Heroides (Vincartius)

by Ioannes Vincartius

LABOR NONDUM FINITUS! - WORK IN PROGRESS! - LAVORI IN CORSO! - EN COURS! LA: {{{1}}} etiam contenta addit huic paginae...quaesumus, noli eam modificare, si mutatio ultima est recentior. IT: {{{1}}} si sta occupando di questo testo; non apportare modifiche se l'ultima modifica è recente. EN: {{{1}}} is working on this text; please don't change it if the last change is recent. FR: {{{1}}} est en train de travailler en profondeur sur cet article. Merci de ne pas l'éditer pour limiter les risques de conflit de versions si les dernieres modifications son récentes.

Ioannes Vincartius

Sacrarum Heroidum epistolae

1639

editio: Moguntiae 1737
fons: liber

R. P. Joannis Vincartii Gallobelgae Insulani
e Societate Jesu

Sacrarum Heroidum epistolae

editio novissima
Moguntiae sumptibus Joannis Friderici Krebsii, bibliopol. academici,
anno MDCCXXXVII

Liber I.

Epistola I.
Maria Christo.

Argumentum

Cum Hebraeis lege sancitum esset, ter anno Jerosolymam templum adirent; eoque Joseph, ex more cum MARIA & puero JESU jam duodenni, profectus esset in Paschate, qui dies apud Judaeos praecipuae observantiae, & cultus erat: accidit, ut Jesus clam parentibus, facta ablatione Nazarethum revertentibus, Jerosolymae remanserit. Quod statim MARIA, ad primam scilicet reditus vesperam animadvertit: siquidem puerum antehac viris permistum arbitrata, qui diversam a feminis viam tenebant: subito vi ingentis doloris saucia, filio requirendo animum pedesque convertit. Verum cum Jerosolymae diem jam tertium partim labore itineris, partim luctu atque angore fatigata, frustra impenderet; hanc Epistolam ad eum scribit, mittitque per Angelum. In hac autem quidquid questus et lacrymarum maternus amor exprimit, operose adhibet: tum et rationum momenta precesque aggerit, quibus amissum profugumque inducat, ut quantocyus revertatur, seseque matri afflictissimae restituat, Luc. 2.

SYMBOLUM.

Turtur hic et Virgo uti loco proximae, ita & simul gemunt: turturi enim id proprium esse docet Plinius et Virg. Eclog. 1.

Nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.

Si causam inquiras, certe ut turturi amissum comparem, ita et Mariae Filium lugenti, merito adscripseris.

---

Quia sola.

---

Mittitur a Solymis, ubi te, mea gaudia, Fili,
     Perdidimus, luctus nuntia charta mei:
Ut te non lateat: tamen haec tibi Mater, Jesu,
     Tradidit Aligeri verba ferenda manu.
 5Ad questus pia turba meos properavit? amicam
     Et notus Gabriel obtulit ales opem.
Attamen, heu! quantum diversam vidit ab illa,
     Cum tu visceribus conciperere meis!
Qui mihi tunc niveo candebat lumine vultus,
      10Fuscabat madidas nubilus imbre genas.
Nec male: venturi solis mihi nuntius ille
      Obtigit; amissi nuntius alter erat.
Quod facit hoc gratum est: I protinus, Angele, dixi:
     Longa mihi damni vel brevis hora mei.
 15Nectuntur scribendo morae? suffecerit istud
     Dicere vel sola, voce: MARIA dolet.
Scribo tamen; sic cogit Amor: quamtumlibet udis
      Luminibus calami praepediatur opus,
Quascunque aspicies charta squallente lituras,
       20Perlege; materna pondera vocis habent.
Tertius affusas sol mundo eliminat umbras,
      Et madidam sparso lumine siccat humum.
Cum mihi, sed frustra pedus suspiria rumpunt,
      Et Solyma amissus quereris urbe puer.
 25Sive diem numeres, seu tardae tempora noctis;
      Non caruit lacrimis ille, nec illa meis
Saepe locum incusans, qui nos acceperat ambos,
      Venimus (exclamo) si duo, redde duos.
Vel nato matrem, vel natum redde parenti:
       30Quodlibet hospitium, dulce duobus erit.
Cur animis juncti tecto non jungimur uno?
      Heu! ubi pars nostri maxima, Christe, lates.
Haec ego dum gemebunda queror, subnixa fenestrae,
      Pallidaque aspiciens sidera, tristis eram.
 35Nimirum ut tacito pallentia sidera mundo
      Eniteant, summae fluminis unus abes,
Pene (fatebor enim): caelo convicia feci,
      Ausaque sum verbis astra ferire meis,
Astra, quid? inclamo: Reges duxistis Eoos^[1]
      40Ad cunas pueri, qui mihi natus erat:
Ducite nunc matrem; nec enim male debita posco?
     Utque reor, parvum est, quod praeeatis iter
Vix ea finieram, caelo indoluisse putabis
     Sidera, nube luas occuluere faces.
 45Ite, licet, stellae; confundite nubibus ora,
     Non regitur vestro lumine noster amor.
Sidera bina tui, Jesu, quaeruntur ocelli,
     Sidera maternam ducere docta ratem.
Caetera quid memorem? seu primi vesperis umbras,
      50Seu loco tristitiae conscia facta meae?
Reddita erant Solymo Paschalia munera templo,
     Coeperat et nota quisque redire via.
Josephus comes inde viris, comes inde redibam
     Matribus: incertum, cui comes ipse fores.
 55Credula res amor est; male sed conjecimus ambo
     Inter et isse viros, inter et isse nurus
Interea Ramae Gabaeque^[2] relinquimus urbes,
      Cissaeaque^[3], olim regia tecta, domos,
Jamque propinquabam Macmas^[4], fistique jubebat
      60Ultima pars lucis, primaque noctis iter.
Cum mihi nescio qua subito formidine tactae,
     Incerto moestum vulnere pectus erat.
Nec tenui gemitum: stabat quae proxima nobis,
     Quid subiti casus pectora turbat? ait.
 65Ipsa ego nil aliud quam formidare locuta;
     Suppressi lacrimis caetera verba meis.
Scilicet hinc aberas, frustra quaerendus, JESU,
     Sive viros inter postmodo, sive nurus
Fit clamor: gemitusque: feror circum anxia mater:
      70Acta est in lacrimis nos mihi: quanta fuit!
Mane erat; egredimur flentes, Solymamque redimus!
     Tempestiva meis, heu, nimis illa malis!
Quid facis o Solyme? quo te vesania raptat?
     Quo mihi commisso durior esse potes?
 75Infantem^[5] quondam dedimus tibi; furta rependis:
     Heu! mala perfidiae nuntia prima tuae!
Dura sed est Solyme, nec nostris surda querelis
     Tangitur immiti condita rupe Sion.
Affer opem, Jesu, incestamque revise parentem:
      80Pius mora quam lethum, te sine, fellis habet.
Confiteor , quondam peregrinas visimus oras,
     Qua prope limosis Nilus^[6] oberrat aquis.
Dulce tamen sic ire fuit, comes additus ibas;
     Exulis et nati mater et exul eram.
 85Sarcina pendebas collo, brevibusque lacertis
     Quam premeres matrem, tam leve pondus eras.
At modo qua Solymae profugus statione moreris.
     Nec mihi, quae subeas limina, scire licet.
Hinc Josephus abit; feror huc; clamatur, Jesu,
      90Sed loca, quod reddant, nil nisi nomen habent.
Est aliquid (fateor) nobis locus adgemit: ille,
     Quam differs, matri ferre videtur opem.
Interea, quas calco, viae ploratibus hument,
     Combibit et lacrimas quaelibet herba meas.
 95Ventum erat ad portas: qui stabat miles in armis,
     Multa mihi de te, multa rogatur anus,
Addimus et faciles (si te modo viderit usquam)
     Quo citius nobis repperiare, notas.
Bisseno puer est anno, violacea vestis,
      100De tenui filo; textile matris opus.
Caesaries illi crispum flavescit in aurum,
     Depingit niveas purpura viva genas.
Laetitiam vultu spirat; cognoscitur illa:
     Tolle fugam, nulla parte dolendus erit.
 105Illa libi visum templi circum atria, narrat:
     Egressum muris, altera narrat anus.
Accrescunt curae: nunc huc, nunc dividor illuc:
     Ardor inexpertum nil sinit esse meus.
Et modo per Solymae vicos, templique recessus,
      110Et modo mactandas quaereris inter oves,
Excurro, surgunt oleis^[7] qua culmina: vel quae
     Golgotheus^[8] siccis ossibus albet apex.
Quin Zachariadae^[9] quoties latebrosa recursant
     Tesqua, illuc etiam me novus ardor agit:
 115Quis scit enim, mores num fors pertaesus iniquos,
     Ponere vis ista bis duo lustra casa?
Effice, quidquid erit; partes veniamus in illas?
     Possumus et nuda ponere corpus humo.
Et mihi mella placent, quernis sudantia truncis;
      120Quique litim gelidae proluit humor aquae.
Ipsa comes veniam; nec me spelaea movebunt,
     Antrave crudeles sueta fovere lupus
Nimirum sylva, si quis lupus accubat ista,
     Hospitio accepit mitior esse tuo.
 125Nec nocet hic serpens, nec virus lusibus apta
     Vipera^[10], quo quemquam laedere possit, habet,
Ipsa ego poma legam, summis pendentia ramis
     Et plenae carpam dulcia fraga manu.
Sic agimur votis: quantus, dulcissime, nosti,
      130Sis mihi nunc Solyma perditus Urbe, dolor,
Et dolor et timor est: auget timor ipse dolorem,
     Dum tam falsa animus, quam mala certa timet?
Seu quis Pontificis, seu Praesidis atria narret:
     Haec mihi sunt ipso nomina dura sono.
 135Seu quis Maltacidem^[11] Solymaea viderit aula:
     Maltacides nostri causa timoris erat.
Interdum timui, ne quod sine matre vagaris,
     Causa tuae fuerim forsitan ipsa fugae.
Parce precor, puerum tractavi viribus impar;
      140Caetera femineae non valuere manus
Quod primum gelidae sensisti frigora brumae,
     Straminea recubans vix bene natus humo:
Quid potui genitrix? genitor sic jusserat edi,
     Idque tuum fuerat jussa sequentis opus,
 145Attamen et madidos siccavi flentis ocellos,
     Et tepido fovi membra tenella sinu.
Lac quoque molle dedi: panem crescentibus annis,
     Et quidquid potui reddere mater opis.
Debueras aliam, puer, ascivisse parentem:
      150Ancillae officio vix bene digna fui.
Atque utinam ancillas inter modo! forte petenti
     Porrigerem prompti candida liba manu.
Haecque tibi tradens, puer et pulcherrime, matre
     Quo sine, subjicerem, quo sine matre fugis?
 155Hic remane paullum, matremque accersero; dicar
     Hoc, ancillarum quae tibi cunque favet!
Interea lacrimis, dum scribo, perpluor oras
     Vixque capit jussas uda tabella notas:
Solatur Joseph (socio nam scribimus illo)
      160Mox erimus plures: nec puto, fallor, ait,
Effice nos plures, lacrimis, precibusque petite,
     Et penitus toto corde recepte mihi.
Sic faveant Genii, caeli laetissima turba,
     Sed proe jam lacrimas maesta videre meas,
 165Sic mihi succrescant majora ad vulnera vires,
     Golgotheo quando monte sequendus eris.
Sic mihi parcat Amor, donec te funere perdam,
     Deque tuo nostrum, transeat hasta latus.
Sic mea supremo claudatur Epistola voto.
      170Quod cupiam vultu matris amante legi.
Vel puer ad matrem fugitive revertere: vel me,
     Quo properas, Domini more venire jube.
 

