| ACTVS I - i ⸱ ii ACTVS II - i ⸱ ii ⸱ iii ACTVS III - i ⸱ ii ⸱ iii ACTVS IV - i ⸱ ii ACTVS V - i |
PERSONAE
[recensere]IVNO
HERCVLES
LYCVS
MEGARA
AMPHITRYON
THESEVS
CHORVS THEBANORVM
ACTVS I
[recensere]I.i
[recensere][IVNO]
Soror Tonantis (hoc enim solum mihi
nomen relictum est) semper alienum Iovem
ac templa summi vidua deserui aetheris
locumque caelo pulsa paelicibus dedi;
tellus colenda est: paelices caelum tenent, 5
hinc Arctos alta parte glacialis poli
sublime classes sidus Argolicas agit;
hinc, qua tepenti vere labatur dies,
Tyriae per undas vector Europae nitet;
illinc timendum ratibus ac ponto gregem 10
passim vagantes exerunt Atlantides.
ferro minax hinc terret Orion deos
suasque Perseus aureus stellas habet;
hinc clara gemini signa Tyndaridae micant
quibusque natis mobilis tellus stetit. 15
nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens
adiere superos: ne qua pars probro vacet,
mundus puellae serta Gnosiacae gerit,
sed vetera sero querimur…
…una me dira ac fera
Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis 20
quotiens novercam fecit! escendat licet
meumque victrix teneat Alcmene locum,
pariterque natus astra promissa occupet,
in cuius ortus mundus impendit diem
tardusque Eoo Phoebus effulsit mari 25
retinere mersum iussus Oceano iubar.
non sic abibunt odia; vivaces aget
violentus iras animus et saevus dolor
aeterna bella pace sublata geret.
Quae bella? quicquid horridum tellus creat 30
inimica, quicquid pontus aut aer tulit
terribile dirum pestilens atrox ferum,
fractum atque domitum est. superat et crescit malis
iraque nostra fruitur; in laudes suas
mea vertit odia: dum nimis saeva impero, 35
patrem probavi, gloriae feci locum,
qua Sol reducens quaque deponens diem
binos propinqua tinguit Aethiopas face,
indomita virtus colitur et toto deus
narratur orbe. monstra iam desunt mihi 40
minorque labor est Herculi iussa exequi,
quam mihi iubere: laetus imperia excipit,
quae fera tyranni iura violenta queant
nocere iuveni? nempe pro telis gerit
quae timuit et quae fudit: armatus venit 45
leone et hydra, nec satis terrae patent:
effregit ecce limen inferni Iovis
et opima victi regis ad superos refert,
parum est reverti, foedus umbrarum perit:
vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum 50
et Dite domito spolia iactantem patri
fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit
ipsum catenis paria sortitum Iovi
Ereboque capto potitur et retegit Styga?
patefacta ab imis manibus retro via est 55
et sacra dirae mortis in aperto iacent.
at ille, rupto carcere umbrarum ferox,
de me triumphat et superbifica manu
atrum per urbes ducit Argolicas canem.
viso labantem Cerbero vidi diem 60
pavidumque Solem; me quoque invasit tremor,
et terna monstri colla devicti intuens
timui imperasse. levia sed nimium queror;
caelo timendum est, regna ne summa occupet
qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. 65
nec in astra lenta veniet ut Bacchus via:
iter ruina quaeret et vacuo volet
regnare mundo, robore experto tumet,
et posse caelum viribus vinci suis
didicit ferendo; subdidit mundo caput 70
nec flexit umeros molis immensae labor
meliusque collo sedit Herculeo polus.
immota cervix sidera et caelum tulit
et me prementem: quaerit ad superos viam.
Perge ira, perge et magna meditantem opprime, 75
congredere, manibus ipsa dilacera tuis:
quid tanta mandas odia? discedant ferae,
ipse imperando fessus Eurystheus vacet.
Titanas ausos rumpere imperium Iovis
emitte, Siculi verticis laxa specum, 80
tellus gigante Doris excusso tremens
supposita monstri colla terrifici levet —
[sublimis alias Luna concipiat feras]
sed vicit ista. quaeris Alcidae parem?
nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. 85
adsint ab imo Tartari fundo excitae
Eumenides, ignem flammeae spargant comae,
viperea saevae verbera incutiant manus,
i nunc, superbe, caelitum sedes pete,
humana temne. iam Styga et manes ferox 90
fugisse credis? hic tibi ostendam inferos,
revocabo in alta conditam caligine,
ultra nocentum exilia, discordem deam
quam munit ingens montis oppositi specus;
educam et imo Ditis e regno extraham 95
quicquid relictum est: veniet invisum Scelus
suumque lambens sanguinem Impietas ferox
Errorque et in se semper armatus Furor —
hoc hoc ministro noster utatur dolor.
Incipite, famulae Ditis, ardentem citae 100
concutite pinum et agmen horrendum anguibus
Megaera ducat atque luctifica manu
vastam rogo flagrante corripiat trabem,
hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis.
concutite pectus, acrior mentem excoquat 105
quam qui caminis ignis Aetnaeis furit:
ut possit animo captus Alcides agi,
magno furore percitus, vobis prius
insaniendum est. Iuno, cur nondum furis?
me me, sorores, mente deiectam mea 110
versate primam, facere si quicquam apparo
dignum noverca; vota mutentur mea:
natos reversus videat incolumes precor
manuque fortis redeat, inveni diem,
invisa quo nos Herculis virtus iuvet. 115
me vicit: et se vincat et cupiat mori
ab inferis reversus, hic prosit mihi
Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant
emissa nervo tela, librabo manu,
regam furentis arma, pugnanti Herculi 120
tandem favebo — scelere perfecto licet
admittat illas genitor in caelum manus.
Movenda iam sunt bella: clarescit dies
ortuque Titan lucidus croceo subit.
I.ii
[recensere][CHORVS THEBABORVM]
Iam rara micant sidera prono 125
languida mundo; nox victa vagos
contrahit ignes luce renata,
cogit nitidum Phosphoros agmen:
signum celsi glaciale poli
septem stellis Arcados ursae 130
lucem verso temone vocat.
Iam caeruleis evectus equis
Titan summa prospicit Oeta;
iam Cadmeis incluta Bacchis
aspersa die dumeta rubent 135
Phoebique fugit reditura soror.
labor exoritur durus et omnis
agitat curas aperitque domos.
Pastor gelida cana pruina
grege dimisso pabula carpit; 140
ludit prato liber aperto
nondum rupta fronte iuvencus,
vacuae reparant ubera matres;
errat cursu levis incerto
molli petulans haedus in herba. 145
Pendet summo stridula ramo
pinnasque novo tradere soli
gestit querulos inter nidos
Thracia paelex,
turbaque circa confusa sonat 150
murmure mixto testata diem.
Carbasa ventis credit dubius
navita vitae,
laxos aura complente sinus,
hic exesis pendens scopulis 155
aut deceptos instruit hamos
aut suspensus spectat pressa
praemia dextra:
sentit tremulum linea piscem.
Haec, innocuae quibus est vitae 160
tranquilla quies 160
et laeta suo parvoque domus;
spes immanis
urbibus errant trepidique metus.
Ille superbos aditus regum
duraeque fores expers somni 165
colit, hic nullo fine beatas
componit opes gazis inhians
et congesto pauper in auro.
