
Seque simul iuncto germanum sanguine pandit.
 950 Quem procul intuitus sensu gaudente Labanus
Aduolat et sueta iuuenem conponit in aula.
Nec patitur gratis uatem seruire propinquum
Proque labore uiri natam despondet amanti.
Ergo ubi mercedem septenis traxerat annis,
 955 Desponsam thalami deposcit foedere iungi.
Nec mora, mentito donatur munere Lia,
Luminibus grauidis, primo sed prosata partu.
Sed fraudis commenta dolens concepta Iacobus
Verba canit soceris, frustratus uirgine pacta.
 960 Rursus in alterius pretium mercede seorsa
Perpetitur longae Iacobus munia uitae.
Percipiens meritam pulsa iam fraude Rachelam.
Sed deus aetheriae regnator maximus aulae
Pignore multiplici dempsit dispendia formae.
 965 Rubenum nam Lia creat, tum deinde Simonem;
Tertius egregio Leuitis pectore natus
Possedit domini sacrata altaria nostri.
Hunc sequitur Iuda, tribui mox inditus auctor.
Ast alios partus, utero quos Balla creauit.
 970 Scire licet; claros nunc ius est dicere natos.
Post hos Issacharus paritur iam germine quino.
Sexta subit proles nomen Zabulonis adepta,
Nascitur et uirgo germanis congrua Dina.
Tandem sera deus largitur dona Rachelae:
 975 Aetherias tenerum Iosepum gignit ad auras.
Ergo ubi iam proles utraque ex coniuge parta est,
Discessum a soceris et, quae quaesiuerat, orat:
Qui cum pro meritis mercedem soluere uellent,
Deponunt animos genero poscente rogati:
 980 Qui nihil externum cupiens, ditescere sese
Muneribus domini solis testatus, abiuit,
Coniuge percepta tantum contentus utraque,
Enitens, ut longa sibi monumenta pararet.
Decerpit uirgas rupto de corpore matrum.
 985 Myrtea prima fuit, storaci mox altera dempta est.
Tertia uulsa nuci, quo sensim lana colores
Diuiduos raperet uirgarum perlita suco.
Nam per stagna pecus properans mersare balantum
Signauit uario tinctum discrimine fuci,
 990 Inuidiam propter, uariam quia dixerat eius
Esse socer mercem, multis quam dempserat annis.
Hic cum diuitiis alitus praestaret inemptis,
Inuidiam laeuo mouit liuore dolentum.
Dumque socer dirus lanarum uellera tondit,
 995 Libertas permissa uiro, qua commoda ferret
Omnia et incoctos tosta fornace penates,
Quos Syrus in patriis credebat numina Carris.
Haec tamen inuolucris cohibebat cauta Rachela,
Ne pater inuenta puniret crimina noxa.
 1000 Digressus uicto conscendit flumine collem,
Quem Galatum indigenae patrio sermone loquuntur.
Tertia iamque die soceri peruenit ad aures
Discessus generi pariter pariterque natarum.
Ilicet auxilium fraterno ex agmine poscit
 1005 Quaesitumque diu sexto iam lumine nanctus,
Ne noceat, sancto domini terrore uetatur,
Mitificusque suis, quae credit numina, poscit,
Et cunctis quaesita locis non cognita maeret.
Postquam depositis rediit pax certa querellis,
 1010 Congeries struitur saxis crescentibus alta,
Vt locus exstructo maneat munimine testis
Ac positus limes litem discerneret agris.
Ecce uiae medio uates uidet ardua castra,
Quae deus astrigero ductat moderamine rector,
 1015 Indidit et nomen testatus: "Haec deus implet."
Interea electos iuuenes praecurrere iussit
Muneribusque graues, germanum quae iubet uti,
Vt reditum placidus tribuat pacemque petenti.
Adnuit ille libens; sociis atque agmine multo
 1020 Stipatus fratrem contra nil turbidus exit,
Cumque quater centum terreret turba uirorum,
Plus species, quam tela nocent famulantibus armis.
Discretis igitur gregibus haec prima locauit,
Quae donata sibi dignetur sumere frater,
 1025 Atque simul flexa dominum ceruice poposcit:
O deus, immensi spes et substantia regni,
Qui deus es semper genitoris solus auique,
Cuius ab exilio faciunt me iussa reuerti,
Grandia ditato largitus commoda seruo
 1030 Iussisti lenta fluuium transmittere uirga
Iordanemque tuum humili transmittere gressu.
Et nunc diuiduis cernis me degere castris,
Vt uarios casus gemino munimine uitem.
Eripe me his, inuicte. malis et spicula fratris
 1035 Infracto placidus quam primum decute ferro,
Ne rapidus duro feriat mea pectora telo."
Ergo ubi conposuit socios somnosque petiuit,
Luctantem superare deum sub nocte laborat;
Femine nam presso stupuit pars corporis illa.
 1040 Cumque diu uellet membrorum soluere nexus
Is, qui pulsarat ualido certamine uatem,
Praestitit ac missum dominus post dona remisit.
Nomine mutato Iacobus desinit esse,
Ac "Dominum cernens "cunctorum dicitur ore,
 1045 Ausus quin etiam domini condiscere nomen,
Non potuit, soli quod ius est nosse tonanti.
Ipse locum Domini conpellat nomine uisi,
Contigerat cuius sublimes cernere uultus.
Atque ubi se dominus pulsa iam nocte remouit,
 1050 Egreditur longa sustentans cuspide gressus.
Hinc Iudaea memor deuitat mandere neruum,
Qui femur adstrictum rigido munimine fulcit.
Iamque uidens fratrem uallatum congrege turma,
Procuruus prona dominum ceruice salutat:
 1055 Congressi multo coniungunt pectora fletu
 
Et iam iamque magis uario sermone requirit,
Qui ueniant comitante manu, quae turba sequatur.
Ille docet, nuptae quo sint genitore creatae,
 1060 Diuersique greges qua sint mercede parati.
Confestimque nurus curuo cum poplite fusae
Admorunt teneros cognata ad basia natos.
At senior praelata pie dum munera uitat,
Mitificus mulcet concordis pignora uatis
 1065 Atque libens fratre pariter comitante recurrit,
Vt uice sermonum sensim sua gesta referrent.
Sed quia lentigrado serpebant agmine fetae,
Subsedit uates gregibus famulisque regendis
Paruaque frondoso posuit mapalia tecto,
 1070 Nomine quae fixo placuit uocitare Tabernas.
Deuenit ad Sicimas, quae sunt regione Chananna,
Mercatus pretio confinis praedia terrae.
Atque deum exstructis properans altaribus orat.
Illic inprobius Dinam Correus amatam
 1075 Polluit et tenerae praecerpsit uirginis usum
Coniungique uolens soceris praeputia dempsit,
Grandia dona ferens rapta pro coniuge uati.
Tertia luce dehinc, maius qua uulnera feruent.
Eppressus tota pariter cum pube necatur.
 1080 Natorum ferro doluit haec gesta Iacobus,
Infractum foedus socia cum gente locutus.
Ilicet omnipotens monuit discedere uatem
Atque domum fidam Betheli in sede locare.
Festinat paretque deo natosque precatur,
 1085 Vt delubra deum rigido formata metallo
Conminuant niueoque togas sub tegmine sumant.
Ipse deos nullos Terebinthi abscondit in antro
Ingentemque uidet dominum depromere sueta
Verba sibi uatemque fore se numinis alti
 1090 Ditibus in terris, dominus quas uouerat Abrae.
Ipse loco nomen posuit saxumque sacrauit.
Quod uenerans liquido totum perfundit oliuo,
Erexitque domum turris sub tecta Gaderae.
Haec inter Rachela, graui confecta dolore,
 1095 Funere facta parens Beniaminum fudit ab aluo.
Namque praeter natos iustis de matribus ortos
Pignora subposita uates genetrice creauit
Agnouitque libens socio de germine Ballae
Conspicuum Danem, quem Neptalimus adurget.
 1100 Ast alios mox Zelpha creat, Gadumque Aserumque
Obtinet hoc etiam, meritis quod defore norat,
Vt patrios uultus tanta cum prole uideret;
Vt, qui iam uetula fuerat genetrice creatus,
Bis seno insignis posset gaudere nepote.
 1105 Ergo ubi iam tandem bis nonaginta per annos
Vita fuit proceris et longum ducta per aeuum,
Soluitur et lasso de corpore candidus exit.
Visurus sanctas, quas dat prudentia, sedes,
In quibus astrigero recubans per saecula fulchro
 1110 Inuitat niueos secura ad gaudia iustos.
Iamque iuuat fratres metatas didere sedes;
Nam quia non poterant angusto in limite terrae
Crescentes gregibus multis cohibere colonos,
Anterior Sirum montem post arua Chananna
 1115 Accipit et laeta praediues pascua sumpsit.
Chanannaea sequens non linquit regna Iacobus,
Vt patrio semper gauderet mens pia ritu.
Illic conspicuos Iosepus suscipit actus,
Effulgens inter tanto discrimine fratres,
 1120 Quanto luna nitet parua inter sidera caeli.
Qui cum iam septem decemque adtingeret annos,
Seruabat patrias herboso in gramine fetas,
Omnibus incedens natu minor, quos generosis
Progenuit thalamis genitor uel paelice serua.
 1125 Et quia conspicuus germana in classe uirebat,
Fraternos sensus liuoris frigore mouit.
Hunc pater ex toto complectens stirpe natorum
Mulcebat tenerum ualida inter corpora fratrum,
Quoque magis cunctos inter conspectior esset,
 1130 Velabat uario uestis circumflua fuco.
Is cum iam teneris domino inseruiret ab annis,
Forte uidet placido sopitus lumina somno
Fratribus admixtum sese uincire maniplos,
Dum medias inter destringunt farra nouales,
 1135 Atque suum recto sublimem surgere cono,
Quem iuxta prona fratrum ceruice ruebant.
Id postquam iuuenis placido sermone retexit,
Commouit trepido pauitantia corda tumultu:
Murmure terrifico regem dominumque loquentes,
 1140 Prodebant sceleri secretum defore solum.
Quoque magis gemina tristes disrumperet ira,
Somnia doctiloquo pandit perspecta parenti,
Omnibus admotis, quos linea sanguinis artat.
Namque uidebatur roseum sibi cernere solem
 1145 Coniunctamque simul tremulo cum lumine lunam
Hisque decem stellas unamque adsurgere iunctas
Et sibi ceu domino procurua inflectere colla.
Haec postquam obliquo genitor cognouerat ore,
Fassus adorandum trepidis mox fratribus esse.
 1150 Ilicet excedunt iuuenes, gregibusque paternis
Disquirunt laetas per florea gramina ualles;
Ad quos missus abit dumisque silentibus errat,
Edoctus quodam iuuenum monstrante recessus,
Gramine mutato fratrum quos legerat agmen;
 1155 Quem procul ut uaria licuit praenoscere ueste.
Consilium infaustum linguis discordibus aptant.
Omnibus inuisum constat sententia fratrem
Perdere et extinctum morsu narrare ferarum,
Dum rapidi secum uentoso murmure mussant:
 1160 Somnia, cernamus, poterunt si pellere letum."
Respuit hoc placidis Rubenus mitior orsis
Frendentesque monet praedurum condere ferrum,
Stagnanti memorans melius mersare palude.
Ilicet exuitur nudusque inuoluitur ulua.
 1165 Haec inter solitus merces mutare Sabaeas
Ismahelita graui trudebat mole camellos,
Dum properat Arabum messes deferre Canopo.
Ergo ubi germani spes est adflicta minoris,
Iudas ait melius Iosepum uendere nummis.
 1170 Celatur genitor uestemque in sanguine tinctam
Perspiciens nulla metitur fraude necatum.
Discindit manibus uestem Rubenus aduncis
Nigrantesque sibi cilicum circumdat amictus.
Adflictus luctu genitor perquirit amissum,
 1175 Quem dudum acceptum semiuir Pharaonis habebat,
Auratas solitus mensas onerare tyranni
Lancibus et strepitu magnae gaudere culinae.
Haec inter Thamara parit, dum gaudia culpae
Laeta placent, geminoque impletur pignore uenter.
 1180 Quorum prima puer meruit qui lumina uitae,
Exeruit prompsitque manum, quam femina sollers
Punicea de reste ligat; mox conditur aluo
Et uice mutata confestim nascitur alter.
Anteriora tenens, fuerat qui sorte secundus.
 1185 Hic quoniam fuerat discretus limite quondam,
Zarae nomen habet, alium dixere Pharetem.
Seruabat domini custodia fida Iosepum,
Non passus durae subiectum uiuere legi.
Anterius nam dictus erus dat cuncta ministro,
 1190 Nec spe cassa quidem; dominus nam mitis ab alto
Omnia, quae iuuenis seruabat, largius auxit.
Nec tamen obtinuit Petaphretae inmitis amorem;
Nam quia conspicuo fulgerent lumina uultu,
Exorat coitum domina male saucia serui.
 1195 Sed uitat iam foeda puer seseque recusat
Sacratum culpa immodica pressare cubile.
Femina sed uetitis nequiquam perdita flammis
Explorat molles aditus et tempora captat.
Forte domum uacuam solumque ut repperit, instat
 1200 Consertumque manu cogit decumbere secum.
Exilit ille alacer uestemque a corpore demit
Atque inter dominae geminas dilabitur ulnas.
Femina proclamat uiresque a crimine sumit,
Vociferans praedulce decus temerasse pudoris
 1205 Fidentem forma iuuenem, dum lubricus aeuo
Feruet et erilem molitur scandere lectum.
Quin etiam tristi compellat uoce maritum
Innocuumque reum placitae uult subdere poenae
Quae ceu uera putans Iosepum carcere claudit,
 1210 In quo iam regis cohibebat poena ministros.
Carceris hunc custos blando mox pectore mulcet
Innocuumque uidens commissa ergastula legat.
Illic forte duo, celsa quos toruus in aula
Condiderat nigro permotus felle tyrannus,
 1215 Inclusi poenam trepido sub corde pauebant,
Ac dum sollicitis furantur lumina curis,
Somnia uenturis uiderunt nuntia rebus.
Hos cum perspicuo lustrasset lumine maestos,
Perquirit causas cogitque occulta fateri.
 1220 Continuo, qui uina dabat consueta tyranno,
Eloquitur, quae uisa forent sub nocte sopora:
Cernebam uiridi frondentem palmite uitem,
Dum serpit nexaque suo de uerbere pendet.
Pampineos inter flexus tris adfore fundos,
 1225 Vuaque nectareo pendebat flaua racemo.
Inde calix regis, quo mitia pocula libat,
Spumabat tenero, quod pressit dextera. musto.
Quem dominus prompta susceptum palma tenebat."
Omnia tum iuuenis signanter clausa reuelat
 1230 Tris fundos tris esse dies, quibus ille secutis
Amissum rursus relegat repetatque fauorem,
Mixturus placido, quae uidit, pocula regi.
Hoc tantum meritis pro talibus effice, "dicit,
Vt, cum sumpta tibi fuerit fiducia fandi,
 1235 Dimoueas nostram nullo de crimine poenam.
Hebraea gens dicta mihi. nam uenditus exul
Crimine fraterno seruitum nobilis iui."
Post haec uisa sibi pistorum maximus infit:
Vertice trina meo uisus gestare canistra
 1240 Regificis dapibus lautoque inpleta paratu,
Vnguibus innumerae uolucres quae rapta ferebant."
His dictis sat uera quidem, sed dura loquendo
Mactandum duro testatur mox fore ferro
Auulsumque caput figendum in stipite celso,
 1245 Quod uolucres toruo discerpant protinus ore.
Conplentur cuncta, iuuenis quae dixerat, et mox
Redditus ille loco, caesus hic corpore trunco est.
Interea geminos iam tempora lapsa per annos
Rursus ad eoos torquebant sidera cursus.
 1250 Somnia cum ductor uidit Niloticus ista:
Namque uidebatur, fluuium dum spectat amoenum,
Corporibus nitidis septem spectare iuuencas,
Tondentes uiridis pubentia gramina ripis;
His alias turpes macie subiungere gressus
 1255 Dumque suis pigrae (mirum!) uix ossibus haerent,
Eximias patulo sorbebant ore iuuencas.
Somnia iunguntur paribus non dissona causis;
Ecce uidet spicas fecundo e germine septem,
Atque alias tenues et farris semine cassas
 1260 Horrendum dictu!) grauidas ceu mandere fruges.
Id uisum maestus nequaquam mente cohercet
Sed trepidus cunctos, qui callent, adfore iussit
Disquirens, clausis quae sit sententia rebus.
Atque ubi consultus tacuit Memphiticus augur,
 1265 Carcere qui dudum laxatus uina praebebat,
Eloquitur iuuenis sese pandente Iosepo
Amisso rediisse loco sociumque necatum.
Mittuntur propere, uatem qui crimine toto
Exutum turpi celeres de fornice tollant
 1270 Informesque genas et crines carcere pastos
Tondentes prisca facerent reuirescere forma.
Ergo probus dictis consultus talia reddit
Atque docet uaccas annorum nuntias esse,
Atque leues spicas septenos disserit orbes.
 1275 Namque ita digestis uentura insignia formis,
Vt septem fecunda satis sit terra per annos,
Atque famem diram parili cum tempore signat,
Quis penitus tellus sitientibus arida uenis
Pallida puluereo consumat gramina sulco.
 1280 Nam quae duplicibus iunguntur somnia uisis,
Certa deus iuncto mandat constare tonante.
Quin potius dum tempus adest, dum curam edendi est,
Elige de cunctis procerem, qui praescius horum
Iudicibus positis totam sublimis Aegyptum
 1285 Temperet et quintas quacumque ex messe reposcat,
Vt quae prima datur fecundis copia terris,
Sustineat steriles consumptis frugibus annos."
Accipitur plausu procerum sententia uatis.
Ipse etiam tandem sedato pectore rector
 1290 Vera renarrantem celso sublimat honore
Praefectumque iubet totas se ferre per urbes.
Inde anulo digitum uatis fulgente coronat,
Byssina mox croceo circumdat pallia peplo,
Flexilis induitur per collum circulus auri
 1295 Atque nouus rector curru sublimior extat
Clamosusque praeco terrorem iudicis auget.
Quin etiam legitur coniunx, cui nomen Asennes,
Quam genuit claro Petaphras <de >stemmate uates,
Ex qua confestim genitor fit pignore bino.
 1300 Dicitur anterior Manasses, iunior Ephrem.
Exigit <hinc >uates suggestu nobilis alto,
Quidquid uix potuit ieiunum adsumere tempus,
Horrea plena tenens, ut cum res posceret uti,
Proferret cunctis poscentibus abdita farra.
 1305 Post ubi dira fames totum diffusa per orbem
Cogebat trepidos, poterat quod mandier, esse,
Conclamat populus regemque efflagitat escas.
Ille iubet procerem maestis dare farra Iosepum
Parentem monitis: cunctos qui expleuit ouantes.
 1310 Interea Iacobus, fleto iam funere nati,
Bis quinos iuuenes numeroso e germine mittit,
Qui longinqua <sibi >pretio frumenta pararent:
Ac minimum cunctis Beniaminum non sinit ire,
Inualidus durum nequeat ne ferre laborem.
 1315 Atque ubi iam Phariae peruentum ad moenia terrae est,
Submissi petiere solum fratremque salutant,
Mirantes celsa sublimem sede sedentem,
Nec tamen agnoscunt longo post tempore uisum.
Quos ubi perspexit memori cum mente propheta,
 1320 Increpat et multa proterret uoce pauentes,
Scitatum uenisse ferens, quae copia frugum
Quique uiri pingues teneant moderamine terras.
Adlegant nescire dolos seseque fatentur
Bis senos quondam fratres genitore sub uno
 1325 Conspicuam tenuisse domum; his omnibus unum
Postremum natu patrios seruare labores,
Ast alium celebri iam pridem defore leto.
Se diram uitare famem terramque Chanannam
Exosos, tenui damnantem semina fetu,
 1330 Poscere uenales species licitataque farra.
Eloquitur uates, rectoris nomine iurans
Claudendos dura iuuenes custodia, donec
Germanum exhibeant, genitor quem mitis habebat.
Nectuntur trina pariter sub cura tuentum
 1335 Laxatique dehinc unum liquere tenendum.
Nec minus occulto rumpentes corda dolore
Commemorant, quam iusta sibi discrimina surgant,
Quod fratrem inmeritum uetito transcribere pacto
Conisi sero poenas sub iudice pendant.
 1340 Ingrauat haec dictis Rubenus uera renarrans,
Ac scelus inmensum sese nolente peractum.
Flectitur his uates germana et iurgia noscens
Luminibus tacitis conuersus flebile plangit.
Haec inter media fratrum Symeona corona
 1345 Accipitur, fidus cunctis obeuntibus obses.
Tum petita sibi iuuenes frumenta capessunt
Inuentoque graues urgentur pondere muli.
Iamque uiae medio, dum soluit uincula sacci,
Fratribus inuentos quidam dat uisere nummos.
 1350 Id cuncti faciunt, pretio mox deinde reperto
Mirantes summo procerem certamine laudant.
Iamque adeo patriae subeuntes limina sedis
Gratatur reduces genitor unumque requirit.
Omnia cognoscens nummosque et dona capessit,
 1355 Conquestus grauiter alium iam defore natum.
Accisi cum deinde cibi aduectaque farra
Cogebant rursus pretiis alimenta parare;
Sed reuocare gradum Memphis mens non erat ulli,
Ni minimum fratrem secum pater ire iuberet.
 1360 Quem cum plura gemens nollet dimittere quoquam,
Rubenus fido germanum postulat ore,
Securus gemina committens pignora patri.
Prosequitur Iudas sese nec posse reuerti
Proclamat, rigidi testatus uerba Iosepi.
 1365 Haec ubi grandaeuus genitor iam mitior hausit,
Dat iuuenem, largo perfundens flumine uultum.
Illi abeunt secumque uehunt leue olentia tura,
Incensum et guttam iungentes cum terebintho,
Inter odoratos portantes mella uapores,
 1370 Et geminum pretium, consertus ne foret error,
Condita quod clausis fuerant nomismata saccis.
Quos ubi conspicua uidit Iosepus in aula,
Imperat, ut laeta celebrent conuiuia secum.
Mussantes uenere tamen trepidoque reatu
 1375 Coniciunt sese structa cum fraude uocatos.
Quod numerata prius sestertia dataque uati
Sarcinulis inposta suis non reddere quissent,
Se tamen exsortes furtorum cuncta referre,
Nec consuesse prius subpressa uiuere gaza.
 1380 Talia dicentes cohibet sermone minister
Seque docet nullis fraudatum noscere nummis:
Verum siqua uiris donarint commoda lucrum,
Nec sua nec uatis, nec regis dicere quemquam.
Occurrit cunctis Symeon seseque praesentat.
 1385 Dumque uiris lymphas, dum praebet pabula mulis,
Ingreditur multo stipatus milite uates,
Cuius ad aspectum promunt pia munera fratres.
Ille ubi per cunctos placido sermone cucurrit,
Perquirit, si firma pater uirtute ualeret.
 1390 Quem postquam incolumem dixere et uiuere recte,
Confirmat cohaerere deo pro munere uitae
Iosepus uatem semperque insistere rectis.
Et ueluti notus Beniaminus non foret ipsi,
Consultat iuuenes et promptim noscitat; inde
 1395 Commoda quaeque deum pueri pro laude precatur.
Nec gemitus cohibere ualet nec sistere fletus,
Sed tenero adfectu sese conclauibus abdit
Anxius et nimio quaerit fomenta dolori.
Post ubi discubuit, uictum posuere ministri.
 1400 Vescitur et facili prolectat pectora fatu
Diuiduasque dapes uiritim exponere gaudens
Porrigit et fratri maiorem dedicat uni.
Atque ubi iam saturis amor est compressus edendi,
Vt prius inposito presserunt pondere mulos,
 1405 Occulitur datum sueto iam more talentum
Iosepi imperio scyphusque absconditur ardens
In rebus, Beniamine, tuis pretiosior arte.
Iamque iter ingressi non multis milibus absunt,
Cum subito incautos circumdat regia turma
 1410 Conprensosque tenet fulgentia pocula poscens:
Futurum increpitant, quem nectant crimina, seruum.
Adnuitur cunctique simul sua pondera pandunt,
Quaesitum[que] et poculum retegunt fratremque relinquunt,
Iosepumque petunt et, quae sint gesta, loquentes
 1415 Euoluunt cari confestim iussa parentis.
Permotus precibus uates discedere cunctos
Imperat ac sese germanum fratribus infit.
Defixi riguere metu tacitoque reatu
Damnantes sese cohibent formidine uoces.
 1420 Prolectat mox ille reos propiusque uocatis
Exigit, ut dicta portent placitura parenti,
Quae sint, quae fuerint, quae mox uentura ferantur,
Instigans migrare senem, gregibusque coactis
Vicinos Arabum colles uenientibus offert,
 1425 Vt quia continuo tellus foret arida lustro,
Pasceret agnatos congestis frugibus omnes.
Ista et dicta uiri laeto rex pectore noscit
Iosepumque rogat carorum adsumere turbam,
Et gratuita iubet germanis tradere farra.
 1430 Dantur plaustra uiris, frumentum, pocula, panis,
Magnaque gestantes desudant pondera muli.
Dantur quinque togae Beniamino et quinque parenti,
Tercentum et nummi signata incude notati.
Ast alii iuuenes mercedis laude secunda
 1435 Accipiunt geminos niuosae uestis amictus.
Haec ubi cognouit genitor, data munera sumens
Respirat patria festinus cedere terra
Aegyptumque petit, Arabum quae iungitur aruis,
Educens iuuenes patrio moderamine quinque
 1440 Septies et denos, Genesis ut formula cauit.
Ac dum festino properant conamine turbae,
Procurrit Iudas et fratrum praeuolat agmen
Iosepumque docet haut longe abstare parentem.
Ille alacris scandit currus atque obuius exit,
 1445 Optatam excipiens uiso genitore phalangem.
Regrediturque citus regisque excurrit ad aulam,
Pastores properare ferens, ut turba carorum
Discretis degat fecundo in gramine terris.
Ipse etiam uati rector Memphiticus instat
 1450 Et iubet uberibus fratres conponere in aruis.
Longaeuus post ista senex poscente tyranno
Eloquitur sensim, quantis sit praeditus annis,
Quae domus et quae sit ueniendi causa Canopum
Eximiumque ducem multa cum laude decorat.
 1455 Nec minus interea Iosepus munera mittit
Digna suis magnumque duci dat ferre talentum.
Quo ditata fuit distractis frugibus aula.
Atque ubi iam populis derant mercantibus aera,
Certatim exhibitis gregibus Memphitica turba
 1460 Emit inops fruges, pretium taxante Iosepo.
His quoque nudati seque et sua praedia tradunt,
Semine percepto, messes quo deinde uirerent.
Sola sacerdotum non est possessio dempta,
Quis gratuita duci placuit, non uendere farra.
 1465 Inditur hinc populo quintarum pensio frugum,
Quae manet et fixo seruatur formula iure.
Interea expletae perpendens tempora uitae,
Adiurat natum Iacobus uentura reuoluens,
Vt sua maiorum componat membra sepulchris.
 1470 Adnuit oranti subpostaque dextera coxae
Contingit lentae spondens cacumina uirgae.
Conpositosque senex alterna in parte nepotes
Permulcet dictis, dum sensim basia libat.
Sed mirum! palma sacratur dextra Manasses,
 1475 Anterior natu laeua contingitur Ephrem.
Praescia mente senis senior seruire minori
Cogitur atque loco cedit spes prima secundo.
Quamlibet obliquas cupiens diducere palmas
Non potuit reuocare tamen pia dicta Iosepus.
 1480 Ac postquam pueris uates rata commoda sanxit,
Dat Sicimam, gladiumque suo, dat spicula, nato,
Clarior ut cunctis sublimem scandat honorem.
Inde uocat natos et cunctis praemia didit
Pignoribus mansura diu prolique natorum
 1485 Inconcessa prius longoque adiudicat aeuo.
Bis senasque tribus ipsorum ex nomine condit.
Omnibus explicitis, oculo iam captus utroque,
Decessit solo terreno corpore ...
uates
 1490 Maestitiaeque dedit decies septena dierum
Lumina, dum functi ueneratur turba sepulchrum.
Quin etiam nati septem luxere diebus
Vberibus lacrimis, pacem reddente Iosepo
Fratribus innocuis, ueterem dum neglegit iram.
 1495 Ipse etiam postquam iam centum triuerat annos
Atque decem, iuncti metitus tempora leti
Fratribus effatur, uenturus quis foret ordo,
Quo reuocare gradum ualeant et linquere Nilum:
Dummodo conpositos cineres atque ossa reportent
 1500 Et reuehant secum ueterum condenda sepulchris.
Sic demum longae post tempora candida uitae
Decessit petiitque deum corpusque reliquit.

Exodus.