Notae

1. Eous, matutinus, sive Orientalis; Graecis enim ἥως & ἕως aurora dicitur.
2. Rama et Gabaa sive Gabe, urbes, quae Hierosolyma Nazarethum revertentibus primae occurrunt: et Gabaa quidem Saulis.
3. Filii Cis ortu, ac postea regio domicilio nobilis.
4. Macmus oppdulum quinto abs Jerosolyma lapide: quo vero simile est Mariam ac Josephum prima reditu vespera pervenisse.
5. In purificatione quando ex lege oblatura filium in Jerusalem detulit.
6. Nilus Aegypti fluvius, qui et eandem alluvione sua oblimat fecundatque.
7. Mons olivarum.
8. Golgotheus Calvariae mons ab Hebraeo Golgotha.
9. Zachariades Joannes Baptista a Zacharia patre.
10. Habitabit lupus cum agno, et delectabitur infans ab ubere super foramine aspidis, et in caverna reguli qui ablactatus fuerit, manum suam mittet. Isa., 8. Quod quidam ad tempus referunt, impletumque aiunt ad litteram in Joanne Baptista, qui puer in desertis habitans, leonibus ac serpentibus innoxie colludere solitus fertur.
11. 12. Maltacides Archelaus, Herodis Infanticidae ex Maltace conjuge filius.

Epistola II.
Jephtias Jephte.

Argumentum

Jephte Galaadites qui Ducis inter Israeliticos nomen famamque obtinuit, cum adversus Ammonitas dubio Marte pugnaret, victoriam voto pactus est. Deo scilicet immolandi, quemcunque primum, a caso stratoque hoste revertens obvium habent. Accidit autem, ut filia ejus unica (quam quidam Seilam appellant: nobis autem a patre Jephtiada: seu Jephtin appellare placet) prima in occursum parenti victori gratulabunda processerit. Quod ubi advertit Jephte, gravis eum subito dolor et poenitudo invasit, utique voto, de quo jam memoravi, obnoxiam.

Quamobrem contravenire non ausus, de nece et victima, quam in sacrificium, atque obtenta victoria pretium erat, filiam admonet: similiter haec religione paterni voti aucta, pareti sese ultro permittit. Nihilominus binos menses postulat, obtinetque, quibus per Sylvas errabunda cum sodalibus, primum juventa sua florem, propero fato occupandum, deploret. Dum haec agitat, sensimque dies elabuntur: sub extremum mensis secundi hanc Epistolam ad patrem scribit: in qua infortunium suum exagitans rationes adfert, quibus paternum animum emolliat et de cruenta sententia retrahat. Caeterum utut fuerit, statuto tempore venturam se pollicetur, jugulumque ferro oblaturam, ut nova victima ad aram procumbat, Judic. 11.

SYMBOLUM.

 
Lepus, timidum natura animal, atque adeo in fugam pronum. In hoc Jephtiadem agnosce, nemora inter et saltus pavidam: sibique mortis effugium per Epistolam quasi captantem, utrique lemma convenit.
 
 

---

            — Si forte salutem
Cursus meta ferat.

---

 
Quae tibi Jephtiadis signatur Epistola voto,
     Venit ab umbrosis Galaad^[1] illa jugis.
Causa viae justa est: venit oratura salutem,
     Quae nunquam insonti jure negata fuit,
 5Forsitan incultam mirabere fronte papyrum?
     Albaque pulvereas vellera passa notas.
Da veniam genitor: fatis agitamur iniquis:
     Quam trahimus, vitae convenit iste color.
Nimirum occursat lethi feralis imago,
      10Pallidaque in vultus transvolat usque meos.
Otia seu sylvis, seu fontibus otia captem,
     Fata mihi sylvae, fata loquuntur aquae.
Est locus, unde tibi nunc scribimus, obsitus umbrae:
     Plurima quae viridem taxus opacat humum.
 15Alta quies illic, circumque silentia lucum
     Horrificant: nullas esse putabis aves.
Sola sibi raucum defuncto compare turtur
     Adgemit: ut media caetera nocte silent.
Illa suo, nostro sed et adgemit illa dolori,
      20Erudit et gemitus ad mea fata suos.
Ah! quoties dixi: turtur gemebunda, quid usque
     Concinis infaustum praefica carmen avis^[2]?
Scimus, et ille mihi cantus fatum occinit; ille
     Sanguinolenta mei vota parentis habet.
 25Interea quamvis lethi niger ingruat horror,
     Sylvque conspestus terreat atra meos;
Saxa tamen miserata meas sine crimine poenas,
     Molliri nostris edidicere malis.
Nam quoties clamo, toties nemus, antrique clamant;
       30Meque silente silent, meque gemente gemunt,
Ero etiam durae plangant mea funera cautes?
     Cautibus ipse pater durior unus erit?
Jephtias infelix! meliori digna parente,
     Si tam saxosum pectore robur habet!
 35Vincimus? an contra necdum pater exuit iram?
     Et revocat patrias in sua jura fibras;
Vincimus, o genitor: succedunt taedia voti,
     In tua quae charus pectora versat amor.
Forsan et absenti succlamas: filia vive:
      40Vive, nec unius funere perde duos.
Cum fatis conjux cessit, tibi, teque relicta
     Dimidia genitor parte superstes eram.
Quo rapimur? culpa est, caedem voluisse: quid ultra
     Urgemus pavidas ad fera jussa manus?
 45Novimus Abramidem^[3]; jugulum mali praebuit ensi;
     Quod pater incepit, rescidit Ales^[4] opus.
Quid facis? exclamat: vibratae parce securi:
     Sta, voluisse sat est, nuntius Ales ait:
Fundere quem properas, non haec sitit ara cruorem;
      50Respice, quae petitur victima, dumus habet,
Constitit hic aries implexus cornua dumo:
     Hic jussam effuso sanguine tinget humum,
Non ego sum tanti: verum hac sub imagine mortis
     Erigor, et votis blandior ipsa meis.
 55Namque sub occasum lucis, cum forte vagarer,
     Qua prope Masphatico^[5] sylva recedit agro,
Protinus exiliens nemoroso cerva recessu,
     Me petere adversam; nec hostis erat: (vocabulum in hoc versu omissum?)
Constitit ut propius, juvit spectasse: ditique
      60Detinuit vultus molliter illa meos.
Circum colla fuit maculosi velleris; illam
     Excipias labem, caetera lactis erant.
Hanc ego cum primo dubitarem stringere: Jephti,
     Stringito, de nostris una sodalis, ait.
 65Quis scit, an haec patrium tinctura est sanguine cultrum?
     Nempe quod olim aries, hoc quoque cerva potest:
Stringo feram; sequitur non indignata, ligari;
     Mollius ut traherem, serica zona fuit,
Ex hoc (crede mihi) sacros nutritur in usus,
      70Si quando letho sufficienda meo est,
Ah! quoties blandae dum tergora mulceo cervae,
     Implevi lacrimis talia verba meis!
Indoleo, pia cerva, tibi! qua parte minetur,
     Quaque ruet, nescis, in tua colla mucro!
 75Quod tibi sit cervix collo maculosa, futuri
     Indicium certe vulneris ille gerit.
Grande tamen caedis pretium tibi: crimina tolles:
     Quaeque insons per se filia vivat, erit.
Quidquid id est, timeo: lacrimaeque per ora cadentes
      80Vicini tacitum funeris omen habent,
Perditus es, genitor: quid voto crimen obumbras
     Esse pius, fuso sanguine, nemo potest.
Consule, quas leges naturae scripserit ordo:
     Ille mihi justa plus quoque parte favet
 85Fallimur? an casus populum servaverit hostis;
     Unaque, quam perdat, Galaaditis ero?
Profuerit pater externis; ego filia caedar?
     Reddita victori cantica, crimen erunt?
Ah! utinam tunc, cum tectis exire paternis
      90Mens fuit, haesisset pes mihi fixus humo!
Artubus aut lassis violenta febre stetissent
     Languida virgineo tunc mea membra thoro:
Quae male fefliva pulsavi tympana dextra,
     Debuerant bellis insonuisse tuis.
 95Non erat ille sonus victi praenuntius hostis:
     Ille sonus vere bella moventis erat.
Nec tamen aversor mortem, votumque retracto
     Sufficit exiguae copia facta morae.
Quam gero, non tumulum, connubia postulat aetas:
      100Carpitur ante fuum flosculus iste diem,
Si mihi Jephtiades patria colluderet aula,
     Fortia qui magni facta referret avi:
Depolitis certe majori parte querelis,
     Inciperet noster mitior esse dolor.
 105Viveret o utinam mater! fera jussa parentis
     Molliret lacrimis forsitan illa suis.
Sed frustra est: perstat dura sententia patri:
     Sanguine, quo facta est, dissoluenda fides.
Nulla mora est, genitor: venio tibi victima: tinget,
      110Quem mihi donasti, jam tua tela cruor.
Ante oculos araeque meos, cultrique nefandi;
     Ante meos oculos in patre tortor adest.
Deprecor hoc unum, tibi cum nova victima sistar,
     Casura ad patrios sanguinolenta pedes.
 115Ultima plectendae libes pater oscula natae,
      Lenibunt poenas scilicet illa meas.
Forsan et adjicies jam formidabilis ense:
     Quod facio, constans filia, perfer opus?
Quem prius ira tulit, pietas nunc sustulit ensem;
      120Ammonibus^[6] gravis hic, hic tibi mollis erit:
Viderit iste Deus, qui nunc mea pectora versat
     Atque umbrae placidus fit precor ille tuae.
Forsitan ista refers, lacrimis tingentibus ora,
     Et gemitu medios impediente sonos:
 125Ipsa ego disponor; reditumque ad patria tecta
     Apparo, tecta oculis mox rapienda meis.
Interea Nymphae, charaeque valete sodales,
     Admisse memores sed tamen este mei.
Excurrisse domo, nimium fatale puellis:
      130Altera Jacobias^[7], altera plector ego,
Hoc ades o Thamarilla^[8], meis comes addita fatis,
      Et fida sepeli corpora caesa manu.
Tu quoque postremis consors ploratibus Aegle^[8]
     Huc confer lacrimas, ultima dona, tuas.
 135Pluraque vaticinor; venient huc moesta, puellae,
     Agmina, Galadii flosque decusque soli:
Pars calatho violas, pars candida lilia fundet:
     Pars teneri sparget nostra sepulcra rosa,
Quaque per umbrosas valles protenditur Hermon^[9]
      140Ibitur in tristes, annua festa^[10], choros
Tympana pulsabunt, male quae pulsavimus olim:
     Conveniunt fatis scilicet illa meis.
Populus est illic denso pulcherrima ramo;
     Illa meum scripto cortice nomen habet.
 145Popule, vive precor mea post quoque funera: quamvis
     Tristior atrata conspicienda coma.
Quaeque udo inscripsi funebria carmina libro,
     Fac crescant titulis officiosa meis,
Atque utinam sylva quoties spatiabitur illa,
      150Scripta Manassaeus^[11] perlegat ista nepos.
Jephtias infelix, florenti nubilis aevo,
     Concidit ad patrios victima caesa pedes.
Fecit et hoc genitor, fecit quoque filia: causam
     Haec necis occursu praebuit, ille manum.
 