Illum populi favor attonitum
fluctuque magis mobile vulgus 170
aura tumidum tollit inani;
hic clamosi rabiosa fori
iurgia vendens
improbus iras et. verba locat.
Novit paucos secura quies, 175
qui velocis memores aevi
tempora numquam reditura tenent,
dum fata sinunt, vivite laeti:
properat cursu vita citato
volucrique die 179
rota praecipitis vertitur anni; 180
durae peragunt pensa sorores
nec sua retro fila revolvunt.
At gens hominum fertur rapidis
obvia fatis incerta sui:
Stygias ultro quaerimus undas. 185
nimium, Alcide, pectore forti
properas maestos visere manes:
certo veniunt tempore Parcae,
nulli iusso cessare licet,
nulli scriptum proferre diem: 190
recipit populos urna citatos.
Alium multis gloria terris
tradat et omnes fama per urbes
garrula laudet
caeloque parem tollat et astris; 195
alius curru sublimis eat:
me mea tellus
venit ad pigros cana senectus,
humilique loco sed certa sedet
sordida parvae fortuna domus: 200
alte virtus animosa cadit. —
Sed maesta venit crine soluto
Megara parvum comitata gregem,
tardusque senio graditur Alcidae parens.
ACTVS II
[recensere]II.i
[recensere][AMPHITRYON ⸱ MEGARA]
MEGARA O magne Olympi rector et mundi arbiter, 205
iam statue tandem gravibus aerumnis modum
finemque cladi. nulla lux umquam mihi
secura fulsit: finis alterius mali
gradus est futuri, protinus reduci novus
paratur hostis; antequam laetam domum 210
contingat, aliud iussus ad bellum meat;
nec ulla requies tempus aut ullum vacat,
nisi dum iubetur. sequitur a primo statim
infesta Iuno: numquid immunis fuit
infantis aetas? monstra superavit prius 215
quam nosse posset, gemina cristati caput
angues ferebant ora, quos contra obvius
reptabat infans igneos serpentium
oculos remisso lumine ac placido intuens;
artos serenis vultibus nodos tulit, 220
et tumida tenera guttura elidens manu
prolusit hydrae. Maenali pernix fera,
multo decorum praeferens auro caput,
deprensa cursu; maximus Nemeae timor
pressus lacertis gemuit Herculeis leo. 225
quid stabula memorem dira Bistonii gregis
suisque regem pabulum armentis datum,
solitumque densis hispidum Erymanthi iugis
Arcadia quatere nemora Maenalium suem,
taurumque centum non levem populis metum? 230
inter remotos gentis Hesperiae greges
pastor triformis litoris Tartesii
peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo;
notum Cithaeron pavit Oceano pecus.
penetrare iussus solis aestivi plagas 235
et adusta medius regna quae torret dies
utrimque montes solvit ac rupto obice
latam ruenti fecit Oceano viam.
post haec adortus nemoris opulenti domos
aurifera vigilis spolia serpentis tulit; 240
quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum,
non igne demum vicit et docuit mori,
solitasque pinnis condere obductis diem
petit ab ipsis nubibus Stymphalidas?
non vicit illum caelibis semper tori 245
regina gentis vidua Thermodontiae,
nec ad omne clarum facinus audaces manus
stabuli fugavit turpis Augei labor.
Quid ista prosunt? orbe defenso caret,
sensere terrae pacis auctorem suae 250
abesse tristes: prosperum ac felix scelus
virtus vocatur; sontibus parent boni.
ius est in armis, opprimit leges timor,
ante ora vidi nostra truculenta manu
gnatos paterni cadere regni vindices 255
ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam,
occidere, vidi regium capitis decus
cum capite raptum, quis satis Thebas fleat?
ferax deorum terra, quem dominum tremis?
e cuius arvis eque fecundo sinu 260
stricto iuventus orta cum ferro stetit
cuiusque muros natus Amphion Iove
struxit canoro saxa modulatu trahens,
in cuius urbem non semel divum parens
caelo relicto venit, haec quae caelites 265
recepit et quae fecit et (fas sit loqui)
fortasse faciet, sordido premitur iugo.
Cadmca proles atque Ophionium genus,
quo reccidistis? tremitis ignavum exulem,
suis carentem finibus, nostris gravem. 270
qui scelera terra quique persequitur mari
ac saeva iusta sceptra confringit manu
nunc servit absens fertque quae fieri vetat,
tenetque Thebas exul Herculeas Lycus,
sed non tenebit, aderit et poenas petet 275
subitusque ad astra emerget; inveniet viam
aut faciet, adsis sospes et remees precor
tandemque venias victor ad victam domum.
MEG. Emerge, coniunx, atque dispulsas manu
abrumpe tenebras; nulla si retro via 280
iterque clusum est, orbe diducto redi
et quicquid atra nocte possessum latet
emitte tecum, dirutis qualis iugis
praeceps citato flumini quaerens iter
quondam stetisti, scissa cum vasto impetu 285
patuere Tempe; pectore impulsus tuo
huc mons et illuc cessit et rupto aggere
nova cucurrit Thessalus torrens via:
talis, parentes liberos patriam petens,
erumpe rerum terminos tecum efferens, 290
et quicquid avida tot per annorum gradus
abscondit aetas redde et oblitos sui
lucisque pavidos ante te populos age.
indigna te sunt spolia, si tantum refers
quantum imperatum est. magna sed nimium loquor 295
ignara nostrae sortis, unde illum mihi
quo te tuamque dexteram amplectar diem
reditusque lentos nec mei memores querar?
tibi, o deorum ductor, indomiti ferent
centena tauri colla; tibi, frugum potens, 300
secreta reddam sacra: tibi muta fide
longas Eleusin tacita iactabit faces,
tum restitutas fratribus rebor meis
animas et ipsum regna moderantem sua
florere patrem, si qua te maior tenet 305
clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo
defende reditu sospes aut omnes trahe.
trahes nec ullus eriget fractos deus.
AMPH. O socia nostri sanguinis, casta fide
servans torum natosque magnanimi Herculis, 310
meliora mente concipe atque animum excita.
aderit profecto, qualis ex omni solet
labore, maior.
MEG. Quod nimis miseri volunt
hoc facile credunt,
AMPH. Immo quod metuunt nimis
numquam moveri posse nec tolli putant: 315
prona est timori semper in peius fides.
MEG. Demersus ac defossus et toto insuper
oppressus orbe quam viam ad superos habet?
AMPH. Quam tunc habebat, cum per arentem plagam
et fiuctuantes more turbati maris 320
adit harenas bisque discedens fretum
et bis recurrens, cumque deserta rate
deprensus haesit Syrtium brevibus vadis
et puppe fixa maria superavit pedes.
MEG. Iniqua raro maximis virtutibus 325
fortuna parcit; nemo se tuto diu
periculis offerre tam crebris potest:
quem saepe transit casus, aliquando invenit.
Sed ecce saevus ac minas vultu gerens
et qualis animo est, talis incessu venit 330
aliena dextra sceptra concutiens Lycus.