Interea uarios agitant dum tempora cursus
Et noua succiduo surgit de germine proles,
Iosepique obeunt nati prolesque sequentum,
Diuersosque nouat tellus Memphitica reges.
 5 Notio cuncta perit nec uatum nomina prosunt
Eximie dilecta prius. sed munere sancti
Tutantis populum domini numerosa creantur
Corpora et inmensa densentur nube phalanges.
Quae metuenda sibi postquam rex uidit Aegypti,
 10 Talibus affatur socios, dum permouet ira:
En pubes captiua prius contentaque uictu.
Porrexit quem parca manus, <en >longa cohortes
Iam legione ciet et solis non tumet armis,
Pugnaci uirtute prior, uultusque minaces
 15 Et subiecta gerit. quid, si nunc tela capessit
Hostibus aut societ sese. qua mole duelli
Aegyptus uastata cadet quantasque ruinas
Sublimes facient conuulsis moenibus urbes?
Quin potius dura frangantur sorte laborum
 20 Inmensasque leuent substructis molibus arces,
Ne redeat uacuis spes libertatis amissae."
Haec ubi dicta, uiros sollertes praeficit illis,
Vt muros turresque nouent portasque minaces
Conisi caelo iungant. quis casibus acti
 25 Oppida sudato condunt nonnulla labore,
Ramassum, Pythona dehinc, et nomine Solis
Etonum insignem. sed mirum, quo mage tristi
Laborum sub fasce fuit, hoc cuncta iuuentus
Fortior emicuit, ueluti feriata maneret.
 30 Terretur magis atque magis rex toruus Aegypti
Exitioque uouet nondum sua iussa timentes,
Praecipiens mais, pariant cum germina fetae,
Extinguant perdantque mares, nec poena † referre
Ad maritas, si iuratae despecta relinquant:
 35 Quarum Phua fuit socia cum Sephora dicta.
Quae terrore dei timida inter corda locato
Ductoris tempsere minas atque, adfore iussae,
Hebraeas nullo dicunt solamine fultas
Maturos propere consuesse effundere fetus.
 40 Quae propter domini meruerunt dicta fauorem,
Consuetis sese gaudentes condere tectis,
Dum dominum toto laudantes corde uerentur.
Vertitur imperium proceris populusque monetur
Progenitos Nili pueros mersare fluento.
 45 Paret turba duci nascentes flumine mergens.
Quos inter motus Leuites coniuge ducta
Progenerat pulchro candentem corpore natum
Conspicuisque genis, magnaque extinguere uitat
Futurum cum forma uirum, ne forte necetur,
 50 Occultumque fouet iam trinis mensibus actis.
Sed metuens poenam, ne fraus admissa pateret,
Expositum mittit tristis, quo rauca fluenta
In pronum deferre queunt. cum remige carent.
Hunc germana procul uisu custodit acuto,
 55 Quantum acie possunt oculi seruare sequentes,
Vt casum expositi possit narrare parenti.
Sed tum, plausibiles dum captat laeta natatus,
Pedisequis comitata suis se filia regis
Flumine tinguebat placido corpusque lauabat.
 60 Adspicit haec modicam tumida super aequora lintrem
Cupitamque iubet praedam deferre ministras.
Illae alacres, ut laeta subest pubentibus aetas,
Inpositum cymbae referunt coramque locantes
Materno efficiunt sensu gaudere puellam.
 65 Quae cupiens seruare sibi tam dulcia formae
Gaudia et eximiae praestantem frontis honorem
Hebraea de plebe palam, quae conforet altrix,
Imperat acciri, puerique haec cura sorori
Inditur. illa uocat nulla iam fraude parentem
 70 Sollicitam, cui nata ducis sua pignora laetae
Redderet, adposito nutricis nomine matri.
Adcreuit raptimque puer prorepsit ad annos,
Primaeuo qui flore uirent, et deditus aulae
Pignore pro uero natae Pharaonis habetur.
 75 Accipit et nomen Musseos, quod foret undis
Exemptus querulis, modico fluitante faselo.
Ille autem ingenii monitus cordisque secutus
Cognatam lustrare parat circum oppida gentem,
Quae duro praesente iugo se maesta coquebat.
 80 Forte uiae medio Pharia de plebe tuetur
Clamosa cum uoce uirum multare gementem
Hebraeum quendam, sortemque exosus iniquam.
Omnia conlustrat nullumque hic adfore cernens,
Qui testis conperta loco depromere possit.
 85 Calce ferit fusumque ingesta condit harena.
Inde alios Iudaea uidet de gente minantes
Iurgantesque uiros ac, dum se sedulus offert
Infirmamque iuuat partem pacemque reducit,
Excipit irato missas de pectore uoces:
 90 Quid celsa ceruice tumes, ceu principis alti
Sceptra regas scriptaeque fremant, te praesule, leges?
Aut fortasse paras subito me perdere leto,
Vt Pharium hesterna iuuenem sub luce necasti?"
Haec fuerant ut dicta, ducis deportat ad aures
 95 Fama loquax, uatemque fugat rex feruidus ira.
Ille solum uertens puteum peruenit ad altum,
Madia quem tellus habet, qua sede sacerdos
Iothorus degens natarum germina septem
Ediderat densaque domum de stirpe replerat.
 100 Hae molles commissa sibi cum cura bidentes
Seruabant lymphasque cauo de fonte trahebant:
Infirmam sed forte manum sexumque pauentem
Pastores trusere procul, quas sistere contra
Nequaquam audentes promptasue opponere palmas
 105 Vindicat et riguas Moses adiungit ad undas
Expletasque fouet pecudes tectisque remittit.
Puellae genitore satis mirante reuersae
Anterius solito promptimque ad iussa locutae
Accitum iuuenem paterna ad limina ducunt.
 110 Qui procera uiri metitus lumine membra
Maioremque animum forma coniungere natae
Gaudet et eximia cernit de stirpe nepotes.
Sephora nam propero Gersamum sedula partu
Progenerat fratremque dehinc Eleazaron edit.
 115 Gersamus externa signat regione creatum
Ereptumque ducis rigidi Eleazarus irae.
Haec inter dux morte cadit captiuaque pubes
Pressa malis dominum multis plangoribus egit
Intuitus conferre pios plebemque tueri:
 120 Dum memor in saeclum secum sua dona reuolui
Iam dudum promissa bonis, quae tempore coepi
Audierat uentura suis Abramus et una
Isacus lectusque dehinc ad sancta Iacobus.
Iamque deum mitem tutellam fundere caelo
 125 Gens oppressa uidet, dum pacem poscit ab altis.
Ac dum lanigeras soceri per rura bidentes
Moses solus agit, sacrati ad culmina collis
Deuenit, Hebraea quem dicit lingua Chorebum,
In quo conspicua flammarum lampade cernit
 130 Procuruam fulgere rubum neque ignibus uri.
Permotus nouitate rei disquirere gaudet,
Fomite quo tandem tam clara incendia surgant.
Dumque pauens tacite se iam iam conminus offert,
Inclita siderei prohibetur uoce tonantis
 135 Incessu properare cito; sed sistere gressum
Et tegumenta pedum geminis mos demere plantis
Cogitur: et paret sacratae ob culmina terrae.
Mox timor ingreditur sensus lumenque caligat
Lumine de nimio, dominum quia cernere non est
 140 Fas cuiquam, uultumque simul atque ora retorquet.
Tum uos missa sonat, qua se rex inclitus infit
Esse deum procerum, dudum quos diximus esse
Credentum uitaeque duces. tum talia subdit:
Iam comperta mihi totoque <et >lumine uisa
 145 Plebis uota meae, uastis quae molibus urbes
Extruit et duris operum sudoribus acta
Aegypti sublimat opes et non sua regna;
Seruili dum mente pauet, crebroque dolore
Angitur, arbitrio dudum subiecta nocentum,
 150 Atque ideo huc ueni celso degressus olympo,
Vt tuear tollamque meos de sede Canopi,
Magnarum largitor opum terraeque feracis,
Quam nunc multimodis opimam frugibus audax
Channanaeus habet Cethaeo et iunctus Amorreus,
 155 Pherezaea manu Gergessorumque sequente,
Quamque simul Iebusa colit Euaeaque pubes.
Dulcibus hic scatebris opimo e flumine mella
Albenti cum lacte fluunt; haec dona daturus
Electis te pono ducem, te pergere mando
 160 Regis ad optutus, ut quae sunt iussa renarres.
Ac ne, praetrepidus coeptu, infirmere sub actu,
Tecum semper ero. qui libertate reuersa
Hoc in colle mihi sensu pareatis ouanti."
Haec ubi detonuit dominus, fiducia uatem
 165 Parua tenet primum, mox nomen quaerit aeternum
Quod habeat dominus, ut signum Iudaea noscat
Principis inpositi. saluator talia iungit:
Ille ego sum qui sum, sic dices, et super <astra >
Qui uiget, estque deus uestrorum a stirpe parentum:
 170 Immensus ubicumque deus gentesque per omnes,
Viuorum per saecla sator non luce carentum.
Hoc mihi nomen inest, senibus hoc fare coactis;
Qui tum pacificas dimittant dicta per aures.
Ingressique simul regis Pharaonis in aulam
 175 Israhelitarum dominum iussisse superne
Dicatis, ut trina die deserta per arua
Incedat Iudaea phalanx et munera sancto
Immolet apta deo ritumque obseruet auorum.
Namque meam plebem tumidus laxare tyrannus
 180 Post cladem pestemque uolet, quae crebra profundo
Mittatur caelo, multis uariata periclis.
Quin etiam fuerit cum facta licentia uobis.
Vt iussum carpatis iter, tum femina poscat
Vicinam notamue sibi, quae diuite censu
 185 Aegyptus nunc mollis habet, petitaque sumat,
Vt legio informes heremi ducenda per agros
Nobilibus spoliis uacuatam linquat Aegyptum."
Post haec signa petit uates, quae forte labantes
Confirmare queant animos, si lumine cerni
 190 Non credant potuisse deum tam candida fantem.
Praecipitur lentam propere dimittere uirgam
Et laxare manu; quam postquam terra recepit
Spumeus in spiram tractu se colligit anguis
Terrorem incutiens proceri; quem prendere cauda
 195 Iussus in antiquam redigit reuocatque figuram.
Inde manum sinibus condens candore niuali
Protulit, atque iterum tectam deprompsit: et olli
In speciem reuoluta suam. tum deinde monetur,
Haec si parua forent, sumptam de flumine lympham
 200 Fundere et albentem rubro mutare cruore.
Nec minus obniti uates tenuemque loquellam
Dicere, et obstrictam nodis uix promere uocem,
Quod cordis secreta uelent; nil denique dignum
Esse sibi, quod mens hominum subnixa sequatur.
 205 Arguitur nullum, domino nisi dante, politis
Sensibus effari, nec longa silentia mutos
Rumpere, ni dominus laxaret uincula linguae;
Tempora qui reserat surdis. qui lumina caecis,
Videntumque aciem qui pura luce serenat.
 210 Vade, ait, et plena confisus fare loquella,
Nobilis eloquio sensuque ad uerba rotundo."
Sed dum saepe deum poscit aliumque precatur
Substitui subdique <sibi >, conmouit in iram
Insignem pietate deum, qui concitus infit:
 215 Germanus est ecce tuus limata facundus
Ora gerens notusque mihi, Leuita creatus
Ille tribu, certo quem dicunt nomine Aronem."
Ilicet abscedit uates soceroque fatetur
Sese reuersurum fratresque inuisere uelle
 220 Iudaea de gente satos. hic flectitur ille
Et salua pietate iubet discedere laetum.
Ille alacris secum natis et coniuge sumpta
Mandatum praecepit iter; fessusque uiando
Dum refouet uires, gelida declinis in umbra,
 225 Angelus ecce uenit domini mortemque minatur.
Sephora sed silicem digitis rimatur acutam
Praeputiumque secat teneri mox sedula nati;
Cumque pedes coram sancti se prona dedisset:
Sistatur cruor iste, canit, de uulnere parui."
 230 Cuius ad eloquium sanctus discessit ad astra.
Iamque inopis heremi uates calcabat harenas,
Cum subito imperio domini mandantis Aronus
Sacratum ad montem fraterno occurrit honori
Coniunctique simul gaudentes basia figunt;
 235 Alternasque iuuat mentes sermone sequaci
Pandere quemque sibi, quae sint facienda uel acta.
Ilicet eloquio domini coniungit uterque
Sinceram firmamque fidem, pariterque uadentes
Accitis dicunt senibus, sententia quae sit
 240 Mandatumque dei; signisque ex ordine factis
Credidit optatam populus remeasse medellam.
Et genua inflectens dominum subnixus adorat.
Pergitur ad regem, caeco nil corde uidentem
Credentemue deo, quem notum non fere dixit
 245 Esse sibi, populum dura sub lege cohercens
Imperioque truci; dum crescit cura laborum
Et geminatur opus pondusque adiungitur ingens
Lateribus crudis, quos solis lampada tostat.
Quin etiam paleas rimosae ad uincula terrae
 250 Madentisque luti solitas miscerier aufert,
Vt plebs fessa malis animos deponere mallet
Exiliumque pati. quae dum confecta maerore
Verberibus agitur duris, effudit in ipsos
Iurgia pontifices, adflictam se fore clamans
 255 Acre magis, postquam inmodicis sermonibus usi
Seruitium miserum pro libertate pararint.
Haec ut dicta sibi domino suggessit aeterno
Mitificus uates, haec rursus uerba receptat:
 