Notae

1. Galaad regio trans Jordanem, ipsiusque terrae promissae limes. Ad orientem, montosus, ac nemorosus: quem Jephte e tribu Manasse oriundus incoluit, unde et Galaadites dictus est.
2. Praefica apud antiquos mulieres erant conductitia ad lamentabilem cantum ciendum in funeribus.
3. Abramides Isaac ab Abramo, sive Abrahamo patre ita dictus.
4. Gen. 22.
5. Maspha sive Masphath, regio trans Jordanem, ad radicem montis Hermon Jephte patria, Judic. 11.
6. Ammon, unde Ammonitae populi erant Israelis adversarii, ex Loth et minore ejus filia oriundi, quos Jephte profligavit.
7. Jacobias, Dina a Jacob patre ita appellata: qua progressa ad Ludorum spectacula, a Sichemo Hemoris Hevas principis filio oppressa est. Gen. 4.
8. Thamarylla et Aegle pro nominibus sociarum filiae Jephte hic sumuntur.
9. Hermon mons Galaaditidi regioni adiacens, amoenis hinc inde vallibus.
10. Exinde enim (ait sacer Textus) mos increbuit in Israel, et consuetudo servata est, ut post anni circulum conveniant in unum filiasIsrael, et plangant filiam Jephte Galaaditae diebus quatuor, Judic. 11.
11. Posteri Jephtae ex tribu Manasse oriundi.

Epistola V.
Dorothea Theophilo.

Argumentum

Saeviente in Christianos Maximiano, ferunt Caesareae, Cappadociae oppido Dorotheam virginem extitisse prosapia nobili: quae, quid in hominem supra aeatem et sexum virtus posset, egregie ostendit; nam tum ab Apricio Praeside Diis sacrificare juberetur, eo usque processit, ut nec deliciis, nec suppliciis tentata, a fide recesserit. Et vero inter cruciatus dixisse affirmant, eapropter tormenta nihil se habere: quod iis videlicet, aditus sibi in coelestes hortos at vireta patesceret, ubi pomis at rosis deliciaretur. Cum autem id temporis, utique Februario mense, aspero gelu solum rigeret, plures id joculari risu excepere: quos inter Theophilus juvenis Causidicus dixisse fertur: Transmitteret ad se, quas jactabat hortorum delicias ac fruges, si veras. Adpromisit Dorothea. Quare jam capitis damnata, cum ad supplicii locum raptaretur: Angelus Ephebi in habitu cultuque recentes ei rosas ac poma obtulit. Illum ergo Dorothea cum hac Epistola ad Theophilum mittit: adhortans, uti ex munere reddito, fidem ipse quoque capesseret: quod & fecit, adeoque constanter, ut et mortem pro eo (Dorotheae exemplum secutus) eodemque die, quo ipsa capite plexa est, generose ac fortiter obiverit. Surius Tom. I. Martyrol. Rom. 6. Febr.

SYMBOLUM.

 
Theophilus ad oblatam rosam sine mora in Dorotheae fidem concedit, ex Fuco mutatus quasi in Apem; quam scripsit Plinius lib. 21. cap. 11. rosis maxime allici & delectari.

---

— — — Tantus utrinque

Urget mellis amor.