II.ii
[recensere][LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON]
LYC. Vrbis regens opulenta Thebanae loca
et omne quicquid uberi cingit solo
obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat,
quicquid Cithaeron vertice excelso videt, 335
[et bina findens Isthmos exilis freta]
non vetera patriae iura possideo domus
ignavus heres; nobiles non sunt mihi
avi nec altis inclitum titulis genus.
sed clara virtus: qui genus iactat suum. 340
aliena laudat, rapta sed trepida manu
sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus:
quod civibus tenere te invitis scias.
strictus tuetur ensis, alieno in loco
haut stabile regnum est; una sed nostras potest 345
fundare vires iuncta regali face
thalamisque Megara: ducet e genere inclito
novitas colorem nostra, non equidem reor
fore ut recuset ac meos spernat toros;
quod si impotenti pertinax animo abnuet, 350
stat tollere omnem penitus Herculeam domum.
invidia factum ac sermo popularis premet?
ars prima regni est posse * invidiam pati.
temptemus igitur, fors dedit nobis locum.
namque ipsa, tristi vestis obtentu caput 355
velata, iuxta praesides adstat deos
laterique adhaeret verus Alcidae sator.
MEG. Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues,
novi parat? quid temptat?
LYC. O clarum trahens
a stirpe nomen regia, facilis mea 360
parumper aure verba patienti excipe.
si aeterna semper odia mortales gerant
nec coeptus umquam cedat ex animis furor,
sed arma felix teneat infelix paret,
nihil relinquent bella; tum vastis ager 365
squalebit arvis, subdita tectis face
altus sepultas obruet gentes cinis.
pacem reduci velle victori expedit,
victo necesse est. particeps regno veni;
sociemur animis, pignus hoc fidei cape: 370
continge dextram, quid truci vultu siles?
MEG. Egone ut parentis sanguine aspersam manum
fratrumque gemina caede contingam? prius
extinguet ortus, referet occasus diem,
pax ante fida nivibus et flammis erit 375
et Scylla Siculum iunget Ausonio latus,
priusque multo vicibus alternis fugax
Euripus unda stabit Euboica piger.
patrem abstulisti, regna, germanos, larem
patrium — quid ultra est? una res superest mihi 380
fratre ac parente carior, regno ac lare:
odium tui, quod esse cum populo mihi
commune doleo: pars quota ex illo mea est?
dominare tumidus, spiritus altos gere:
sequitur superbos ultor a tergo deus. 385
Thebana novi regna: quid matres loquar
passas et ausas scelera? quid geminum nefas
mixtumque nomen coniugis nati patris?
quid bina fratrum castra? quid totidem rogos?
riget superba Tantalis luctu parens 390
maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis.
quin ipse torvum subrigens crista caput
Illyrica Cadmus regna permensus fuga
longas reliquit corporis tracti notas.
haec te manent exempla: dominare ut libet, 395
dum solita regni fata te nostri vocent
LYC. Agedum efferatas rabida voces amove
et disce regum imperia ab Alcide pati
ego rapta quamvis sceptra victrici geram
dextra regamque cuncta sine legum metu 400
quas arma vincunt, pauca pro causa loquar
nostra, cruento cecidit in bello pater?
cecidere fratres? arma non servant modum;
nec temperari facile nec reprimi potest
stricti ensis ira, bella delectat cruor. 405
sed ille regno pro suo, nos improba
cupidine acti? quaeritur belli exitus,
non causa, sed nunc pereat omnis memoria:
cum victor arma posuit, et victum decet
deponere odia. non ut inflexo genu 410
regnantem adores petimus: hoc ipsum placet
animo ruinas quod capis magno tuas;
es rege coniunx digna: sociemus toros.
MEG. Gelidus per artus vadit exanguis tremor.
quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, 415
cum pace rupta bellicus muros fragor
circumsonaret, pertuli intrepide omnia:
thalamos tremesco; capta nunc videor mihi.
gravent catenae corpus et longa fame
mors protrahatur lenta: non vincet fidem 420
vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua.
LYC. Animosne mersus inferis coniunx facit?
MEG. Inferna tetigit, posset ut supera assequi.
LYC. Telluris illum pondus immensae premit.
MEG. Nullo premetur onere, qui caelum tulit. 425
LYC. Cogere.
MEG. Cogi qui potest nescit mori.
Lyc. Effare potius, quod novis thalamis parem
Regale munus.
MEG. Aut tuam mortem aut meam.
LYC. Moriere demens,
MEG. Coniugi occurram meo.
LYC. Sceptrone nostro famulus est potior tibi? 430
MEG. Quot iste famulus tradidit reges neci.
LYC. Cur ergo regi servit et patitur iugum?
MEG. Imperia dura tolle: quid virtus erit?
LYC. Obici feris monstrisque virtutem putas?
MEG. Virtutis est domare quae cuncti pavent. 435
LYC. Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt.
MEG. Non est ad astra mollis e terris via.
LYC. Quo patre genitus caelitum sperat domos? i
AMPH. Miseranda coniunx Herculis magni, sile:
partes meae sunt reddere Alcidae patrem 440
genusque verum, post tot ingentis viri
memoranda facta postque pacatum manu
quodcumque Titan ortus et labens videt,
post monstra tot perdomita, post Phlegram impio
sparsam cruore postque defensos deos 445
nondum liquet de patre? mentimur Iovem:
Iunonis odio crede.
LYC. Quid violas Iovem?
mortale caelo non potest iungi genus.
AMPH. Communis ista pluribus causa est deis.
LYC. Famuline fuerant ante quam fierent dei? 450
AMPH. Pastor Pheraeos Delius pavit greges.
LYC. Sed non per omnes exul erravit plagas.
AMPH. Quem profuga terra mater errante edidit?
LYC. Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras?
AMPH. Primus sagittas imbuit Phoebi draco. 455
LYC. Quam gravia parvus tulerit ignoras mala?
AMPH. E matris utero fulmine eiectus puer
mox fulminanti proximus patri stetit.
quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit,
non latuit infans rupis Idaeae specu? 460
sollicita tanti pretia natales habent
semperque magno constitit nasci deum.
LYC. Quemcumque miserum videris, hominem scias.
AMPH. Quemcumque fortem videris, miserum neges.
LYC. Fortem vocemus cuius ex umeris leo, 465
donum puellae factus, et clava excidit
fulsitque pictum veste Sidonia latus?
fortem vocemus cuius horrentes comae
maduere nardo, laude qui notas manus
ad non virilem tympani movit sonum, 470
mitra ferocem barbara frontem premens?
AMPH. Non erubescit Bacchus effusos tener
sparsisse crines nec manu molli levem
vibrare thyrsum, cum parum forti gradu
auro decorum syrma barbaricum trahit: 475
post multa virtus opera laxari solet.
LYC. Hoc Euryti fatetur eversi domus
pecorumque ritu virginum oppressi greges:
hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet:
ipsius haec sunt opera.
AMPH. Non nosti omnia: 480
ipsius opus est caestibus fractus suis
Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys,
et qui hospitali caede manantes foci
bibere iustum sanguinem Busiridis;
ipsius opus est vulneri et ferro iuvius 485
mortem coactus integer Cycnus pati
nec unus una Geryon victus manu.
eris inter istos — qui tamen nullo stupro
laesere thalamos,
LYC. Quod Iovi hoc regi licet:
Iovi dedisti coniugem, regi dabis; 490
et te magistro non novum hoc discet nurus,
etiam viro probante meliorem sequi.
sin copulari pertinax taedis negat,
vel ex coacta nobilem partum feram.