 260 Ecce deum regis Pharaonis te fore iussi,
Germanumque tuum studio seruire prophetae
Et parere tibi. tu dices cognita fratri;
Ille canet regi, ut plebem emittere curet."
Iamque pius uates bis quadraginta per annos
 265 Pacificam uitam mortali in carne terebat.
Hi dum sanctificis regem mollire loquellis
Percupiunt et signa nouant, nil lubricus anguis
Proiecta factus uirga, nil sanguine rubro
Mutati cogunt amnes, nil mobilis unda.
 270 Piscibus extinctis tristi uitiata fetore,
Idcirco quoniam cantu succincta sinistro
Mens profana uirum paribus callebat in actis.
Quin etiam similes faciunt prorepere ranas
Qua tellus, qua fluctus erat, paribusque creantur
 275 Magorum canore modis, quas uoce crepanti
Cuncta coaxantes studuit depellere uates,
Fluminibus tantum non passus defore suetas.
Oblatum id regi, si pestem euadere uellet
Orantis per uota senis, ut deinde liqueret
 280 Non alium regnare deum: lux crastina caelo
Redditur atque eadem cunctae de morte necantur
Congestaeque simul odio soluuntur acerbo.
Gignuntur scinifes propere per corpora cuncta
Quadrupedum hominumque <simul >tellusque repletur.
 285 Hoc etiam Chaldaea cohors molita fatetur
Esse manum domini, curamque omittit inanem.
His actis cynomyia fluit, quae musca canina
Dicitur, et uatis conpleuit nutibus omnes
Exspatiata locos solique haut cognita Gessae,
 290 Quae tum terra fuit Iudaeae commoda genti,
Traxit inexhaustos, quacumque est acta, dolores.
Tum uero uictus Pharaon abscedere mandat,
Et quocumque uelint migrantes promere gressus,
Ac uotis seruire deo; pariterque precatur,
 295 Vt praesens nimiumque malum discedat ab aruis
Aegypti tandemque deus clementior adsit.
Nec mora: cum subiti mittuntur funera leti
Coniunctimque necant omnes. sed cornea fibra
Quae fuerat in rege, redit: mox mittitur una
 300 Iumentis gregibusque lues mortesque sequentes,
Iudaea perdente nihil. tum cassa fauilla
Fornacis deprompta sinu uibratur in astra
Arentesque ciet papulas per membra uirorum
Vesicasque cauas, nulloque exsorte relicto
 305 Omnimodis gregibus generant tormenta per agros.
Sed renouata mali facies instabat inerti
Nequiquam regi, quo laus sublimior esset
Mutantis tot monstra dei: ecce inter et ignes,
Fulgura quos iaciunt, et celsi murmura caeli
 310 Quae domino mandante crepant, decurrit ab astris
Grando minax passimque rotat frigentia tela,
Quae densa de caute uolant, hominesque carentes
Tegmine tectorum conliso [et ]corpore trudit
Atque necat cunctumque pecus; et cortice rupto
 315 Debilitat siluas libroque extinguit arente,
Inuisitata prius saeclisque incognita priscis.
Triticeas segetes nondum pubentibus herbis
Atque alicam modo strauit humi; nam cetera mersit,
Quae conspersa solo nondum deprompserat occa.
 320 Haec etiam amittit uires poscente propheta,
Perspicuo remeante die; quia pectore fracto
Debilis orarat ductor, dum crimina pandit
Ipse sua iustumque deum denarrat in altis.
Ecce iterum insano rigidantur pectora sensu
 325 Viuentis ad damna ducis peiora laturi,
Nec sociis credit casum pereuntis Aegypti.
Sed tamen inflexus modice largitur eundi
Ius, uacuis rerum, uitae quas conparat usus.
Non patitur uates censumque expostulat omnem
 330 Quadrupedumque greges; sed iusta oratio non est
Auribus inuitis. haec propter pellitur extra,
Fratre simul truso. tum uentus flamine multo
Auster adest fuscatque diem noctisque per umbram
Inmodico glomerat uiridantes terga locustas,
 335 Quae, quidquid madidum suco per frondea tecta
Reppererant, mandunt herbasque in caespite laetas.
Haec deinde metu regis poscente necantur
Congestaeque simul Rubra merguntur in unda.
Haec ubi pro paruis toruus rex despuit ore,
 340 Nox omnes delapsa tenet uastaeque procellae
Includunt cohibentque uiros, pariterque diebus
Occulti mansere tribus nullusque propinquum
Vidit et ex inopi potuit consurgere lecto,
Cum Iudaea manus mundo frueretur aperto
 345 Nullis tacta malis. quin et cursantibus ipsi
Innocui tacuere canes pressoque latratu
Intrepidi lambunt caudae de uerbere crura,
Nonnumquam in dominos posita formidine saeui.
Non tamen his damnis regis sententia cedit
 350 Increpitatque fremens uatem mortemque minatur,
Quod pecora et totum uellet conuerrere censum.
Iamque deus piceo noctem fuscarat amictu,
Occultam meditans densa inter funera plagam,
Cum subita intereunt morte, quos partibus almae
 355 Ediderant primis, modico discrimine leti.
Ipsius <a >solio regis, cunctosque deinde
Quacumque de stirpe uiros pecudesque ferasque.
Ilicet horrisonas uoces dolor excitat ingens,
Omnia tecta fremunt, resonant plangoribus urbes.
 360 Tum uero incumbunt omnes detrudere plebem,
Iudaeum quae nomen habet, ceu causa malorum
Illa foret meritis, censusque et cuncta supellex
Traditur et nullum putatur hinc fore damnum:
Innumerique greges pecudum comitantur euntes.
 365 Ergo abeunt ducente deo, qui praeuius ibat,
Contentisque uehunt umeris commercia uitae.
Iamque quater centum mundus consumpserat annos,
Atque quater denos pariter, si summa putetur
Temporis emensi, quo farris cura parandi
 370 Iacobus Pharias uenit mansurus ad urbes;
His deus expletis tandem miseratus ab alto,
Sustulit indomito plebem laudabilis hosti.
Illa dies primo censetur munere paschae,
Sacrataeque deo ducuntur gaudia noctis,
 375 Septenique dies, anno redeunte, beati
Otia lenta ferunt curaque omittitur omnis;
Nemo solum uertit curuique inmunis aratri
Sopitur per festa labor seruique laetantur
Libertate pari omnisque est actio uitae
 380 Iungere corda deo stratisque incumbere lectis
Et dubios inferre cibos, quos ditibus aruis
Felix terra creat, agnusque adsumitur albens,
Mensibus explicitis, bissenos quos facit annus,
Integer et toto grege mollior: hoc simul omnes
 385 Mandere lex adigit sanctaeque adponere mensae
Ossibus intactis cuiusque e sanguine postes
Tinguere mundificum tutamque adquirere uitam.
Ius omnes commune tenet atque aere parati
Et locare manus soliti praeputia ponunt
 390 Festiuosque cibos agni de uiscere sumunt,
Nec quidquam superesse licet; si rara corona
Omnia non carpsit, uicinum adiungere fas est.
Fermento carent panes mollisque farina
Fontibus admixtis tenues formatur in orbes.
 395 Azyma quos memorant patrio sermone loquentes.
Ista haec sacra fiunt cunctis redeuntibus annis.
Quattuor atque decem postquam decurrere luces
Mense nouo cernunt homines ratione magistra,
Sollicitaque sinus constringunt cura fluentes.
 400 Intenti, ceu signa canant bellumque geratur,
Armataeque manus baculorum robora gestant.
Insuper arripiunt pallentis gramen hysopi
Deuotaque manu sacrato in sanguine mersant
Excussumque procul foribus conspergere gaudent.
 405 Postibus ut caris concrescat nobilis unda,
Quae uetat introitum temptantis sancta maligni.
Iamque gradum ad quintum generis descenderat ordo,
Cum, deserta petens, Rubrum ueniebat ad aequor
Cara deo pubes bustisque exempta Iosepi
 410 Ossa gerens, uero qui quondam dixerat ore
Serenos domini intuitus dextramque benignam
Venturam caelo libertatemque laturam.
Sochotumque dehinc ueniunt Othumque relinquunt,
Ignotas monstrante uias per deuia Christo.
 415 Qui cum mane nouo lucem pandebat ab astris,
Ante uolans niuea sulcabat sidera nube
Candentemque iubar fuscata per aethera solem
Nocte tegens, claro fulgebat crine cometae.
Pauleum deinde petunt, cui Magdola tellus
 420 Iungitur obuerso confinis Bellisephoni.
Hic animum regis dominus formidine priuat,
Praetumidos acuens sensus mentemque ferocem;
Vt populum fugitare magis, quem miserat ipse,
Diceret atque suas acies in bella moueret
 425 Praecipites. facili credens conamine iungi
Posse uiros, quos error agat, quos deuia tardent.
Ergo alacris in bella ciet ceu parua phalanges
Ferratos agitans currus, quos axe uolante
Trinus miles agit, uolucrem dum surgit in hastam,
 430 Nunc humilis, nunc uentosas sublimis in auras,
Terroris fraudisque capax, quia uerbere crebro
Pulsati sternunt acies. quae comminus obstant,
Cornipedes pulsumque rotis feruentibus addunt.
Incita quas uariis adsultibus ungula uersat.
 435 Iamque <iter >adcelerans procurua ad litora Rubri
Marmoris admorat socias in bella quadrigas,
Cum Iudaea manus confestim lumine uerso
Respicit inmensas acies camposque per omnes
Ferratos lucere uiros, geminique timoris
 440 Mole pari saepta, dum pontum cernit et hostem
Oppositum, duris in uatem uocibus usa
Haec memorat: "Quae tanta fuit fiducia, ductor,
Roboris insueti cognatam perdere plebem
Ac deserta sequi Rubrumque opponere captis
 445 Oceanum? quid maesta quidem, sed tuta ferentes
Pondera ab inuisa nequiquam tollere Aegypto?
Nonne fuit satius tristes Pharaonis aerumnas
Funestasque pati leges? non seruitus illa
Libertate fuit melior, quae subdita fraudi
 450 Praeponit tolerata prius et dulcia ducit,
Inuisitata sibi quotiens peiora sequuntur?
Diximus hoc dudum, cum nos ad uota uocares
Inmenso reddenda deo: stat tutius illic
Viuere consuetos seruitutemque molesti
 455 Sustentare iugi, quam nunc decumbere leto
Squalentes inter campos terramque relictam,
Dum trepido in casu pelago terremur et hoste."
At uates nulla rerum formidine uictus
Et potius uentura uidens haec disserit ore:
 460 Soluite mordaces curas animosque serenos
Induite, o socii, rectoque aduertite uisu,
Quanta salus uobis celsis referatur ab astris,
Sublimi tribuente deo. quos agmine denso
Cernitis instantes, post hanc inuisere lucem
 465 Haud licitum est uobis, quos mortis tempus adurget.
Namque deus celsa bellator dextera pugnat
Subiectosque regit, tacita dum stringitis ora."
Haec ubi disseruit prouectum dicta secuntur.
Ante uolans nam castra uirum sese angelus aufert
 470 Pone locans, fuluaque dehinc posterga columna
Sistitur et medio discernit limite ualla
Castrorumque situm, noctemque infundit opacam
Candenti de sede deus bellumque frementes
Pax inopina fouet motusque eliminat omnes.
 475 O nimium felix, celsis cui misit ab astris
Munimenta deus, candens cui militat aether
Et coniuratae ueniunt ad proelia noctes!
Hinc procerem mandata dei depromere uirgam
Protenta iussere manu Rubrumque superne
 480 Despectare fretum. quod postquam rite peractum est,
Auster uentus adest, totis qui flatibus usus
Per tacitam noctem feruentes ebibit undas
Siccauitque fretum, medius ut trames apertus
Panderet inlaesum patefacto in aequore cursum,
 485 Cum bibulas refugus nudasset pontus harenas.
Ergo ubi festinum pelagus discesserat, illos
Curuata in montis faciem circumstetit unda
Accepitque sinu patulo misitque per altum.
Quod licitum credens Pharao, dum comminus instat,
 490 Ingreditur calcatque salum; sed tarda repente
Plaustra gemunt totoque in terram pectore proni
Cornipedes genibus nequiquam pondera trudunt,
Quae penitus uincto nequibant axe moueri.
Illicet exsangues inmensaque compede uincti
 495 Festinam temptare fugam rursumque reuerti
Nitentes uano stimulant terrore iugales.
His aliud maius miseris multoque tremendum
Ingeritur magis et sensus adfligit inertes.
Namque fretum dubios solitum conlidere fluctus
 500 Discretas coniunxit aquas undasque tumentes
Miscuit et totam fundo demersit Aegyptum.
At Iudaea cohors fluitantia corpora cernens
Hostili de parte uirum currusque natantes
Armaque et obliquum quidquid torquetur in hostem,
 505 Suspexit timuitque deum sensuque fideli
Credidit imperio domini uatemque sacrauit,
Cantica dum psallit Moysetis dulcia uerbis:
Cantemus domino deoque nostro,
Cui <sit >gloria cum honore pollens.
 510 Sese magnificis decorat actis.
Dum currus celeres Aegyptiorum
Iunctis equitibus grauique turba
Rubri marmoris enecat fluentis.
Adiutor ualidus meae salutis
 515 Plebem de medio tulit profundo,
Custos et genitor salusque uera!
Hic est, hic dominus meus et altor!
Ipsum conspicua sacrabo laude,
Qui est progenitor mei parentis.
 520 Ipsum uocibus arduis fatebor,
Qui bellum tulit obruitque fortes.
Dignus nomine quo deus uocatur.
Saxis adsimiles grauique plumbo
Vastis fluctibus abdidit cohortes,
 525 Quas rex Niliacus in arma cogens
Praedae participes minax canebat:
Nostris dum iugulis recludit enses
Et strictum rotat excutitque ferrum,
Dicens: "Corripiam eos fugaces,
 530 Praedam partiar obruamque uictos
Et cum gloria nobilis duelli
Quaesitam meritis tenebo palmam."
Haec dum commemorat sibique fidit,
Cunctis perniciem suis parauit.
 535 Nullus est similis tibi, creator,
Factis maxime, principumque princeps
Ingens subsidium tuis dedisti,
Gentes quod metuunt Philistinorum
Edones etiam Moabitaeque,
 540 Quorum perniciem tremunt Chananni,
Donec hic populus tibi redemptus
Montem conspicuum deoque sanctum
Scandat perpetuis heres tropaeis."
Haec paribus iterata modis plaudente corona
 545 Cantarunt matres, uatis dictante sorore
Tympana pulsantes digitis, dum consona dicunt.
Ilicet intrepidi postquam Pharaonis iniqui
Subuersam uidere manum. per deuia tendunt,
Quae Surum sunt dicta prius, siccumque per aestum
 550 Arentes triuere dies; quos lumine trino
Feruidiore coma torrebat lampada solis.
Defessi Myrram ueniunt tristique sapore
Vndantes cernunt latices, quos pectore fesso
Libantes longe iaciunt; quia praegrauis unda
 555 Obsessas fauces sensu torquebat amaro.
Quod uitium propter fontem cognomine signant
Et fremitu denso uatem liquentia poscunt
Flumina, quae calidos possint mollire uapores.
Ille deum poscit; nam qua licentia fluctus
 560 Gigneret, astrigera dominus nisi mitteret aula?
Confestimque capit quo sedat tristia lignum
Pocula, et infecto perfundit melle fluores.
Illic iusta deus, librato examine lancis,
Iura dedit, temptans procerem, dum talia dicit:
 565 Si mea quaeque memor sincero in pectore dicta
Sumpseris, ut facias, quae sint accommoda uitae,
Corde gerens mandata dei, nil triste per aeuum
Perpetiere tuum, nec te iactura grauabit
Damnorum morbique trucis; distabis ab omni
 570 Clade mali, quaecumque feram uastauit Aegyptum.
Quandoquidem ego sum dominus, qui pectora curo
Et sanos praestare queo."post Elima uentum est
Fontibus inriguam, bis sex qui forte meabant
Frondentes inter palmas, quae uertice celso
 575 Motabant septem denos per nubila conos.
Ac postquam ad Sinum positis sunt otia castris
Trita uiris, quintoque dehinc decimoque uiantes
Deproperant per opaca die, de mense secundo,
Extremam gemuere famem, dum uocibus altis
 580 Obiurgant uexantque ducem: "Quae tanta malorum
Causa fuit? quaeue esse potest? quae tristior esse
Praeualeat, quam dira fames, quam spiritus ardens
Arentes inter fauces mortemque praesentem,
Quae dilata grauat plus quam quae comminus instat?
 585 Atque utinam nobis letum sors una dedisset
Aegypto positis tum, cum substantia uictus
Larga fuit cunctis. nullo mussante seorsum,
Quod desint alimenta sibi? nunc degimus istic,
Est ubi uita grauis, etiam si tristia non sint.
 590 Ergo ualet quisquam squalentes inter harenas
Inuisum tolerare diem. solemque calentem
Siccus ferre potest, nulla quem temperat umbra?
Quin potius, si nostra mouent discrimina sensus,
Dux grandaeue, tuos. Nilum Pharumque rogamus
 595 Redde tuis, cunctosque dehinc iterare labores
Poscentes permitte uiros, quia tristius esse
Accisis nil posse cibis sententia nostra est,
Et saturos seruire iuuat."post talia dicta
Profatur uates, socio sermonis Arone:
 600 Quid tantum indomito uoces iactare tumultu
Et proceres uexare iuuat? quid poscere uictum,
Quem solus praestare potest, qui sidera fecit?
Sed tamen occidua cernetis lampade solis
Esse deum, uobis cuius pro munere panis
 605 Mittitur e caelo; qui uos, Mareotide fusca
Inplicitos dudum, laetos nunc mittit ad agros.
Quare agite et primo redeuntis lumine solis
Insuetas libate dapes mannamque caelestem.
Iurgia nam populi. nostris non congrua factis,
 610 In dominum sunt missa magis, qui pascere sueuit,
Quidquid alit, longoque educit saecula pastu."
Haec ubi disseruit. dominus de nube superna
Emicuit meliore die uictumque caelestem
Despondit cunctis, quem messis nescia fraudis
 615 Progenerat nulloque extinguit semina fuco.
Inde ubi iam croceo radiauit uesper ab axe,
Crebra niuis ritu caelo delapsa coturnix,
Congerie cumulata graui, camposque iacentes
Castrorumque situm cunctis mirantibus inplet.
 620 Quin etiam primo cum se lux reddidit ortu,
Niuosos dat manna cibos, quae farre minuto,
Sunt coriandra uelut, totis defluxit ab astris.
Quam iussi carpsere manu ratione legendi
Certa uiri, ne quis forsan plus condere mallet.
 625 Quam iusti mensura cibi est, quae sufficit uno
Quoque die, nec uana iuuat sollertia quemquam
Plus iusto posuisse domi; nam sole calente
Putria multimodo uitiantur uerme polenta.
Hoc solum nequeunt geminae disperdere luces,
 630 Quae festo mandenda die parasceua prompsit.
Quem sanctum iubet esse deus nullumque laborem
Sustentare homines, quotiens lux illa recurrit.
Sabbata quae memorant lentae concessa quieti.
Quin etiam cunctis penitus haec cognita res est,
 635 Septima quaque die nullum descendere uictum,
Caelestis quem messis habet: quia cura sagaci
Progressi per rura uiri camposque iacentes.
Nil praeter undantes uentorum flatibus herbas
Intuiti sinibus uacuis referuntur ad aedes.
 640 Ac ne forte dei tantum monumenta uiderent
Ad quos missa fuit melliti muneris esca.
Clauditur auratae quiddam munimine thecae
Quod uideat generanda manus olimque futura
Ac uenerata deum uictum miretur auorum.
 645 Post haec signa mouent longumque educitur agmen
Ad Raphidam, quae sole calens atque indiga lymphae
Mordaces populum fecit depromere uoces
In procerem, dum poscit aquam; nec murmure solo,
Sed paene est grassata manu: nam saxa sacerdos
 650 In semet iaculanda timens emittit ad altum
Verba deum siccisque implorat syrtibus amnes.
Ilicet instinctus domini sententia magni
Maiores pariter natu praecedere mandat;
Tum uirgam capit adsuetam, qua sistere fluctus
 655 Nouerat et medio pontum diducere uallo:
Chorebumque petit montem, qui plurimus extat
Sacratumque caput uicina ad nubila tollit.
Illic dura silex conclusas saepserat undas,
Quam super adstabat dominus fontesque ciebat
 660 Virtutum ratione pari, qua flumina toto
Distinxit mundo inmensa et marmora fudit.
Hanc iussus pulsare ferit rupesque repente
Rumpitur et scatebris undantibus euomit amnes.
Curritur ad fluctus certatim congrege turba
 665 Innumeraeque ruunt pecudes aestumque resoluunt
Expletisque redit defessa in corpora uirtus.
Ilicet ipse locus causae de nomine nomen
Temptationis habet, populus quod pectoris anceps
Ambigua cum mente fuit, an summus in illo
 670 Degeret omnipotens, et quod plebs aspera dictis
Optasset maledicta duci, quae concipit ira.
Istic belligeris Amalec instructa cateruis
Hebraeos fudit cuneos: quod dedecus arcens
Iesus lecta rapit bellantum robora secum;
 675 Quem ferrata manu suscepta in bella uadentem
Dux uotis precibusque iuuat collemque Chorebum
Conscendit celerante gradu, quem iunctus Aronus
Et Hurus uallant medium artusque per aeuum
Laboris refugos nec standi ad munia fortes
 680 Subposito firmant saxo durumque sedile
Subiciunt sternuntque <duci >; tum deinde fluentes
Sustentant in prona manus, ut pectoris orsis
Palmarum prex iuncta foret; nam saepe cadentes
Pondere grandaeuo dubium certamen agebant
 685 Has ubi subpositae firmarunt undique dextrae,
Hostiles cedunt acies campique replentur
Caede uirum nullusque e tantis milibus extat.
Haec fuerant ut gesta, deo mandante propheta
Conscripsit docili uentura in tempora libro;
 690 Confestimque deo sacratum construit altar.
Conpellans per uerba locum fidelia sanctum:
Spes mihi certa dei, cuius protectio semper
Subsidium mihi sola dedit, qui robore clauso
Absconsaque manu bellantes dispulit hostes
 695 Amalechas necat <et >tota cum pube cohortes."
Interea generi Iothorus percipit acta
Festinusque uenit. oculis dinoscere gaudens,
Quae fuerant memorata sibi, saeptumque labore
Inuenit inmodico. dum causas noscitat omnes
 700 Carentis turbae numero, magnumque precatus
Ante deum mactat pecudes; tum deinde monendo
Efficit, ut lecta fierent de plebe tribuni
Atque alii aliique gradus, quos ordine miles
Accipit, ut certa legiones lege regantur,
 705 Ac modicas pensent lites, quo iurgia magna
Sint soli noscenda duci. quis rite peractis
Iothorus sua tecta petit generumque reliquit.
Tertius interea sese per tempora mensis
Festinus uariata dedit, cum sola per arua
 710 Sinainum ad montem domini perducitur agmen.
Quem uates propere conscendit uocibus actus
Aetheriis monitisque dei; mox procubus audit:
Haec, <quae >dicta tibi, cunctis narrare memento:
Vidistis, quae monstra, uiri, tolerarit Aegyptus,
 715 Dum uestri me cura tenet et congrego cunctos
Atque ueho. tamquam pinnarum tramite ductos,
Quas pandit uolucrum princeps, dum nubila sulcat.
Ei nunc, si uestras ueniant mea dicta per aures,
Vt, quae sunt mandata, fiant et consona iustae
 720 Corda haereant legi, plebem uos semper habebo
Ditibus insignem rebus cunctisque praeponam
Gentibus, ut toto fortes regnetis in orbe.
Haec omnis nam terra mea est; et quidquid ubique
Gignitur, id iuri subiectum semper aeterno est.
 725 Vos eritis regnum, mea fit quod dextera clarum,
Et gens sancta mihi, longum quae prorogat aeuum."
Ille memor iussi, fuerant quae dicta reuoluit
Principibus plebis populusque insignibus orsis
Credidit et magno submisit corda tonanti,
 730 Facturum sese mandata inlustria dicens.
His aliud maius dominus de sedibus altis
Instituturus agit uatemque ad munia mittit
Sueta sibi cunctosque iubet liquentibus undis
Eluere infectas sordes uel ueste uel artu.
 735 Abnoctare uiros, ut mente et corpore puris
Tertia luce deus celsis uideatur ab astris
Monte procul positis, nullus quem comminus adstans
Tanget agetque: pecus longa in deserta minare
Praecipitur, ne poena foret coniuncta nocenti.
 740 Quae saxis fero <ue >uenit, cum missile telum
Torquet adacta manus aut cautem uerbera uibrant.
His actis, nullo maculatus corpora naeuo,
Prospectat collem populus. cum prima ruborem
Tertia luce dedit stellis aurora remotis.
 745 Fulmina iamque micant, iam celsis magnus ab astris
Auditur fremitus uocum nimbosaque nubes
Librata se mole tenet crepituque uerendo
Terribiles sonitus iterat tuba saeptaque uallo
In castris plebs maesta tremit montisque sacrati
 750 Aduentum testata dei latera ardua fumant.
Et quicumque fuit electa ex plebe sacerdos,
Monte procul degit, solis quem scandere ius est
Aroni Moysique piis. tum perpete fatu
Mansura dat iussa deos hoc ordine legis:
 755 Ille ego sum dominus, qui te discrimine priuans
Aegypti de terra tuli durumque laborem,
Seruilis quem cura dabat desistere iussi.
Me tantum tua corda colant, neque idola pangas
Vlla tibi fictumque deum subnixus adores;
 760 Numina nec credas, quae sunt inlustria caelo
Sidera, uel quidquam in terris mirere perinde,
Vel quod glauca tegunt fluitantis marmora ponti.
Sum dominus zelans, peccatis congrua reddens
In patres prolemque dehinc quae quarta creatur;
 765 Misericors multum, maiora et grandia reddens
Quae iusti meruere uiri, qui corde sub imo
Amplexi mea iussa tenent et mente sequuntur.
Tu nomen uenerare dei, tu sabbata festa
Cum natis seruisque cole totumque laborem
 770 Pone libens, quotiens mundo lux illa recursat.
Bis ternis dominus fecit quaecumque diebus
In terris caeloque uegent pontoque tumenti:
Septima perfecto uirtutum fine quieuit;
Hinc testus uiget ille dies, hinc semper acerbus,
 775 Semper honoratus domino indulgente sacratur.
Honorem da, nate, tuis genitoribus, ut sis
Perpetuae in terris uitae, quam prorogat ingens
Ingenti de sede deus. ne dilige moechas,
Neue hominem perime, nec sacramenta sinistre
 780 Periurans perhibe; furtum ne feceris ullum,
Neue malus testis iurgantem fraude tuere.
Coniuge ab alterius animum uultumque coherce
Et quidquid non esse tuum mens admonet, horre.
Aggere de terrae congesta altaria surgant,
 785 Hic ubi deuotas fas sit mactare bidentes.
Quae si forte sedet saxorum adtollere mole,
Ferrum linque procul, quoniam sordentia fiunt
Artifici leuigata manu; quae scandere gressu
Non sineris prompto, ne forte obscena renudes.
 790 Seruus erit quisquis cognata in gente creatus,
Bis ternis seruile iugum patiatur in annis;
Post abeat liber, secum sua praemia portans,
Coniuge missa simul. si nondum feta uidetur,
Ac si iam natis paterno et nomine gaudet,
 795 Vxorem et prolem domino dimittere debet,
Ipse sui compos nodoque exutus erili.
Quod si non dubie mauult persistere uerna,
Ante fores domino sanctas sistente locetur
Vulnera passurus, tenuis quae subula pungit,
 800 Aure tenus molli, numquam laxandus in aeuum.
Vendere progenitam discreta in gente parenti
Non licitum sociaque manet cum plebe potestas;
Quam tamen ut seruam nequaquam emittere ius est.
Quae si displiceat domino, cui uendita cessit,
 805 Reddentur nummi, fuerat taxatio quorum.
Vt reuocare queat paterna ad limina sese,
Quae si forte datur nato, sic conuenit ipsum
Vt natam tractare suam. qui sumere iuste
Si mauult, permissa sibi. quis membra teguntur,
 810 Indumenta palam faciet, nec deinde negabit,
Si coitu sit nota sibi; uel, si rata non sunt
Haec conmissa uiro, poterit laxare uadentem,
Nec pretium reuocare datum. qui uulnere duro
Adfligit sternitque uirum, decumbat eodem,
 815 Quo perimet, leto; at si discrimina casu
Sunt inlata magis, domino tradente nocentem
Ictibus alterius, locus est qui condere possit
Donandum uenia, domino indulgente salutem.
At uero qui membra dolo uiuentia ferro
 820 Disicit et studio gratatur sanguine fuso,
Crimen habet mortis, nequiquam tecta requirens
Sublimi sacrata deo; nam demitur inde
Seiunctusque procul rigido truncabitur ense.
Et qui conpellat tumide pulsatue parentes,
 825 In crimen noxale ruit, quod morte piatur.
Nec minus ad poenam petitur, qui forte doloso
Perfidus ingenio paterna in plebe creatum
Cleptat et acceptis gaudet transcribere nummis.
Quod si litigium fuerit per uerba paratum
 830 Pulsatusque aliquis pugno saxoque recusso
Reciperet solitas uires, nil fraudis haerebit:
Soluendum tamen est, sumpsit quod cura medentis.
Ancillam seruumque suum qui uerbere uirgae
Confestim perimit, poenam non uitat haerentem.
 835 Quod si post aliam morietur uernula lucem,
Nil noxale subest, pretium quia perdidit eius.
At si forte uilis feruebit rixa duobus,
Conmoto dum felle calent, nuptamque tumentem
Germine concepto alius pulsarit eorum,
 840 In plagam porrecta manu, partumque futurum
Fecerit ante diem materno ex pectore trudi,
Restituet pretio partum, taxante marito,
Si nondum perfecta fuit expressaque forma.
Si uero explicitis decessit uultibus infans,
 845 Morte cadet merita. lumen pro lumine rapto
Reddet quisque nocens, dentem pro dente resignans,
Proque manu dabit ille manum pedemque uicissim.
Detruncat quicumque pedem; conbustaque flammis
Expiat ignis edax; dabitur pro uulnere uulnus;
 850 Liuida liuenti sedantur corpore membra.
Quod si quis rapto famulum de lumine priuat
Ancillamue suam, missos patiatur abire,
Libertas quocumque uocat; uel fragmina dentis
Si fuerint decussa manu, solacia sumat
 855 Debilitas, ut dona suo pro uulnere penset.
At si praeualida gaudens ceruice iuuencus,
Expers ruris adhuc curuique inmunis aratri,
Cornu ferit quemquam, saxorum mole prematur,
Obrutus et, nullo carpendus dente uirorum,
 860 Membra dabit terrae liquidos soluenda per artus.
Insonti nulla domino discrimina linquens,
Quod si consuetum lunata fronte ferire
Vicinos, dudum <monitus >non cluserit excors,
Decumbat pro caede bouis taurusque necetur.
 865 Si uero extincti pretium sententia mitis
Exigit, et soluat, quidquid taxatio poscit.
Hoc etiam pro caede sui fas poscere nati
Vel natae quemcumque uirum. si seruulus ictu
Decubuit tauri, ter denos pendere nummos
 870 Cura tenet dominum saeuo pereunte iuuenco.
At si quis multa puteum demittere fossa
Egesto uult usque solo, mox tegmine claudet,
Ne, si forte pecus fuerit per prona uolutum,
Damna luat, domino pretium poscente, ruentum
 875 Empturus pecudum tenui solamine carnes.
Quod si forte bouem bos cornu occiderit unco,
Vendatur; pretium fiat commune duorum
Diuiduaque legant mactati uiscera tauri.
Quod si iam uitium fuerat testatius eius,
 880 Pro pecude pecudem dominus redhibebit amissa
Innocuus, strati praesumens membra iuuenci.
Qui uitulum cleptat, cogatur reddere quinque;
Bis binas soluat quicumque auerterit agnam.
Nocturnum furem licitum prosternere ferro
 885 Dum penetrat postes obsaeptaque limina rumpit.
Si uero exorto fuerit iam sole prehensus,
Dupliciter redhibere nocens sublata iubetur.
Quae si non fuerint in censu et uiribus eius,
Vendetur, manuum pensurus furta labore.
 890 Cuius forte pecus segetem uitemue uirentem
Triuerit aut patulo carptim depauerit ore,
Iugera fecundi mensuret protinus agri
Prouentu spatioque pari: sic damna resoluet,
Quae fuerint inlata prius. haec formula nectit
 895 Hos etiam, qui tota simul noualia uerrunt
Pampineasque metunt consumpto palmite uites,
Vt quae magnifica proprios habuere per agros,
Amittant ratione pari. nam stridulus ignis,
Fomite de modico solitus conprendere uepres,
 900 Arentem stipulam et truncos cortice nudos,
Si segetem alterius uitemue absumpserit aestu.
Crimen ad auctoris merita per damna recurrit
Vt reddat quidquid noxalis flamma peredit.
Depositum redhibere decet: quod perfida furum
 905 Si fuerit populata manus, auctore reperto
Duplex summa datur: si uero est abditus ille,
Auersas qui dempsit opes, iuratio sola
Exortem culpae faciet, quia fraude carebit.
At si mendoso fallax nudatur in astu,
 910 Depositi reddat geminum sub iudice pondus.
Haec etiam in pecudum causis mensura tenenda est:
Propterea ut, furto quae sunt direpta sinistro,
Restituat, cuius fuerit custodia segnis.
At si molle pecus rabies uesana luporum
 915 Lancinat, ostensa mitescunt iurgia carne.
Quod si quis geminos ducenda ad plaustra iuuencos
Commodat, enormi non dicat pondere functos
Idem, si fuerit praesens, stimulator euntum.
Hoc etiam in reliquis, quos pressant pondera iussa.
 920 Sed si persegnis accepta animalia perdit,
Quisquis agit, ius est, ut damnum sentiat omne.
Quae si perdiderit posita mercede locatus,
Illa operae in pretio promptim taxanda locabit.
Virginis haut sponsae si quis sibi sumpserit usum,
 925 Vxorem cum dote sibi sociabit eandem.
Quod si coniugio mens est non consona raptae,
Munera det, thalamis quae sunt accommoda, patri.
Maleficum celare nefas. mors dura necabit
Permixtum pecudi coitus deformis in actu.
 930 Linquat uita uiros daemonum sacella uerentes.
Quandoquidem soli domino fas subdere colla.
Nemo peregrinum uiolet uerboue manuue:
Idcirco quoniam uosmet suscepit Aegyptus
Linquentes genitale solum sedemque priorem.
 935 Femina defuncto ne sit temnenda marito,
Sed palpanda magis puerique parentibus orbi.
Ne paribus poenis subeant peccata nocentes
Destituantque suos celeri cum funere rapti:
Adflicta nam corda deus auditque iuuatque.
 940 Credito poscenti nummorum quos rogat usum.
Seposita mercede procul usuraque turpi;
Nec festinus age trepidantem, ut sumpta reformet.
Ac si forte sui uelamen corporis idem
Committit traditque tibi pro pignore nummi,
 945 Restitue, sol ante caput quam condat olympo.
Misericors ego sum dominus: hos audio promptim.
Externis cessate deis maledicere cuncti
Praecipuisque uiris, populi qui frena tenebunt.
Fructibus e primis domino pia dona referto
 950 Et quemcumque creas primo de germine nuptae.
Sacrabis domino, sol postquam septimus altum
Est permensus iter, ut sitis sancta propago.
Extinctam pecudem raptorum dente luporum
Nullus edat: mensis quae non sunt digna refutet.
 955 Non credes narrata tibi, quae nulla fidei
Firmamenta iuuant. neu falsum dicere testis
Iniqua cum mente uelis, nec pluribus unum
Additus in coetum certes superare nocentem,
Vt tenuem et modicum quaesito ex crimine damnes.
 960 Quin potius si forte pecus errare uidebis,
Cum quo corda tibi non sunt coniuncta, reforma.
Et si mole graui iumenta obnoxia sidunt,
Erige et alternis conitens subleua palmis.
Innocuum ne sterne uirum, nam pectore iusto est.
 965 Munera non sumes trepidi pro cura nocentis
Sollicitique rei, quoniam mox lumina caecant
Sermonesque uirum cunctaque examina frangunt.
Vberibus glebis bis ternos cultor in annos
Immineat uegetus, debet quia septimus esse
 970 Otia lenta ferens. quo pauper quisque capessat
Quae fuerant generata palam. laetusque relinquat
Quae superant mandenda feris. dum saltibus errant.
Circite perpetua uolucris dum uoluitur annus,
Diuisos in trina modos sollemnia uobis
 975 Septeno seruanda die, quo mollia ius est
Azyma triticeo gaudentes sumere farre,
Vt monui dudum, primo uos mense nouorum,
Libertas cum plena fuit discedere Aegypto.
Ante meos uultus uacuus ne prodeat ullus.
 980 Primitias operum messisque exordia nosce
Festa tibi, quotiens sementem sparseris agro.
Vel cum decurso requies coniungitur anno,
Omnibus explicitis, generat quae cura laborum,
Omnis homo trinum distinguat tempus in anno.
 985 Ante meos possit quo sese ostendere uultus.
Nam cum laeta tibi fuerit possessio terrae
Gentibus edomitis commissa et credita, nosce
Azyma sola meis ponenda altaribus esse;
Multimodas pecudes et rubram sanguinis undam
 990 Nil festis prodesse tuis adipemque niualem,
Peruigilem et noctem durare in tempora lucis.
Quae redeunt, quotiens sacrorum cura recursat.
Agnus neue tener materno in lacte coquatur.
Ecce ego sidereum caelesti ex arce ministrum
 995 Ad curam dimitto tuam, qui robore multo
Vadentem ad terram foueat, quae pinguibus aruis
Laeta uiret dulcesque euoluit nectaris undas.
Hunc audire parans sacratis crede loquellis.
Coniunctus est ille tibi fidusque manebit.
 1000 Perpetuum retinens caelesti in uertice nomen.
Heia agite sanctisque auditum iungite dictis,
Mandatumque meum sincera adsumite mente;
Vt sitis plebs cara mihi populusque beatus
Et regnum sublime dei, gens ardua semper,
 1005 Omnibus in terris, quas sol utrumque recurrens
Adspicit et calido mundum conplectitur axe.
Concordes palpabo tuos cunctisque resistam,
Qui tecum bellare parant; tibi cedet Amorreus
Cethaeusque ferox et quos nunc optima tellus
 1010 Sustinet, in saeclum te mox uertenda colono.
Prouide, ne uetitis adclines colla sacellis
Hostilesque deos trepide subnixus adores.
Quin potius profana rue atque idola cuncta
Disice cum titulis inscriptaque nomina dele,
 1015 Vt possis seruire deo, quem cuncta tremescunt.
Mox uictum sacrabo tuum fontesque meantes;
Morborumque tuo demam de corpore pestes.
Nullus inops nati tota de plebe dolebit
Paternum non esse sibi nomenque decusque.
 1020 Longinquos praestabo dies. quis terminus aeui
Laxior optatae producat tempora uitae.
Ante tuas acies tristis formido uolabit,
Atque uenenato praecurrent uulnere uespae,
Vt tua belligeris metuantur signa maniplis,
 1025 Perque feras gentes facilis uictoria cedat.
Quas tamen edomitas faciam decrescere sensim,
Ne uacua sit terra uiris, atque agmine multo
Increscat nimia rabidarum turba ferarum.
Milite diffuso faciam se extendere fines
 1030 Telluris sedisque tuae, qua marmore rubro
Aestuat oceanus uentosis lubricus undis,
Vsque Philistinum pelagus terramque carentem
Humano cultores, cluens atque agmine multo
Qua fluit Euphrates uitreis perlucidus undis."
 1035 Haec ubi detonuit, dominus conscendere collem
Aaronem Moysenque iubet ac nobilis aeui
Septuaginta uiros longeque inflectere colla
Aeterno summoque deo; nam comminus ipsum
Permittit properare ducem, qui iussa facessens
 1040 Sancta dei celsum confestim construit altar
Monte sub eximio. uacuas qui surgit in auras;
Bissenos lapides, tribuum quae summa uidetur,
Comminus adiungens. hic nondum fronte iuuencos
Exhibet armata sacrisque hos inmolat aris;
 1045 Sanguine de quorum partem diffudit ad altar,
Creterrae instillans aliam, plebemque frequentem
Spargit rore leui, librumque euoluit aeterni
Seruantem monumenta dei. quae consona postquam
Dixit cara sibi docilis sententia plebis,
 1050 Conscendit tumidum lento molimine collem
Grandaeuosque senes fratremque in uertice sistit.
Hi simul adspiciunt rutilantem fulgure gemmam,
In qua siderei steterant uestigia regis:
Sapphira nomen habet; caelumque hic uisitur albens
 1055 Praetentum per dorsa iugi; quae cuncta uerentes
Sublimi cum laude ferunt uictumque capessunt.
Interea, monitis uates senioribus illic
Sidere, Iesutem secum subiungere gressus
Pacato de corde iubet, Hurumque relinquit
 1060 Aronemque suis, certantum ut iurgia noscant
Aequa lance uirum iurisque ut uerba loquantur.
Ipse ubi sanctifici tenuit iuga plurima collis,
Labitur aetherio propere nubs fulgida caelo
Et montem conplexa tegit uatemque seorsum
 1065 Occulit a sociis terno bis lumine solis.
Septima iamque dies niueum patefecerat axem.
Cum dominus media conpellat nube prophetam,
Mirificas inter flammas dum fulgidus infit,
Atque quater denis uati dat iussa diebus;
 1070 Noscere quis posset, quae sint sacraria summo
Digna deo, lignisque iubet haec ardua pangi
Perpetuo ualidis, nulla quae dissipat aetas.
Haec miris conserta modis mensuraque iussa
Lammina conspicui praeuelat ductilis auri,
 1075 Conectens geminos tereti uertigine circlos
In dextrum laeuumque latus, qua sancta coluntur.
Inde leuigatis intexit frondibus arcam,
In qua perpetui maneant mandata tonantis.
Quin etiam rutilo Cherubinos perficit auro
 1080 Diuersosque locat, qua sese altaria pandunt.
Alarum splendore pari similique uolatu,
Ceu moueant agiles uentosa in nubila pinnas,
Multaque praeterea rerum commenta nouarum
Mirificis sunt facta modis, quae dicere qui uult,
 1085 Expromet citius pelagus quas uoluat harenas.
Sed neque quam multae species nec nomina quae sint,
Lex numeris adstricta potest depromere fando,
Dum cyathos uates, phialas, mortaria pangit
Caelatasque facit gestanda ad munera lances
 1090 Et quae noctilucis subduntur fulcra lucernis.
Iam quaecumque tegunt sacratam desuper arcam
Aut uelant postes ardenti e murice tinxit.
Quin etiam uario texuntur pallia peplo.
Aroni uatibusque piis, qui munera libant
 1095 In tectis sacrata dei, gemmaeque coruscae
Inhaerent sinibus signantes nomina sena
Distinctim tribuum, quarum de corpore plebs est,
Singula nobilibus signantes nomina gemmis.
Sardia prima loco, topazo adiuncta smaragdus:
 1100 Sapphirus hanc sequitur, cum qua carbunculus ardet,
Iaspisque uiret fuluoque intermicat auro:
Tertia ligurio sedes: hic iunctus achati
Atque amethysto, fulgens quem purpura tingit.
Chrysolithus quartus, berillo adnexus onychnus.
 1105 Additur aetherii signum uenerabile regis,
Lammina conspicui formatum quod tenet auri.
Lintea quin etiam niuoso albentia textu
In laxos cohibere sinus atque indere membris
Praecipitur partemque obscenam condere carnis,
 1110 Ne, dum sacra uehunt, denudent turpia uates.
Haec inter totus sacrorum euoluitur ordo:
Peccatum quae dona leuent, quaeue hostia ferro
Icta cadat sanctamque dei determinat iram.
Nam quicumque uirum sacrata altaria tangit,
 1115 Sanctior efficitur purgatus pectora naeuo.
Pendeat ut lychnus semper laquearibus altis
Incensus noctemque suo de lumine uincat,
Edicit censura dei, ne forte tenebrae
Horrificam faciant per sancta altaria noctem.
 1120 Ponitur et liquidi nonnumquam sucus oliui,
Sanctificans hominum carnes, dum uertice summo
Liquitur et crasso perfundit unguine membra;
Adice tusque, lenis cuius fit naribus aptus
Halitus et dulces inrorat sensibus auras.
 1125 Ilicet ut magni splenderet machina templi
Ornatuque suo cunctas transcenderet aedes.
Perdociles tribuit sensus et maxima fabris
Ornamenta deus omnesque his indidit artes
Achisamo de Dana tribu iunctoque Beselo,
 1130 Ex Iuda cui classe fuit clarigenus ortus.
Vtque forent domini populo notissima dicta,
Accipit e gemina formatas caute tabellas
Propheta tribuente deo, quas pollice sancto
Et paribus scripsit digitis manus inclita regis.
 1135 Interea populus, metata in castra locatus,
Dum uatem deesse suum iam tempore multo
Mordaci sub corde gemit nusquamque uideri
Murmurat, adsidue deposcit numina demens
Aronem peruersa sibi; quos ille frementes
 1140 Instantesque diu deferre ac tradere iussit
Ornatus, quos aure gerunt nataeque nurusque,
Natiua dum forma parum splendoris habere
Ducitur et turpi de uulnere defluit aurum.
Hoc ubi congessit populus, coniecit in ignem
 1145 Mollitumque dehinc feruentis flamma camini
Miscuit et torua formauit fronte iuuencum
Venturumque diem sollemnem confore dixit.
Ilicet albentes cum primum lucifer ignes
Protulit et celso noctem seclusit olympo,
 1150 Consurgit Iudaea manus damnosaque festa
Laeta colit multisque infundit pectora poclis,
Atque exultantes ducit furiata choreas.
Aspicit haec celsa dominus sublimis in arce
Innocuumque iubet propere descendere uatem,
 1155 Dum memorat: "Decurre citus, montemque relinque,
Peruersi ductor populi plebisque magister,
Quam profana iuuant: peccauit praesule multum
Te Iudaea suo, dum sanctos despicit actus.
En quibus indomiti Pharaonis soluere uincla
 1160 Principe te licuit furuaque exire Canopo.
Praeuaricatores taurinis uultibus adstant
Proque deo celebrant mentiti membra iuuenci
Et libertatis memorant id nunc suae numen.
Tu motus ne flecte meos neue obuius ito,
 1165 Dum meritos his mitto metus dignamque ruinam.
Nec tu iacturam metuas, ne dempta potestas
Culmen ad alterius confestim missa recurrat.
Dabitur in terris multum praestantior armis
Gens ignota tibi, quae sit te principe uictrix."
 1170 Territus his uates dominum subnixus adorat
Talibus effatus: "Cur tantis motibus exit
In populum nunc ira tuum, quem dura gementem
Imperia nimium metuens laxauit Aegyptus,
Dum te, magne, timet, dum celsae robora dextrae
 1175 Terrificant fracta miserum ceruice tyrannum?
Et nunc, o domine, quid dicet turba Canopi.
Captiuis priuata suis infensaque plebi,
Quam cernit nunc esse tuam, nisi te, deus ingens,
Nequiquam consueta tibi pietate fauentem
 1180 Produxisse uiros deserta in sede necandos.
Dum uastos inter saltus sua funera ducunt,
Sublimis indulge tuis uultumque serenum
Exhibe poscenti; nam te quis uiuere moto
In terris caeloque potest? quem currit ad unum
 1185 Quod moritur uiuitque tibi, tandemque recurrat
Ad sensus, uenerande, tuos, quae dona pararis
Abramo quondam, proceri quae deinde Iacobo
Isacique pio. felix quos seruitus ornat,
Quod placuere tibi: iuratus per tua, sancte,
 1190 Robora dum spondes prognatos his fore curae.
Rex inuicte, tuae, densandos pube frequenti
Innumeraque acie, ceu magni sidera caeli
Stellantesque micant mundano in cardine gemmae.
Cur promissa labant? cur ditis commoda terrae
 1195 Nullus habet uatesque insistit sedibus exul,
Cui mellis spondes latices et flumina lactis?"
Flectitur his dominus totamque expectorat iram.
Ilicet excelso descendit colle propheta,
Conscriptas referens domini de lege tabellas
 1200 Introrsus extraque simul; nam pagina sancta
Et tergo commissa fuit; cumque incitus exit,
Vocibus inmodicis populi defigitur Auses
Clamoremque putat bellantis hunc fore turbae.
Sed uates non bella uidet, sed languida uino
 1205 Pectora multimodas in caelum mittere uoces.
Iamque adeo ingressus castrorum limina ductor
Bacchantis cernit populi feruere choreas
Auratumque uidet tumida ceruice iuuencum:
Quem uelut aetherium spectabat turba parentem.
 1210 Ilicet infensus calidam dum concipit iram,
Confringit tabulas, totum dum surgit in ictum,
Iniectumque focis uitulum dissoluit et exin
Porricit in pelagus sumptisque exinde fluentis
Attonitos libare iubet: fratremque deinde
 1215 Increpat offensus ualide, quod uana petentes
Audierit iustaque deum uiolauerit ira.
Ille pacem poscens crimen populare fatetur,
Exortem sese faciens culpabilis ausi.
At princeps, punire parans dementia uulgi
 1220 Crimina, Leuitas totis discurrere castris
Et ferrum nudare iubet atque obuia passim
Corpora, cognata quamquam de plebe, ferire.
Illi alacres per nota sibi diuortia currunt
Oblatosque ruunt cuneos raptimque uirorum,
 1225 Vltores domini, circum tria milia caedunt,
Quis uicena simul studio quasi milia iungas.
His gestis propheta suis iam mitior exit
Aeternumque rogat populi pro crimine regem,
Talibus effatus: "Peccauit turba tuorum,
 1230 Rex inuicte, uirum plus quam mortalia quaerunt
Pectora, mutarum pecudum simulacra colendo.
His et uota dedit et numen credidit aurum.
Et nunc, o domine, si dignum me prece ducis,
Quam faciam fundamque tibi, dimitte reatum,
 1235 Quem solus laxare potes. sin amplior illos
Poena manet cunctosque tenet sententia mortis,
Nomen, sancte, meum caelesti ex pagina dele,
Quam scripsit ueneranda manus, cui subiacet orbis."
Orantem responsa dei felicia palpant:
 1240 Quisquis me uetito peccator crimine laedit
Me contra ueniens, hunc sancti pagina libri
Nulla tenet nomenque nocens delebitur inde.
At tu depropera captumque hinc explica cursum
Promissosque locos susceptae adscribito turbae.
 1245 Ac ne sollicita tangat te cura uadentem,
Nuntius anterior semper gradietur euntem.
Ast illos sua facta grauant, quos crimina fuscant
Erecta ceruice uiros sensuque tumentes:
Quapropter socio tecum non ambulo gressu."
 1250 Haec populus maesto suscepit dicta reatu,
Inriguoque gemit ob tanta obprobria fletu,
Pollutas sumens nigranti stamine uestes.
Quem bonus eloquiis uates deponere tristes
Indutus luctumque iubet multumque precatur,
 1255 Vt uideant, ne forte dei sit grandior ira,
Si fortasse pari fuerit de crimine laesus.
His actis composta sibi tentoria promit
Semotisque locat castris nomenque decenter
Indidit a teste, cuius sententia uera est.
 1260 Illum facta deo subeuntem limina cuncti
Certatim uidere uiri ipsique uicissim
Gaudebant inferre gradum uel sistere contra:
Cum subito, horrendum uisu, nubs fulgida caelo
Labitur et summi perfundit culmina templi:
 1265 Dumque pius uates graditur, dum deinde recursat,
Aedibus in domini semper se condidit Auses
Nusquam progrediens. at uates dicta reuoluit
Cum domino consueta sibi, quaeque antea non sunt
Mortali concessa uiro, deposcit, ut ora
 1270 Comminus aspiciat domini ueneranda beati,
Vtque deus procerem semper comitetur euntem,
Quamlibet aetherius uallaret nuntius illum.
Adnuitur dictisque deus sublimibus infit,
Quae facienda prius, quam tanti gratia doni
 1275 Obtutus pascat mundana inuisere suetos.
Heia age, deproperans rupem conscende minacem
Et gressum defige tuum, ac dum meus alto
Sic rediens decurrit honor. sub fornice saxi,
Vmbratus mea dextra, mane, dum praepete cursu
 1280 Praeteriens refero diuinae umbracula palmae.
Tum tantum spectare dei postrema meantis
Crura potes: uultum non fas est uisere cuiquam
Spirantum ex numero, mundana quos fouet aura."
Haec, fuerant ut iussa, fiunt; mox caute dolata
 1285 Consimiles tabulas diuina ad iura reformat
Consuetamque sibi solitis de cursibus arcem
Incomitatus adit montemque accedere iuxta
Non patitur cunctos ipsasque eliminat illinc
Lanigeras pecudes, quia sunt contigua noxae
 1290 Talia; corruptis nequaquam sancta cohaerent.
Ilicet optatis domini sermonibus usus
Cognoscit uentura suis seque ingerit ultro:
O domine, quem larga facit clementia magnum
In caelo terraque tuis, tu mitis in aula
 1295 Aetheria solusque potens, iustissimus idem,
Indulgens pariter populis, quos mundus ubique
Laetus habet tota dominum cum mente fatentes:
Tu cunctos de fraude leuas, tu quidquid iniquum est,
Condonare potes, solus quia crimine cares;
 1300 Idem mortiferos solitus damnare reatus
In prolem natosque patrum natosque natorum:
Nobiscum praecelsa deus uirtute maneto.
Nam plebs ista ferox rigida ceruice superbit;
Crimine si cuius commissa piacula donas,
 1305 Viuemus per saecla tui."mox sanctus ab aula
Effatur dominus caeli, quae iusserat ante;
Vt, cum uulnifica populus post bella quiesset,
Otia respiciens, tantum consortia nosset
De populo concessa suo, ne forte uirorum
 1310 Incautas mentes fallaci eluderet astu
Coniunx sumpta foris profanaque sacra doceret.
Iamque quaterdenos celeri cum lumine soles
Triuerat hic uates, nullamque adsumpserat escam
Ieiunum referens ad castra ingentia pectus.
 1315 Illum conspicuae fulgentem lampade flammae
Obtutus timuere uirum fraterque ueretur
Mortales reuocans fulgenti a lumine uisus.
Nescius at uates subitae uirtutis honorem
Sacrato fulsisse sibi, formidine plebis
 1320 Noscitat inmensi uelandum luminis ictum,
Ne Iudaea cohors cum uisu auerteret aures.
Sed cum pacifica domini se ad uerba ferebat,
Lutea perspicuo tollebat lintea peplo.
Ilicet exhibitis populo certante metallis
 1325 Et quae Sidonio tinguntur uellera luto,
Artibus eximiis sacratam perficit aedem.
Quam dominus missa sublimis nube repleuit
In tantum, ut uates non posset scandere postes
Sanctificos, quamuis toto se limine uelum
 1330 Panderet et foribus custos non obuius esset.
Haec cum mobilibus sese dimouerat auris.
Castra mouebantur; nox rursum sueta reuerti
Fulgebat rubrae nimio de lumine flammae,
Dum uolucris deferuet apex numenque praesentat.