---

Quae nova Theiophilo transmittit charta salutem,
    Dorotheae casti pignus amoris habet,
Perlege quodcunque est, & aperto tange canistro
    Elysias inter mitia poma rosas.
 5Neve reformides hybernae tempora brumae;
    Neu dicas magicae, quod damus, artis opus.
Pone metum; tortis hic nulla venefica rhombis:
    Saevaque; Thessalico^[1] carmine fallit anus.
Esto, aer gelidis Aquilonis inhorreat alis,
     10Duratamque alta sub nive claudat humum.
Hoc terrae vitium est: facies nitet altera caelo
    Nec nive, nec duro laeditur illa gelu.
Illic purpurei circum pascuntur Amores,
    Vernaque pacatis otia rebus agunt.
 15Illic perpetuo vestitur gramine campus,
    Nec riget excussi spina relicta rosa,
Credere si dubitas, quae mittimus inspice poma,
    Quaeque tibi Angelica dona feruntur ope.
Nam quid ego sileam? capitis damnata trahebar,
     20Inque meis oculis lictor et ensis erant.
Cum subito cuneos inter, turbamque frementem
    Aliger aspectus constirit ante meos.
Candida vestis erat, picto circumdata lymbo,
    Arte velut Phrygia^[2] sutilis ornat acus.
 25Aurea subductam mordebat fibula pallam,
     Qualis ad excursus pingitur ales Amor,
Lactea frons illi, compti sine lege capilli,
     Transierat pomi fusus in ora rubor.
Et prior ille mihi dubitanti scribere, dixit,
      30Scribe: dabit victas id tua jura manus.
Novimus hunc; plus est quam nomine^[3] notus amator.
     Mollia pacatae femina mentis alit,
Utque iit hoc verum (quantum reminiscor) habebas
     Jam tunc ora sacro nomine digna tegi.
 35Da veniam, primae si scribimus acta juventae:
     Forsan et hic aliquid, quod juvat, esse potest.
Vix mihi bissenas messes numeraverat annus,
     Cum prima incipiens corda momordit Amor.
Nec malus ille fuit: caelesti scilicet arcu
      40Quae mihi distrinxit tela, salutis erant.
Ex hinc foeminei coeperunt taedia cultus:
     Taedia singultu saepe notata meo.
Nil mihi cum speculo, cultu formosa videri,
     Ista inter multas ultima cura fuit.
 45Clausa domo, laterique latus conjuncta parentis,
     Davidicam^[4] didici sollicitare chelym.
O quoties medios rupi singultibus hymnos:
     Verbaque per lacrymas haec sonuere meas!
Urimur, o Jesu! carpunt praecordia flammae
      50Inque tuos thalamos me sacer ardor agit.
Quando erit, ut niveis Hymen cireumstrepat alis,
     Meque tibi casto foedere jungat Amor?
Audierat mater: feliciter ureris, inquit,
     Filia; sed monitis cautior esto meis.
 55Tuta late; juvenesque procul vitare, memento:
     Et cave Theiophili nomine quisquis erit.
Ut formae illicium, speciosaque nomina gestet;
     Adversum Christo subdolus urget iter:
Credis et hoc nobis? optavi supplice voto,
      60Ut tuus ex vero nominis esset honor.
Falleris, adjeci; quem nobis rere timendum,
     Adde morae modicum, mater, amandus erit.
Nomina^[5] junguntur, quondam jungemur & ipsi.
     Sic meus hinc nobis omnia captat Amor.
 65Ludor: an adversis incumbis navita remis?
     Inque necaturas praecipitaris aquas?
Quo ruis infelix? quo te malus abripit aestus!
     Siste ratem, vento non volat illa suo,
Verbosas lites, clamosa negotia tractas,
      70Censerique ista primus in arte cupis.
Quid tibi cum caulis, causa si deficis una,
     Quae rigido sursum discutienda foro est:
Mitte malas lites suntne ista negotia tanti,
     Ut, dum alios servas, ipse perire velis?
 75Inspice: sanguinea pendentis ab arbore Christi
     Quae nova concipias jura, volumen habet.
Nec tibi turpe puta, Christum coluisse: cruento
     Quantumvis trunco vile pependit onus.
Turpe Jovem coluisse fuit: cui turpiter usto
      80Cum Veneris placuit crimen, adulter erat.
Scilicet in stuprum simulato arsisse juvenco
     Dicitur, et nivea factus adulter ave^[6].
Vincimus? an monitis necdum tractabile pectus.
     Duraque quod filicum robora vincat, habes?
 85Christe, tuo tinctas rupisti sanguine cautes:
     Unum non poteris perdomuisse virum:
Theiophite ah! quid ages? quae mittimus, inspice poma,
     Ingrati maculi pectoris illa rubent,
Caetera quid referam? jurantia scribere verba
      90Pene animus malo, quo caperere, fuit.
Sic quondam inscripto Cydippe^[7] prodita pomo,
     Venit in Idalias praeda cupita plagas.
Haec ego vel cultro, liquido vel desuper auro
     Scripsissem faustas inter habenda notas.
 95Dorothea, hoc juro: vanas Jovis execror aras
     Quodque colis Numen, hoc mihi Numen erit.
Jura licet contra moveas: laudata redirem
      Te conservato si rea fraudis agat.
Scilicet est aliquid, meditatis fraudibus uti;
      100Si, quem tu fallas, perdere nolle fuit.
Interea dum scribo,fremit mugitibus aer;
     Excussa est gremio littera pene meo,
Quid facis, o Borea? violentos comprime flatus,
     Si nescis, una plus mihi parte noces.
 105Justa peto? motam retinet moderantius auram
     Annuit et votis mitior ille meis.
Quin etiam obducto scribentem velat amictus
     Aliger, et coeptum perfice, dixit opus
Nil tibi sic venti, quamvis per nubila currant,
      110Officient, pluvia nec gravis imber aqua,
Theiophile, ah! quid agis? nullum sit in omine pondus:
     Frangor, et articulo dextra tremente labat.
Nimirum quoties mihi nomen Apritius exit;
     Terreor, et tacitus succutit olla pavor.
 115Nempe tibi si fingis aprum, truculentior illo est:
     Fulmineo quamvis dente timendus aper.
Hic gladios, hic tela rotat, tonat igneus ore:
     Hic, quo te possis, perdere, fulmen habet.
At cur haec paveas? cur lethi territus umbra
      120Castra fugis, primo vix bene tacta pede?
Femina si potui ferrum superare tyranni,
     Tu vir ad exiguas commoveare minas?
Pone metum: nostris mersus cervicibus ensis,
     Idem acie posita jam tibi mollis erit,
 125Forsiran et victrix adero cervice cruenta;
     Ocurramque oculis umbra benigna tuis.
Theiophile, ecquid adhuc dubitas succedere? dicam:
     Purpureis halat semita tota rosis.
Quacumque ingredior, rident caelestia Tempe,
      130Laetaque perpetuo gramine floret humus.
Da mihi te socium; dextram committe sorori
     Frater, et aeterni foederis adde fidem
Hic ubi constiteris; non sunt mendacia, dices:
     Ille locus fuerat sanguine dignus emi.
 135Scribere plura cupit, quo nunc tibi scribimus, ardor:
     Sed brevis, heu! fati praepedit hora mei.
Dextra tenet calamum, sed nudo lictor in ense
     Imperat abrumpi, quod modo tractat opus,
Imperat et collo sparsos deducere crines;
      140Ne sistant gladii percutientis iter.
Nuda humeros, genibusque minor, nova victima caeli,
     Libratam expedio mox ferienda manum,
Haec est Dorotheae tibi nunc scribentis imago:
     Caetera qui scribat, ferreus ensis erit,
 145Atque utinam mortis nostrae spectator adesses,
     Inque tuis oculis exigeretur opus!
Ut pius es, placidamque foves sub pectore mentem,
     Spectares madidis funera nostra genis.
Et (puto) suspirans ipso mucronis in ictu;
      150Quae cadit, (adjiceres) vivere digna fuit.
Vivere digna quidem, sed dignior ense recidi,
     Sicque Deo fusos evoluisse suos.
Quod precor, hoc summum est, det ut oblita caede papyrus,
     Haec tibi sanguineis verba legenda notis.
 155Lacte^[8] olim caeli modo limina sanguine rorant;
     Quo noster praeiit calle sequendus Amor.
Dorothea hac ivit et hac penetravit eadem
     Theiophilus: dux haec funeris, ille comes.
 

Notae

1. Thessali Graeciae populi, incantationibus at veneficiis olim famosi.
2. Phryges minoris Asiae populi, pingendi acu olim peritissimi: unde et similium vestium artifices Phrygiones appellati.
3. Theophilus, id est, amans Deum.
4. S. Hieronymus Psalmos Davidicos valde Virginibus commendabat: hinc ad Laetam de institutione filiae, Turpia inquit, verba non intelligat, Cantica mundi ignoret: adhuc tenera lingua Psalmis dulcibus imbuatur.
5. Theophilus, id est, amans Deum, uti supra annotavi; Dorothea vero, id est, donum Dei.
6. Poetae fabulantur, Iovem in taurum transformatum Europam Phoenicum Regis filiam, et in cygnum Ledam Laconii Regis uxorem corrupisse.
7. Cydippe Virgo astu Acontii, se illi in uxorem pacifici visa est perlecto carmine, quod pulcherrimo pomo Acontius inscripserat: hi autem duo versus inscripti traduntur:
   Juro tibi sane per mystica sacra Dianae,
   Me tibi venturam comitem, sponsamque futuram.
8. Lacteus orbis sive circulus, quem Graeci γαλαξίαν vocant, a lactis candore, sive stellis albicantibus. De quo Ovid. I. Metam.
   Est via sublimis coelo manifesta sereno,
   Lactea nomen habet, candore notabilis ipso.

Epistola VIII.
Ursula Cordulae.

Argumentum

Ursula Dionoci Cornubiae regis apud Britannos filia, cum instructa classe ad Armoricos, Galliae populos,, qua oceano Occidentali alluitur, navigaret: secumque undecim millia Virginum duceret, contractis ibidem nuptiis, populum plusquam virorum facitura; alio derepente, seu maris aestu, seu potius Dei providentia, navigationis cursum et consilia divertit. Quippe naves vi tempestatis ejectae ad littus, qua Germanico mari Rhenus fluvius se affundit: cum in Molgam Pictorum, et Caunum Hunnorum piratas ad duces incidissent; gravis subito dimicatio coorta est: illis impure et hostiliter , his vero fortiter pro pudicitia, et fide certantibus. Quo factum, uti ad ferrum usque (dum utrinque pertinacia bellum geritwur) imo et ad internecionem res processerit. Cum autem has inter Virgines Cordula reliquis meticulosior sese pugnae et martyrio subduxissst; idque Ursula jam caelo cum Sodalibus recepta comperisset: hac Epistola illam ad constantiam hortatur. Quocirca adductis in medium palmis, quas reportarunt, hortatur, ut quam primum hostibus generose se prodat, neque oblatam arreptamque victoriae laurum, sibi aut eripi, aut in manibus effringi patiatur. Quod, utique die insequenti, ut optaverat Ursula evenisse scribit Baronius Tom. 4. Annal. Martyrol. Rom. 21. Octobris.

SYMBOLUM.

 
Ovem viridi ostenso ramusculo allici trahique solitam scribit D. August. Tract., 26. in Joan. CORDULAM inspice, et haec virentibus Sociarum palmis attrahitur, ut impavida se morti offerat. Quam vere utrimque:
 
 