MEG. Vmbrae Creontis et penates Labdaci 495
et nuptiales impii Oedipodae faces,
nunc solita nostro fata coniugio date.
nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus,
adeste multo sanguine infectae manus.
dest una numero Danais: explebo nefas. 500
LYC. Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis
regemque terres, sceptra quid possint scies.
complectere aras: nullus eripiet deus
te mihi, nec orbe si remolito queat
ad supera victor numina Alcides vehi. 505
congerite silvas: templa supplicibus suis
iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem
consumat unus igne subiecto rogus.
AMPH. Hoc munus a te genitor Alcidae peto,
rogare quod me deceat, ut primus cadam. 510
LYC. Qui morte cunctos luere supplicium iubet
nescit tyrannus esse: diversa inroga;
miserum veta perire, felicem iube.
ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus,
sacro regentem maria votivo colam. 515
AMPH. Pro numinum vis summa, pro caelestium
rector parensque, cuius excussis tremunt
humana telis, impiam regis feri
compesce dextram! quid deos frustra precor?
ubicumque es, audi, nate. cur subito labant 520
agitata motu templa? cur mugit solum?
[infernus imo sonuit e fundo fragor]
audimur! est est sonitus Herculei gradus.
II.iii
[recensere][CHORVS THEBANORVM]
O Fortuna viris invida fortibus,
quam non aequa bonis praemia dividis. 525
Eurystheus facili regnet in otio:
Alcmena genitus bella per omnia
monstris exagitet caeliferam manum:
serpentis resecet colla feracia,
deceptis referat mala sororibus, 530
cum somno dederit pervigiles genu*
pomis divitibus praepositus draco.
Intravit Scythiae multivagas domos
et gentes patriis sedibus hospites,
calcavitque freti terga rigentia 535
et mutis tacitum litoribus mare.
illic dura carent aequora fluctibus,
et qua plena rates carbasa tenderent,
intonsis teritur semita Sarmatis,
stat pontus, vicibus mobilis annuis, 540
navem nunc facilis nunc equitem pati.
illic quae viduis gentibus imperat,
aurato religans ilia balteo,
detraxit ^ spolium nobile corpori
et peltam et nivei vincula pectoris. 545
victorem posito suspiciens genu.
Qua spe praecipites actus ad inferos,
audax ire vias inremeabiles,
vidisti Siculae regna Proserpinae?
illic nulla noto nulla favonio 550
consurgunt tumidis fluctibus aequora:
non illic geminum Tyndaridae genus
succurrunt timidis sidera navibus:
stat pigro pelagus gurgite languidum,
et cum Mors avidis pallida dentibus 555
gentes innumeras manibus intulit,
uno tot populi remige transeunt.
Evincas utinam iura ferae Stygis
Parcarumque colos non revocabiles.
hic qui rex populis pluribus imperat, 560
bello cum peteres Nestoream Pylon,
tecum conseruit pestiferas manus
telum tergemina cuspide praeferens:
effugit tenui vulnere saucius
et mortis dominus pertimuit mori. 565
fatum rumpe manu, tristibus inferis
prospectus pateat lucis et invius
limes det faciles ad superos vias.
Immites potuit flectere cantibus
umbrarum dominos et prece supplici 570
Orpheus, Eurydicen dum repetit suam.
quae silvas et aves saxaque traxerat
ars, quae praebuerat fluminibus moras,
ad cuius sonitum constiterant ferae,
mulcet non solitis vocibus inferos 575
et surdis resonat clarius in locis,
deflent Eurydicen Threiciae nurus,
deflent et lacrimis difficiles dei,
et qui fronte nimis crimina tetrica
quaerunt ac veteres excutiunt reos 580
flentes Eurydicen iuridici sedent,
tandem mortis ait 'vincimur' arbiter,
'evade ad superos, lege tamen data:
tu post terga tui perge viri comes,
tu non ante tuam respice coniugem, 585
quam cum clara deos obtulerit dies
Spartam que aderit ianua Taenari. '
odit verus amor nec patitur moras:
munus dum properat cernere, perdidit.
Quae vinci potuit regia carmine. 590
haec vinci poterit regia viribus.
ACTVS III
[recensere]III.i
[recensere][HERCVLES]
O lucis almae rector et caeli decus,
qui alterna curru spatia flammifero ambiens
inlustre latis exeris terris caput,
595da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui
videre vultus: iussus in lucem extuli
arcana mundi, tuque, caelestum arbiter
parensque, visus fulmine opposito tege;
et tu, secundo maria qui sceptro regis,
600imas pete undas, quisquis ex alto aspicit
terrena, facie pollui metuens nova,
aciem reflectat oraque in caelum erigat
portenta fugiens: hoc nefas cernant duo,
qui advexit et quae iussit, in poenas meas
605atque in labores non satis terrae patent
Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus,
ignota Phoebo quaeque deterior polus
obscura diro spatia concessit Iovi;
et, si placerent tertiae sortis loca,
610regnare potui: noctis aeternae chaos
et nocte quiddam gravius et tristes deos
et fata vidi, morte contempta redi.
quid restat aliud? vidi et ostendi inferos.
da si quid ultra est, iam diu pateris manus
615cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes?
Sed templa quare miles infestus tenet
limenque, sacrum terror armorum obsidet?
III.ii
[recensere][AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA]
AMPHITRYON Vtrumne visus vota decipiunt meos.
an ille domitor orbis et Graium decus
620tristi silentem nubilo liquit domum?
estne ille natus? membra laetitia stupent.
o nate. certa at sera Thebarum salus,
teneone in auras editum an vana fruor
deceptus umbra? tune es? agnosco toros
625umerosque et alto nobilem trunco manum.
HERC.
Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus
amicta coniunx? unde tam foedo obsiti
paedore nati? quae domum clades gravat?
AMPH.
Socer est peremptus, regna possedit Lycus,
630natos parentem coniugem leto petit.
HERC.
Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus
auxilia venit? vidit hoc tantum nefas
defensus orbis? cur diem questu tero?
mactetur hostia, hanc ferat virtus notam
635fiatque summus hostis Alcidae Lycus.
ad hauriendum sanguinem inimicum feror:
Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat.
me bella poscunt, differ amplexus, parens,
coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus
me iam redisse.
THES.
640Flebilem ex oculis fuga,
regina, vultum, tuque nato sospite
lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem,
Lycus Creonti debitas poenas dabit,
lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit.
AMPH.
645Votum secundet qui potest nostrum deus
rebusque lassis adsit. O magni comes
magnanime nati. pande virtutum ordinem,
quam longa maestos ducat ad manes via,
ut vincla tulerit dura Tartareus canis.
THES.
650Memorare cogis acta securae quoque
horrenda menti. vix adhuc certa est fides
vitalis aurae, torpet acies luminum
hebetesque visus vix diem insuetum ferunt.
AMPH. Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore
remanet pavoris neve te fructu optimo 655
frauda laborum: quae fuit durum pati,
meminisse dulce est fare casus horridos.
THES. Fas omne mundi teque dominantem precor
regno capaci teque quam amotam inrita
quaesivit Enna mater, ut iura abdita 660
et operta terris liceat impune eloqui.