Leuiticus.

Postquam conspicuo longinqua in deuia templo
Extrema est inposta manus. mox cura sacrorum
Vatibus incubuit, quo ritu quaeque litarent:
Hostia peccatum demeret quae. quaeue salutem
 5 Caesa daret: quae dona potens, quae pauper ad aram
Poneret et geminus quae ferret commoda turtur:
Quaeue columba pari sociata et iuncta columbae
Sed mirum, pecudum caesarum uiscera raptim
Ignis edax celso rapiebat sidere missus.
 10 Interea iuuenes uegeti iam fortibus annis.
Esse sibi licitum stolido dum pectore credunt,
Nabdus et Abiudus, Aronis nota prophetae
Pignora, sacrilegis accendunt ritibus ignem,
Haut multum dilata nece: nam fulgur ab axe
 15 Emicuit supero atque inter uota necauit
Non sincera uiros. multum genitore maerente.
Frigentumque dehinc tumulantur membra sepulchro.
Mox tamen abstinuit genitor lugere sepultos
Germanique omnes, fletum prohibente propheta.
 20 Qui populo permissus erat: namque igneus ardor,
Caelesti de sede uolans, concusserat omnes
Inserto terrore uiros palamque uidebant
Temnendum non esse deum. qui non foret absens.
Haec inter domini cognoscit uoce sacerdos
 25 Vina negata sibi mellitaque sicera natis.
Ne, quando dominum positas uenerentur ad aras,
Halitus offendat uinoso ex pectore missus.
Communis populo distinguit regula uictus:
Et quid uel liceat uel fas adsumere non sit.
 30 Eloquitur. quem nostra etiam conuiuia morem
Caelesti sub lege tenent: ne uultur in escis
Aut coruus picaue fiant, neu buteo furuus
Accipiterue sagax aut ore miluus unco.
Et quae difficile est metato edicere uersu:
 35 Ne quae munda parum congesta in pectore sidunt.
Innocuas tactu faciant sordescere fibras.
Femina, quae licito uacuatur uiscera partu,
Si puerum generat, septeno in lumine sordet
Corpore cum toto; sed cum se uerterit axis
 40 Octauus, quo sollemne est truncare pudenda,
Pelliculam demet ueretri. atque inde sedebit
Ter denis tribusque dehinc iam feta diebus.
Ne, quae sanctificis adolentur cultibus, audax
Polluat aut uisu aut foedo altaria tactu.
 45 Quodsi concepta laxarit membra puellae,
Obseruans geminum tempus nil fraudis habebit.
Quo deinde expleto confestim dona uouebit
Turtures aut geminos, similes aut terga columbas,
Aut grege de molli candentis uelleris agnum,
 50 Vt saniem precibus ualeat cohibere sacerdos.
Morborum quoque effigies et signa docentur,
Dumtaxat quos lepra creat, quae corpore toto
Lutea pallenti perfundit uiscera tabo
Albentemque cutem maculis feralibus implet,
 55 Vt, quia per domini nonnumquam exaestuat iram,
Hoc medicante fugam capiat corpusque relinquat
Orantis pro noxa uiri munusque ferentis.
Paupertas quod praestat, ouans quae uincere dites
Saepe solet; dominus uotum quia simplicis haurit.
 60 Nec grandis inpensa tamen praestanda medendi:
Nam pullos offerre duos agnosque gemellos.
Vt uitulo coniungat ouem, ius praecipit omne,
Polline cum tenui, quam sparsit riuus oliui.
Haec diues offerre potest: sed munera paruum
 65 Parua manent; namque aut uitulum mactabit ad aram,
Qui uiget explicito bis senis mensibus anno,
Et quiddam de farre pio, quod miscet oliuo,
Turtures aut geminos, similes aut forte columbas.
Quin etiam somnos hominum quia saepe uoluptas
 70 Per noctem deludit iners, si forte ueretro
Semina destillant, fit corpus turpe iacentum
Inmundumque manet, donec iam uesper ab aethra
Conspicuus laeto praecedat lumine noctem:
Nec solum foedo deturpant corpora naeuo,
 75 Sed quidquid contingit agens, quem somnia fuscant:
Id propter fluuio fas est perfundere membra,
Puritas ut redeat propere cessante reatu.
Testea quin etiam ius est perfringere uasa
Contactu maculata uiri, at facta metallo
 80 Diluere ac uitreo sordes deducere riuo.
Hac etiam liciti coitus sub lege piantur.
Ilicet exutis membrorum labe molesta
Antistes praestabit opem, cum sole reuerso
Septima puniceis aurora eluxerit astris,
 85 Turture si gemino ueniat subnixus ad aram
Peccati uotique reus paribusque columbis.
Femina, decurso quae fit iam menstrua mense.
Foedatur sanie madida, quae promitur aluo.
Et quidquid tangit, maculat, dum septimus exit
 90 Lucifero redeunte dies; sin auctius urget
Vnda nocens certique abscedit temporis ordo.
Indiscreta mali facies idemque reati
Finis erit. sanctam si promat munus ad aram
Ex his, quas domino constat placuisse uolucres.
 95 Interea extinctis merito sub crimine natis
Aronis proceris dominus haec intimat ingens.
Vt, quia praetentis diuisa umbracula uelis
Altar habet sacraque simul praenubitur arca,
Temporibus certis sese referatque locetque
 100 Sacerdos pia uota ferens, quia sanctus ibidem
Consistat dominus albenti in nube uidendus.
Sic tamen ut uitulum proprio pro crimine mactet,
Proque synagoga similes mox immolet hircos.
Sorte sub oblata, unus qua deuius erret,
 105 Peccantum delicta ferens secumque recondens.
Ast alius placidam ut domino mactetur ad aram,
Optima siderei laturus commoda doni.
Bestia uel uolucris, nullo quae sanguine fuso
Functa fuit, nullis prandentum est congrua mensis:
 110 Idcirco quoniam multorum in sanguine mens est.
Atque etiam si forte pecus mucrone peremptum
Laxarit croceam sectis de faucibus undam.
Debet terra tegi, ne sit non condita fraudi.
Instruit hinc dominus, quae sint consortia noxae
 115 Quaeue iuuent parili concordia pectora nexu.
Quae certis digesta modis hic explicat ordo:
Inprimis genetrix cubili accommoda non est.
In quo nupta iacet, nullumque agnouerit usum
Excepta pietate sui mens sedula nati.
 120 Vt quae paternis nonnumquam amplexibus haesit.
Hoc germana modo, eadem de matre creata,
Aut neptis suscepta tibi natoue nataeue:
Non amita affectu nec sit matertera foedo
Iunctior inue nurum noxalis luxus oberret,
 125 Vel nuptam, quam frater habet; non nouerit usum
Filia, quem genetrix, lectoue incumbat eodem,
Vni mixta uiro, coniunctaque nomina turpet.
Si nouerca fiat carorum feta nepotum,
Vt quae priuigno coniungitur, et duas uno
 130 Germanas cohibere sinu res absona iuri est,
Vel quam coniuncta uobis de plebe capessit
Proximus; haut natus detur seruire potenti,
Ne uetito nomen domini uioletur in actu.
Masculus obsceno ne sit permixtus amore,
 135 Neu sexum deturpa tuum, nec quadrupes ulla
Nouerit informes coitus nuptaeue uiriue:
Crimina quae propter dominum laesere potentem
Gentes multimodae, terraque his omnibus iras
Exhibet et sordes, quibus est infecta, refutat.
 140 At cum triticeas tondet iam messor aristas,
Vel cum flauentes resecat uindemitor uuas,
Nemo legat totum, ut pars linquatur egenti,
Quae suprema fuit. mendum ne dixerit ullus,
Neu furtis seruire uelit nec perdere fratrem
 145 Nec super iniustum iurandi inponere iura,
Laedere ne libeat quemquam uel rapta tenere.
Neue operi pretium demat mercede locati
Vel una sub nocte uiri; neu dicere surdo
Surde uelis damnumue exprobres corporis ulli.
 150 Iudicis arbitrium ne sit propensius umquam
In laeuum dextrumue latus, quia pauperis una
Eximiique uiri debet persona uideri
Illis, qui posita rectum discernere lance
Mente queunt docili. mox turgida pectora frena,
 155 Inuisus ne forte fias. dum despicis omnes,
Oderis aut fratrem, tacita si cogeris ira,
Sed castiga magis coramque euolue locato,
Vt uitet commissa prius mentemque reformet.
Et cum iura tibi fuerint commissa nocendi,
 160 Motus pone libens iramque emitiga totam,
Pectore quae tacito dudum contracta uigebat;
Ne dominus sis ipse tui uindexque doloris.
Vtque tuis cupies iucunda et commoda rebus,
Sic fratri deposce tuo, ne dissona mens sit,
 165 Hoc seruate uiri sanctoque insistite iuri.
Sint iumenta tuis subnixa et subdita plaustris
Corpore consimili, nec taurum iunge caballo
Frena regens; uirides inter nec spargito uites
Farra serens; uestisque tibi nec discolor ulla
 170 Diuerso sit texta modo filoue biformi.
Diligit ancillam si quis mercede seorsa,
Nondum iure dato, quod seruis missio praestat
Et data libertas, mortali crimine caret,
Puella ]si non iuncta uiro sensum coniunxerit unum,
 175 Si facilis nullo coitus luctamine praestat.
Lenitur per uota deus, si de grege molli
Votiuus aries domini mactetur ad aram.
Insita siluestri quotiens sunt germina trunco,
Carpite post ternos nequaquam poma decembres,
 180 Sed summo sacrate deo; quia quintus edendi
Iura dabit uobis licitis cum uictibus annus.
Auguriis seruire nega atque auspicis orsa
Pro ueris audire fuge; rectumque capillum
Crispanti rutilare coma, uel carpere barbam,
 185 Aut ferro signare cutem, uel stigmata membris
Indere corporeis haut umquam mitia membris.
Filia blandiloquis ne sit te mancipe moechis
Aut turpi transcripta toro; cantuque medentes
Euitate uiros; dignaque accersite noxa.
 190 Si iuuenis uetulo non adsurrexerit, et si
Barbato cuicumque puer, quia grandior aeuo
Postulat officium, paternis quod datur annis.
Sit modio mensura tuo non debilis umquam:
Nec trutinam serues, cui sit semuncia fraudis.
 195 Iustus iusta deus quocumque exquirit in actu.
Et qui uentriloquos poscunt responsa, refuta,
Defunctum propter nullus deponere barbam
Aut nudare caput studeat frontemue serenam
Polluat aut quidquam, quo sit deformior, optet.
 200 Femina, noctiuagus si quam possedit adulter,
Coniugio est indigna uiri, quem postea sumat.
Et quae de sensu, quo sunt diuortia, missa est,
Nesciat alterius thalamos; purusque sacerdos
Omnibus in rebus nitidum praestabit oliuum.
 205 Quo perfusa prius sacrati uerticis arx est.
Huic coniunx de gente sua conpertaque soli
Haereat et uiduam uitet luxuue nocentem.
Ne maculosa fiat uetita de matre propago,
Et si quis uitium quodcumque in corpore gestat,
 210 lt;Ille >haud dignus erit, qui <munia >sancta capessat.
Corpora pura placent, maculis haut inlita foedis,
Femineus quae luxus habet, cum uota sacrantur,
Quae captu pro quisque suo deuouit ad altar.
Quin et uela simul nequaquam iungere fas est;
 215 Nam maculis sordent, purus est rector in altis.
Filia sanctifici fuerit si tradita uatis
Externi sub iura uiri, libamina prima
Nequaquam contingat edens: si coniuge functo
Aedibus in patriis coepit consistere, sumat
 220 Quem genitor, secura cibum panemque uicissim.
Quod si sancta manu quicumque admouerit ori
Nescius, ob culpam quintas deportet ad altar.
Pendeat ante tholum lychnus laquearibus altis,
Noctibus ut praestet flammatum lumen oliuum,
 225 Ne decursa dies pallentes misceat umbras
Aedibus in domini sanctaque altaria condat.
Haec inter calido iuuenes duo felle mouentur:
Hic Hebraeus erat, alius generatus Aegypto.
Dumque alterna sibi dicunt maledicta frementes,
 230 Inmensum domini nomen fuscare querella
Non timuit Iudaeus iners. dum ducitur ira,
Quod facinus propter castrorum ex aggere tractus
Et positus campi medio, mandante loquella
Sublimis domini, saxorum concidit ictu.
 235 Percurrit pia iura deus atque omnia pandit.
Indigus alterius quotiens uult sumere nummos
Pignore deposito. si rus addixerit illi,
Cuius poscit opem, reddat sibi credita promptim,
Cum fuerit ditata manus, atque illa receptet,
 240 Quae fuerant transcripta prius; in perpete uita
Indigus extiterit. illo fit liber in anno,
Quo cunctis est missa quies et dulce leuamen.
Quod si forte domum media quis mancipet urbe,
Restituat hic aera sibi commissa per annum,
 245 Ne post emissum dimittat praedia tempus.
Sic tamen orantum danda est pecunia dextris,
Exigat inplicitum ne post usura lucellum.
Quisquis inops tenuem uitae non sustinet usum
Ac duros perferre dies, meliusque putabit
 250 Subdere se domino iam libertate remota,
Non ferat ille iugum ueluti de serua creatus,
Sed uelut adscitus positae mercedis ad actum,
Donec decurso redeat iam tempore liber,
Quo cunctis concessa simul sunt otia rebus.
 255 Ac si ceu domini imperio distractus abibit,
Proximus hunc redimat, aut, si non adfuit ille,
Contribulis quicumque sui commercia fratris
Iussus agat iugumque uiro seruile sequestret.
Nam si legitimo fuerit diuenditus aere,
 260 Seruiet, optato ueniat dum tempus in anno,
Quo cuncti sua iura simul dimissa resumunt.
Aut, si parua fuit annorum summa, labore
Conpleat hanc proprio manuum quem praestitit actu.
Sic abeat, quocumque uolet, secumque reducat
 265 Libera securos pariter cum coniuge natos.
Talia sincero condentem pectore iussa
Pax tranquilla manet, nullo quam bella tumultu
Proturbare queunt; longos sed missa per annos
Otia multimodo conplebunt horrea fructu.
 270 Quin etiam si tela ferox destrinxerit hostis,
Exigua bellante manu detrusus abibit,
Quam libet inmensas acies in proelia ducat.
Ast illum, qui iussa dei sublimia uitat,
Mortis terror aget, ceu ferrum torqueat hostis,
 275 Praecipitique fuga trepida condetur in urbe.
Hinc postrema fames morbis pallentibus illum
Ambiet et saturus quamuis ieiuna putabit
Ora sibi semperque metu redeunte timebit.
Ac si conlibitum portis bipatentibus ire,
 280 Quo sensus duxere sui, hunc maesta per agros
Vndique desertos heremus confundet euntem,
Raptoresque lupos et quae sunt dente uel ungui
Terribiles per rura ferae, plus triste timebit:
Et quamuis pingui generetur caespite terrae
 285 Verna seges, teneras culmis non promet aristas.
Natorum tum membra pater ceu dulcia morsu
Adpetet atque fame genetrix demittet ad aluum,
Quod genuit fecunda prius. tum uincula captis
Inponet iam uictor ouans flammaeque micantes
 290 Adtollent rutilos per tecta ingentia crines,
Vrbibus in cinerem uersis, quae foeda gerentes
Ambierant ualido quondam tutamine muri.
Deficient tituli, uanarum insignia laudum;
Et quae pulchra prius fuerant, destructa peribunt,
 295 Vt deus in celsis semper uenerandus ametur,
Idola quem nequeunt mentito adtingere cultu.
Quae deinde in uotis maneat taxatio dragmae,
Femina si fuerit seu mas donatus ad altar,
Perscripsit rubrica dei, seu grandior aeuo,
 300 Seu puer aut uirgo nondum pubentibus annis,
Seu domus aut fundus, seu quidquid mente dicatur,
Cum secura deo gaudet mens credere summo,
Seu cum sollicitis agitur permota periclis,
In quibus inplicitus ne sese inuolueret error,
 305 Pars expressa manet, pars est concredita uati,
Vt decimos etiam taxet sententia fructus.
Si libitum retinere pecus agrumue domumue,
Donantis sub iure fuit: mox pendat ad altar
Commoda quae pretiis indunt concordia nummi.

Numeri.

Verterat interea solitis recursibus annus,
Mensibus explicitis sua per uestigia currens.
Postquam lecta deo pubes Nilotica liquit
Litora et e Pharia tandem migrarat harena;
 5 Cum deus astrigera fulgens de sede locutus
Imperat, ut uates tribuum mandata tribunis
Certa ferat plebemque dehinc percenseat omnem,
Sepositis pueris et quos iam grandior aetas
Exhibet inmunes trepidi sub cura duelli,
 10 Vt, quae summa fiat, bis denis noscat ab annis.
Illi alacres relegunt numero currente per omnes
Turmas quisque suas cursimque inspecta locuntur
Nomina, bissenis tribubus quae condita perstant.
Haec sexcenta simul conplerunt et tria iunctim
 15 Milia, quingentos pariter si iungere cures
Quinquies et denos, domuum cum deinde uiritim
Notio perdocuit procerum bis milia sena.
Leuitas uero, domini quos cura sacrorum
Sola manet, uetuit plebis coniungere summae.
 20 Hinc adlecta deo Getsonum milia septem,
Quingentis pariter positis; Gaada seorsum
Bis quaterna facit sexcentis comminus auctis;
Tertia bis ternis sed milibus atque ducentis
Exhibuit patrio dicta sermone Merara.
 25 Has diuersa manet quoniam custodia summas
Sacrorum templique dei, sic castra sequestrant.
Prima legit pelagus; alia se porgit ad austrum;
Tertia praegelidas aquilonis respicit auras.
At qua prima rubet uenientis flamma diei,
 30 Maxima conspicui ponunt tentoria uatis.
Hinc genitos primo pueros dinoscere partu
Et domino sacrare parat, qui milia conplet
Bis undena, simul bis centum si superaddas
Septies et denos, pro quis adsumere dragmam
 35 Vatibus est licitum sacrisque addicere templi,
Emptos cum ueluti diuina eliminet ara.
Ilicet adplicitos sacrarum ad munera rerum
Ex Getsona manu Gadaque et dicta Merara
Bis quaterna legunt quingentis milia iunctis,
 40 Quinquaginta super positis, quos ferre seorsum
Ornamenta domus domini uel promere iussit.
Sic ibi iam positis sumebant otia castris;
Ex quibus excludi placuit trans limina portae,
Morborum quis dira tabes corruperat artus,
 45 Ne ualidos inter positi contagia ferrent,
Abdita dum calidis errant discrimina uenis.
Ilicet uxori tacito qui pectore zelat,
Nec testem, qui prodat, habet, si serus adulter
Polluerit casti quondam cubilia fulchri,
 50 Ad uatem festinus eat coramque praesentet.
Quam credit peccasse sibi, canamque farinam,
Hordea quam faciunt, sacratum promat ad altar,
Quam nec ture linat, nec pingui inroret oliuo.
Praeuidus hic uates undam de fonte capessat
 55 Fictilibus labris, modico quam puluere tinguat
Quem capit e media pronus testudine templi.
Mox illam nudare caput palmisque tenere
Conpellet geminis memoris libamina sacri.
Vtque bibat latices secum maledicta tenentes,
 60 Conpellet senior, quae fit si criminis exsors,
Inlaesa cum mente manet uultuque sereno.
At si sub tacitis celantur crimina fibris,
Turgebit subita mulier tentigine morbi,
Obscenumque femur putri cum carne liquescet.
 65 Insuper et plebis acuit maledicta iocantis,
Dum facili exprobrat commissa piacula risu.
Haec inter casto uitam si ducere ritu
Mente parat quisquam uotique implere reatum
Peruigili exoptat sensu, ne luxus in ipso
 70 Corporeus certo possit sub fine uigere:
Vina neget sibi nata libens et cuncta refutet
Pocula, quae calidis in uinum uertere lymphis
Aut melle aut pomis consueuit cura bibentum,
Cum liquidos puris renouant de fontibus haustus.
 75 Horreat hic uuas, acinum nec mordeat ullum.
Qui uini uel rore madet, uel solibus aret
In passum crispo concretus margine rimae;
Quin etiam laticem mordacis uitet aceti.
Sobria mobilibus delibans pocula riuis;
 80 Concretamque gerat toto cum tempore barbam,
Qui uoto perscriptus erit; crinemque fluentem
Intonsus conseruet apex; lustrare sepulchra
Nesciat et patrum tumulos bustumque sororis,
Vt sanctus persistat honor, si forte sub isdem
 85 Conpositus tectis aliquis laxauerit artus,
Morte obita, infectum ueluti sordescere coget.
Is igitur ueniam curis mordacibus oret,
Tondeat et crinem squalenti in uertice pastum;
Et cum clara dies septeno eluxerit ortu,
 90 Turtures aut simili candentes pluma columbas
Offerat, ut uitium uatis per uerba leuetur
Atque precem; iactura tamen sit temporis eius,
Quo prius abstemius fuerat, rursusque capessat
Principia optatis iterum currentia uotis,
 95 Quaesitam ut meritis ualeat contingere metam.
Omnibus his gestis, postquam sua praemia conpos
Certa tenet, similes albentis uelleris agnos
Offerat, expliciti bidentes cursibus anni;
Vnus ut occumbat quaesitae ad praemia mercis
 100 Peccatumque leuet; nitidi iam corporis alter
Atque salutiferos aries decumbat ad actus.
Ille etiam niueos panes conspargat oliuo,
Et quidquid sacri ueteris sollemnia poscunt,
Vt ualeat rursum desueta adsumere pocla.
 105 Ergo agite, et plebem quotiens sacrare precatu
Orantem cupitis, hoc Christum poscite fatu:
Dextera uerticibus hominum dum prona recumbit,
Candidus aetheria uobis benedicat ab aula
Omnipotens, custosque fiat per saecula uester,
 110 Fulgentemque deus faciem super omnia uestrum
Attollat capita, et sit miserator in aeuum;
Eleuet et uultus, ut uos de sede reuisat
Inclita et ingenti dominus det munere pacem."
Nec minus interea uates circum omnia promptus
 115 Iussa dei primam castris socialibus aedem
Exornat domini pinguique inrorat oliuo.
Et quaecumque nitent argento effecta uel auro
Vasa domus sanctae, simili de flumine lauit.
Plaustra dehinc, tribuum dederant quae iuncta tribuni,
 120 Cornigeris bobus parilem diuisit ad usum
Leuitisque dedit; geminis bis ducta iuuencis
Carra duo primae Getsonum tradita turmae;
At Merara cohors quaterno bis boue iuncta
Quattuor accepit rebus carpenta ferendis,
 125 Quae sacris sunt facta dei; nam sola Gaada
Inmunis donis gestauit pondera collo.
Interea tribuum proceres pia dona ferentes
Discretos habuere dies; namque agmina plebis
Sunt quingenta, simul uiginti et milia bina,
 130 Bis senis ducenda uiris, quorum ordine primo
Vouit Iuda tribus donum Nassone tribuno;
In quo uasa dedit argento insignia fuluo,
Quae simul expletis faciunt bis pondera centum
Atque decem, niuea prorsum siligine plena,
 135 Sacrorum ex more riuo uiridantis oliui
Praemadida uitulumque dehinc agnumque nitentem
Arietemque simul, haedus cui iungitur albens,
Qui peccata leuat, simili cum fronte iuuencas
Vna duas, quae sacra iuuant coniuncta saluti,
 140 Arietes quinque hircosque agnasque sequentes
Consimili numero: primi sunt muneris ista.
Post haec quaeque tribus discretis laeta diebus
Dona dedit nusquam fraterno in munere discors,
Omnibus in uasis pariter si summa locetur.
 145 At uero in gabatis caelato ardentibus auro
Viginti centumque fiunt per pondera librae.
Haec ubi deuouit sacrorum insignia uates,
Effantem dominum sacrata audiuit in aede,
Dum super eximia rutilans fastigia candet
 150 Atque Cherubinos inter dat dogmata legis.
Nec minus et positae diuersa in parte lucernae
Bis senas uomuere faces, quas candidus ordo
Distinctim rutilare dedit, dum brachia pandit
Aurea ceriforum, discreta et lumina fulcit.
 155 Interea Leuita manus donaria tractans
A bis uicenis et quinque adsumitur annis,
Et qui seruitium iam denis quinquies annis
Explerit domini, uacuus sit cura parendi
Inque locum uetuli iuuenis succedat et adsit.
 160 Quorum rore leui redduntur corpora pura
Fluminis aut fontis, et acuti lammina ferri
Caesariem comit, si crinis sorduit ingens.
Indumenta dehinc studio curaque lauantur,
Ne quando occultum maculent contagia corpus.
 165 Haec inter de plebe uiri, quos criminis atrox
Cura sequebatur, animo dum teste fatentur,
Exorant procerem, si possent pascha sacratum
Consueto celebrare die; quos ille parumper
Sustinet ac domini subnixus iussa precatur
 170 Mandatumque refert, quod tinctis crimine ius est
Insignem sacrare diem cultumque referre.
Quem nox laeta monet, decurso cum uenit anno.
At uero innocuus populi si festa retractet,
Nec procul a templo teneat hunc cura uiandi.
 175 Crimen habet mortis: lex est haec omnibus aequa.
Postquam cuncta pius perfecit munia uates,
Quae templo sunt digna dei, mox agmina mouit
Terrificasque tubas ualidis clangoribus implet,
Quas prius argento domini per iussa pararat,
 180 Lammina dum tenuis teretem sinuatur in orbem.
Exiguum[que] signum uentosa ad murmura pandit
Ordinibus positis. ut primo bucina cantu
 