---

Suaviter et fortiter

---

 
Ursula mittit ovans de tot modo millibus uni:
     Caetera felici funere turba jacet,
Fallimur, ah! summa caeli micat aurea turri:
     Cui modo desertae scribimus, illa jacet.
 5Perlege, quid dubitas? caelestes inspice laurus,
     Quodque auro scriptum nunc tibi venit opus.
Nempe niger, castam calamo tingente papyrum
     Quo premitis, caelo non fluit iste liquor.
Omnia luminibus, vel puro scribimus auro,
      10Quae tabo fusus scripserat ante cruor.
Cordula, quo raperis? juvat hic edicere casus,
     Castaque Virginea praelia gesta manu.
Soluerat a portu ventis elata secundis
     Foeminea Armorico classis itura mari,
 15Jamque ferebatur remis, velisque per aequor
     Perque fatigatas fortior ibat aquas.
Aeole, conclamo: fugientes siste carinas:
     Quem cupiunt naturae, non ego, ventus agit,
Ventus agit nautis aptus, non aptus amanti
      20Candida servandae signa pudicitia?
Vana peto, precibusque meis obmurmurat Auster.
     Et nimium placida prosperitate nocet.
Fors aderat Divae effigies quod puppe ferebar,
     Ut facilis dubio duxque comesque mari.
 25Saepius hanc supplex, quo nos averteret aestus,
     Sum prece, accensis devenerata focis.
Odimus ah! thalamos; Virgo, da funera, dixi;
     Funeribus jungi noster anhelat amor.
Irruat in classem Boreas, notusque procellis
      30Africus, et mediis cymba dehiscat aquis.
Dulce erit, effracta pelago sub sidere puppe,
     Obruat impuras quo Cytheraea faces.
Audiit, et subito discussam turbine classem
     Littore ab Armorico ventus et unda tulit.
 35Pro thalamo in gladios et funera mittimur omnes,
     Qua prope Rhenanas^[1] dividit aequor aquas.
Hunnorum^[2] hic acies, Pictorumque^[2] emicat ensis,
     Et plusquam pictos exhibet ille metus.
Bella movent; missis resonat clamoribus aether:
      40Praedaque carnivoris cedit ovile lupis.
Prima ego, quid frustra saevis, o barbare, dixi:
     In nos non blandus, ferreus esse potes.
Haec ubi: vibratis densantur funera telis
     Et nova littoream victima plangit humum.
 45Pars ferrum media capulo tenus excipit ulna.
     Pars minor abscisso vertice caesa cadit.
Est, cui districto patuerunt pectora telo:
     Est, cui virgineum transiit hasta latus.
Erubuit Rhenus tumidusque a sanguine nostro
      50Currere purpureis in mare coepit aquis,
Forsitan hoc aliquis, dum captat arundine pisces.
     Vidit et incoeptum dextra relinquit opus.
Hoc igitur terris: agitur res altera caelo?
     Illic, quae meruit praemia, quaeque refert.
 55Palladia^[3] accepto micat ille pulchrior ostro;
     Hic Saulae^[3] graditur juncta Britulla ^[3] comes;
Vidimus et lauros, sacro quas Marte relatas,
     Verenae^[4] divus suppeditabat Amor.
Quid reliquas memorem, nivei quas codice libri
      60Spectavi rutilis emicuisse notis?
Cum tamen evolvo, spatium sine nomine vidi?
     Nimirum summae funeris una deest
Fert male castus Amor jacturam mortis in una;
     Et queritur factum sanguinis esse parum.
 65Cordula, quid dubitas? metus hic tib saevior hoste est:
     Heu! ubi, quam dederas in mea jura fides?
Flesti discedens: flentemque animasse recordor;
     Cum mihi coepisti sic prior ore loqui.
Ursula, quo rapimur? thalami quid quaerimus ignem?
      70Ignis hic aequorea plus mihi friget aqua.
Quam modo pro thalamo vellem succederet ensis!
     Virgineas caperent casta sepulcra comas.
Hoc dixisse fuit: primo tamen agmine cedis:
     Solaque detractas fortia bella pati.
 75Ima puppe lates, quo te timor egit inertem:
     I nunc, et cupidae nomen amantis habe.
Credor in hoc etiam? dum nos proscindret hostis.
     Huc illic media nave cucurrit Amor.
Cordula, quid latitas? cur sic bellum effugis inquit:
      80Jam Sociae palmam quam modo perdis, habent.
Saevierant hostes, defunctaque corpora bello
     Tingebat fusus semisepulta cruor.
Candidus emicuit rubris exercitus alis,
     Et tenues vitae; caetera nubis erant.
 85Ducimur extemplo magni sub tecta Tonantis.
     Et Virgo castas excipit ipsa nurus.
Ardua luminibus clarescunt atria, et auro
     Cuilibet accincto lampades igne micant.
Vulgus Hymen Hymenaee canit; pars, Io triumphe:
      90Pars liquidum accenso thure vaporat iter,
Quaeque prius rigido tractarunt praelia ferro,
     Exornat fortes aurea palma manus,
Nec deerunt terris sua gaudia: nempe supersunt
     Mittenda in varias ossa verenda plagas
 95Credis et hoc? maduit nostro quae sanguine tellus,
     Alterius^[5] nunquam funeris hospes erit.
Ergo age, rumpe moras, vanumque expelle timorem.
     Ad sua te revocat praelia castus Amor.
Quin et venturi felix certaminis augur.
      100Dimidia pinxit nomina scripta nota.
Cor pinxit: reliqui fac nominis ordo sequatur:
     Fulgeat aurato Cordula tota libro.
Sic erit: impatiens Amor aureus emicat astris,
     Qua tinxit liquidas barbarus hostis aquas.
 105Quid? quod et ille tibi chartam, laurumque virentem
     Deferet, ut palmae nuntia certa tuae.
Nec mora, consistens tepefactae sanguine ripae
     Concinet Elysia fortia (vocabulum deest?) tuba.
Cordula Virgineae plusquam millesima turbae
      110Pars decies, domito laeta pavore redit,
Plaudite hic reduci, geminavit Cordula festum:
     Paverat illa minus, fecerat illa minus.
 

Notae

1. Rhenus fluvius Coloniam Agrippinam alluens, indeque circa Batavorum fines in tria cornua divisus, totidem ostiis in Germanicum Oceanum influit.
2. Hunni et Picti piratae, qui Virgines in fide et pudicitia stabiles contrucidarunt: ad hos sit allusio in versu.
3. Nomina quarundam Virginum, quae cum Ursula martyrium subiere.
4. Verena cum Essario juvene consanguineo navigaverat; quem et ipsa in caede pavidum verbo exemploque animavit, impulitque ad mortem fortiter obeundam. Lib. 4. Revel. S. Elisabethae Virg. c. 2.
5. (omissa est nota?)

Finis Libri primi.

Liber II.

Epistola I.
Aglaë Bonifacio.

Argumentum

Aglaë Romanas inter nurus formae elegantia ac divitiis praepollens, cum primam juventam Bonifacii (quem ut oeconomum domi alebat) amoribus atque illecebris implicuisset: vita in melius mutata, conquirendis diligentissime Martyrum reliquiis operam suam, et opes locare coepit. Igitur Bonifacium, tradita illi ingenti vi pecuniae in Ciliciam misit: regio haec est minoris Asiae, ubi Simplicianus Praefectus quotidiana in Christianos ferocia exasperabat. Verum cum diutius illic, quam abiens promiserat, haereret: hanc ad eum Epistolam scribit, in qua conqueritur de nimia tarditate. Cum autem inter scribendum edocta fuisset ab Angelo, Bonifacium fidei Christianae accusatum attineri in carcere, eundem ad constantiam et martyrium hortatur. Inter alia vero illud maxime rogat, uti corpus suum Romam deferri curet per suos: quod ipsum quoque comitibus.ac famulis, qui cum eo discesserant, sedulo commendat. Nec spes ea, et votum frustra fuit. Quippe Aglae et Bonifacii corpus recepit, et eidem templum ac sepulcrum, prout ante voverat, magnificentissimum condidit: delecta sibi ad ejusdem Martyris corpus sepultura. Surius Tom. 3. Martyrologium Rom. 14. Maji.

SYMBOLUM.

 
Excifam trunco arborem abs radice nouo virgulto pullulare vides? Et vides Martyrem in funere validum, ipsa videlicet injuria lucro, et gloriae cedente. Quocirca recte illi attribuas, quod arbori Lyricus vates Lib. 4. Ode 4.
 
 

---

                Ab ipso Ducit opes, animumque ferro.

---

 
Gratulor, incolumi Cilicas adiisse carina:
     Plus aequo reditum sustinuisse, queror.
Scilicet hunc primo signarat Cynthia cornu,
     Et prope jam plenis tota refulsit equis.
 5Quidquid id est, paterer; si, pro quo mitteris isthuc.
     Quis mea, nescires, pectora torquet amor.
Ah! nimium mora longa mihi, quae gaudia differt.
     Et figenda sacris oscula Martyribus!
Accidit dubius nostris moeroribus angor,
      10Quae possit tantae causa subesse morae.
Quid statuam ignoro: vetuit fortasse quod opto
     Miles? an istius nil ibi mercis erat,
Non semper leporem capias, venatibus apta
     Quamquam adigas celeres per juga summa canes,
 15Saepeque nec piscem; quamvis humentia lina,
     Et tibi piscosis pendeat hamus aquis.
Fallimur, o! Tarso^[1] quam primum es redditus urbi,
     Ille locus tabo sanguinolentus erat.
Interdum timeo, quamvis exosus utrique,
      20Ne te foeminea compede nectat amor.
Ah! peream potius, quam me haec injuria laedat
     Dicar et infido foemina lusa viro,
Quid? damnata prius rursum te praelia vincant?
     Et quod jurasti, ventus et aura feret?
 25Tune peregrinae dum fors blandiris amicae,
     Dissipet illa meas, quae male dantur, opes?
Dona ego transmittam; donis peregrina fruetur?
     Vilior & turpi pellice Martyr erit?
Quid facis? heu! castae frustra operare sorori?
      30Cor dolet, atque ira mistus abundat amor!
Quid tamen haec moveo? melioribus uteris armis,
     Et spolium de te nulla Cilissa^[2] tulit.
Utque si hoc verum, clausa servatur in arca
     Promissa testis scripta tabella tui.
 35Hactenus insanisse sat est (hoc pagina signat)
     Turpiaque Idalio colla dedisse jugo.
Hoc, Aglae voveo nullus, qui pectora nobis
     Quam Christi posthac ignis adurat, erit.
Haec ego dum relego, scriptae do basia chartae,
      40Saepe sono tenui, dico; tabella, places.
Neu dubitem, subito praeterquam murmure famae
     Constitit Angelico teste relata fides.
Ut vidi, ut sensi pavidum sub sidere pectus!
     Mobile sic placidis sternitur aequor aquis.
 45Vincimus, exclamo: quem coram cernimus Ales
     (Nec fallor) palmas praecinit ille tuas,
Hic rate te Cilicas tetigisse fideliter oras;
     Et Tarso exceptum, nuntius Ales ait.
Ardua prostabant furnis tabulata theatris,
      50Moestaque sanguineo pegmata structa foro.
Circum ences, cultrique; ferus circum undique lictor;
     Et nova sub gladio Victima Martyr erat.
Ausus es amplecti, pulchroque fluentia tabo
     Pectora, complexu pressa fovere tuo.
 55Quin etiam tepidum labris suxisse cruorem
     Diceris, et sacris erubuisse notis.
O! mihi qualis eras hoc timidus murice: talis
     Fac redeas; Aglae congruit iste color.
Aliger hic contra; faciet Bonifacius, inquit:
      60Et novus effuso sanguine Martyr erit.
Martyr eris? vellem tecum licuisset adire
     Sic bene casaro victima juncta forem.
Quin melius fosso flueret de pectore sanguis.
     Quam lacrima in culpas rursus itura meas!
 65Et mihi sunt vires, structo concurrere ferro:
     Plus me, quam quisquam crederet, urget amor.
Nil moror aut dentes ferrati pectinis, aut quas
     Lictor suffossis unguibus urget acus.
Nec pice, nec rutilo succensos igne lebetes
      70Cor pavet, aut quidquid Praesidis ira coquit.
Interea quoniam te solum haec praelia poscunt,
     Incipe, sed forti; bella movere manu.
Perfer et obdura: metuendae cuspidis hastas.
     Mollia ceu plumae verba, portat Amor.
 75Quin facito ut dicas quoties mucrone Satelles
     Saeviet; hoc Aglae jussit obire modo.
At potius Christus jussit, fusoque cruore
     Suscitat ignavas ad sua bella manus.
Quod si forte tibi reddatur Epistola, quando
      80Lictores inter sanguinolentus eris:
Hanc cupiam tepido perfundi sanguine: pactam
     Adstruet haec melius rubra litura fidem.
Ipsa ego cum manibus, labrisque adpressero, dicam:
      Pro Christo fusus quam bene sanguis olet!
 85Interea famuli comites, quos misimus una,
     Este, precor, vestne turba fidelis herae.
Compolsitum corpus Bonifaci insternite puppi,
     Quam Phrygia illusus vestiat arte tapes.
Addite purpureis carchesia candida velis.
      90Perque ratem liquidus munere fudet Arabs.
Ut venti aspirent, remis quoque pellite navim?
     Et facite, ut modici denatet illa mora.
Ipsa ego procurrens, qua se Tybris^[3] ostia pandunt,
     Spectabo placitae signa notamque ratis.
 95Et quaecunque procul venientia, videro vela?
     Vela tamen rubea conspicienda nota:
Clamabo, meus est navi Bonifacius ista:
     Jam vehitur Martyr, qui prius emptor erat.
Nec mora, votivis ardebunt cinnama flammis;
      100Ibit et in longas excita Roma vias.
Cum prope constitero, sacros affusa per artus
     Adjiciam modici talia verba prece:
Da veniam, frater; caeloque recepte sororem
     Respice, et aeterna foedera junge fide.
 105Jactabas abiens te Martyra; risimus illud:
     Corrigitat risus exitus ipse meos.
Nec deere votis sublimibus alta columnis
     Templa, tibi Paria construet arte labor.
Ardebunt illic prascindae lampades auro,
      110Inque laboratis thura cremata focis.
Tunc tibi subjiciam, Bonifaci, has incole sedes,
     Sed mea fac tecum molliter ossa cubent,
Quin etiam inscripto lucentia marmora versu
     Ultima defuncti Martyris acta ferent,
 115Siste, Viator, iter: jacet hac Bonifacius urna
     Occubuit Martyr, qui prius emptor erat.
Hic Aglae vicina, fuit peccasse quod olim,
     Corrigit hoc tumulo frater, et illa soror.
 