Spartana tellus nobile attollit iugum,
densis ubi aequor Taenarus silvis premit;
hic ora solvit Ditis invisi domus
hiatque rupes alta et immenso specu 665
ingens vorago faucibus vastis patet
latumque pandit omnibus populis iter.
non caeca tenebris incipit. primo via;
tenuis relictae lucis a tergo nitor
fulgorque dubius solis afflicti cadit 670
et ludit aciem:nocte sic mixta solet
praebere lumen primus aut serus dies.
hinc ampla vacuis spatia laxantur locis,
in quae omne mersum penetrat humanum genus.
nec ire labor est; ipsa deducit via: 675
ut saepe puppes aestus invitas rapit,
sic pronus aer urguet atque avidum chaos,
gradumque retro flectere haut umquam sinunt
umbrae tenaces. intus immensi sinus
placido quieta labitur Lethe vado 680
demitque curas, neve remeandi amplius
pateat facultas, flexibus multis gravem
involvit amnem: qualis incertis vagus
Maeander undis ludit et cedit sibi
instatque dubius litus an fontem petat. 685
palus inertis foeda Cocyti iacet;
hic vultur, illic luctifer bubo gemit
omenque triste resonat infaustae strigis.
horrent opaca fronde nigrantes comae,
taxo imminente quam tenet segnis Sopor, 690
Famesque maesta tabido rictu iacet
Pudorque serus conscios vultus tegit.
Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor
aterque Luctus sequitur et Morbus tremens
et cincta ferro Bella; in extremo abdita 695
iners Senectus adiuvat baculo gradum.
AMPH. Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax?
THES. Non prata viridi laeta facie germinant
nec adulta leni fluctuat Zephyro seges;
non ulla ramos silva pomiferos habet: 700
sterilis profundi vastitas squalet soli
et foeda tellus torpet aeterno situ.
[rerumque maestus finis et mundi ultima]
immotus aer haeret et pigro sedet
nox atra mundo: cuncta maerore horrida 705
ipsaque morte peior est mortis locus.
AMPH. Quid ille opaca qui regit sceptro loca,
qua sede positus temperat populos leves?
THES.
Est in recessu Tartari obscuro locus,
710quem gravibus umbris spissa caligo alligat.
a fonte discors manat hinc uno latex,
alter quieto similis (hunc iurant dei)
tacente sacram devehens fluvio Styga;
at hic tumultu rapitur ingenti ferox
715et saxa fluctu volvit Acheron invius
renavigari. cingitur duplici vado
adversa Ditis regia, atque ingens domus
umbrante luco tegitur, hic vasto specu
pendent tyranni limina, hoc umbris iter,
720haec porta regni, campus hanc circa iacet,
in quo superbo digerit vultu sedens
animas recentes dira maiestas dei.
frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat
gentisque tantae, vultus est illi Iovis,
725sed fulminantis: magna pars regni trucis
est ipse dominus, cuius aspectus timet
' quicquid timetur.
AMPH.
Verane est fama inferis
tam sera reddi iura et oblitos sui
sceleris nocentes debitas poenas dare?
730quis iste veri rector atque aequi arbiter?
THES.
Non unus alta sede quaesitor sedens
iudicia trepidis sera sortitur reis.
aditur illo Gnosius Minos foro,
Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer.
735quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus
repetit suoque premitur exemplo nocens:
vidi cruentos carcere includi duces
et impotentis terga plebeia manu
scindi tyranni, quisquis est placide potens
740dominusque vitae servat innocuas manus
et incruentum mitis imperium regit
animoque parcit, longa permensus diu
felicis aevi spatia vel caelum petit
vel laeta felix nemoris Elysii loca,
745iudex futurus, sanguine humano abstine
quicumque regnas: scelera taxantur modo
maiore vestra,
AMPH.
Certus inclusos tenet
locus nocentes? utque fert fama. impios
supplicia vinclis saeva perpetuis domant?
THES.
750Rapitur volucri tortus Ixion rota;
cervice saxum grande Sisyphia sedet;
in amne medio faucibus siccis senex
sectatur undas, alluit mentum latex.
fidemque cum iam saepe decepto dedit.
755perit unda in ore; poma destituunt famem.
praebet volucri Tityos aeternas dapes
urnasque frustra Danaides plenas gerunt;
errant furentes impiae Cadmeides
terretque mensas avida Phineas avis.
AMPH.
760Nunc ede nati nobilem pugnam mei.
patrui volentis munus an spolium refert?
THES.
Ferale tardis imminet saxum vadis.
stupent ubi undae, segne torpescit fretum.
hunc servat amnem cultu et aspectu horridus
765pavidosque manes squalidus vectat senex.
impexa pendet barba, deformem sinum
nodus coercet, concavae lucent genae;
regit ipse longo portitor conto ratem.
hic onere vacuam litori puppem applicans
770repetebat umbras; poscit Alcides viam
cedente turba; dirus exclamat Charon:
'quo pergis, audax? siste properantem gradum.'
non passus ullas natus Alcmena moras
ipso coactum navitam conto domat
775scanditque puppem. cumba populorum capax
succubuit uni: sedit et gravior ratis
utrimque Lethen latere titubanti bibit.
tum victa trepidant monstra, Centauri truces
Lapithaeque multo in bella succensi mero;
780Stygiae paludis ultimos quaerens sinus
fecunda mergit capita Lernaeus labor.
post haec avari Ditis apparet domus:
hic saevus umbras territat Stygius canis,
qui terna vasto capita concutiens sono
785regnum tuetur, sordidum tabo caput
lambunt colubrae, viperis horrent iubae
longusque torta sibilat cauda draco.
par ira formae: sensit ut motus pedum,
attollit hirtas angue vibrato comas
790missumque captat aure subrecta sonum,
sentire et umbras solitus, ut propior stetit
Iove natus, antro sedit incertus canis
leviterque timuit, ecce latratu gravi
loca muta terret; sibilat totos minax
795serpens per armos, vocis horrendae fragor
per ora missus terna felices quoque
exterret umbras, solvit a laeva feros
tunc ipse rictus et Cleonaeum caput
opponit ac se tegmine ingenti tegit,
800victrice magnum dextera robur gerens.
huc nunc et illuc verbere assiduo rotat,
ingeminat ictus, domitus infregit minas
et cuncta lassus capita summisit canis
antroque toto cessit, extimuit sedens
805uterque solio dominus et duci iubet;
me quoque petenti munus Alcidae dedit.
Tum gravia monstri colla permulcens manu
adamante texto vincit; oblitus sui
custos opaci pervigil regni canis
810componit aures timidus et patiens trahi
eramque fassus, ore summisso obsequens,
utrumque cauda pulsat anguifera latus.
postquam est ad oras Taenari ventum et nitor
percussit oculos lucis ignotae novus,
815resumit animos victus et vastas furens
quassat catenas; paene victorem abstulit
pronumque retro vexit et movit gradu.
tunc et meas respexit Alcides manus;
geminis uterque viribus tractum canem
820ira furentem et bella temptantem inrita
intulimus orbi. vidit ut clarum diem
et pura nitidi spatia conspexit poli,
oborta nox est, lumina in terram dedit
compressit oculos et diem invisum expulit
825faciemque retro flexit atque omni petit
cervice terram; tum sub Herculeas caput
abscondit umbras, densa sed laeto venit
clamore turba frontibus laurum gerens
magnique meritas Herculis laudes canit.