Sollicitas acies ad sancta oracula sistat.
 185 Haec properat prima castrorum portio, quae se
Porrigit aurorae primaque ad lumina solis.
Cumque alios sonitus iteret tuba, prodeat agmen.
Quod leuis obuerso de cardine respicit auster.
Tertius at crepitus litui legionibus illis
 190 Dat signum, quae castra tenent contermina ponto,
Post quas uasa legit aquiloni obiecta iuuentus.
At cum Leuitae diuina ad munia lecti
Agmina conmorant, Aronis pignora uatis,
Iam tum pontifices, lituos inflare manebat
 195 Cura decens cunctaque deo transcripta ciere.
Deueniunt primis longa in deserta uadentes
Ad Pharana locum castris; hic uates amico
Exorat generum fatu Raguhele creatum
Obabum iuuenem, terrae Madanitis alumnum,
 200 Vt pariter gradiens promissa ad regna ueniret,
In quibus ubertim manarent dulcia plenis
Mella fauis niuei multo cum flumine lactis.
Sed piger et dubia paulisper mente moratus
Ad patrias mauult cursum conuertere sedes,
 205 Nequaquam edomitus soceri sermone rogantis:
Cur, inquit, diuersus abis? huc dirige mentem:
Quo domini nos regna uocant, quae ditia semper,
Semper honorata nulla sub labe uacillant,
Et quae causa tamen tam dura et nescia nobis
 210 Te mouet, ut fines repetas gentemque paternam
Quam procul et dudum, sensu meliora petente,
Dimissam mediis heremus disiungit harenis;
In quo nulla tuos mouit sententia sensus.
Et potuit tum causa fore, quia iustius ista
 215 Percuperes, cum nulla uagis currentia riuis
Pocla forent calidoque arderent sidere solis,
Cumque iter ambiguum et spes incerta futuri
Ignaros quateret. at nunc iam fine sub ipsa
Laboris modici, cum se felicia regna
 220 Exhibeant iungantque dei, sic mente uacillas,
Ceu suadeam peiora tibi, quam sensibus opto.
Quin potius, iuuenis, caro te redde parenti,
Et coeptam percurre uiam munusque receptum
Perfice, ut optatis cum primum sedibus omnes
 225 Condiderit dominus, quae sunt meliora capessas,
Et proceres inter positus sis grandior actu."
Inde abeunt montemque dei posterga relinquunt:
Nec minus aetherii custodem dogmatis arcam
Castra sequebantur, postquam se tertius alto
 230 Lucifer extulerat caelo, iam nocte relicta,
Vt sanctis domini semper praeeuntibus esset
Iusta quies populo, multo sub fasce uianti.
Inde prius uates, dum signum sedulus offert
Agminibus primis, haec supplex uerba profatur
 235 Sublimis consurge, deus, atque hostica promptim
Milia disperge; fugiant bellare parantes
Aduersum tua castra, deus, quique inpete sensu
Oderunt te, summe sator; tu robora contra
Quamuis firma uales uerbo sternenda perenni."
 240 Dicentem nubs clara tegit agmenque refertum
Inmensasque acies obtentu uestis inumbrat.
At populus truculenta ferox dum murmura uoluit,
Misit et in dominum rabiosae obprobria linguae.
Quae propter sublimis apex delabitur ignis
 245 Aethere de supero plebemque et castra peredit
Parte tenus certa, sed flammas triste micantes
In segetem poenae iucunda oratio sanctis
Auribus extinxit canoque in puluere soluit;
Dum pius obstipa uates ceruice laborat
 250 Inmensumque deum tanto pro crimine poscit,
Atque iterat solum populi tolerare tumultus
Adsiduos fesso nequiquam pectore uelle.
Sed dominus consueta deus solacia uati
Exhibet atque senes fraterno ex agmine poscit
 255 Septuaginta simul, quorum sententia iuncta
Et numero facile iurgantum frangeret iras,
Cum prophetarum pariter tot consona corda
Vno uelut sensu diuina oracula ferrent:
Hi tamen ut pariles cunctis dixere loquellas,
 260 Se remouent suetoque prius sermone loquuntur.
Nec minus et iuuenes, castrorum in parte manentes,
Diuina cum mente duo certissima fantur
Atque prophetali pariter sermone praesagant
Modus et Eldadus; quod postquam nuntius aures
 265 Detulit ad proceris, Iesus instantius urget,
Vt uelut inlicito narrantes uera relatu
Frenet et obiurget; sed uates protinus almo
Arguit adfatu mentemque ex aethere missam
Inuidia cohibere docet non esse fidei.
 270
Ilicet Aserotum ueniunt atque aggere uasto
Castra locant, ceu bella forent nocturna timori.
Hic germana pii uatis fraterque tumescunt
Inuidiaque fremunt: "Cur coniunx iuncta prophetae
 275 Aethiopissa foret, et cur praesumeret unus
Germanis commune decus? nam se quoque summi
Percipere monumenta dei atque inclita iussa."
Sedulus haec uates et cunctis mitior audit
Innocua cum mente silens seque abdicat irae.
 280 Non tamen indomitos dominus procedere motus
Sublimi de sede sinit coramque locatos
Increpat et liquida uallatus nube profatur:
Quisquis erit uobis cognata e gente propheta,
Somnia uera magis sensu spectante uidebit
 285 Nocte super media, cum se sopita relaxant
Sensa uirum sanctique deus dat gaudia uerbi;
Dum loquor et paribus sermonem accommodo dictis.
Qua me perspiciat, oraque et lumina cernat
Iuncta sibi, quae nemo ualet dinoscere uiuens?
 290 At non hic mos est, mea cum sententia uerax
Donatur uati, tota qui sede fidelis
Est, mea dum licitis adnectit pectora sacris.
Ille meos coram potis est consistere uultus
Perspicuoque deum lustrare et cernere uisu.
 295 Ambiguum nihil est nullaque aenigmata uerbis
Sunt inserta meis; confesso me fero uultu:
Ille igitur potuit domini regnantis honorem
Cernere et inuisum mortali aduertere lumen.
Et uestros inter non quiuit ponere motus
 300 Mitificam pacem tristesque abolere susurros?"
Vix haec ediderat, cum raptim nube remota
Ira uenit domini Mariamque amplexa trementem
Percutit et toto perfundit corpore lepram.
Haec exempla uidens Aaron conterritus infit:
 305 Parce, precor, domine, iramque auerte nocentem
Peccatumque meum nostraeque omitte sororis.
Fecimus ignari: nostros quod percutit artus,
Verberat et sensus, id mors ne missa sequatur,
Vltrix nequitiae, custodi et consule nobis!"
 310 Nec mora, cum uates precibus dat corda fraternis,
Supplicibus uotis domini medicamina poscens
Letiferam ob pestem, totos quae sparsa per artus
Germanae tristi torquebat uiscera morsu,
Talia dum clamat: "Excedit poena reatum
 315 Tanta! deus, dimitte metum, morboque medere."
Ilicet adnuitur; sed castris femina trusa
Exulat atque tabem septenis passa diebus
Inlaesos recipit laetis cum uultibus artus
Consuetoque dehinc plebis celebratur honore.
 320 At Iudaea phalanx promissa ad praemia tendens
Signa mouet castraque dehinc Pharanis in aruis
Conlocat et tuto conponit moenia uallo.
Illic sidereo conpulsus mittere fatu
Bissenos iuuenes, tribuum quos esse tribunos
 325 Diximus anterius, qui terram urbesque Chanannas
Ocius inspicerent sociisque exacta referrent.
Illi abeunt saltumque petunt Ematha uocatum
Permensi[que] deserta heremi Chebronaque lustrant,
Quam populi tenuere feri Sesique Thalique.
 330 Vt uentum ad uallem, iam tum quae consita ficis,
Dulcibus et malis, sed quae lapidosa uocantur
Seu granata magis, laeta cum uite uirebat.
Ex hac poma ferunt signum latura fidei
Atque etiam ex aliis, diues quae prompserat aruum.
 335 Ingentem lenti detondent palmitis uuam
Transuersoque dehinc nitentes fuste reportant:
Atque quaterdenis trepida cum cura diebus
Praeteritis tandem, fuerant quae uisa, reportant,
Terrorem addentes, dum dicunt moenia uasto
 340 Edita suspectu gentesque inmensa leuantes
Ad caelum capita, ueluti cum plurima quercus
Stipitis annosi stellatis iungitur astris.
Frangitur his populus, sensuque adfectus amaro
Triste gemit largoque umectat flumine uultus,
 345 Talia dum memorat: "O semper laude ferendi
Digna uiri, quos nulla mali tam grandis imago
Terruit et solita functos tellure locauit!
Quos nec triste solum calidis ambussit harenis,
Et multum tolerata sitis mannaeque minutal:
 350 Dulce quidem, sed felle madens, quia non iuuat artus,
Adfecit grauiore fame, cui sola coturnix
Iungitur, et tenui consumit corpora uictu.
At non in Pharia quondam regione manentes
Tam tristes torsere cibi, cum uerrere pisces
 355 Ludus erat totumque in mensis ponere Nilum
Vel mare uentosum uaria de plebe natantum
Exuere et laeta uentres laxare sagina.
Nos dites gregibus, cunctis nos pinguibus hortis
Inemptos pepones aluumque inflare solentes
 360 Cucumeres auido mordaces carpsimus haustu.
Nos alia et caepe, nos illic sectile porrum
Pauit et expletos somno marcente refouit.
Quin agite et finem iam duris ponite rebus.
Vertite signa citi Niloque has reddite turmas
 365 Conspicuumque ducem cognata ex plebe create,
Qui nostrae anterius ponat momenta salutis,
Quam suae uel trepidi proceris, qui dicta secutus.
Vt dicit, metuenda dei, deserta per arua
Destituit miseros hostique obponit enormi,
 370 Vt mortis grauiora metu patiamur inertes,
Dum coniunx dilecta cadit, dum filia uirgo
Ducitur et tumido seruit captiua tyranno."
His dictis grauiora parant; namque incita turba
Saxa capit totoque insurgens corpore librat.
 375 Sed dum praetrepidant, dum sese ad crimina firmant,
Discindunt habitus proceres pronique ruentes
Ad terram fluxere metu cunctosque precantur,
Ne stolida in dubiis mittant conuicia rebus
In caelum sedemque dei, neue ardua credant
 380 Decretis promissa dei; cum deinde Chalebus,
Iesutis comitante fide, sic procubus orat:
Tempore quo placuit terras temptare repostas
Hostilesque domos uisaque expromere uobis,
Omnibus e tribubus primi placuere tribuni.
 385 Quorum nota fides nequaquam dissona posset
Dicere, uel ciues mendaci eludere fatu.
Et nunc si parilis perstat reuerentia nostri
Nominis et nullis uentosa emittimus orsa.
Credite compertis: nam quae fiducia ciues
 390 Fallere nos faciat, domini responsa sequentes
Vobiscum parilique modo per cuncta uadentes?
Quae quidam metuenda putant. dum uultibus albus
Pallor inest sensusque labant formidine capti
Vana quidem, quia iussa dei nos maxima firmant
 395 Nec uinci pelliue sinunt licet alta gigantes
Colla leuent densoque obponant milite turmas.
Nobis terra patet, post quam perditibus aruis
Felicem lustrasse iuuat. quae flumine multo
Lactis opima fluit et dulcis gurgite mellis.
 400 Vos tantum ne corda deo disiungite sancto.
Neu timidas cohibete manus; quia signa sequentes
Numquam uicta dei famulans uictoria ditat."
Haec ubi dicta, dei confestim sedibus altis
Maiestas ueneranda uenit populumque patresque
 405 Atque synagogam miro perfudit honore.
Haec inter dominus tristes denuntiat iras
Extremamque luem, qua gens inmensa necetur,
Squalentes inter saltus terramque relictam,
Exceptis tantum metuenda a peste duobus,
 410 Quos socium robur parili firmauerat usu.
Fidentes nil posse dei confligere iussis,
Quamlibet id uates orando auertere temptans
Mollibus adloquiis timida inter uerba rogaret
Ne stolida incassum mittentes uerba Chananni
 415 Perstreperent nulla populum uirtute iuuari.
Qui foret optatus dominique ad praemia lectus:
Nec tamen eualuit metuenda inflectere dicta,
Quae firma sub lege uolant; nam uisere nulli
Arua fuit licitum soli concessa fidei;
 420 Namque quaterdenis populus bellator in annis
Occidit et natis sublimia regna reliquit.
Haec inter stolidis armata et incita curis,
Consurgit legio summoque in uertice collis
Signa locat praecepsque obliquum fertur in hostem,
 425 Et quia pugnaces dominus non terruit alas,
Vincitur et fuso conuertit milite terga.
Praescius id uates castrorum in sede remansit,
Sacratam cohibens uallis tutantibus arcam.
Interea ex populo quidam sub lumine festo
 430 Dum sarmenta legit, legis contemptor aeternae,
Corripitur sanctaque dei per iussa necatur
Missilibus saxis, uetitum ne serperet ausum.
Quin etiam quo saepe uiros mens cauta moneret
Aeternos domini ad monitus conuertere mentes
 435 Fimbria conserto cunctis hyacinthina nodo
Nectitur et noto distinguit limite uestes.
Exim causa mali uetito consurgit ab actu:
Namque Coras Leuita tribu pariterque Dathamus
Atque Abirus, licitum cunctis offerre tonanti
 440 Incensum cum ture pio dementibus ausis
Credentes, tumida uates petiere querella.
Nec longum dilata nece; nam cardine rupto
Terra patens cunctos inferna ad tartara misit.
Cum quibus extincti pariter sua funera cernunt
 445 Bis centum, qui sacra deo non iussa ferebant,
Quinquies et deni cunctorum congrege turba,
Et pecora et quidquid fuerat sub iure nocentum;
Ac uelut in totos pariter nex una ueniret,
Dispersi trepidare metu ignemque supernum
 450 Nequiquam fugere ac sese abscondere temptant.
Quin etiam reuoluta die feruere tumultu
Non ueriti magna confestim clade premuntur.
Atque eadem sub morte ruunt bis milia septem
Sexcentique uiri; et ni discrimina uates
 455 Tanta uidens dominum blanda inter uota rogasset.
Grandior infandum punisset poena reatum.
Verum ubi post trepidos redierunt otia motus,
Auratas pateras, iuuenes quibus ante sinistri
Obtulerant insueta deo libamina caeli.
 460 Dissipat et tenui sollerter lammina cunctas
Deuouet ac domini Moyses altaribus indit;
Idcirco quia sacra fiunt, quaecumque feruntur
Ad dominum celsaque dei ante ora locantur.
Nec minus ut uates inter discretio summos
 465 Atque tribus fieret. uirgam deposcit ab omni
Principe, bissenas donec iam summa repleret;
Sepositamque dehinc Aaronis nomine uates
Exhibet et domini media intra tecta relinquit.
Cumque reuertenti micuissent sidera sole,
 470 Res haut nota prius. populo mirante coacto,
Cernitur et magnum domini patefecit honorem.
Enodis nam uirga prius truncataque ferro
Aaronis proceris nullo de fomite terrae
Floruit atque nuces sicco iam stipite prompsit.
 475 Additur ad legis monumenta et iussa sacratae,
Vt uitula, cui flaua cutis per membra nitebit.
Occidat ante fores domini corpusque cremetur
Ignibus, utque cinis conbusto e uiscere natus
Corpora purificet foedo sordentia tactu
 480 Conspersus per membra uirum. cui gramen hysopi
Iungitur, ut tenui diffundat uerbere rores
Flumineos mundaque infectos diluat unda.
Nam quicumque manu contingit corpora functa
Vel iacet exanimum cuius sub tecta cadauer,
 485 Sordibus afficitur templumque infuscat aeternum.
Vascula quin etiam patulis sordentia rostris
Cuncta fiunt uulnusque dehinc quicumque cruentum
Contingit ossaque uirum bustumue sepulti.
Tertia luce potest sese uel septima purum
 490 Reddere, si dominum tacito sub corde precatus
Dona ferat medici purgatus flumine rami.
Haec inter Iudaea phalanx deserta per arua
Dum graditur, Cadessa uenit procerisque sororem
Extinctam tumulat multaque accenditur ira,
 495 Quod deserta siti regio non promeret ullos
Fontibus e gelidis riuos; quodque arida cunctis
Ora forent tostoque arderent corpora sole.
Id dominus meditans nati depromere uirgam
Imperat et gemino rupem contingere tactu.
 500 Quam tamen incutiens dubio cum pectore Moyses
Obiurgat populum dicens: "Heu! mente feroces
Sensibus et duri, numquidnam saxa madere
Vlla queunt riuis uiuosque emittere fontes?"
Haec dum motus ait, lenta dat uerbera uirga.
 505 rumpuntur cotibus amnes.
Attamen omnipotens cunctantum pectora uatum
Increpat obiurgans: "Quoniam sententia uobis
Ancipiti sub corde fuit meque omnia posse
Mens haut firma uidet paruumque inpertit honorem
 510 Sublimis domini imperio, cui credere coram
Iudaeas acies decuit fidemque referre
Nil non posse deum: id propter ducere plebem
Ad sedes dudum sponsas terramque feracem
Haut licitum uobis magnaque adsumere dona."
 515 Interea populus Edomum adiungitur aruis
Per quae pacificas acies deducere Moyses
Percupiens placido regem sermone poposcit
Praetumida uirtute ferum pugnamque parantem.
Quem tamen euitans monti coniungitur Oro,
 520 In quo decursae post tempora plurima uitae
Conditur Aronus notaque insignia liquit
Festa sacerdoti, celsis qui altaribus addit
Maiorem cunctis Eleazaron, ut deus ingens
Iusserat et placitis ministrum adlegerat aris.
 525 Illic multimoda fidentes pube Chananni
Terrorem inmodicum ualida cum clade dedere
Iudaeis, cum terga darent nudata per agros.
Sed tamen adsumunt animos dominoque fauente
Hostiles sternunt cuneos atque urbibus ignem
 530 Subiciunt ualidis immensa et laude triumphant.
Sed quamuis fluerent optatis commoda rebus,
Non tamen obliqui fremitus nec murmura desunt
In uatem coniecta pium; dum quisque feroci
Voce gemit multa terrarum dote refertam
 535 Aegyptum post terga datam Nilumque feracem
Frugum et securo semper cultore colorum.
Id deus omnipotens aequato examine plectens
Vipereas acies uiroso ex fomite prompsit
Quae multos strauere uiros, dum tenuia quamquam
 540 Vulnera letali distendunt corpora suco.
At populus lugubre gemens, dum procubus orat
Ante pedes uatis et publica funera narrat,
Agnitione probri cunctorum in corde reposta
Accipit optatam domino saluante medellam.
 545 Namque probus princeps tumidum formare draconem
Aere flauo iussus malo suspendit ab alto,
Vt, quemcumque uago fixissent dente cerastae,
Exueret letum pendentem uersus ad anguem.
Hinc populus Obetha uenit, Achina deinde
 550 Arua petit; Zaredina dehinc; mox transit ad Adar,
Iam uiridi in campo, sedis ubi cultor amoenae
Amorreus agit et opimo pascitur aruo.
Illic est puteus uitrea perlucidus unda,
Quem iuxta dominus sancto sermone locutus
 555 Moysetem iussit populum densare refertum,
Duceret ut riguos latices undamque nitentem.
Consona tunc penitus diuina in cantica cunctis
Lingua fuit. domino dum laudes hoc canit hymno:
Immensus dominus fluenta misit
 560 Et totum populi remouit aestum,
Pleno dum puteus patet profundo
Et multum gelidis scatet fluentis:
Quem quondam ualidi fecere reges.
Gentes dum ualidas regunt habenis
 565 Et sceptris pauidos premunt clientes:
Vsus ceu proprius pateret ipsis.
Externis procul omnibus remotis.
Hic nostrae a domino datus saluti
Viuis inriguos repleuit undis."
 570 Haec ubi sidereo dixere cantica regi
Castra mouent, uariosque locos post terga relinquunt.
Seonem ad regem decurso limite ducti,
Obpositas acies ualido certamine fundunt,
Quas ille, innocui deridens dicta prophetae,
 575 Struxerat, et uana nequiquam laude ferebat
Gentis Amorreae; duro quae subdita bello
Decubuit ualidas iam dudum saepta per urbes.
 
Iazera quin etiam, simili uastata duello,
 580 Suscepit protrita iugum atque oppida multa
Dedidit, optatae deposcens otia pacis.
Haec ubi sollicito dictauit fama Balaci,
Qui Moabitarum populos urbesque regebat,
Concutitur grauiore metu Balamque prophetam
 585 Ambit honoratis precibus, ut tanta gerentem
Impediat dictis populum cursumque refrenet
Bellantum penitus; quoniam, quae procubus oret,
Audiat omnipotens et tristia quaeque secundet.
Ille negat fas esse sibi maledicta referre
 590 In plebem domino semper ductore uadentem
Ad sedem regnumque suum, longeque uideri
Iustius, ut meritis accommoda quaeque precetur.
Quandoquidem dominus nocturno in tempore uisus
Inhibeat reserare senem responsa Balaci.
 595 Talia sed postquam dimissus nuntius infit,
Et regem sua cura tenet, perquirit anhelus
Electos proceres rursusque ad limina uatis
Mittit oratores dudum iam dicta rogantes,
Nequiquam, quia dicta dei contraria pugnant.
 600 Sed tamen emersus uates conscendit asellam
Atque praecedentes conlatis passibus aequat.
Ecce uiae medio domini mox angelus offert
Strinctam aciem contra pronamque obuersus et instans
Cornipedem terret, celeri quae concita saltu
 605 In partem conisa fugit campoque pererrat.
Quam dum praecipiti temnentem frena timore
Circumagit uates ac pressis pugnat habenis,
Calcibus et fodicat uirgaque euerberat aeri.
Pampineas inter uites iam tegmine lapso
 610 Semirutus paries cunctanti obiectus asellae
Procursum inpediit: pedem quae ad saxa recussit
Oblisitque senis sensuque adfecit acerbo.
Nuntius inde citus diuersa in parte resistit
Calle perangusto, tenuis quo semita duxit.
 615 Circumitus nullos quacumque in parte relinquens.
Quadrupes hunc strincto uidit mucrone micantem
Et multum pauefacta ruit. quam surgere iussam
Verberat et multa uector uibice cohercet.
Illa ubi perdoluit, subito sermone locuta est,
 620 Dum deus eloquium desueta in uerba relaxat:
Quid feci meruiue tibi, quod uerbere multo
Labentem conixus agis? num terga negaui
Sueta tibi? umquamue pauens mea pondera fugi,
Praecipitemue dedi, prono dum cernuus armo
 625 Laberis et prona fusus ceruice rotaris?"
Talia dicenti commotus dicta sacerdos
Tristia saepe refert multaque exaestuat ira.
Dumque fremens saeuit, claro mox angelus ore
Emicat et sancta conpellat uoce prophetam:
 630 Immeritam pecudem trino iam uerbere pulsas,
Quae me prona fugit terraeque inlisa recumbit
Idcirco, quoniam non est tua semita summo
Grata deo longeque uagis nunc gressibus erras.
Et nisi cornipedem diuersa in parte uadentem
 635 Terror abegisset, duro te uulnere ferri
Strauerat ista manus crudumque exegerat ensem.
Vt te deposito mihimet possessa fuisset."
Desilit hic uates sanctumque inflexus adorat
Delictumque dolens reditum uitamque precatur.
 640 Dimissus celerat suscepta et munia conplet.
Verba locuturus domini dictanda relatu.
Iamque uiam uincens Moabae adiungitur urbi
Conspicuumque uidet condenso in milite regem
Auxiliumue sibi timida cum uoce rogantem
 645 Inspicit et domino septenis supplicat aris:
Conspicuosque simul uitulos lectasque bidentes
Inmolat et cuncta conmittit munera regi
Iudiciumque dei tacita sub nocte meretur.
Quod deinde euoluens his regem terruit orsis:
 650 Montibus e patriis Moabo a principe iussus,
Vnde rubet uentura dies lumenque serenum,
Quaque iacet tellus geminis inclusa fluentis
Tigris et Euphratis, ut dictis saeuus acerbis
Exoptem non digna uiris, quos sanctus ab alto
 655 Protegit omnipotens terraeque indicit opimae.
Hos igitur de colle procul mox uisere ius est
Optatosque mihi iamiam dinoscere uultus
Felicis populi, quem solum magna secuntur
Dona dei, gentesque procul seiunctus et exsors
 660 Percipit optatas placido de numine sedes,
Quisnam igitur prisci quaesiuit clara Iacobi
Pignora uel plebem numeris percurrere quiuit?
Occidat hos inter potius mea uita relinquens
Corpoream sedem iustisque adiuncta quiescat
 665 Progeniesque mea tali cum germine uiuat!"
Haec ubi disseruit sensu torpente Balacus
Concidit et uatem diuersa et dissona fantem
Increpitat. tumidum iussus conscendere collem,
Vt partem exiguam populi subiecta per arua
 670 Cerneret. haec iterum digestis uocibus addit:
Confestim mea dicta tuas demitte per aures.
Moabi rector populi, testisque uenito!
Dissimilis hominum deus est nec uera locutus
Inrita uerba facit quidquamue inpune minatur.
 675 Qui me magna monet subnixus dona precari,
Vt facio; plebemque dei per uota sacrabo,
Quam dolor effugiet totus operumque labores.
Participi iunctoque deo, qui dura repellit
Omnia, ditificae condonans munera pacis,
 680 Huius tu procerem sacro de sidere, rector
Caelorum terraeque, uide: nam dignus honore est
Ille tuo, qui pressa diu ceruice gementem
Eduxit populum regno Pharaonis acerbi,
Signifer et nulli uirtutum laude secundus
 685 Vnica regna fouet nulloque in augure fidit.
Carmina nulla canit nec quidquam captat inane.
Tempore sub certo felicia dicta superni
Accipiet secura dei perfectaque uirtus
Iebusaea fiet domini de robore summi.
 690 Emicat hic populus, ueluti cum sola per arua
Crinigera ceruice leo sese arduus infert,
Non ante adsuetae repetens cubilia siluae,
Quam crassa toruus sanie praedaque refertus
Terruerit uirides minaci ex murmure montes."
 695 Haec etiam renuit multa rex saucius ira
Tertia dicta rogans diuerso in colle prophetam;
Vertice de cuius populum per castra locatum
Vt uidit, docili deprompsit pectore uerba:
Sublimes magnaeque domus, quascumque Iacobi
 700 Semen habet, paribusque attollunt culmina tectis,
Vt cedrus siluaque nitens, quae frondis honorem
Ventilat et querulis modulatur sibila ramis.
Vel quae laeta uiret sub ripis fluminis acta.
Has dominus struxit celsaque erexit ad astra,
 705 Semine de cuius quondam nascetur in omnes
Iura ferens populos regnoque insignis aeterno,
Quem deus e Pharia clemens arcessit Aegypto
Conspicuum nullique parem socioque carentem.
Diriget hic gentes diuersa in parte rebelles.
 710 Plurima letali contorquens spicula dextra.
Adclinis cum deinde cubat similisque leoni,
Se coram somno lapso explicat, inde soporem
Dimouet, ad uigiles confestim redditus actus.
Et quis hunc tactu faciet consistere rursum?
 715 Qui tua sanctifico laudat praeconia fatu.
Felix ille fiet; at qui contraria dicit,
Is male dicta sibi uentoso ex ore facessit.
Haec sunt quae nostra dominus te uoce moneri
Imperat, eloquio quod fas infringere nulli est
 720 Nec mutare uiro quidquamue adiungere praeter.
Quamlibet argenti magnum des ferre talentum
Atque tuos census inmensi pondus et auri:
Munera nil prosunt; fixum quod dicitur hoc est."
His actis sua tecta petit regemque relinquit
 725 Attonitum duraque immensum dicta gementem.
At manus interea bellis Iudaea secundis
Luxuriat sanctasque putat quas uicerat aras:
Idolaque inlicito celebrat gentilia cultu
Beseli deuota prius mutoque Phegoro.
 730 Hinc ingens mox ira dei consurgit et exim
Patentem ad campum proceres procedere mandat,
Conuersusque iubet redeuntis lumina solis
Cernere et attentos factum noxale piare.
Id uates festinus agit ferrumque renudat
 735 Innocuos sontesque uago mucrone secutus.
Haec inter quidam fraterna obprobria prodens,
Quod sibi non licitum Madia ex gente parasset
Conubium, coram cunctos uatemque praesentat
Zambrium Chasbumque pari sub fraude nocentes.
 740 Quos Phinea citus arrepta euerberat hasta
Inmensamque plagam per iusta piacula sedat,
Quae bis dena uirum consumpsit milia leto
Atque tria. domini dum telum currit in omnes.
Hoc facinus propter sacrata altaria uates
 745 Accipit et domini sublimem sumpsit honorem.
Interea generata nouo de germine pubes
Adlegitur numerisque dehinc subducta notatur.
Primaeuo quae flore uirens iam germine molli
Vestibat uultus uicenos laeta per annos.
 750 Quae deinde summa sexcenta ad milia uenit
Atque bis octona, tercentum insuper auctis.
Haec meruit sedes domino donante beatas:
Ilicet omnipotens obliquum uertere in hostem
Signa iubet uati coeptoque insistere bello.
 755 Ad quos bis senis hominum cum milibus itur.
Quo se cuncta tribus miserat, dum milia quaeque
Singula de propriis numerant pugnacia turmis.
Phineus haec ductor agit, dum uascula sancta
Terrificasque tubas consueta in proelia portat;
 760 Atque alacris lecto confestim milite caedit
Moabas acies regesque interficit omnes:
Fusorum dum terga premit uatemque Balamum
Enecat et domita praedam de gente reportat.
Sed quia femineas acies post bella trahebat
 765 Agmine captiuo, proceris per iussa monetur
Virginibus tantum meritam non demere uitam,
Corporeasque uirum maculas purgare fluentis.
Nec minus et praedam populum partitur in omnem,
Leuitisque dedit merito de munere partem.
 770 Quos domini in templo semper pia cura tenebat.
Primitiaeque deo nec non redduntur aeterno
Omnibus ex rebus domita de gente relatis.
His actis Rubena tribus mediaque Manasses
Atque Gada sedes laetae Galaditis orant.
 775 Pecudibus facilis tellus: nam gramine multo
Herbida Iordani fluuio coniuncta uirebat.
Quos licet intrepido ductor sermone negarit.
Dum mutare putat futura ob proelia mentes,
Concedit praestatque tamen, si milite toto
 780 Arma gerant sociasque iuuent in bella cohortes.