Notae

1. Tarsus urbs Ciliciae caput, ubi Bonifacius a Simpliciano praefecto primum captus, tum deinde martyrio affectus est.
2. Cilissa, mulier e Cilicia ortu.
3. Tyberis seu Tybris celeberrimus Italiae fluvius, qui urbem Romam praeterfluens, exinde duobus ostiis modico spatio diremptis, in mare mediterraneum evolvitur.

Epistola II.
Anthusa Chrysostomo.

Argumentum.

Ioannes cui cognomentum Chrysostomo, ob auream in dicendo facundiam inditum fuit, cum sanctioris vitae desiderio teneretur: deserta Antiochia et forensibus negotiis, ubi viduarum causas agitabat, matrem viduam ac sororem juvenculam relinquere statuit. Quod cum fecisset imo et in abditiora quaedam loca penetrasset, asperioris vitae gratia: ejus soror, quam hic ex matris nomine Anthusam sive Anthusen vocamus, hanc ad illum Epistolam scribit. In qua primum matris orbitatem et lacrimas suas exponit: tum deinde in nimias ejus corporis afflictationes invehitur: rogans ut sibi temperet, seque cogitet non solitudini, sed publico natum esse; unde et sibi Chrysostomi cognomentum adsciscere aliquando debeat. Quamobrem hortatur, ut relicta solitudine quam primum Antiochiam, ad rerum magnarum captandas occasiones revertatur. Metaphr. Niceph. lib 3. c. 2. Martyrol. Rom. 14. Septembris et 17. Januarii: quo die Translationis ejusdem festum praecipuo cultu observatur.

SYMBOLUM.

 
Ut leonem Chrysostomus cruce in terram depacta domat: ita et ipsum morbus; pertinacior. Nam ex eo secessum? publico mutare cogitur, exinde Chrysostomi nomen concionando habiturus. Adeo, hic quoque verum quod sane (?) quidam dixit: plumbeam esse sanitatem, morbum aureum. Sive quod Poeta cecinit:
 
 

---

Dant vulnera vitam.

---

 
Quos questus, germane, dolens fert pagina, mittit
     Hos tibi eum chara matre relicta soror,
Tesqua petis certe viduis invisa, diserto
     Ante quibus studio mite levamen eras.
 5Profuerint doctae quidnam, modo scimus, Athenae:
     Ut fugerent, solos erudiere pedes.
Qua prodesse parens voluit, male proditur arte,
      Et patitur telis vulnera facta suis.
Quo fugis, ah frater: cur sic modo deseris urbem?
      10Et saxa(?) sylvosis rupibus antra petis?
Si lacrimas quaeris, latebra male quaeris in ista:
     Exhibet has animi nuntia charta mei.
Collige, sic melius qui nobis depluit imber,
     Inque tuos vultus, et tua saxa cadat.
 15Interea quae prima sequar, vix anxia novi:
     Multa dolenda soror, plurima mater habet,
Illa mihi nuper lecto subnixa jugali
     (Forsitan at vobis excidit iste locus)
Singultus ducens, oculis quoque tristior udis
      20Materno tales edidit ore sonos.
Durus(?), Anthuse, frater tibi: durior idem
     (Fas sit vera queri(?)) filius iste mihi est.
Nempe Secundiadem^[1] mentitur nomine: nobis
     Dum vixit conjux, ille Secundus erat,
 25Ille Secundus erat, quo fortunata marito
     Perstabat patriae forsque decusque domus
Laedimur, Anthuse, potuit succurere frater:
     Sed mihi quam dederat, prodidit ille fidem.
Confiteor , volui retinere; at abire volentem
      30Nec potui lacrimis continuisse meis.
Addidimus precibus thalamum quoque: nempe sedebam
     Quo me nunc thalamo, nata sedere vides.
Indeque suspirans multoque interlita fletu,
     Admovi validas in mea jura preces.
 35Ibis? et o cui me miseram, cui nate, relinques.
     Desertae posthac quis mihi fautor erit.
Quas ego tunc lacrimas, quae non suspiria fudi!
     Quam patuit curis area lata meis!
Constitimus tamen: et curarum pondera, pro te
      40Maternus viduam ferre coegit amor.
Saepe mihi quando thalami simulacra redibant
     Tolle tuas, dixi, pronuba turba faces.
Qui mihi natus adest, vultuque animoque parentem
     Sustinet: ille mihi conjugis instar erit.
 45Fallimur, heu nimium! conjux prius orba marito,
     Nunc etiam nato deseror orba parens.
Fleste feros animos; puerum quo fovimus, uber,
     Non te tam duri pectoris esse sinit.
Da breve maternis spatium ploratibus; illos
      50Mox ubi desiero fundere, funus ero.
Corpore ab exangui, fugiunt viresque, colorque
     Vitaque plus justa dimidiata colo est,
Surdior ille tamen, faxo quoque durior omni
     Restitit, et potuit dicere triste vale.
 55Dixerat haec: gemitus successit; flevimus ambae.
     Si me amas, lacrimas finge videre meas.
Sr me amas (nec enim solita meus ire moratur
     Lege dolor) lacrimis dum capiare meis.
Quid? quod et hae nobis plus uno flumine currunt?
      60Has profugus frater, has mea damna movent,
Nam quid ego referam crescentia prima juventae
     Tempora, praeceptis instituenda tuis?
Quid Paphias artes memorem, queis saepe doloso
     Protulit in salebras tractus ab hoste pudor?
 65Nos sumus imbelles, doctas neque, frater, Athenas
     Vidimus, aut Pauli grande tenemus opus.
Tu mihi dicebas: (memini) soror optima, cautum,
     (Livet iter glacie) ferre memento pedem.
Quam sapies! pietas si casta instruxerit annos,
      70In tua virgineas ferre sepulcra comas!
Confiteor, verba haec animum movere sororis:
     Castaque jam nobis tela vibrabat amor.
Quid tamen hoc prodest, si te privata magistro,
     Quid faciam ignorem, quodve sequamur opus,
 75Interea dum lentus abes, servatur imago
     Tradita, fraternas pignus amicitiae.
Lilia stant circum pictis fulgentia limbis:
     In medio magnae Virginis ora nitent.
Hanc specto, teneoque manu, pressisque labellis
      80Solvimus in tales saepius ora sonos:
Diva, precor (quam saepe!) tuis qui militat aris,
     Frater, fac voto militet ille meo.
Quid procul excurrit? redeat: monstrabimus hostem,
     Clarior unde suo Marte triumphus eat.
 85Hic matris dolor est, timor hic meus: hostis uterque:
     Sed reditu fratris victus uterque cadet.
Sunt, quos ille domet tota felicius urbe:
     Plus et Orontaea^[2] quos bene tingat aqua.
Hunc repetit damnosus ager, qua Cassia^[3] circum
      90Stant juga, barbarico Numine sueta coli.
At forsan dum scribo, magisque magisque recedis,
     Antraque dumetis horridiora tenes.
Est rupes praerupta, cui specus accubat, isthaec
      Diceris invisi saxa subisse laris.
 95Hei mihi! quam vereor, ne sic novus incola saxi,
     Tam lapis evadas, quam lapis ipsa casa est.
Saxa super recubas: pluvio caput imbre madescis:
     Carpis et aestivum vertice nudus iter.
Adde, quod herbarum summas depascere frondes
      100Diceris, et gelidae nil nisi potus aquae.
Jam stomachi^[4] vis fracta labat, renuitque medelam;
     Heu! ne commissi poena fit illa tui,
Genua labant, macies exsuccos contrahit artus:
     Si videam, qui sis forsan, et unde, rogem.
 105Interdum timeo: mediis vagus incola sylvis,
     Ne fias rabidas forsitan esca ferae.
Quid tamen haec moveo? quid saevos ungue leones,
     Fulmineove truces dente veremur apros;
Te viso fugiunt, forsan squallore figurae:
      110Forte (putem) quod et his plus feritate noces.
Parce tamen: dolor illa movet, germane paternus
     Non sinit esse ubi tam fera corda vigor.
Exierat sylvis^[5] nuper leo dente cruentus,
     Vicinam late depopulatus humum.
 115Incultus squallebat ager; circumque jacebant
     Ossa cruentato semisepulta solo.
Ausus es ire tamen metuendaque bella ciere
     Stipite, transversa cui trabe robur erat.
Crux fuit una tibi, ferroque potentior ensis
      120Hanc panxisse, feram perdomuisse fuit.
Et fera praesensit, rugitu fassa dolorem.
     Strataque signatam corpore planxit humum.
At cruce depacta saevum stravisse leonem
     Quid juvat, in mores si redit ille tuos?
 125Qui tecum male saevii amor, leo dictur ille
     Maternas fibras diripit, ille meas.
Plura quid attexam? calamum lassata premendo
     Est manus, et vires subtrahit ipse timor
Matrem, nate, juva: frater succurre sorori?
      130Instant officio nomina bina tuo,
Non agitur de me tantum; majoribus angor:
     Sollicitat reditus publica cura tuos.
Aurea^[6] quid tituli laudumque insignia calcas?
     Et pergis longi Saxeus esse mora?
 135Morbe, veni^[7], profugumque reduc ad publica fratrem,
     Te sine jam proprii funeris auctor erit.
Cantabo reduci: morbi est haec palma; carendus
     Perpetuo frater, ni doluisset, erat.
 