III.iii
[recensere][CHORVS]
830Natus Eurystheus properante partu
iusserat mundi penetrare fundum:
derat hoc solum numero laborum,
tertiae regem spoliare sortis.
ausus es caecos aditus inire,
835ducit ad manes via qua remotos
tristis et nigra metuenda silva,
sed frequens magna comitante turba.
Quantus incedit populus per urbes
ad novi ludos avidus theatri,
840quantus Eleum ruit ad Tonantem,
quinta cum sacrum revocavit aestas;
quanta, cum longae redit hora nocti
crescere et somnos cupiens quietos
libra Phoebeos tenet aequa currus,
845turba secretam Cererem frequentat
et citi tectis properant relictis
Attici noctem celebrare mystae :
tanta per campos agitur silentes
turba; pars tarda graditur senecta,
850tristis et longa satiata vita:
pars adhuc currit melioris aevi:
virgines nondum thalamis iugatae
et comis nondum positis ephebi
matris et nomen modo doctus infans,
855his datum solis, minus ut timerent,
igne praelato relevare noctem;
ceteri vadunt per opaca tristes.
qualis est vobis animus, remota
luce cum maestus sibi quisque sensit
860obrutum tota caput esse terra?
stat chaos densum tenebraeque turpes
et color noctis malus ac silentis
otium mundi vacuaeque nubes.
Sera nos illo referat senectus:
nemo ad' id sero venit, unde numquam.
cum semel venit, potuit reverti;
quid iuvat durum properare fatum?
omnis haec magnis vaga turba terris
ibit ad manes facietque inerti
870vela Cocyto: tibi crescit omne,
et quod occasus videt et quod ortus,
parce Venturis: tibi, mors, paramur.
sis licet segnis, properamus ipsi:
prima quae vitam dedit hora, carpit.
875Thebis laeta dies adest.
aras tangite supplices,
pingues caedite victimas;
permixtae maribus nurus
sollemnes agitent choros;
880cessent deposito iugo
arvi fertilis incolae.
Pax est Herculea manu
Auroram inter et Hesperum,
et qua sol medium tenens
885umbras corporibus negat;
quodcumque alluitur solum
longo Tethyos ambitu,
Alcidae domuit labor.
Transvectus vada Tartari
890pacatis redit inferis.
iam nullus superest timor:
nil ultra iacet inferos,
stantes sacrificus comas
dilecta tege populo.
ACTVS IV
[recensere]IV.i
[recensere][HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA]
HERCVLES 895Victrice dextra fusus adverso Lycus
terram cecidit ore; tum quisquis comes
fuerat tyranni iacuit et poenae comes,
nunc sacra patri victor et superis feram
caesisque meritas victimis aras colam.
900Te te laborum socia et adiutrix precor.
belligera Pallas, cuius in laeva ciet
aegis feroces ore saxifico minas;
adsit Lycurgi domitor et rubri maris,
tectam virente cuspidem thyrso gerens,
905geminumque numen Phoebus et Phoebi soror:
soror sagittis aptior, Phoebus lyrae;
fraterque quisquis incolit caelum meus
non ex noverca frater, huc appellite
greges opimos; quicquid ludorum seges
910Arabesque odoris quicquid arboribus legunt
conferte in aras, pinguis exundet vapor,
populea nostras arbor exornet comas,
te ramus oleae fronde gentili tegat,
Theseu; Tonantem nostra adorabit manus,
915tu conditores urbis et silvestria
trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae
laremque regis advenae Tyrium coles.
date tura flammis,
AMPH.
Nate, manantes prius
manus cruenta caede et hostili expia.
HERC.
920Vtinam cruore capitis invisi deis
libare possem: gratior nullus liquor
tinxisset aras; victima haut ulla amplior
potest magisque opima mactari Iovi,
quam rex iniquus,
AMPH.
Finiat genitor tuos
925opta labores, detur aliquando otium
quiesque fessis,
HERC.
Ipse concipiam preces
Iove meque dignas, stet suo caelum loco
tellusque et aequor; astra inoffensos agant
aeterna cursus, alta pax gentes alat:
930ferrum omne teneat raris innocui labor
ensesque lateant, nulla tempestas fretum
violenta turbet, nullus irato Iove
exiliat ignis, nullus hiberna nive
nutritus agros amnis eversos trahat.
935venena cessent, nulla nocituro gravis
suco tumescat herba, non saevi ac truces
regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus
latura tellus, properet, et si quod parat
monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem
940cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat
sine nube vultu, quis diem retro fugat
agitque in ortus? unde nox atram caput
ignota profert? unde tot stellae polum
implent diurnae? primus en noster labor
945caeli refulget parte non minima leo
iraque totus fervet et morsus parat.
iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax
stat' ore et ignes efflat et rutila iubam
cervice iactans quicquid autumnus gravis
950hiemsque gelido frigida spatio refert
uno impetu transiliet et verni petet
frangetque tauri colla.
AMPH.
Quod subitum hoc malum est?
quo, nate, vultus huc et huc acres refers
acieque falsum turbida caelum vides?
HERC.
955Perdomita tellus, tumida cesserunt freta,
inferna nostros regna sensere impetus:
immune caelum est, dignus Alcide labor.
in alta mundi spatia sublimis ferar,
petatur aether: astra promittit pater.
960quid, si negaret? non capit terra Herculem
tandemque superis reddit, en ultro vocat
omnis deorum coetus et laxat fores,
una vetante. recipis et reseras polum?
an contumacis ianuam mundi traho?
965dubitatur etiam? vincla Saturno exuam
contraque patris impii regnum impotens
avum resolvam; bella Titanes parent,
me duce furentes; saxa cum silvis feram
rapiamque dextra plena Centauris iuga.
970iam monte gemino limitem ad superos agam:
videat sub Ossa Pelion Chiron suum,
in caelum Olympus tertio positus gradu
perveniet aut mittetur,
AMPH.
Infandos procul
averte sensus; pectoris sani parum
975magni tamen compesce dementem impetum.
HERC.
Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent.
profugit umbras Tityos ac lacerum gerens
et inane pectus quam prope a caelo stetit.
labat Cithaeron, alta Pellene tremit
980marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga,
hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans.
flammifera Erinys verbere excusso sonat
rogisque adustas propius ac propius sudes
in ora tendit; saeva Tisiphone, caput
985serpentibus vallata, post raptum canem
portam vacantem clausit opposita face.
sed ecce proles regis inimici latet.
Lyci nefandum semen: inviso patri
haec dextra iam vos reddet, excutiat levis
990nervus sagittas, tela sic mitti decet
Herculea,
AMPH.
Quo se caecus impegit furor?
vastum coactis flexit arcum cornibus
pharetramque solvit, stridet emissa impetu
harundo— medio spiculum collo fugit
995vulnere relicto,
HERC.
Ceteram prolem emam
omnisque latebras, quid moror? maius mihi
bellum Mycenis restat, ut Cyclopia
eversa manibus saxa nostris concidant.
huc eat et illuc valva deiecto obice
1000rumpatque postes; culmen impulsum labet.
perlucet omnis regia: hic video abditum
gnatum scelesti patris,
AMPH.
En blandas manus
ad genua tendens voce miseranda rogat:
scelus nefandum, triste et aspectu horridum!