Deuteronomium.

Hactenus informis heremi uexatus harenis
Iordanem ad fluuium populus promouerat arma;
Qui uirides inter saltus dum lubricus errat,
Eximiam Hiericho fluctu labente reliquit
 5 Et sequitur pontoque dehinc miscetur aperto.
Illic sanctificus uates, dum funera cernit
Aduentare sibi summamque instare dierum,
Quae mundo perscripta fuit: dum degitur istic,
Collectum in turmas populum numerosque frequentes
 10 Congregat et tali uerborum munere ditat:
Si placet hostiles penitus prosternere gentes
Et placidam pacem uentura in saecla tenere,
Formidate deum totoque in pectora sensu
Condite, ut inlaeso semper sit iunctus amore;
 15 Qui uos oppressa dudum ceruice maerentes
Sustulit e uinclis et carcere soluit Aegypti:
Qui nebulas inter uosmet hostemque locauit
Instantem trepidis nudataque terga prementem;
Qui dedit et nubem securi ad signa diei,
 20 Et piceam claro detersit lumine noctem:
Vt uos ignoto terrarum in tramite postos
Firmarent elementa dei, mutantia sese,
Quo nox fusca uenit, quo candent sidera cursu;
Ille et alterno solitum procurrere motu
 25 Oceanum semperque uagum, quo flamina uenti
Indeprensa ferunt, sicca nudauit harena,
Sanguineam exsudans, rubrantia litora, terram;
Vt uos ancipiti constrictos clade laborum
Duceret, erectis alterna ad bracchia muris,
 30 Aequore diuiduo, bifida dum pendet in unda.
Vidistis, quae cura foret tum numinis alti
Vos circum, dum pone uolans se concitat hostis
Consimilemque uiam uentoso in marmore quaerit.
At non ille potens tumidos transmittere fluctus
 35 Concidit et madidas inter uersatur harenas.
Vos, spoliis dites dederat quos mollis Aegyptus,
Informes heremi terras domibusque negatas
Vicistis tutante deo, dum flumina saxis
Ilicet et mannam nitido demittit Olympo.
 40 Grandibus et nimbis per noctem lapsa coturnix
Aequora conpleuit positis circumdata castris.
Indumenta pedum longus non discidit usus,
Nec uestes periere situ uel corpore tritae;
Omnia uos circum non perdit fessa uetustas.
 45 Hostiles cedunt acies urbesque patescunt:
Signifer est dominus, celeri formidine missa
Debilitans omnes, uestris qui gressibus obstant.
Et nunc aequorei quoniam Iordanis ad undas
Venimus et tellus sese iam proxima iungit
 50 Ab summo transcripta deo, per sidera testor
Et quidquid celsa domini praefulget in aula.
Vt legem aetheriam, quam scripsit dextra tonantis,
Sensibus et toto uelitis corde tenere.
Nil durum rigidumue iubet, sunt omnia iusta,
 55 Mollia, iocunda longaeque accommoda uitae,
Vtpote quae iubeant, ut, quidquid non placet ulli
Conmissum in sese, id nulli inferre laboret.
Sabbata diligite, sincero et corde fouete,
Quos lex una tenet, dominus quos exhibet unus,
 60 Nil uetitum fecisse uolet, qui diligit omnes
Nascendi sub lege pares. sit pascha quotannis
Peruigili cum nocte potens septemque diebus
Otia lenta ferat nullique obnoxia curae.
Sit pater et genetrix cari semperque uerendi.
 65 Coniugium uetitum externa in gente cauete.
Idola disicite ritumque auertite laeuum,
Quem gentes peperere ferae, dum mortua curant
Numina et umbrosis statuunt donaria lucis.
Quin etiam quotiens dat signum rauca cruentum
 70 Bucina et aeratas educunt classica turmas,
Constructas sacrate domus uinetaque laeta
Coniugium et licitum consuetis iungito festis:
Nam dubios semper faciunt instantia casus
Bella uiris nullusque sibi dat tempora uitae.
 75 Inbelles cohibete domi: mens saucia turbat
Saepe uiros fortes, omnique in tempore belli
Parcite supplicibus et debellate superbos.
Euitate, uiri, fecundam euertere siluam
Nobilibus pomis; steriles succidite saltus
 80 Tempore bellorum, corpus si forte perempti
Cernitur intectum. Leuitas cura tenebit
Iuuencae truncare pedem, ne maximus ultor
Sit deus innocui, captiuam iungere lecto
Si placuit. ius omne sinet sub tecta tenere,
 85 Crinigerum tondere caput unguesque secare
Terdenosque dies lacrimis praestare maerentis
Extinctos caesosque senes. quis illa creata est,
Coniugioque sibi tum demum adnectere iusto.
Ac si displicuit post damnum capta pudoris,
 90 Deponat seruile iugum dominumque relinquat.
Vxores si forte duas uir duxerit unus
Et non aequali seruat consortia cura,
Pignora contemptae bissem cum iure tenebunt
Omnibus ex rebus, peperit quas cura parentis.
 95 Damnatos tumulate uiros cunctosque sepulchris
Condite percussos; nulli nam terra negatur.
Vestimenta uiri nequaquam femina sumat
Mulierumue mares; uetito fit noxia cultu.
Inplumes auium si quis uult prendere fetus.
 100 Ne matrem cum prole ferat. qui culmina pangit.
Prouideat, ne forte faber uoluatur ab alto.
Vinea ne grauidos pariat bis feta racemos:
Nec tibi duplicibus carpatur messis aristis.
Gentiles uitate uiros; et quidquid abhorret
 105 Moribus aut cultu, longe lex sancta repellit.
Inmundas inhibete lupas, ne praemia noctis
Venditae ad aeternam domini sacraria portent.
Fugacem ne reddat ero quicumque tenebit,
Ne ferus adficiat duro sub uerbere captum.
 110 Messem nemo legat alieno in rure creatam;
Nec uinum pressare uelit, quod protulit uua
Vicini de parte sui: praecerpere sane
Racemos spicasque licet, non demere totum.
Coniunx pulsa domo alio si forte marito
 115 Nupserit, amisso si post uiduetur eodem.
Ne redeat spreti repetens consortia lecti.
Nemo nouam nuptam infecto eliminet anno.
Nec mola uendatur, gemino quae concaua saxo
In goerum sinuata uolat frumentaque frangit.
 120 Alter ob alterius ne pendat crimina poenam.
Ille quaterdena susceptet uerbera tergo,
Qui stolido sermone ferox conuicia iactat.
Ora triturantis fuerint ne uincta iuuenci.
Pignore non genito si fors decesserit ille.
 125 Cui frater adstabit, dimissam ducat ad aedes,
Qui superest, natosque creet. ne semine nullo
Sit uacuata domus gentemque infuscet inanem:
At si uir renuit, causam mox femina dicat
Ad proceres legemque citet, quae cogit inertes.
 130 Iurgia se quotiens in rixam perfida uertunt
Frendentesque uiros alterna in iurgia pulsant,
Inserat his mediam sese ne femina, neue
Inguina corripiat alieni obscena mariti.
Haec quisquis deuotus agit. non tangitur ulla
 135 Peste mali. nec bella timet morbosque calentes,
Nec sterilem sentit consumptis mensibus annum,
Sed placidus toto laetatur tempore uitae.
Diuitias donante deo, qui crimina mundi
Despectat mitis iraeque in tempore punit."
 140 Talibus orabat uates cunctosque monebat
Leuitas, quos cura manet uenerabilis aulae
Sacrorumque dei, ut legis iussa perennis
Omnibus adsidue legerent: quo promptior esset
Sollicitudo dei cunctorum in corde uirorum:
 145 Vtque etiam tabulas gemina de caute politas.
Bis quina quae iussa tenent metuenda per orbem,
Sanctificae adseruent clausas penetralibus arcae.
His actis prodire iubet Nauete creatum
Iudicioque dei plebis dat iura regendae,
 150 Vtque libens Iudaea manus subuerteret aras
Mentitosque deos, hymno dat uerba melodo.
Auditum tribuat deumque laudet
Caelum quodque supra praetexit astra:
Et tellus tumido diuisa ponto
 155 Aures conmodet et sonos receptet.
Mentis nuntia quos ait loquella:
Vt sueuit pluuios potare rores.
Aestus cum rapidi calente flamma
Messis puluereo tabescit aruo:
 160 Rident gramina parturitque mundus
Et multum patulis diuisa rimis
Nimbos frugiferos hiulca sorbet.
Nomen nam domini mei poposci,
Cuius gloriae conuenit honores
 165 Et laudes meritos referre seruos.
Cuius eloquiis uerum cohaeret,
Quae semper ualida uigent iuuenta.
Rectum iudicium uiaeque iustae
Nullis flexibus inplicant uiantes;
 170 Iniquum nihil est nihilque prauum.
Beatae dominus fidelitatis
Non reddit meritis pares reatus.
Quamuis progenies iniqua pactis
Pernix supplicium sibi laboret.
 175 Heu plebs tristificae dicanda morti.
Haec reddis domino deoque nostro,
Illi, qui genitor mauult uocari.
Seruis dum tribuit nomen natorum:
Cunctos numine cum regat perenni.
 180 Ac possit subito delere leto?
Hic te constituit, creauit ille,
Qui nunc obtinet et tenebit olim.
Memento potius aeui perennis.
Et quae post obitum funusque uiuant:
 185 Annos quos series futura sumat
Et quae sint iterum creanda, quaere.
Aut si mens hebetat, patrem precare,
Qui te continuo totum docebit:
Vel de presbyteris unum rogato:
 190 Nubem discutiet dabitque lucem.
Cum semper dominus in astra celsus
Diuisos populos dedisset orbi.
Primus quos genitor creans Adamus
Terrarum trepido dedit labori:
 195 Verbum iusserat ut dei perennis.
Finem gentibus indiditque summam,
Qualem sidereae tenent cohortes.
Cohaesit domino plebes Iacobi,
Cuius cretio conrogatur ipsi:
 200 Heres nam domini deique uiuit
Sola sufficiens sibique firma:
Qua tellus iacet abnegata tectis
Et solis calidis anhela flammis
Nullis perpetuum rigatur undis.
 205 Istic eliciens deus nocentes
Adfecit merita subinde plaga.
Et mox sanctificae dedit medellae,
Subdens dexterae, ceu laborat ales
Pullos tegmine sub fouere pinnis.
 210 Lumen ut medium solemus ipsi,
Per quod cernimus. abditum tenere,
Ne sit fors aliqua molesta plagae.
Solus quos dominus ademit hosti,
Qui caelum statuit fecitque terras,
 215 Ipsis multimodum cibum parauit,
Quem tellus parit inrigata nimbis:
Mellis et latices dedere saxa.
Et pingui pariter fluente oliuo.
Lac uictum pecudum dedere mammae
 220 Tellus triticeas fecunda messes
Et uinum madidis creauit uuis.
Cuius laticibus repleta pubes
Gestit ebria denegare numen,
Cuius muneribus ditata regnat!
 225 Quin et pestiferos secuta ritus
Pingues daemonibus parauit aras.
Vidit haec domini deique lumen
Et iustam meritis necem parauit
Sontes dissocians proculque pellens,
 230 Dum rectum potius uidetur ipsi
Ignotam refugis praeferre gentem.
Ignis e domini coruscat ore,
Qui, cum perpetuum pererret orbem,
Ipsis emicat inferis timendus.
 235 Sternit pabula diruitque messes
Et quae seminibus uenere iactis.
Lucent sidera fulgurantque montes
Iusta cum dominus mouetur ira
Et telo timidos petit calenti.
 240 Pallor corpora luridus necabit,
Ieiunum solitus adire pectus.
Illos pennigerae ferent uolucres:
Illos bestiae mordicus uorabunt:
Illos uulnera duriora ferro
 245 Consumptis facient lugere natis:
Tandem desinat ut sibi uideri
Diues ceu proprio Iudaea dono.
Illam uulnificus delebit hostis.
Vnum dum fugiunt timentque mille.
 250 Sed rursus dominus redit serenus,
Vt totam protinus [placidus ]sedauit iram:
Longe dissimilis deis reorum;
Quorum uinea uitis est Gomorrae
Fellito nimium fecunda musto.
 255 Cunctis dirior aspidum uenenis.
Tempus iam properat. uidete, leti,
Omnes quo dominus cohercet ultor.
Et nunc pestiferos rogate diuos:
Adsint, subueniant leuentque poenas,
 260 Vt uotis redeat medella uestris.
Solus sum dominus, uidete: solus
Vitae conditor arbiterque leti;
Ius est parcere, ius mihi ferire!
Nullus fortior arbiter caelorum
 265 Extat. qui ualeat leuare leto
Illum quem domini manus cohercet.
Quam dum stelligera per astra tollo,
Dicam: "Perpetuis mandabo saeclis
Educens gladium uagina nudum;
 270 Qui dum per trepidos rotatur hostes,
Lucet fulgure candidus corusco.
Imis pestifer et timendus altis."
Semper cum domino laetare, caelum!
Quem cunctus polus angelique laudent
 275 Et gentes socia parique plebe.
Longa nam dominus erumpit ira
Et, dum percutit inprobos superne,
Parcit subditis et pios reseruat.
Postquam digna dea cecinit modulamina uates,
 280 Visurus terram Nabali e uertice montis
Donatam populo, cuius moderamen agebat,
Conscendit sublime iugum functusque deinde
Occubuit, nullo contectus membra sepulchro.
Cuius uita fuit bis sexaginta per annos
 285 Omnibus in rebus felici interrita cursu,
Nullis fracta malis nullique obnoxia morbo:
Quin etiam occiduo sub tempore lumina flammas
Seruauere suas, uisu sincera sereno.

Iosue.