Notae

1. Secundiades Chrysostomus hic dicitur, a Secundo patre: ad cujus nomen fit allusio.
2. Orontes fluvius Antiochiam alluens.
3. Casius mons idolorum cultu et superstitionibus famosus, quem Chrysostomus concionibus suis expurgavit.
4. Stomachi doloribus, quos in dia et frigida potu contraxerat, per totam vitam afflictatus est.
5. Ferocientem leonem sola cruce in terram depacta domat, et interimit.
6. Fit allusio ad nomtn Chrysostomi.
7. Joannes ob morbum Monasterium repetiit, indeque Antiochiam, ubi Presbyter concionibus habendis vacare coepit, tanta in dicendo eloquentia, ut jure Chrysostomi cognomentum sibi atterserit.

Epistola III.
Polydora Alexio.

Argumentum

Euphemianus et Aglaë, par nobile conjugum et patriciae apud Romanos nobilitatis, cum tandem ex matrimonio, post crebra ad Deum vota prolem tulissent, cui et Alexio nomen indidere: eundem jam adultum ad nuptias urserunt. Verum Alexius cum castitatis amore, simul ejusdem voto teneretur: neque interea parentum imperio refragari auderet: Polydoram, Virginem, cui formae ac morum elegantia supra natalium splendorem decus adfeсtebat, in conjugem admisit. Sed habet miras et innoxias fallendi artes divinus Amor, cui omnia ex commento licent. Quippe prima nuptiarum nocte, Alexius Polydoram pio dolo circumventam clam deseruit, satius opinans, ab igne longius recedere, quam apud eundem sedendo quotidie periclitari. Igitur Roma egressus, Edessam primo Syriae oppidum profectus est, ubi annos plures delituit. Cum autem ex ea urbe Tarsum Ciliciae navigaret, adverso vento in Italiam indeque Romam delatus est: obtento intrat paternarum aedium septa tuguriolo stipe victitans, ad obitum usque incognitus, miro sanctitatis et constantiae exemplo perseveravit. Interea vero temporis Polydora cum se ab eo derelictam lugeret, et frustra missis ad diversa loca nuntiis requireret: hanc Epistolam adjicit, ei per famulam reddendam, ubicumque locorum inveniretur. Porro in hac Epistola primum de ejus fuga conqueritur: tum luctum et angorem, quem de ejus salute caperet, exponit denique variis persuasionibus, id efficere studet, ut quam primum Romam, unde diffugerat, revertatur. Surius Tom. 4. Metaphr. Martyrologium Rom. 17 Julii.

SYMBOLUM.

 
Captivus hic Amor trahitur, quem frustra naturae affectio, ceu canis quidam importunior lacessit, allatratque. Quippe hunc Alexius ad paternos Lares reducit, sed ibidem veluti carcere afflicturus. Usque eo ut de utrovis vere dici possis,
 
 

---

Hospes, et exul.

---

 
Quam male nupta tibi mitto Polydora salutem,
     Sola mihi tribui te redeunte potest.
Luctus adest, et falsus amor pro conjuge vero:
     Materies Elegis sola relicta meis
 5Hei mihi! cur unquam socialia junximus ambo
     Foedera, promissa non coitura fide?
Cur ego non dixi, cum sponsum mater Alexim
     Obtulit: ille mihi (nolo) dolendus erit.
Utilis ah! nobis, et vates vera fuissem:
      10Nec biberet lacrimas noxque diesque meas!
Sed quaeror incassum: miror magis, omnia furto
     Seruisse, inque tuos officiosa dolos.
Nox erat apta fugae (memini) nam luna latebat
     Moerorem vultus fassa tegendo suos.
 15Stillabant pluvio pendentia nubila caelo:
     Dixisses nostris illacrimare malis.
Ipsa ego, quis credat? fueram tunc jussa precari,
     Pro facinus! precibus prodat ut ipsa meis:
Proder: namque preces inter mihi lumina somnus
      20Corripit: hic nobis (versus para altera invisibilis)
Nec mora, secedens sopitam linquis amantem,
     Suspensoque fugis patria tecta pede.
Quae tibi nunc patuit fugienti janua, quantos
     Heu! nobis ludus janua saeva tulit.
 25Debuerat rauco collidi cardine postes,
     Debuerat clausa porta manere sera.
Debuerant latrasse canes, famulosque ciere
     Nempe reus furti, sic fugitivus, eras.
Pro dolor! in nostram jurarunt omnia cladem:
      30Prodita sum multis una puella modis,
Excitor interea nostrumque vocamus Alexim:
     Nullus erat: resonant atria; nullus erat.
Protinus adducta sonuerunr pectora palma:
     Ora nec a lacrimis sicca fuere meis.
 35Quin et sopitae turbare silentia Romae,
     Perque urbis vicos impetus ire fuit.
Sed flentem socrus, flens acrius ipsa repressit:
     Saeviit occlusa tota procella domo.
Dum sic congemimus, famuli penetralia lustrant.
      40Quasque domus latebras, arcaque coeca tegit:
Neve putes Latiis id agi tantummodo terris:
     Longinquo certe quaereris orbe procul.
Misimus Aeoliam Thyrrhenaque^[1] littora circum
     Finitimis nulla est fama remissa locis.
 45Misimus et Solymen, et Solyme quoque nescia veri.
     Quas habitas terras? quo vagus orbe fugis?
Quis scit; an Edessae^[2]? servum quoque misimus illuc(?; male visibile)!
     Quamque tibi reddat, tradita charta fuit.
O! si quando tuae reddatur Epistola dextrae,
      50Perlege: fert animi nuntia verba mei.
Quo fugis infelix? cur sic me linquis, Alexi:
     Ne tua permaneam, quod mihi crimen obest:
Si tibi simplicitas visa est mea (vera fatebor:)
     Simplicitas justo digna favore fuit.
 55Si tibi virginitas placuit libata Tonanti:
     Virgineo potui vivere nupta thoro.
Caeciliae castos non ignoramus amores,
     Quaque tibi nupsit, Valeriane, face.
Quo fugis infelix? me mille pericula terrent,
      60Et vagus in curas pectora versat amor.
Est tabula appictum quae nobis exhibiet orbem
     Illo saepe tuas quaerimus orbe vias.
Prima statim subeunt oculos Tybris ostia: puppi
     Unde reor sine me tradita vela tuae.
 65Prospicio, tanquam fugientia vela viderem;
     Et retinet vultus ista tabella meos.
Saepius exclamo: nimis, o! velociter exit,
     Cymbaque Tyrrheno labitur illa mari,
Crudeles Venti, male tensis parcite velis:
      70Una deest numero, quam vehat ista ratis.
Quo properas fluctus inter periturus, Alexi?
     Cur sic insanae te male credis aquae
Consule, Tarsensi^[3] qui navigat aequore, Jonam;
     Ille tibi dicet, quo periturus abis?
 75Nempe fidem violasse nocet portumque subire.
     Perfidiae poenas exigit iste locus.
Quae vehit et crimen, quamvis patientior undae,
     Spe bibit falsas naufraga puppis aqua,
Flecte ratem, dum tempus habes, Romamque revise:
       80Hic reducem quae, te sospitet, uxor erit.
Talia nequidquam pictae fero verba tabellae;
     Et madet a lacrimis saepius illa meis.
Quidquid id est, picta dum sic male navigo charta;
     Te dubium pelagus, me mea Roma tenet.
 85Forsan et hic etiam quid agam, rescisse juvabit;
     Flemus; habes vitae facta, modumque meae.
Aut modo cum socru de te, fugitive, susurro:
     Quaeque tuum, miror, causa suasit iter,
Aut modo contrectant male coepti pignus amoris.
      90Corripio verbis haec tua dona meis.
Annule, quid fidum (dico) mentiris Alexim;
     Nil praeter vacuae murmura vocis habet.
Saepius hunc volui digito deponere; semper
     Hoc vetuit, constans qui tibi pugnat amor.
 95Ergo mihi de te nisi tantum injuria restat?
     Donaque pollicitis inferiora tuis?
Fallimur: & gemitus restant, lacrimaque per ora,
     Deque meis oculis in tua dona cadunt.
At tibi quam meliis caderent in pectus Alexi?
      100Mollirentque tuas in mea vota fibras;
Quid referam, quoties votiva supplico cera;
     Humescit lacrimis quaelibet ara meis.
Heu! quam dissimiles? dum tu male forsitan erras,
     Erramus puro per loca sacra pede.
 105Nam modo porticibus spatior, quibus addita moles
     Vaticana^[4] suis incubat alta jugis
Nunc propiora sequens, sacram properamus in aedem;
     Sive Sabina^[5], tuam; seu bona Prisca^[5] tuam.
Trans Tybrim interdum nostras quoque defero flammas,
      110Fons tibi non una Salvius^[6] exit aqua.
Nunc subiens templum gradibus sublime Mariae
     Exiguo dixi talia verba sono.
Deficimus, Virgo scis causam: fugit Alexis:
     Meque sine ignotas corripit ille vias.
 115Si face praeluces sulcantibus aequora nautis,
     Fac teneat portus haec quoque cymba suos.
Ipsa ego sum portus: neu fors nunc devia fallat,
     Lumen in aspectu nocte, diuque gero.
Interea patrii dum moestae occludimur aula,
      120Conveniunt matres, Romulidesque nurus.
Quid, Polidora, gemis? quin splendes murice, dicunt,
     Et tunica formae conveniente tuae?
Scilicet ipsa tegar saturata murice veste,
     Vix lacero panno tectus Alexis erit?
 125Ipsa comas pectam? pluvia caput ipse madescat
     Sponsaque sim sponso decolor usque meo?
Non erit hoc; squallore tuos imitata labores
     Dicar, et ista fugae tempora tristis agam.
Nec male jam coepi: moeret domus obsita luctu;
      130Atque intus speciem funeris esse putes.
Credor in hoc etiam? media jam psittacus aula
     Dedidicit solito tristior ore loqui.
Nempe meos gemitus suspiria nostra resumit:
     Et tanquam adgemeret, clamat: Alexi, redi.
 135O fugitive redi, si te caelestia tangunt:
     Si qua tibi pietas, o fugitive redi.
Si reditum excusas, latites qua parte, moneto?
     Illuc me cursu praepete ducet Amor.
Seu pedibus, carpenda via est, talaria nectet:
      140Seu mare sulcandum, diriget ille, ratem.
Foemina sim quamvis natura mollis et annis:
     Te duce condiscam fortis acerba pati.
Attamen hoc potius; Latiam remeabis ad urbem;
      145Neu dubites quonam tramite, facta via est.
Forsitan adjicias, quod sis metuentior undae,
     Expertumque prius nunc vereare fretum.
Ne metue, infidis mare formidabile nautis:
     Si redeas, nullum jam tibi crimen erit.
 150Tunc (reor) implebunt spirantes lintea venti,
     Tutaque pacata cymba recurret aqua.
Ut venti desint, suspiria nostra juvabunt:
     Aspirant omni scilicet illa die.
Ipse movebit Amor remo yeloque, phaselum,
      155Instruet & cursus ad mea vota tuos,
Huc ergo fugitive redi, sponsamque revise:
     Quae modo sic tecum, quilibet esse feret.
Sin minus, ah nimiis cedam moeroribus impar:
     A nobis profugus non potes esse diu,
 160Te levis umbra sequar: forsan terrebere visu,
     Et mortis, dices, huic ego causa fui:
Ipsa tamen parcam: quin tu quoque discis amanti
     Parcere, et exemplo mitior esse meo?
Quod si sacra placent, si sanctior esse laboras;
      165Sic fugiens, certe non sapienter agis.
Qui vagus ignotas peregrinus obambulat oras;
     Sordescit longae saepius ille via.
Ergo redi, patriaeque domus penetralia serva:
     Ille locus templi pondus et instar habet.
 170Hic bene si degas, quamvis sub limine primo,
     Crede mihi, nusquam sanctior hospes erit.
 