1005dextra precantem rapuit et circa furens
bis ter rotatum misit; ast illi caput
sonuit, cerebro tecta disperso madent.
at misera, parvum protegens gnatum sinu,
Megara furenti similis e latebris fugit.
HERC.
1010Licet tonantis profuga condaris sinu,
petet undecumque temet haec dextra et feret.
AMPH.
Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis?
nullus salutis Hercule infesto est locus.
amplectere ipsum potius et blanda prece
1015lenire tempta,
MEG.
Parce iam, coniunx, precor,
agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos
habitusque reddit; cernis, ut tendat manus?
HERC.
Teneo novercam. sequere, da poenas mihi
iugoque pressum libera turpi Iovem;
1020sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat.
MEG.
Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum?
AMPH.
Pavefactus infans igneo vultu patris
perit ante vulnus, spiritum eripuit timor.
in coniugem nunc clava libratur gravis:
1025perfregit ossa, corpori trunco caput
abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis
vivax senectus? si piget luctus, habes
mortem paratam: pectus in tela indue,
vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum
1030converte, falsum ac nomini turpem tuo
remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.—
quo te ipse, senior, obvium morti ingeris?
quo pergis amens? profuge et obtectas late
unumque manibus aufer Herculeis scelus.
HERC.
1035Bene habet, pudendi regis excisa est domus.
tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis,
gregem cecidi; vota persolvi libens
te digna, et Argos victimas alias dabit.
AMPH.
Nondum litasti, nate: consumma sacrum.
1040stat ecce ad aras hostia, expectat manum
cervice prona; praebeo occurro insequor:
macta— quid hoc est? errat acies luminum
visusque maeror hebetat? an video Herculis
manus trementes? vultus in somnum cadit
1045et fessa cervix capite summisso labat;
flexo genu iam totus ad terram ruit,
ut caesa silvis ornus aut portum mari
datura moles, vivis an leto dedit
idem tuos qui misit ad mortem furor?
1050sopor est: reciprocos spiritus motus agit.
detur quieti tempus, ut somno gravi
vis victa morbi pectus oppressum levet.
removete, famuli, tela, ne repetat furens.
IV.ii
[recensere][CHORVS THEBANORVM]
Lugeat aether magnusque parens
1055aetheris alti tellusque ferax
et vaga ponti mobilis unda,
tuque ante omnis qui per terras
tractusque maris fundis radios
noctemque fugas ore decoro,
1060fervide Titan: obitus pariter
tecum Alcides vidit et ortus
novitque tuas utrasque domos.
Solvite tantis animum monstris,
solvite superi,
1065rectam in melius flectite mentem.
tuque, o domitor Somne malorum,
requies animi,
pars humanae melior vitae,
volucre o matris genus Astraeae,
frater durae languide Mortis,
1070veris miscens falsa, futuri
certas et idem pessimus auctor,
pater o rerum, portus vitae,
lucis requies noctisque comes,
qui par regi famuloque venis,
1075pavidum leti genus humanum
cogis longam discere noctem:
placidus fessum lenisque fove,
preme de victum torpore gravi;
sopor indomitos alliget artus
1080nec torva prius pectora linquat,
quam mens repetat pristina cursum.
En fusus humi saeva feroci
corde volutat somnia
(nondum est
tanti pestis superata mali
1085clavaeque gravi lassum solitus
mandare caput
quaerit vacua pondera dextra,
motu iactans bracchia vano)
nec adhuc omnis expulit aestus,
1090sed ut ingenti vexata noto
servat longos unda tumultus
et iam vento cessante tumet.
pelle insanos fluctus animi,
redeat pietas virtusque viro.
vel sit potius
1095mens vesano concita motu:
error caecus qua coepit eat;
solus te iam praestare potest
furor insontem: proxima puris
sors est manibus nescire nefas.
1100Nunc Herculeis percussa sonent
pectora palmis,
mundum solitos ferre lacertos
verbera pulsent victrice manu;
gemitus vastos audiat aether,
1105audiat atri regina poli
vastisque ferox
qui colla gerit vincta catenis
imo latitans Cerberus antro.
Resonet maesto clamore chaos
lateque patens unda profundi:
1110et qui medius tua tela tamen
senserat aer.
pectora tantis obsessa malis
non sunt ictu ferienda levi:
uno planctu tria regna sonent.
1115Et tu collo decus ac telum
suspensa diu,
fortis harundo, pharetraeque graves,
date saeva fero verbera tergo;
caedant umeros robora fortes
stipesque potens
1120duris oneret pectora nodis:
plangant tantos arma dolores.
non vos patriae laudis comites
ulti saevos vulnere reges,
non Argiva membra palaestra
1125flectere docti fortes caestu
fortesque manu, iam tamen ausi
telum Scythicis leve corytis
missum certa librare manu
tutosque fuga figere cervos:
1130nondumque ferae terga iubatae
ite ad Stygios, umbrae, portus
ite, innocuae,
quas in primo limine vitae
scelus oppressit patriusque furor,
1135Ite infaustum genus, o pueri,
noti per iter triste laboris,
ite, iratos visite reges.
ACTVS V
[recensere]V.i
[recensere][HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS]
HERCVLES Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga?
ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine
1140glacialis ursae? numquid Hesperii maris
extrema tellus hunc dat Oceano modum?
quas trahimus auras? quod solum fesso subest?
certe redimus, unde prostrata ad domum
video cruenta corpora? an nondum exuit
1145simulacra mens inferna? post reditus quoque
oberrat oculis turba feralis meis?
pudet fateri: paveo; nescio quod mihi,
nescio quod animus grande praesagit malum,
ubi es, parens? ubi illa natorum grege
1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat
spolio leonis? quonam abit tegimen meum
idemque somno mollis Herculeo torus?
ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi
detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit
1155ipsumque quis non Herculis somnum horruit?
libet meum videre victorem, libet
(exurge, virtus) quem novum caelo pater
genuit relicto, cuius in fetu stetit
nox longior quam nostra, quod cerno nefas?
1160nati cruenta caede confecti iacent,
perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet
quis tanta Thebis scelera moliri ausus est
Hercule reverso? quisquis Ismeni loca,
Actaea quisquis arva, qui gemino mari
1165pulsata Pelopis regna Dardanii colis,
succurre, saevae cladis auctorem indica.
ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi
non monstrat hostem, victor Alcidae, lates?
procede, seu tu vindicas currus truces
1170Thracis cruenti sive Geryonae pecus
Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est.
en nudus asto; vel meis armis licet
petas inermem, cur meos Theseus fugit
paterque vultus? ora cur condunt sua?
1175differte fletus; quis meos dederit neci
omnis simul, profare. quid, genitor, siles?
at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide.
uterque tacitus ora pudibunda obtegit
furtimque lacrimas fundit, in tantis malis
1180quid est pudendum? numquid Argivae impotens
dominator urbis, numquid infestum Lyci
pereuntis agmen clade nos tanta obruit?
per te meorum facinorum laudem precor,
genitor, tuique nominis semper mihi
1185numen secundum, fare, quis fudit domum?
cui praeda iacui?
AMPH.
Tacita sic abeant mala.
HERC.
Vt inultus ego sim?
AMPH.
Saepe vindicta obfuit.
HERC.