Haec inter dominus Iesum dignatus adire
Promittit ualidis sublimem confore donis,
Admonitum transire uadum Iordanis amoeni
Castraque metata hostili inponere ripae;
 5 Vtque nouas sedes terrarum in parte reposta
Constituat plebemque locis disponat opimis.
Quin etiam gentes distincto ex nomine noscit
Monte tenus magno, quem Libanon incola dicit,
Vsque tuas, prono qui laberis agmine, ripas.
 10 Euphrates, Syrio disiungens limite Persas,
Vel mare, quod tumidum uentosis fluctuat undis.
Nam praeter eximium conserta in proelia robur,
Terrorem late populis pallentibus indens,
Iudaicus miles domini tutamine fidit.
 15 Cui meritum insigne dominus largitus ab astris
Praestitit, ut caperet dites sine uulnere terras.
Heia age uiriles, deus intonat, arripe curas,
Vt populus donata sibi mox regna capessat.
Legiferoque simul uisus ne dimoue libro,
 20 Vt domino tutus numquam uiduere perenni."
Ille citus scribis mandata gerentibus infit,
Vt uictum populus et congrua tela capessat.
Moturus ualidas uicina ad bella cohortes,
Tertia puniceum signet cum linea mundum.
 25 Adfatusque tribus iuncto Iordane manentes,
Vt pecora et natos percepta in rura relinquant.
At bellum commune gerant uictisque deinde
Se referant populis, domino quos principe pulsent.
Illae alacres iungunt cuneos atque agmina miscent.
 30 Aspera quaeque pares ferro uotisque petentes.
Haec inter iuuenes pugnaci ex agmine lectos,
Quae loca quiue habeant homines ubi moenia gentis,
Vestigare iubet cursimque inspecta referre,
Pinguia qui Medium lustrant dum praedia terrae.
 35 Inrumpunt urbis aditus custode uacantes
Occultique situm lustrant et tecta Hiericho.
Excipit hos meretrix, dudum quae dicta Rachaba est,
Clamque tegit trepidos ac uerbis sedula mulcet.
Quod postquam regi dictum, terrore minaci
 40 Exigit absconsos: stabili cum mente loquentis
Egressos dudum portis bipatentibus ambos.
Quos tamen occultim lignorum texerat antro.
Illos cura ducis per deuia quaeque requirit
Et, uelut hostis agat, portarum limina claudit.
 45 At meretrix, postquam cessauit cura tyranni,
Vertitur ad iuuenes et uatis more locuta est:
Nota mihi, fratres, dominus quae praemia uobis
Deferat, ex furua cum primum dempsit Aegypto:
Vt mare per medium fluctu suspensa tumenti
 50 Vnda fuit uobis ueluti pro moenibus ingens.
Vel cum per uacuas heremi squalentis harenas.
Caelicolum uictum niualis manna parauit,
Vel cum terrifici reges, trans flumina rauca
Iordanis positi, uestro mucrone cadentes
 55 Liquerunt patrias uobis uincentibus urbes.
Quid moror? obsedit mentes et pectora pallor;
Nullus tela capit curuo nec fidit in arcu:
Non pedes aeratas acies in proelia denset:
Non quadriga uolat ferrato bellica curru.
 60 Vobis uera datur, iuuenes, uictoria, uobis
Sidereo ab rege, qui terram fecit et astra.
Et nunc, o iuuenes, iuratis dicite uerbis,
Vt, cum depositis procumbent moenia muris
Sit salus in uestris conposta et credita dextris,
 65 Ne captiua fiam socia cum stirpe domuque
Patribus et caris, quorum me cura fatigat."
Annuitur cunctosque domi seruare iubetur,
Viuere quos cupiat secum. atque indice signo
Spartea uincla sua suspendat cauta fenestra:
 70 Vt, cum per captam legio se fuderit urbem,
Inlita puniceo cernatur lana colore.
Illi alacres superant fossas et tuta capessunt
Aisamo in colle, trina sub luce latentes,
Ne, dum praepropero repetunt sua castra recursu,
 75 Incurrant aliquos diuersa ex parte sequentes.
At meretrix secura sui mandata facessit.
Nec non et princeps, iuuenum sententia doctus,
Raptim castra mouet Sattina ex ualle proculque
Aduolat atque animos palpat dans otia cunctis
 80 Trina die; scribasque instigat dicere plebi,
Vt, cum sacratam praeferri adspexerit arcam
Atque sacerdotes post altar pergere celsum,
Signa leuent alacres promptim spatiumque relinquant,
Milia quod sensim duo conpleat: atque fluentis
 85 Corpora purificent, domini ante ora locandi.
Haec inter princeps domini dignatus honore
Emicat, eximio Moysetis stemmate dignus.
Iamque sacerdotes fluuium transmittere iussi
Nuda in primori mergunt uestigia ripa;
 90 Tum bissena tribus dat lectos iussa tribunos,
Qui medio e fundo legerent candentia saxa,
Calculus ut madidis bissenus demptus harenis,
Flumina testetur populo siccata uianti.
Consimiles etiam cautes numeroque modoque
 95 In medio posuere sinu. quas mobilis unda
Diluit et rauco perfundit lubrica fluctu.
At Rubena tribus nudatum transmeat amnem;
Quam Gada subsequitur, media properante Manasse,
Quadraginta uirum mittentes milia bello.
 100 Cum subito eluuies, fluuio decurrere sueta,
Stringitur et glacie cursus frenatur aquarum:
Euolat inferius positi pars fluminis ac se
Condit in oceanum uastoque inmergitur aestu
A regione, pii quae condit membra Mosetis,
 105 Vsque ad immensum dubiis cum fluctibus aequor,
Atque ubi Iordanem transmeauere frequentes,
Laxatur glacies solis mollita tepore
Exsuctasque prius coniungit flumine ripas.
Haec ubi cognorunt diuersa in parte tyranni,
 110 Demittunt mentes: nullum constantia firmat.
Hic princeps cultros bissena ex caute parauit,
De quibus, ut iussum est, populi praeputia dempsit.
Nam bis uicenos heremo plebs tanta per annos
Ediderat ualidos maiora in milia natos.
 115 Praebetur his lenta quies, ut tristia maestis
Vulnera mitificet sensim coitura cicatrix.
Pascha dehinc colitur et candens manna negatur
Ditibus annona, quam passim plurima messis
Exhibuit populo certatim farra metenti.
 120 Azyma niuosa pascit de polline laetos.
Noctis festa piae campo celebrantur aperto,
Nouorum in mense senis bis solibus actis.
Haec super e portis despectat turba pauentum,
Castra modo et lecto conseruans milite muros.
 125 Interea uates quendam mucrone micantem
Perspicit, et celere gaudet coniungere gressus,
Talia dum memorat: "Qua te de parte praesentas?
Noster es, an potius Phoenicum es gente? fatere."
Accipit optati sermonis protinus usum,
 130 Sublimi narrante deo."Delapsus ab alto
Aethere nunc ueni, totis cui militat astris
Insignis legio et quo sub principe degit."
Ille sub haec mixta tacitus formidine gaudet,
Fusus humi ueneransque deum, dum talibus infit:
 135 O domine, inmensam dignatus linquere sedem,
Quae famulum celerare iubes, quas sumere curas?"
Dicitur, ut propere plantarum uincula soluat,
Fixerat in sancta quoniam uestigia terra.
Quin etiam ualidam muris atque obice firma
 140 Casuram Hiericho uidet, gentesque feroces
Atque obitum regum, quibus est coniuncta ruina.
Ille celer toto circumdat milite muros,
Pone sacerdotes statuens arcamque sacratam,
Vatibus inperitans, quo plebs audentior esset,
 145 Terrificos sonitus septem proflare tubarum.
Iussa dehinc legio tacite circumuenit urbem,
Vt tum belligerum tollat stipata clamorem,
Terrificum dederit proceris cum tessera signum.
Septima iamque dies laetum patefecerat orbem,
 150 Cum iubet aeratas acies in proelia Iesus
Fidentem proferre gradum uastumque fragorem
Mittere pectoribus. quem promptim tela sequuntur
Non aries caementa quatit turresque retundit
Incessens etiam muros portasque superbas.
 155 Sed fragor et uastae concordi murmure uoces
Tormentum mortale gerunt, quo moenia sidunt
Nudataque suis patuerunt omnia claustris.
Inrumpunt alacres subuersam protinus urbem,
Omnia uertentes gladio flammaque uoraci.
 160 Femina sola fuit meritae donata saluti,
Ciuili discreta neci atque abdita castris,
Cognata comitante manu, ne nescius illam
Interimat miles, totis dum postibus errat.
Seruatur domino uirtutum lauta supellex
 165 Omnibus ex rebus, poterant quae pascere uisum.
His actis princeps populum iurare coegit,
Ne studeat quisquam muros renouare iacentes
Pignore multandus primo fundamina propter,
Extremo dehinc, temptet si attollere portas.
 170 Interea euentus corrumpunt praua secundos.
Idola sectatur populus et pronus adorat
Saxa leuata manu, dum cautes numina credit.
Signifer est Acharus, Carmeli filius Ambri,
Quem sectata cohors dominum legemque reliquit.
 175 In uetitis haut laeta diu: nam milia postquam
Trina uirum consueta, nefas, sunt missa per arua
Hostica credentum facili formidine uinci
Georum pubem, trepide dant terga per agros
Praecipitique fuga repetunt sua castra ducemque.
 180 Dedecus id postquam ductoris contigit aures,
Discindit uestes et prouida pectora tundit.
Quem comitata senum confestim turba maerentum
Supplicat, innocuis dum poscit uocibus Auses:
O domine, quae causa fuit producere plebem
 185 Aegypti de sede tuam? quid pendere fluctus
Aequoreos cunctaque dehinc quae tradita nosti
Ingenti donante manu, qua ditius est nil?
An ideo, adflictam tumidus ut sternat Amorreus?
Tutius ergo fuit trans magnum degere flumen.
 190 Qui patuit nobis bibula siccatus harena,
Saucia quid faciet, aut quid confusa loquetur,
Quod mage seruitium cupias detrudere lectos.
Atqui uera salus et certae dona medellae
Te penes et quidquid mitis clementia praestat,
 195 Conuenient gentes, dederas quas uincere nobis;
Mixta Iebusaeus Amorreusque phalange
Aduersum te, summe sator, fera bella mouebunt.
Ergo tuum numen pateris ridere superbos
Ignotaeque tibi gentes plus iuris habebunt?"
 200 Flectitur his dominus uatemque adsurgere iussit,
Commemorans sensim deformis crimina culpae
Plectenda exitio capitis, quod talia suasit.
Hinc ubi prima dies noctem dimouit opacam
Corripit e somno corpus sociosque fatigat
 205 Cognatasque tribus per nomina singula uisit:
Deprendens noxale caput dat corpora morti
Inproba, dum pariter pecudes mittuntur in ignem.
Quod facinus primus conmissum dixit Acharus
Infelix praedae et spoliorum accensus amore,
 210 Quae sepulta domi propria tellure tegebat.
Continuo haec missi quaerunt; quae cito reperta
Et coram conposta duce populoque frequenti.
Ille ubi quaesitam uidit non defore praedam,
Talibus eloquitur rector terretque timentem:
 215 Fare age nunc cunctis, quae te dementia cepit,
Aut quid adiuuit rerum tibi nescius usus,
Inmemor ut legis ritum sequerere nocentum?
Et nisi saluasset sublimis gloria plebem,
Libera colla iugo pressisset uictor Amorrus.
 220 Heia age, pro cunctis admissa piacula pende,
Vt saluata deus dominusque in castra recurrat."
Haec ubi disseruit, saxorum tollitur imber
Damnatumque premit stirpemque euerberat eius;
Et pecora et quidquid rerum seruauerat idem,
 225 Candens flamma rapit canoque in puluere soluit.
His actis curae emotae; deus omnia mitis
Respicit et cunctis pariter consueta resignat
Robora, quis ualeant acies detrudere cunctas.
Accipit hic domini mandata insignia rector.
 230 Instruat ut socias quaecumque in bella cohortes,
Mille legens iuuenes insigni corpore et armis,
Vt, belli dum furta parant, dumeta capessant,
Haut procul hos tacite Gergesi a moenibus abdens.
Vt cum mentita formidine uertere terga
 235 Occipiat clausosque uiros educat in aequum,
Continuo celeres nemorosa cubilia linquant
Nudatasque uiris studeant peruadere portas.
Nec mora, propositis respondent omnia uatis.
Postquam obliquo decertant agmine turmae,
 240 Princeps terga suos confestim uertere iussit.
Quos inimica super denso ruit agmine turba
Ac multo clamore premit ferrumque coruscat.
Quod speculata cohors, quae concaua ualle latebat.
Euolat et uacuis perrumpit moenia portis,
 245 Subiciens rapidos tectis sublimibus ignes.
Confusus cum deinde sonus ac flebile murmur
Gergessos conferre caput uisumque coegit.
Respiciunt atram in caelum uolitare fauillam
Flammarumque globos, quos culmina capta uomebant,
 250 Diuersamque manum tergo frontique minantem:
Deprensi horrescunt exossaque tela relinquunt.
Confixa ante oculos lacrimantumque ora parentum
Pars in praecipites fossas uictore ruente
Truditur, aut captae portis sese arietat urbis.
 255 Sternuntur ferro iuuenum bis milia sena.
Ipse quoque exultans aususque erumpere in aequum
Rex primo incursu capitur uinctusque tenetur
Configiturque cruci; miserum dant saxa sepulchrum,
Omnibus absumptis solum non sorbuit ignis.
 260 Quod rapuit festina manus; iumentaque tantum
Sunt dirempta neci, subeunt quae pondera tergo.
Interea ad reges reuolat uictoria cunctos.
Audit Amorreus Iordani adiunctus amoeno
Et qui dumosis posuere in montibus aulas
 265 Vel campos habitant laetos uallesque supinas,
Et qui caerulei consistunt margine ponti.
Cetaeusque simul Chananaeusque susurrat
Eueusque pauet Pherezeusque labascit,
Et Iebusa manus pariter Gergessaque pallent.
 270 Nec tamen infracti penitus penitusque iacentes
Attollunt animos seseque in proelia firmant:
Omnibus unus amor Iesum detrudere regnis,
Conueniuntque Gabana, loco atque agmina sistunt.
Ipse inter curas bellorum construit altar,
 275 Moysetis de more, deo: quod uincula ferri
Nulla ligant, dum saxa simul conpacta cohaerent,
Aequali coeunte situ, libamina promens
Grata deo, quis spirat odor iucundus in altis.
Quin etiam legis discribit iura magistrae:
 280 Deuteron est nomen, quoniam transacta reuoluit;
Quam pariter totum fas est cognoscere mundum.
Arca sacerdotum uehitur ceruicibus alma,
Quicumque ut uideant domini donaria summi,
Atque etiam uates populo benedicere suetus
 285 Percurrit. quae iussa prius, quae cauta deinde,
Gestorum ratione pari atque ordine certo.
At Gabaona manus postquam successibus altis
Iudaeos creuisse uidet caesosque tyrannos
Vrbibus euersis nullumque obsistere posse,
 290 Callida uersuto celerant conludia facto
Et, quos contiguis regio coniunxerat aruis,
Confingunt discreta procul sese adfore terra
Mirantes tropaea uiri palmasque recentes,
Si ualeant precibus uictori adiungere dextras
 295 Et sociare domos totamque adnectere gentem
Victuram ratione data, ni dissona corda
Despiciant humiles et subdita colla retractent.
Vtque fidis certae ualeant seruare colorem,
Deprensos multo conpellant pondere mulos,
 300 Putria portantes celeri molimine farra,
Quae ueteres lasso cohibebant tegmine sacci;
Vinaque consuti multo cum uulnere folles
Vix retinent, dum plaga negat uincire liquorem.
Vestitus lacero nudabat corpora panno,
 305 Calceus adtritis misere dat tegmina plantis.
Frangitur his ductor populi, dum supplice palma
Vincitur et mentes credit cohaerere loquellae.
Suscipit orantes ueniam castrisque receptat,
Set, ut saepe solet, non longum ficta teguntur.
 310 Conpositosque dolos aperit testatio ueri.
Ilicet hos uates coram castigat amice;
Et, quia iurarat domini per nomen aeterni,
Mansit amica fides; sed ius commune negatum est:
Lixarum officio circum sacraria iussi
 315 Conuehere exortes puris de fontibus undas.
Hos Donibezelo postquam descisse relatum est.
Regna Iebusaea qui tum tractabat in aula,
Quinque mouet reges suscepta in proelia fidos.
Acrius obliquus sociis pro foedere rupto,
 320 Quam <in >populum, inmensas acies qui fuderat armis.
At Gabaon coetu multorum territa regum
Mittit oratores uatemque exposcit amicum,
Confestim toto succurrat milite maestis.
Nec mora, correptis dimittit Galgala signis
 325 Hostica castra petens, domino subdente uigorem
Talibus adloquiis: "Timeas ne nomina regum
Multa simul ualidasque putes his esse cohortes:
Quamlibet inmensa confidant nube cateruae,
Nil pedes efficiet equitum nec tela ualebunt.
 330 Falcibus et curuis armatas temne quadrigas.
Namque ego pallenti quatiam formidine gentes:
Nusquam fronte pari concurrent comminus hostes
Palantes tumida ualido cum milite caede."
Haec ubi cognouit, numerosum tendit ad hostem:
 335 Namque Apaphum belli tenuerunt sede tyranni
Confestimque fugam dimisso milite sumunt.
Cetera turba uirum confusae stragis aceruo
Occubuit camposque inpleuit fusa patentes.
Nec tantum exanimes uincentum perculit ensis.
 340 Quantum praegelidi conferta ex grandine nimbi:
Et licet hinc enses, hinc fulmina clara coruscent.
Vna dies tantis non est sat longa triumphis.
Ergo hebetes cernens gladios et funera lenta.
Auxilium a domino princeps, quod sueuerat, orat.
 345 Quamlibet extentis lux haec non sufficit horis,
Tempora ni iubeas noctis se adiungere luci.
Sit nunc flamma uagi librato in pondere solis
Nec moueat tremulos lunaris circulus ignes.
Vt elementa, suis ceu nescia currere metis,
 350 Tempora protelent, condensus dum ruit hostis,
Auditur propere: sol sistitur et uaga luna
Cohibuit faciles utroque in cardine cursus.
Nec minus et reges, quos concaua saxa tegebant,
Obstricta ceruice palam consistere iussit.
 355 Vndique tum positis concurrit Iudaea telis
Inpressoque genu conculcat colla gementum.
Ilicet exsangues crucibus figuntur in altis
Pendentes, donec sese nox reddidit atra.
Tum suspensa uirum deponit corpora ligno,
 360 Quae super adgestis onerantur saxa ruinis.
His actis properat bellator subdere Lemnam,
Grandaeuosque necat, pueris nec defuit ensis;
Nil penitus tota permissum uiuere gente.
Inde petita Lachis prostratis moenibus ardet;
 365 Rex etiam populi capitur ferroque necatur.
Dabira quin etiam, paribus cooperta ruinis,
Extincta legione perit socioque tyranno.
Et qui dumosis habuere in collibus arces
Aut curuas coluit uanes camposque iacentes,
 370 Occidit, extinctis pariter cum rege maniplis.
Ac dum cuncta fluunt successu laeta secundo,
Iabirus, acta uidens uictricis fortia gentis,
Ditia qui populis Asorum regna regebat.
Festinans flammam uicini extinguere belli,
 375 Congregat eximios reges populosque feroces,
Quem Roboamus adit propere Ma[che]donis ab aula;
Et Somorus factusque comes Axinus in armis
Et qui Sidonia ductor regnabat in arce.
Ceneritus Arabusque, quibus contermina regna,
 380 Firmabant animos sceptri socialis amore.
Iungitur Ernadurus et qui coniuncta Chanannus
Rura colit ponto, uel qui primordia solis
Rubra uident, roseus cum primum panditur axis,
His super adproperat Iebuso adfinis Amorrus
 385 Cetius Eucheusque Pherezeusque sequuntur.
Qui deserta colunt squalentis deuia Thitsae,
Omnibus est animus stipata incurrere turba.
Exim quisque suo contorquent spicula ritu:
Hic peditum incedit legio densataque nube
 390 Quadriiugique ruunt ferrato milite currus,
Vt fragor ipse fuget nitentem comminus hostem.
At parte ex alia Iesus nil territus instat,
Propter aquas ueniens Maronis nomine dictas;
Atque ubi cum lecto conscendit milite collem.
 395 Desuper incurrens securum proterit hostem,
Omnia caede madent tellusque infecta cruore est.
Mox currus celeres subiectus deuorat ignis
Cornipedumque pedes gladio truncantur acuto.
Ipse regum princeps ferro dat pectus Asurus;
 400 Vrbs etiam totis procumbit subruta muris.
Communis hic praeda datur uictoribus omnis.
Bis denos hac pugna duces nouemque peremit
Vnus ab astrigera signum qui sumpserat aula,
Protinus adscribit uates populoque uiritim
 405 Diuidit ablatas tantis pereuntibus urbes
Gentibus. obtentu positas et cardine terrae,
Vnde rubet croceum uenientis flamma diei
Trans amnem prisco Iordanem nomine dictum
Vsque supinatam Chebronis nomine uallem,
 410 Hermonium ad montem, uasto qui uertice surgit,
Atque ad Amar pelagus Cheneri et marmora glauca,
Sepositam et Phasgam dudumque Asedota uocatum.
Solus conpositis restabat praeda duellis
Bassamum rector (Ocum dixere uetusti),
 415 Gigantum uirtute ferox, quos rector agebat,
Astarota cui domus est et sedes in Aedra.
Huius terra datur tribubus sulcanda duabus
Et mediae, dum laeta placet atque herbida uallis,
Rubenae Gadaeque simul sociaeque Manasse.
 420 Cetera partitur sociis dux aequus in omnes.
Accedit regio qua Libanus exit in auras,
Et mare Masrefatum fecundaque Sidonis arua.
Leuitas dominus uillarum nomine priuat.
Balamus occumbit uentura edicere suetus.
 425 At socius semperque duci coniuncta Chalebus
Corda gerens. placido subnixus pectore fatur:
Nota tibi, ductor, animi sententia nostri
Tempore iam ex illo, pariter quo uisere terras
Hostiles missi, cunctis pauitantibus unus
 430 Te socio exprompsi nil posse obsistere nobis:
Quamlibet inmensi facerent noua bella gigantes.
Stare deum contra nostraeque adsistere parti.
Nempe tenes, placidus ut nobis maxima quaeque
Pollicitus fuerit senior ac sorte seorsa
 435 Hunc dederit collem mihimet cunctisque meorum.
Et nunc, quod bellum Enachina ex gente superstat,
Cognata cum pube geram, non degener aeuo,
Etsi quater denus bis iam mihi uoluitur annus.
Ordinis esto memor sedemque adlega petenti,
 440 Quam propriam teneant nati prolesque natorum."
Talia poscentem Chebrono in colle locauit.
Additur et magnis haut decolor urbibus Ardoc.
His actis properat Dabiram exscindere gentem,
Cuius opus suetum dociles conscribere fatus
 445 Et elementa graues pueris dictare magistros.
Elicit ille uirum promissae ad foedera natae,
Prompta cui uirtus animusque in pectore praesens.
Omnibus interea populis seruire coactis
Iebusaea manus patriis non cessat ab aruis.
 450 Chananno perstante domi tectisque parentum.
Cetera ter ternis tribubus metata traduntur.
Leuitis merito bis ternas segregat urbes
Perfugioque dedit factum noxale timenti,
Ne poena adficeret admissa piacula casu,
 455 Quae proceres mandat librata expendere lance,
Vt facto grauiore reum nex congrua damnet.
Ipse quater denas Leuitis deuouet urbes
Fenoris exsortes. tum plebis consona uoce
Accipit Ephremum uentura in tempora collem.
 460 Vrbe super iuncta, mansit cui Thamnatha nomen,
Condidit hic cultros dura de caute paratos.
De quibus obscenos dictu truncauerat artus,
Omnibus explicitis socios remeare uolentes
Iordanis trans stagna uagi his imbuit orsis:
 465 Grata manus nobis sanctoque electa tonanti
Fortibus e factis pariles meruistis honores,
Quos dedit omnipotens cunctis, qui collibus istis
Conposuere domus, et nunc remeate laetantes.
Illud pro cunctis repetens uos saepe monebo,
 470 Vt memores sitis, quanta uos cura perennis
Diligat omnipotens, dederit quae praemia uobis;
Et quae constituit sanctis facienda loquellis.
Noritis seruanda fore, quia uita perennis
His quaeritur rebus, maneat si gratia legis
 475 Inoffensa dei semperque in pectore degat.
Ergo deus dominusque simul timeatur, ametur
Visceribus totis totoque e pectore nostro:
Sic fiet, ut uestra pressentur sub iuga gentes."
Haec ubi dicta dedit cunctisque optando poposcit.
 480 Illi iter incoeptum peragunt fluuioque propinquant
Conspicuamque locant turrito culmine molem,
Quae tribubus ubi facta nouem monumenta patescunt.
Ceu domini inmemores cupiunt conlidere bello:
Ante tamen missi, certum qui noscere possent:
 485 Phineus legitur, Aaronis candidus heres,
Atque decem primi tribuum meritoque locoque,
Qui memores mandata simul procerisque patrumque
Euoluunt, maestis quamquam nil criminis esset:
Dicite, quae fuerit substructi cura sacelli?
 490 Excideritne deus? sanctaene oracula legis
Ergone deserto gentilia sacra tonante
Quaeritis et uiui functorum conditis aras?
Numquid parua dedit cunctis monumenta Phagorus,
Exitio informi misero damnatus in ausu?
 495 Haec odio in gentes mandant populosque patresque,
Dum bellum sociale parant atque arma resumunt,
Numquid parua data sunt uobis iugera terrae.
Quae placuit uobis? aut <si >producere fines
Ac proferre libet, de nostris sumite campis:
 500 Dum modo sidereo semper sacrata tonanti
Sit synagoga parens, nobis nec dissona distet.
Conmoueat sensus factum dementis Achari.
Idola cum rigidis formauit mortua saxis.
Nonne malum praeceps contracti criminis egit,
 505 Vnius ob noxam populum qui perculit ultor?
Illi humiles blandis respondent talia dictis:
Nos colimus, qui cuncta pio sermone creauit
Quique uidet tacitis haerentia crimina libris;
Nec opus, ut testes ad publica facta uocemus:
 510 Ipse deus nouit, quae causa extruxerit aram.
Nobis cura fuit condendae ad flumina molis
Perpetuae, ut captae maneat testatio terrae:
Ne quandoque fiant uenturae obprobria proli
Credentum sancti diuisa oracula templi.
 515 Nescimus uanis oblata libamina diuis.
Ne uero, ne tanta pios dementia mutet,
Vt placeat quidquam. domino quod displicet alto!
Illa nobis tantum mactare ac sternere fas est,
Quae sueuit synagoga deo libare perenni."
 520 His dictis manifesta fides placidique tribuni
Laudibus ornatos meritis liquere laetantes.
Interea longo uates iam senior aeuo
Accitum populum monitis fidelibus inplet:
Cernitis ut, ciues, me iam longaeua senectus
 525 Ingrauet <et >motu tardentur membra supremo:
Et nunc uel moneo, uel, si non displicet, oro,
Vt uestra sit uita deus, lex, semper in ore,
Et quae praestiterit nobis cunctisque parentum
Patribus, euoluat memori sententia fatu.
 530 Namque feras gentes, quarum nunc regna tenetis,
Non gladius domuit noster, non perculit arcus.
Sed dominus, qui signa pius agmenque praeiuit,
Praegrediens nosmet, quotiens fit comminus hostis;
Qui populos tantos gelida formidine missa
 535 Subdidit ac reges uoluit succumbere nobis;
Quique parans uacuos nostris cultoribus agros
Post bellum atque arma feras prorumpere iussit
Vt reliquam partem conductis morsibus essent.
Ergo agite et pontum siccatum discite uobis
 540 Insuetoque modo fluuium sistente meatu
Concretum, tenuis si nondum desuper unda
Stringitur in glaciem calidum durata per aestum:
Vt deus inmensi per saecla ingentia facti
Accipiat meritas laudes, dum consona plausu
 545 Lingua canit nil esse deum sublimius uno.
Pergite, quo ducit docilis sententia legis;
Ne uariis actus sub flexibus ambitus erret.
Idola nulla uirum deuicta ex gente supersint.
Sit dominus uobis deus arduus et deus ingens.
 550 Quod si cassa placent et mortua numina cordi,
Dicite. discedam, noceant ne uana colentes.
Eligite, o cuncti, quae sunt accommoda uobis.
Deserit omnipotens refugas longeque refutat,
Qui sub pestiferi quondam monumenta Balacis
 555 Omnia laeta magis uati despondit amico.
Aspice, quae teneas, quam fortes fuderis hostes
Et quam magna deus cunctis fidelibus addat.
Hunc colite et ualidas legi conectite mentes."
Consona respondit populi sententia uati:
 560 Accipe, magne ducum, quae sit fiducia nobis:
Illum, Niliacis qui nos educere terris
Dignatus, colimus solumque agnoscimus omnes
Esse deum caeli terraeque et marmoris alti,
Quo mandante maris patuerunt aequora Rubri
 565 Et qui signa dedit nostris percongrua uotis,
Qui gentes nostris subiecit gressibus omnes."
Haec ubi disseruit populus fidelia fatu,
Pagina sanctificis legitur laudabilis orsis.
Ipse senex cautem terebinthi in codice ponit,
 570 Vt sit perpetuae testis noscenda fidei.
Expletis igitur uitae dux optimus actis,
Cuius uita fuit centum distenta per annos
Atque decem, functus merito dat membra sepulchro
Ephremo in colle, fuerat qui sedibus aptus.
 575 Iustitiae ob meritum nulli defletur amico:
Cultellos tantum proceris iunxere fauillis,
Circumcisa quibus fuerat Iudaea iuuentus,
Ossaque in Sicimis Iosepi inposta quiescunt,
In quibus et membra fuerant tumulata Iacobi.
 580 Post hunc terrenos linquit Eleazarus actus.
Ergo uiris tantis post acta insignia functis.
Gentiles populus cultus atque idola sumpsit,
Defugiens dominum terrae dominumque caelorum.
Subditur Eglomum quae propter facta tyrannis,
 585 Atque quaterdenos uixit captiuus in annos.

Liber iudicum.