Quisquamne segnis tanta toleravit mala?
AMPH.
Maiora quisquis timuit.
HERC.
His etiam, pater,
1190quicquam timeri maius aut gravius potest?
AMPH.
Cladis tuae pars ista quam nosti quota est?
HERC.
Miserere, genitor, supplices tendo manus.
quid hoc? manus refugit, hic errat scelus.
unde hic cruor? quid illa puerili madens
1195harundo leto? tincta Lernaea nece
iam tela video nostra, non quaero manum.
quis potuit arcum flectere aut quae dextera
sinuare nervum rite cedentem mihi?
ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus?
1200tacuere? nostrum est.
AMPH.
Luctus est istic tuus,
crimen novercae: casus hic culpa caret.
HERC.
Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona,
oblite nostri vindica sera manu
saltem nepotes. stelliger mundus sonet
1205flammasque et hic et ille iaculetur polus:
rupes ligatum Caspiae corpus trahant
atque ales avida— cur Promethei vacant
scopuli? vacat cur vertice immenso feras
volucresque pascens Caucasi abruptum latus
1210nudumque silvis? illa quae pontum Scythen
Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus
distendat alto, cumque revocata vice
in se coibunt saxaque in caelum expriment
actis utrimque rupibus medium mare,
1215ego inquieta montium iaceam mora.
quin structum acervans nemore congesto aggerem
cruore corpus impio sparsum cremo?
sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem.
AMPH.
Nondum tumultu pectus attonito carens
1220mutavit iras quodque habet proprium furor,
in se ipse saevit,
HERC.
Dira Furiarum loca
et inferorum carcer et sonti plaga
decreta turbae— si quod exilium latet
ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi:
1225hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum
mansurus ibo. pectus o nimium ferum!—
quis vos per omnem, liberi, sparsos domum
deflere digne poterit? hic durus malis
lacrimare vultus nescit, huc arcum date,
1230date huc sagittas, stipitem huc vastum date.
tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer,
rumpemus arcus; at tuis stipes gravis
ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens
pharetra telis in tuos ibit rogos:
1235dent arma poenas, vos quoque infaustas meis
cremabo telis, o novercales manus.
AMPH.
Quis nomen usquam sceleris errori addidit?
HERC.
Saepe error ingens sederis obtinuit locum.
AMPH.
Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali.
HERC.
1240Non sic furore cessit extinctus pudor,
populos ut omnes impio aspectu fugem.
arma, arma, Theseu, flagito propere mihi
subtracta reddi, sana si mens est mihi,
referte manibus tela; si remanet furor,
1245pater, recede: mortis inveniam viam.
AMPH.
Per sancta generis sacra, per ius nominis
utrumque nostri, sive me altorem vocas
seu tu parentem, perque venerandos piis
canos, senectae parce desertae, precor,
1250annisque fessis; unicum lapsae domus
firmamen, unum lumen afflicto malis
temet reserva. nullus ex te contigit
fructus laborum; semper aut dubium mare
aut monstra timui; quisquis in toto furit
1255rex saevus orbe, manibus aut aris nocens,
a me timetur: semper absentis pater
fructum tui factumque et aspectum peto.
HERC.
Cur animam in ista luce detineam amplius
morerque nihil est: cuncta iam amisi bona,
1260mentem arma famam coniugem gnatos manus,
etiam furorem, nemo polluto queat
animo mederi: morte sanandum est scelus.
AMPH.
Perimes parentem,
HERC.
Facere ne possim,
occidam.
AMPH.
Genitore coram?
HERC.
Cernere hunc docui
nefas.
AMPH.
1265Memoranda potius omnibus facta intuens
unius a te criminis veniam pete.
HERC.
Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit?
laudanda feci iussus: hoc unum meum est.
succurre, genitor; sive te pietas movet
1270seu triste fatum sive violatum decus
virtutis: effer arma; vincatur mea
fortuna dextra,
THES.
Sunt quidem patriae preces
satis efficaces, sed tamen nostro quoque
movere fletu, surge et adversa impetu
1275perfringe solito, nunc tuum nulli imparem
animum malo resume, nune magna tibi
virtute agendum est: Herculem irasci veta.
HERC.
Si vivo, feci scelera; si morior, tuli.
purgare terras propero, iamdudum mihi
1280monstrum impium saevumque et immite ac ferum
oberrat: agedum dextra, conare aggredi
ingens opus, labore bis seno amplius.
ignava cessas, fortis in pueros modo
pavidasque matres? arma nisi dantur mihi,
1285aut omne Pindi Thracis excidam nemus
Bacchique lucos et Cithaeronis iuga
mecum cremabo, aut tota cum domibus suis
dominisque tecta, cum deis templa omnibus
Thebana supra corpus excipiam meum
1290atque urbe versa condar, et, si fortibus
leve pondus umeris moenia immissa incident
septemque opertus non satis portis premar,
onus omne media parte quod mundi sedet
dirimitque superos, in meum vertam caput.
AMPH.
Reddo arma.
HERC.
Vox est digna genitore
1295Herculis.
hoc en peremptus spiculo cecidit puer—
AMPH.
Hoc Iuno telum manibus immisit tuis.
HERC.
Hoc nunc ego utar.
AMPH.
Ecce quam miserum
cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu
HERC.
Aptata harundo est.
AMPH.
Ecce iam facies
1300scelus
volens sciensque.
HERC.
Pande, quid fieri iubes?
AMPH.
Nihil rogamus: noster in tuto est dolor.
natum potes servare tu solus mihi,
eripere nec tu; maximum evasi metum:
1305miserum haut potes me facere, felicem potes.
sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam
famamque in arto stare et ancipiti scias:
aut vivis aut occidis, hanc animam levem
fessamque senio nec minus fessam malis
1310in ore primo teneo, tam tarde patri
vitam dat aliquis? non feram ulterius moram,
laetare! ferro pectus impresso induam:
hic, hic iacebit Herculis sani scelus.
HERC.
Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum.
1315succumbe, virtus, perfer imperium patris.
eat ad labores hic quoque Herculeos labor:
vivamus, artus alleva afflictos solo,
Theseu, parentis, dextra contactus pios
scelerata refugit,
AMPH.
Hanc manum amplector libens,
1320hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens
pellam dolores,
HERC.
Quem locum profugus petam?
ubi me recondam quave tellure obruar?
quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica
violentus unda Tigris aut Rhenus ferox
1325Tagusve Hibera turbidus gaza fluens
abluere dextram poterit? Arctoum licet
Maeotis in me gelida transfundat mare
et tota Tethys per meas currat manus,
haerebit altum facinus, in quas impius
1330terras recedes? ortum an occasum petes?
ubique notus perdidi exilio locum.
me refugit orbis, astra transversos agunt
obliqua cursus, ipse Titan Cerberum
meliore vultu vidit, o fidum caput,
1335Theseu, latebram quaere longinquam abditam;
quoniamque semper sceleris alieni arbiter
amas nocentes, gratiam meritis refer
vicemque nostris: redde me infernis precor
umbris reductum, meque subiectum tuis
1340constitue vinclis: ille me abscondet locus.
sed et ille novit.
THES.
Nostra te tellus manet.
illic solutam caede Gradivus manum
restituit armis: illa te, Alcide, vocat,
facere innocentes terra quae superos solet.