Postquam conspicuo Iesus decesserat actu
Reddideratque deus famulum post bella quieti,
Confestim Iudaea tumens sibi poscere regem
Incipit et dominum. quae sit sententia, poscit,
 5Vt Chanana manus, quae nondum subdita bello
Aemula pugnaci uersabat corda tumultu,
Suesceret imperiis excusso accedere ferro.
Inditur his Iudas, qui fratre cum Simeone
Inlata extinguit confestim pugna Chananos,
 10Cum quibus admixta sternuntur caede Pherezi:
Milia ferme decem fuso cecidere cruore.
Ipse caput belli, magnorum causa malorum.
Dux fuit et princeps Donibezecus: aberrans
Corripitur meritasque luit pro crimine poenas.
 15Nam manibus pedibusque simul sine more recisis
Vberibus maeret lacrimis. quos non habet, artus,
Quosue gerit, simili dum perfurit inprobus actu:
Septuaginta prius truncarat corpora regum.
Ergo dedit poenas. quas fecerat, et mala pendens
 20Congrua decessit Solymis regnumque reliquit.
Ipsa etiam Ieru capitur flammisque perusta
Concidit. ingenti propere conuulsa ruina:
Post Chebrona ruit et Chananaea iuuentus.
Quae iuga celsa tenet surgentis in aethera terrae.
 25Dabira post capitur trepido fecunda duello,
Praescia doctiloquae numeros euoluere linguae.
Quoque magis celeri lapsarent moenia casu,
Obtulit, ut thalamis natam coniungeret Ascham
Chalebus genitor illi, qui fortibus armis
 30Arduus obliquas uertisset funditus arces.
Ilicet incensus promissae ad coniugis usum
Gothoniezelus, proles laudata Genezae;
Atque ubi perfectis conpleuit gaudia uotis.
Accipit emeritam grandi cum dote parentis.
 35Nam praecelsa dedit et collibus ardua curuis
Iugera, et optatos lympharum praestitit usus.
................
Dimissi properant Phoenicum et moenia nota
Linquentes solas heremi scrutantur harenas.
 40Deueniunt celeres, ubi concitus explicat alas
Auster et umbrosis obducit sidera nimbis.
Fit domus ambobus, Aradam quam nomine dicunt.
Atque Amalec placitis adscita adiungitur aruis.
Inde petit Iudas Sephetam cultore Chanano
 45Et domitam tristi conpellat nomine terram,
Esset ut extorris et semper facta seorsa.
Solam non potuit sceptris subiungere Gazam,
Ascalon atque Accaron, nec fines subdere Azoti.
Ipse deo fidens dominoque adiunctus aeterno
 50Successus bello faciles capiebat in omni.
Possedit montem, curuam quia subdere uallem
Non ualuit, forti fuerat quae uota Chalebo.
His actis Iosepa cohors cum uindice Iuda
Bethelam properant pugnaci excidere ferro.
 55Luza prius fuerat, mutauit tempore nomen.
Hic cum terrifico uallassent moenia coetu,
Egressum casu quendam capiuntque rogantque,
Vt doceat urbis aditus, quibus agmine denso
Intrantes ualeant ferratas frangere portas.
 60Merces prima fuit iuueni deposcere uitam,
Quam meruit patrium gaudens conuellere uallum
Proditor, occulto penetrans sua moenia furto:
Dum redimit sese, cognatam uendidit urbem,
Ac post interitum sociorum ad iugera Cetae
 65Auolat et patriae de nomine construit aulam.
At parte ex alia Manasses praedia Bethsae
Non tenuit, Scythicis fuerant quae capta colonis,
Nec Tanacam natasque suas, nec culmina Dorae,
Nec Balaam nec quae sunt iuncta <his >arua Madogi;
 70His quoniam suerat Chananus sidere terris.
Qui solus cunctis Iudaea uindice captis
Emeruit medius patrias non perdere sedes,
Commoda perpetui solitus praestare tributi.
Is tantum, quem Midsa fouet, quem cultio Bethsae.
 75Inmunis nullum uectigal praestitit hosti.
Nec minus intrepidus, dum bellum temnit Amorras,
Exturbat subolem Danis ferroque cohercet.
Turgenti quoniam molitus degere colle
Non dederat faciles ad subdita plana recursus;
 80Incoluit montem, quo plurima turba ferarum
Pullulat et uario proterret murmure saltus.
Exim fusa manus redeuntem concipit iram
Vulneribusque accensa suis pugnacior exit.
Ac modo uictorem sublato nudat honore
 85Inpositumque iubet uectigal pendere Amorreum
Magnaque terrarum multatum parte cohercet.
Nam qua plana iacet grauidae telluris Ydomea,
Scrupea quaque tument pendentis saxa Crabinae,
Omnia uictor habet, subiectum seruitus urget.
 90Haec inter dominus contractas concutit iras
Et iubet aetheriis famulum descendere regnis.
Qui memor aeterna domini depromeret orsa.
Emicat ille uolans, Clauthmona ex Galgala uisens.
Bethelam ueniens, in qua Iudaea iuuentus
 95Dulcia sopitis adsumpserat otia bellis.
Gentiles uenerata deos, profanaque tura
Sculptilibus dederat iam dudum noxia saxis.
Ergo his adgreditur dictis terretque timentes:
Inmemor imperii rerumque oblita tuarum
 100Quo, Iudaea. ruis? uel quae nunc numina fingis?
Quaeue superstitio est terram praeponere caelo
Fictilibusque deis uesano adsistere cultu?
Quo abiit, profana, deus, qui dura gementem
Niliacas inter gentes Pharaone tyranno
 105Per mare diuiduum, heremi per torrida saxa
Exhibuit tantasque dedit tibi cedere gentes,
Vt uictrix totisque simul perfuncta duellis
Difflueres, alios ritus et sacra dicares,
Quam quae sidereae dederat tibi regula legis.
 110Ecce tenes terram, uatibus iurata sacratis
Quae fuit atque datur lectae per saecula plebi.
Testamenta mei non sunt iam cognita uerbi,
Quo mixta populis gentilibus ac male suadis
Exoras mutos, fabrorum pignora, diuos.
 115Quin potius uestrae fuerat res congrua uitae
Omnia conterere fictosque auertere cultus.
Sed quia nulla meis data est fiducia iussis,
Victis regna dabo: uos rursum sub iuga mittam,
Vt similes sitis diuis, quos creditis esse."
 120Quae postquam Iudaea dei mandata recepit,
Vertitur ad gemitus et tristia pectora tundens
Vberibus lacrimis ueniam rogat; nec mora uotis
Vlla fuit, sanctaque dei per templa petentes
Prosequitur pietas, quae maestis laeta resignat.
 125Dispersus igitur populus ad nota recursat
Tecta libens locoque dedit plorabile nomen.
................
Rursus corda labant, redeunt ad crimina sueta
Bachalimque colunt; domino per talia laeso
 130Sustentant meritas mentita ob numina poenas.
Subduntur dominis, quos uicerat - heu dolor atrox! -
Nec miseris quoquam respondet conscia uirtus.
Lenitur mox ira dei proceresque creantur,
Qui male praecipiti populum rapuere periclo.
 135His quoque despectis rabies consueta resurgit,
Nec solos sociant ritus: consortia miscent
Intonsosque dicant lucos arasque reformant.
Nec tamen inlaesa procedunt facta: premuntur
Seruitio regemque tremunt Achusa Rathomum,
 140Qui tum iura dabat, geminos qua diuidit amnes
Insula ab Assyrio disiungens limite Persas.
Subiectos cohibens annis redeuntibus octo.
Tandem congemuit merito Iudaea reatu
Ac dominum prostrata rogat; qui fractus amico
 145Numine restituit trepidis solamina uitae;
Nam missus saluator adest populoque salutem
Exhibet ac maestas deterget pectore curas
Bellator, Ceneza satus, Gothozelus heros.
Chalebo cum fratre uigens, sed iunior aeuo.
 150Spiritus hunc domini uirtutis dote cluentem
Extulit et celsa sublimem sede locauit.
Hic ualidus fidusque deo discrimina uictis
Abstulit et regem pauidum seruire coegit.
Talibus in rebus multos Iudaea per annos
 155Eualuit nullique fuit obnoxia fraudi.
Sed postquam princeps decurso tramite uitae
Decubuit, ritus ueteres plebs laeta reformat:
Tempora mutantur bellumque et seruitus instant.
Concurrunt populi, quos rex Eglonus agebat.
 160Ammones Moabique simul fortesque Amalechi,
Hebraeamque aciem ferrata grandine fundunt,
Ipsaque Phoenicum uictores sceptra reuellunt.
Deduntur proceri, qui mortem euadere quaerunt,
Perpessique decem dominos ac messibus octo.
 165Bis inflexa malis natio, quae fecerat, horret
Deposcitque deum, qui solus crimina donat.
Ilicet adlegitur, qui sceptrum sumat, Aotus:
Hic utraque manu conitens robore dextrae
Degenerem nullo sensit sub pondere laeuam.
 170Is cum uictori sociorum munera ferret,
Ancipiti gladio furtim sub ueste recinctus
Admissusque, dehinc regem subnixus adorat
Inualidum; nam membra toris uacuata lababant
In tantum, ut modico posset procumbere culsu.
 175Adfirmat superesse sibi, quae dicere uellet
Confertamque rogat comitum discedere turbam.
Adnuitur, mediaque sedens dux barbarus aula
Surgit et admotus toto se corpore iungit;
Ac postquam longe fidorum abscesserat agmen,
 180Eripit a femine gladium, quem ueste tegebat,
Perque uterum regis capulo tenus abdidit omnem
Proripit hinc sese ferrumque in uulnere linquit,
Limina concludens proceris postesque superbos.
At famuli dominum, prodire ad munia suetum,
 185Mirantur tacita solum consistere cella,
Ventris onus forsan subducta effundere ab aluo
Secretum, sociae dum uitat lumina turbae.
................
Iamque memor facti socios in bella lacessit
 190Terribilesque tubae sonitus permiscet Aodus:
Raptim signa mouens Iordanis litora claudit,
Ne quisquam breuibus ualeat transire fluentis.
Cumque decem duro fudisset milia ferro,
Reddidit amissum sociis nomenque decusque.
 195Exin bella silent, nullum dant proelia motum
Bisque quater denos cessarunt tela per annos.
Post haec Semegras parili uirtute superbus
Iudaeos rexit populos clarosque reliquit.
Sed dum securis pascuntur gaudia rebus,
 200Fastidit gens torua deum cassoque precatu
Numinibus miseris. quas uicit, consecrat aras.
Ergo exercentur poenis et crimine digna
Supplicia expendunt. Iabinus regius heros
Chananaea manu ex Asuris pube coacta,
 205Sisara militiae ductore et principe pugnat
Ferratasque acies nongentis curribus implet.
Et licet inmensas fido trahat agmine turmas,
Plus terror quaesitus agit; namque axe uolanti
Quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.
 210Vincuntur Solymi passim grassante Chanano
Bisque decem ducunt per tristia quaeque decembres.
Tempore non alio prophetis Debbora regnat,
Cui coniunx Lapidotha fuit. Metibile sedes,
Iura ferens populis adclinis caudice palmae,
 215Euocat haec procerem Baracum ex urbe Cadessa
Et monitis inbuta dei his milia quina
Sisareos mandat cuneos consistere contra.
Ille timet sociamque rogat in bella prophetin.
Nescius ingentis coepti sibi defore palmam.
 220Si pariter ad castra uocet, cui gloria prima est:
At mulier solo sexu noua munia sumit
Delectasque mouet per barbara culta cohortes
Cisonem ad fluuium, ueniens qui gurgite prono
Saxa rotat ripasque tumens euincere gaudet.
 225Iamque intra iactum teli uenere phalanges,
Cum dominus, cui uirtus inest, qua sidera mutat
Quaque tremunt terrae, qua fulmen nubibus ardet,
Qua mouet incertum refugo molimine pontum,
Terrore inmisso Sisaram fugat; is male praeceps
 230Dimittit currus et deuia quaeque capessens
Casuram medio liquit certamine pubem,
Conpulsusque siti, pedibus nam fugerat hostem,
Pocula Ioelam poscit: mox pellis opertus
Tegmine femineo festinat uiuere dono:
 235Sed laudem Ioela uolens fastidit inertem
Perrumpitque uiri properans caua tempora palo,
Qui gelido captus leto fluitante cerebro
Exspirat tenuem transfixo uertice uitam.
Tum psallunt proceres simili sermone tonanti:
 240Quisque cluis regno, magnas qui temperas urbes,
Qui satrapes uel sceptra geris a rege secunda,
Procuruus uenerare deum, da digna perenni
Cantica; nam aliud dominus te cogere non uult,
Qui terras, qui saxa quatit, qui flamine pontum
 245Emouet et tonitru nigrantia nubila sulcat,
Exiguis qui celsa leuat, qui grandia mutat,
Dulcisoni cantate chori, collesque nemusque
Responsent laudesque nouet tinnitibus <aether >.
Protinus et uestrae concordent murmura uoci.
 250Respexit dominus, quos liquerat, et male fractis
Reddidit imperium medioque ex hoste recepit."
................
Ergo quater denos requies est mira per annos,
Dumque bonis fruitur, iterum redeunte reatu,
 255Quae fuerant damnata, placent; namque idola laeti
Instituunt nomenque dei numenque relinquunt.
Quos dominus laesus septem disperdidit annis
Ac pauidos regi iussit seruire Madiae.
Non ulli dare se campo, non obuia ferre
 260Pectora, sed solis gaudent se condere muris:
Castra modo celsaque metu munimina firmant,
Fornicibusque cauis absconsi sic quoque pallent.
Tum pecus omne capi, tum praedia cuncta cremari
Incipiunt saeptisque nihil nisi poena relinqui.
 265Ergo inopes famemque simul ferrumque timentes
Ad dominum rediere deum, qui supplice turba
Flectitur ac uatem mittit pia iussa ferentem.
Vt tandem memores rerum bellique recentis
Respiciant dominumque colant, qui numine dextro
 270Dilectum Pharia populum reuocauit ab urbe.
Ne rursus, uetitis adolent dum altaria flammis,
Non semper faciles incurrant numinis iras.
Nuntius inde dei sub quercu sedit amoena
Et Gedeum, dum farra terit, his uocibus urget:
 275Heia age rumpe moras! dominus te sumere iussit
Sceptra, quibus ualeas populum subducere fraudi."
Ille docet dominum mordacibus undique dictis
Infensum tristes nimium librare ruinas;
Quin etiam populum, nullo iam milite, fessum
 280Seque parum fortem non posse insistere bello.
Vrgetur seruire deo, qui robore celso
Multimodas acies inuicto numine terret.
Adnuit imperiis sanctumque ad prandia poscit:
Haedulus eligitur, solo qui lacte refertus,
 285Mollior et cunctis, errabat nescius herbae;
Azyma mox niuea de polline facta locantur:
Haec iuuene admonito uicino infundere saxo
Ipse manum tendens summo de uertice uirgae
Contigit atque uirum medio sermone reliquit.
 290Ergo ubi dispexit Gedeon dominique ministrum
Ante oculos uolitasse suos pia mente reuoluit,
Continuo domino sacratum suscitat altar
Atque loco nomen posuit Pacemque uocauit.
Nocturnis monitus uisis gentilia templa
 295Subruit et lucos alta ab radice reuellit.
Ac ne profanus genitor contraria ferret
Iurgia, per noctem tacitus male condita uertit,
Constituens iuuenem subuersa ad templa iuuencum.
Quae postquam comperta patent subitaeque ruinae
 300Flammarunt animos auctor per moenia facti
Quaeritur et lucos Gedeon strauisse docetur.
Poscitur ut dedat Ioas pro crimine natum.
Qui renuens diuos memorat sibi uindices esse
Et debere sua, si sint uiuantque, tueri.
 305Spiritus hic domini Gedeonem ad proelia firmat,
Classica iamque sonant, dat cornea bucina signum.
Oratur dominus, canenti ut uellere lanae
Caelestes fluitent nocturno in tempore rores:
Nec mora, permaduit ac peluem pressa repleuit:
 310Inde aliud posuit rursus, terramque madentem
Sicca pruinosos nec sensit lana liquores.
Additur his aliud, bis dena ut milia plebis
Atque duo iubeat rursus remeare timentum,
Milibus inque decem certandi ut summa locetur.
 315Hanc etiam monitus minuit, ne turba coacta
Robore fida suo domini non cerneret arma.
Vt iuuenum princeps aciem deducit ad amnem,
................
Atque canum ritu fluitantes lambere lymphas
 320Praecipit, ut socios laetae uirtutis haberet.
Ter centum placuere uiri; nam cetera turba
Palma] monstratos non sumpsit languida gustus.
In sedes] reditura suas ceu nescia pugnae.
Hoc fretus] cuneo bellum tot milibus infert,
 325Quot numer]are uiri nequeunt, quibus arte magistra
Porrectis] mos est digitis concludere summas:
Hinc] acies equitum mixtis peditumque maniplis.
Illinc] innumeros torua cum mole camellos.
At Gedeo]n properans famulo Pharane sequaci
 330Hostica] castra petit ac nocte obtentus opaca
Degredi]tur, lustransque situm mentesque animosque
Audiu]it socio narrantem somnia quendam,
Quae m]ale sopitus sensu uigilante notarat.
Namque] uidebatur panem sibi uisere uolui
 335Hord]ea quem faciunt quotiens frumenta negantur,
Et ua]rios glomerare modos per castra, per agmen:
Donec] per media uenit munimina ualli
Et penitus] regis inuasit pondere sedes.
Haec] ostenta uiri cecinerunt sanguinis esse
 340Augurium] finemque ferunt uenisse Madiae.
Hinc] postquam dominum iuuenis ueneratus abiuit.
Somnia] tum conperta uiris sublimior infit
Soluere, ia]mque manum trino mox agmine ducit.
Cornea] tela tubas manibus et lampadas indit
 345Exemplumque suis sese iubet esse laborum
Pro]mentesque deo grates primordia pugnae
Ed]ere, ne desit dominus, quo principe uincant.
Iam] uigiles prima noctis mutauerat hora,
Cum] rapidi incurrunt portis clausasque reuellunt
 350Serras at]que tubas uentosis flatibus implent;
Hyd]rias inde rotant, magno quae pondere quassae
Dissiliunt, saltusque cient atque aere canoro
Dant sonitus fractasque leuant ad sidera uoces.
Agmina flammarum laeuis protenta coruscant
 355Et noctem multo radiantes lumine uincunt.
Quo fremitu concussi animi, mens territa cunctis:
Qua data porta, ruunt et territa castra relinquunt.
Mox omnis Iudaea coit sequiturque palantes;
Pars fontes riguos ac raucos occupat amnes,
 360Vt dispersa metu sitientibus arida uenis
Hostica turba ruens custodum incurrat in arma.
Nec tanti cecidere doli; namque agmine prono
Madiae proceres ueniunt Orebus et Axes
Inplacidi, ferrumque simul pro gurgite sumunt.
 365Et licet inuidia uirtutis torserit illos,
Qui procul afuerant communi et laude carebant.
Attamen eloquio Gedeon et supplice fatu
Leniuit, quod bina ducum momenta tenerent.
Soccodum post bella dapes dum poscit amice,
 370Spernitur ob reliquum medii certaminis actum,
Hostilesque etiam dicuntur uiuere reges;
Suspendit plectenda tamen minitansque recedit.
Inde opus inceptum peragit, fugientibus haeret.
Inuenit in Carris metantes castra Sabaeos;
 375Namque quater denis stipabant milibus agmen
Post cladem, centum ruerant qua milia ferro
Ac bis dena simul: numerus hic bella nouabat.
Sed meritis innexa suis gens concidit omnis.
Zebeus ductor post funera tanta suorum
 380Et Salmana fugit: nam mens euicta periclo
Haesit ad extremae ueniens ludibria sortis.
Nam captos pariter Gedeon per singula ducit
Ostentatque uiris, qui dudum murmure duro
Poscentem uictus stolidis risere cachinnis.
 385Nec mora, per sentes raptantur membra nocentes
Intonsique uirum rorantur sanguine dumi.
Quin et, nequa forent sceleris uestigia tanti,
Vrbs ferro subuersa ruit turresque minaces
Conuulsae penitus longam traxere ruinam.
 390Post reges iubet esse palam, quos undique turba
Mirantis claudit populi; tum dicere iussit,
Quos et quanta uiros strauissent caede superbi,
Qua Iudaea perit. tantos dixere fuisse,
Vt regum natos formarum proderet ardor.
 395Ille suos fratres germano in pectore uersat,
Caesorum speculans habitus, ceu corpore inhaeret.
Tum sic motus ait: "Testor te, sancte deorum
Omnipotens, et facta tuae sublimia dextrae.
................
 400Femineae meritum dare te memorabile laudi."
Hunc sequitur Tholamus, bis denis qui fuit annis
Atque tribus nulla uexatus peste duelli.
Iadirus inde uiget Galaditicus atque quiete
Aeq]ue multa potens [sceptrum bis denis possidet annis]...
 405Praediues, genitor deno ter pignore gaudens,
Nobilis, undenis regnum bis possidet annis.
Cuius post obitum raptim noua idola crescunt:
Nam praeter adsuetum daemonis Astaratis aras
Et deos Assyriae uel Sidonis atque Moabi
 410Nescios ante sibi ritus Iudaea parauit.
Quos propter duris Ammanum pressa duellis
Bis nonas hiemes traxit confecta periclis.
Ex alt]o tandem recolit tandemque reuoluit
Placandum] magis esse deum, qui numine summo
 415Possit uel] longum populi sedare reatum.
Et renouant] pia iura dei: nam protinus aras
Proiciunt] cunctosque deos et saxea frangunt
Idola, ma]nsuri memores per saecla tonantis.
Vertitur] interea distinctis cursibus ordo
 420Ductor]emque legit populus, qui milite firmo
Vel bello] uel pace queat moderarier urbes.
Iephthea] placuit quidam Galadite natus.
Cuius no]bilitas maculam de matre trahebat.
Quae pas]sim prostrata uiris sub fornice uixit.
 425Nunc] fratres pepulere domo, quia decolor heres,
Patre c]arens certo, rebus genetricis haerebat.
Quos fug]it metuens et colles inter opacos
Inue]nit scelerum comites raptoque potitur.
At pa]rte ex alia Ammonus bella regebat
 430Iebuseo]s urgens Solymos; Iudaea carebat
Nam]que duce facilesque dabat labefacta triumphos.
Mittu]ntur iuuenes, qui clarum Iephthea bello
Conueniant] blandoque uocent in proelia suasu.
Auxilium] primum renuit: mox agmina miscet
 435Arbit]riumque tenens Ammones summouet hostes.
Sed prius] adloquio restinguere bella paratus
Legatis] mandata dedit, qui deinde reuersi
Nil] actum referunt hostemque instare loquuntur.
Sic] ubi deposita est optatae gratia pacis,
 440In] ferrum Iephthea ruit dominumque precatus
Grandia uota uouet, multum dolitura parenti,
Ilicet ut, quisquis primus redeuntem adisset,
Victima perpetuo fieret condigna tonanti.
His actis procedit ouans ac milite lecto
 445Signa mouet hostesque fugat, quos caede cruenta
Conficiens propere bis denas subruit urbes:
Sed dum regreditur, dum laudis nuntius ipse est
Et sequitur longa ueniens uictoria pompa,
Filia, quae patrios seruabat sola labores,
 450Occurrit blandumque canit cum congrege turba
Et leuis erecta consurgit ad oscula planta:
Quam pater ut uidit, constrictos scindit amictus
Et mala cernentes in fletum concitat orbes.
Heu fatis funesta meis uictoria! uotum
 455Hoc potius hostile fuit! quo filia curris,
Quo ruis? extremum nobis, quod te alloquor, hoc est.
Nam dum signa mouens dominum munimina posco,
Victima facta deo sanctas sisteris ad aras."
At uirgo, secura sui mortisque beatae,
 460Blandius exultat interque pericula ludit.
Quin etiam exorat, sua sit sententia certa
Neu dubitet haereatque parens. <et parca >precatur
Tempora, quis ualeat lacrimis lugere iuuentam.
Adnuitur mensesque duo praestantur ouanti.
 465Ergo aderat praescripta dies genitorque sacerdos
Virgineam domino mittebat in aethera mentem.
Haec inter rabies populi concurrit ad arma
Cognatasque acies urget furor, et liuor edax.
Dum carpit pia facta uiri, sese ipse peremit:
 470Nam triginta duo decumbunt milia ferro
Ex populis. Ephrema, tuis uictorque duello
Ciuiles etiam meruit Iephthea triumphos.
Conmutat Iudaea ducem uiduata priore.
Israhelita prius Esebon, dux postea dictus,
 475Accepit patriae lectus moderator habenas,
Multorum genitor: nam quadraginta fuere
Ex iustis thalamis nati. spes tanta nepotum,
Ter denas cohibens uno sub tempore nuptas.
Expletis septem, dum rector iudicat, annis
 480Occidit et tectus tumulo mundana reliquit
Insequitur sceptrumque tenet Zabulonius Helon.
Qui geminis rector lustris moderamina liquit.
Subditur huic propere princeps Abalenius Abdon,
Natarum triginta pater; nam mascula proles
 485Quaterdena fuit, multo cum ditior esset
Supposita de matre parens numeroque nothorum.
Iudicium populi bis quattuor obtinet annis.
Ac dum sola dei uiguit cultura, perennis
Pax laetis seruata fuit; namque idola rursus
 490Adorata uiris bellum mouere cruentum;
Namque omnes dominus bellantum subdidit armis
Et poenas fecit octono expendere lustro.
Illis temporibus iuuenis Manoea uigebat
Et nondum genitor: sterili nam coniuge iuncta
 495Optabat uotis titulis gaudere natorum.
Huius mulieri dominus super aethera lapsus
Adstitit, insueti promittens munera partus,
Imperitans, natus ne uina et sicera libet,
Neu maculosa sinat patulo decerpere morsu,
 500Idcirco quoniam cunctis felicior esset
Matribus et numeri damnum pensaret in uno.
Nam uirtus generosa fiet, nullique licebit
Inuictum uiolare caput uel laedere ferro.
Adlectus domini fecundo ex uiscere fetae,
 505Vt populum] saluare queat bellumque retundens
Acer in] hostiles conuertat damna maniplos."
Venit et est] confessa uiro; nam flammea dixit
Ora uiri] uisumque dei fulgentis honorem,
Quaerenti]que dei nomen tacuisse tonantem,
 510Nazaraeu]s erit, de te qui gignitur, "inquit.
Adiuuat] uxorem uotis Manoea iugatis,
Missus qui] fuerit sanctus pia dicta retexat
Accend]atque nouum lumen, quo noscere possit,
Quid pu]ero deceat, qui nondum natus ametur.
 515Ilicet] et caelo dimittitur et noua pandens
Adproper]at nuptamque uidens in gramine fusam,
Coniuge] seposito. confestim conminus adstat.
Haec sur]git cursimque uiro, quae uiderat, infit.
Hic sequi]tur pauitans sanctumque inuisere gaudens,
 520Et uidet] eximio fulgentem lumine uultum.
Adgr]editur poscitque uirum, si uera loquatur,
Expon]at, quae facta uelit, quibus ore sereno
Angel]us expromit paribus fas esse teneri
Omnibus], inmundis nec conmodet ora creandus.
 525Neu] uinum siceramue bibat, neu pocula sumat
Vlla], quibus ualeat mentem depellere sensu.
Exul]tans iuuenis haedum dat sumere sancto,
Mox ius]sus potius consueta offerre tonanti
Munera, quae] suscepta uelit pro munere uitae.
 530Quaerunt] quin etiam domini condiscere nomen.
Scrutari] quod nemo potest; mirabile namque est.
Tum iuuenis] mandata sibi libamina profert,
Cap]rigenam prolem sancta ad donaria sistens.
Mox] autem flammis ad candida sidera surgens
 535Aet]hera pulsabat uertex caelumque tenebat,
Per] quem conspicuus scandebat nubila sanctus.
Nec mora, promisso turgescunt uiscera fetu
Et proles optata datur, quam nomine certo
Samsonem dixere patres; hoc sedit utrique,
 540Ac dum prima puer titubans uestigia figit,
Incedit comitante deo; nam spiritus illi
Rector erat, quem terra tremit, cui sidera parent,
Quo fretus per castra <fuit >Danisque Thalique.
Inde pubescenti uenit iam corpore Thamnam,
 545In qua conspicuae capitur candore puellae,
Patribus eloquitur. uxorem postulat ille:
Dissimulant licitumque negant, quia femina non sit
Ex tribubus generata suis. hoc acrius instat
Confirmans iuransque sibi placuisse parentes,
 550Quos habeat; optatori quaesita iugatur,
Ac dum per uirides laeto cum palmite uites
Incedit tacitumque mouet per singula uultum.
Ecce leo quasi Maxillae per auia regnat:
Rugitu horrisono stimulans se uerbere caudae
 555Excutiensque toros, patulo uenit obuius ore.
Hunc ille exceptum. neque enim labor, inpete dextra
Disicit et lacero diuisum dissipat artu.
Dotatus tacitae uirtutis munere factum
Occulit atque animo contentus teste laetatur.
 560Post aliquot redit ipse dies praedamque requirit:
Hic uero, horrendum ac dictu mirabile monstrum,
Mella uidet mediis in faucibus esse leonis
Flauenti permixta fauo, quae protinus aufert
Et gustu temptata suo fidentior offert
 565Fratribus egregiis iuuenis. iamque esse timori
Coeperat eximio uirtutis nomine multis.
Ter denis igitur pariter comitantibus exit
Praestanti uirtute uiris; tunc quaestio cunctis
Ponitur et plectens ignaros multa iocatur,
 570Vt uestes niueo confestim stamine textas
Exhibeant, si uera queant non promere fatu,
Incipiens uaria conuoluit uerba figura:
Ex mandente uiri communis prodiit esca
Dulcius atque fauo ualidi de corpore fluxit."
 575Id cum ueridico nullus depromeret ore
Et septem post poena dies remearet amicis,
Confusi struxere dolos sociumque perosi
Ad ciuem uenere suam, quam diximus ante
Conubio placuisse uiro, rogitantque minaces.
 580Samsone ut luso secretum nuntiet: ac ni
Id faciat. flammas testantur uindices esse.
Territa femineo permulcet pectora fletu
Dura uiri; nam clausa tegit, memoransque, parenti
Et matri non dicta suae cur garrula poscat?
 585Sed quid femineus non tendat cogere fletus?
Vincitur ac tacitae mentis secreta renudat,
Et docet illa uiros, septena in luce diei
Occiduus dubio pallebat lumine mundus:
Respondent socii: "Quid melle dulcius, aut quid
 590Fortius esse potest crines uibrante leone?"
Coniugis esse dolos confestim noscitat heros
Et simul: "O iuuenes, non haec sententia uestra est:
Nam nisi me blando lactasset femina suasu,
Cognita non fuerat permixtis quaestio causis."
 595Spiritus inde dei iuuenem dimittit in hostes;
Ter denos detruncat ouans et cuncta ruentum
Victor habet uestesque suis, quas dixerat, offert
Paulatimque uiro uirtutum semina crescunt;
Nam socer ambiguae ductus cupidine mentis
 600Denegat uxorem iuueni atque ipse negatam
Conloc]at externo. ne post accensus et acer
Restitu]at fortasse petat, natuque minorem
Promittit, si] forte uelit."Pro maximus ultor!"
Exclamat] toruisque [ex] oculis inmane minatur
 605Vlturus]que diu multum pro talibus ausis
Actut]um excidii. quo saeuiat, inuenit usum;
Ter cen]tum uulpes alacer capit hasque reuinctis
Inter se] caudis binasque ex ordine iunctas
Passim] perque oleas uinetaque collis amoeni
 610Mittit] agens caudisque ardentes lampadas indit.
Quae] uix dimissae campos petiere feraces,
Quocumque ad]celerant incendia lata trahentes.
Ilicet] ignis edax uentorum flatibus auctus
Voluitur:] exuperant flammae tractaeque secuntur.
 615Nec lat]uere doli. cultorum conflua turba
Tam] grauibus mactata malis se congregat atque
Vxorem] dudum iuuenis ipsumque parentem
Flammis] iniciunt tectaque ussere domorum.
Sic tum]ulus. quod poena, fuit; quod flamma, sepulchrum.
 620Illum] acuit uindicta grauis. nam multa minatur.
Hostibus at]que suis uasta dat strage ruinam.
Inter]ea iuuenes odio ter mille calescunt
De] Iuda tribu, Samsonem ut milite tanto
Inte]rimant unumque petant tot milia ferro
 625Sed] iuuenis mox arma capit sociosque precatur
In]stantes. ut bella sinant pro laude capessi,
Vt] uoluit. est facta fides: tum uincula promunt
Stup]pea. quae nouies conectunt bracchia nodis:
P]ellitur e saxo. Maxillae aduentat ad oram
 630Turba]que collecta gaudebat uisere captum.
Dumque auidi intentant dextras fremituque minantur
Horrisono. trahit ille manus et linea rumpit
Vincula, tum curuam - nam quid non ira ministret? -
Maxillam tardi conixus stringit aselli:
 635Hac mille (res mira) uiros pulsatque necatque.
Cumque sitis sicco iuuenem pulmone moneret
Auxilium sperare dei, qui semine nullo
Cuncta creat, cui, cum uoluit, res torrida fons est,
Qui iussu uel sicca ligat, uel flumina siccat.
 640Qui uastos inter scopulos heremumque calentem
Inriguos duris laxauit cotibus amnes:
Nec mora, cum leui maxillae in osse patescens
Rima fluit flumenque tremit fugiente meatu.
Expletur iuuenis caelesti e gurgite potus.
 645Mira facit et magna uidet, laudanda meretur,
Cuius imperio bis denis Iudaea pollens
Orbibus enituit, duce hoc et milite fidens.
Inde abiit Gazamque uenit, ubi femina uilis
Iuuenibus calidis uendebat saucia noctes.
 650Hanc adiit. quae prima fuit mox causa pericli.
Ecce uolat Gazaea manus atque obice duras
Emunit portas et ferrea uincula subdit:
Inclusum retinens ut capto ludere gestit.
Nocte fere media Samsonem somnia linquunt;
 655Excitus inmane furit: tum limina pulsans
Conuellit geminos stridenti a cardine postes
Succedensque oneri cursim super ardua defert
Eminus oppositi montis iuga, atque periclis
Fortior <hinc >Dalilae capitur bellator amore.
 660Hanc omnes adiere uiri, quos liuor agebat
Inuictum superare uirum, ut iuncta cubili
Dulcibus inlecebris lenitum mulceat et mox,
Quae uires fomenta nouent, quae semina tantum
Robur alant: natura fiat tam fortis an arte?
 665Quae si dicta canat, donandam munere firmant.
Oratus iuuenis: "Si septem uinciar una "
Vafer ait "neruis, quos nondum deserit umor,
Omne robur perdam cunctisque ignauior exstem."
Instruit illa suos fallentem femina fallens.
 670Artatur iuuenis neruorum robore duro,
Quos modico adtractu ceu mollia uellera rupit,
Consultusque dehinc restes fert esse timori
Intactos, qui nulla fiant uersura soluti.
Inligat illa uirum, cum iam defessa labore
 675Proflarent tenuem marcentia pectora somnum,
Vt primum sensit nodos, euerberat auras
Et risit similes ceu ducit aranea casses.
Bis uariis elusa modis tamen ausa precari
Rursus adumbrato temptat Samsona rogatu.
 680Respondit diuersa satis nec uera petenti:
Tu crines dissolue meos rursusque retorquens
Texe memor, ulnam plectens non amplius unam;
Sic fiet, ut uirtus pereat spoliata uigore."
Quae fuerant praedicta, facit trepideque reuoluens
 685Suspensa nectit dextra palisque reflectens
Inligat et captum sociis Dalila resignat:
Exiliens reicit palos crinemque renodat.
Nil totiens periura timet totiensque repulsa
Denuo] adiurat lacrimis male sana paratis
 690Omnemque ad]sciuit. quo sit facilior, artem.
Nec iam fert] fictos mens emollita maerores
Et fraudem, sed dira sibi patefecit amatae.
Nazaraeus] ego domini sum, crede, perennis,
Et uirtus] in crine mihi est nec lamna capillos
 695Ferrato] mucrone secat: qua si quis adacta
Cerui]cem faciat nudato uertice caluam,
Is cer]tus mihi finis erit uirtutis inemptae."
His dict]is manifesta fides: mox munere sumpto
Samsonem] mulier gremio fouet: eximit omnes
 700Vires at]que comas tonsor mercede locatus.
Excutit]ur Samsona toro. mutatus et idem
Prensatur], unaque deus cum robore linquit.
Confestim] gemino uiduatur lumine; namque
Orbibus] effossis uacuas liquere lacunas
 705Et ma]eret dura constrictus compede crura;
Attamen] haut nouit. quam caecus possidet, umbram
Carcere] conclusus molam rotat inpete dextra:
Pondere s]ic gemino laterum sibi subuenit usus.
Nec mora] longa die crinis redeuntis honore
 710Caesa]ries rediuiua fuit, quae tempore eodem
Restituit] secum pariter roburque decusque.
Ecce] die quodam proceres coiere frequentes
Fact]uri sollemne deo, quem uana colentes
Num]en habent, Dagona uocant et nomine pristim.
 715Hic] dum depositi Samsonis clade laetantur
Ads]tantis longe media testudine templi.
Acciri iussere uirum iam uincere promptum,
Is]que mori iussus trahitur risuque solutis
Praebet nequitiae caeco de lumine causas.
 720Forte domus tota gemina subeunte columna
Pendebat; has inter agens constringit utramque
Amplexuque tenet toto retroque residit.
Vt nisu maiore ruat, dominumque precatus
Vltricem traxit propria cum morte ruinam.
 725Quo pater orbatus fratresque et pignora <cuncta >
Conueniunt functumque dolent decorantque sepulchro.
Hunc sequitur Semada ducem, qui fortibus ausis
Sescentos perimit et tempora laeta reducit.]
Haec inter Micia petit pergrande talentum
 730Argenti matrem, quod sanctum femina fidens
Esse docet uotumque deo, sed tempore certo
Reddendum: mox celsa facit donaria sancto
Et theraphin templumque deo, sinibusque repletis
Qui minor est natus, domino fert dona sacerdos.
 735Post Iudam Micia legit, sedemque quaerentem
Congesto secum donorum munere nectit
Adsumptusque dei meruit sacraria uotis.
Ecce tribus Dana subito noua regna requirens
Mittit oratores socio de corpore quinque,
 740Scrutantes, ut cuncta probent, quae portio terrae
Sit melior, qua deinde iuuet conponere sedes.
Hi dum circumeunt saltusque ac deuia lustrant.
Ad Iudam ueniunt socio sermone serentes,
Quid faciat, quae sacra nouet? poscentibus ille
 745Quae postquam exprompsit. conpulsus consulit, alti
Et domini mandata dei ueniamque supernam
Exhibuit, iussosque dehinc discedere laudat.
Haec reduces docuere suos: iamque agmine denso
Sescenti ueniunt, ephudem et sculptile portant
 750Et theraphin, secumque rogant consistere Iudam.
Quem cum Micias profugum reuocare pararet,
Pellitur; adscitus non uult remeare sacerdos.
Laisa bello petitur tectisque crematis
Amittit sedes et maestis denegat arces.
 755Vincentumque manus studio se conlocat illic
Et nomen tribale dedit; nam Dana uocatur.
Vir quidam Leuita fuit, qui coniuge nulla
Concubitum de serua petit. haec dedita cessit
Dissocians conmune iugum infensaque longe
 760Auolat et spreti refugit consortia lecti.
Quam cum sollicite uellet reuocare maritus.
Conmunem famulum secum et iumenta ducebat
Ad socerum ueniens natamque ex foedere poscit;
Promittit blandeque fouet sensimque tenendo
 765Inlicit, ut secum maneat. mox ille residens
Vescitur et placida securus sede quiescit.

Deperditorum carminum reliquiae.

Liber regum I.

Denique quaesitos tetigit tamen ille penates.
Praecaue nunc miser nec te dum nescis et audes
Obrepit partemque secat de ueste fluenti.

Liber regum II.

. . quasi uermiculus ligni tenerrimus. .
Hunc sequitur Semada ducem, qui fortibus ausis
Sescentos perimit et tempora laeta reducit.

Liber regum III.

Hinc repetita sacri gradiens per moenia templi
Distento et plenam monstrantes uentre saginam.

Liber regum IV.

Purpureis maior Persarum in sede tyrannis

Paralipomenon I.

Partitusque meis iustos indico labores
Iussit ut obrizo non parui ponderis auro

Iob.

Lanigerae pecudes et equorum bellica pubes

Incertae sedis.

Omnibus attamen his sat perstat. quod uoluisti.
Angelico monitu repetunt sed regna Canopi.
Nec lupus insidians Christi deroderet agnos.
Captiuamque manum deformis seruitus urget.
Contulit atque seni suffragia sancta salutis.