Notae

1. Aeoliae insulae, sive Vulcaniae in mari Tyrrheno ad Siciliam.
2. Edessa Syriae oppidum, ubi aliquandiu latuit.
3. Prophetas Jonas cum Deo refractarius navigaret in Tarsis, tempestate interceptus est, cujus cum ipse causa esset, in mare praecipitatur. Jonae i.
4. Templum S. Petri in Vaticano.
5. Templa SS. Sabinae et Priscae.
6. Templum S. Pauli trans Tyberim ad aquas Salvias: ubi scilicet tres fontes ex triplici subsultu sacri capitis abscissi miraculo scaturiere.

Epistola V.
Alena Phosphoriano.

Argumentum

Alena Lewoldi et Hildegardis, qui Diebbetani in Brabantia tractus dominio floruere sub Annum 661. filia: eum Gentilitiis erroribus apud parentes irretita, tandem de fide usuque sacrorum apud Christianos quidpiam inaudiisset, nova religionis cupiditas ejus animum incessit. Quamobrem Forestum sive Worstiam (pagus est primo ad Bruxellam lapide, ad Zennam fluvium) cogitat: quo et insciis parentibus noctu cum famula proficisci statuit. Quod ubi succedit, primis statim fidei elementis imbui, tum et salutaribus aquis lustrari, denique eo frequentius itare coepit. Verum cum nocte quadam intercepta fuisset a famulo, et ad patrem delata (quanquam prius cum sedem famulo ampla mercede silentium pacta esset) gravem patres iram incurrit: qui et filiam domi, ceu carcere, adhibitis etiam custodiis diligenter attineri jussit. Igitur Alena cum nullatenus exire posset: hanc Epistolam ad Phosphorianum (sic enim Wostiani sacelli praesidem appellare visum est) scribit. In qua illum de iis, quae accidissent, commonefacit; asserens fore, ut posthabitis parentum, minis elusisque custodum eo rursus evolare intendat. Regat ergo uti faculam ex more de turri praetendat: itemque (su quid ei sinistri in via per violentiam acciderit) ut corpus suum in Worstium deferri curet, nonnulla de martyrio suo, et iis, quae post mortem evenire, vaticinando assequitur. Ex antiquis Regisris et MS.anno 661. Molanus ex Natalibus, SS. Belgii, 17 Julii.

SYMBOLUM.

 
Mola, quam spectas, in alis ventum habet, intus triticum molit. Alenam hinc disce, et eam quidem ex corporis habitu cultuque Gentilem ut antea, at animo Christianam. Pius dolus est, sicubi alterum ad salutem fallis: de Alena, juxta, ac mola apposite asseras:
 
 

---

Plus intus, quam foris.

---

 
Mittit Alena novam, quam mallet ferre salutem
     Si sinat ira patris, Phosphoriane, tibi:
Si mihi, quo quondam vel nostibusire liceret,
     Monstrabat dubias, cum mihi luna vias:
 5Moestus, eris, venietque tibi gravis iste libellus,
     Et dices: cur, cui sacra parantur, abest?
Pagina scripta venit; sed scripti non venit auctor:
     Illa meas pretium sedulitatis erat.
Hic fuimus quondam: patrio jam carcere claudor:
      10Meque parens saevo durior hoste premit.
Occulit ille domo: neu fors occulta recedam,
     Non uno clausum milite servat iter.
Optavi quoties coecam caligine noctem,
     Aptaque propositas tempora nigra fugae!
 15Ah quoties dixi! concurrite nubila caelo,
     Et madidus pluvias concitet Auster aquas
Luna caput condat quantumvis faverit olim
     Lumine; nunc claras occulat illa faces.
Utilis ante mihi resplenduit: at modo caeli
      20Utilior vultus nubibus ater erit.
Dum tamen haec moneo: nebulosa spissior umbra
     Nox iit, inque meas officiosa vias.
Egressura fui: nisi quod sub limine primo
     Latratum exciti nocte dedere canes
 25Protinus acclamant vigiles: ego terreor illis,
     Et subito trepidum moesta reduco pedem.
Inde cubile petens: si fors ancilla rogatur
     Quid faciam? cupido discere, dormit, ait.
Interea ex oculis mixtus singultibus imber
      30Labitur, inque meum per mea membra thorum,
Interdum cubito, patulaeque innixa fenestrae,
     Prospecto in tenebris, si quid ab aere micat,
Saepeque longinqua vigilantia lumina turre
     Aut videt, aut acies nostra videre putat.
 35Nec mora succlamo, turri meus ardor in illa est;
     Quoque vetor ferri corpore, mente feror.
Indignor famulo, tacitas qui prodidit artes,
     Et pia nocturnae furta parata viae;
Siccine tu, dico, mea, perfide, gaudia turbas?
      40Quamque prius dederas in mea pacta fidem?
Si, quod promisi, minus est; majora dedissem:
     Libertas magno munere debet emi.
Sed frustra est: genitor, dic Aeschyle^[1], accipe nummum,
     Inquit: quid taciti me premis usque mora?
 45Aeschyle, quid tentas? verbo Lewoldius^[2] uno
     Ah quantum nescis, ipsa subibit onus?
Factum aperit, prodorque patri: dabis, improbe, poenas:
     Ille tibi posthac sermo luendus erit!
Interea dum cuncta negant aditumque fugamque:
      50Mente agito captae tempora prima viae.
Sсilicet est aliquid (si quae fuit ante voluptas)
     Quod nobis tacita mente reducit opus.
Nox erat in cursu: foribus cum exire paternis
     Virgineus castam sollicitabat Amor.
 55Nec mora veste levi, baculoque armata colurno^[3],
     In tenebris audax, et nova miles eram.
Egredior pede suspenso, pressisque labellis
     Desero sopitos nocte silente lares.
Sola mihi e famulis ibat comes addita Thisbe^[4]:
      60Haec mihi solamen consiliumque fuit.
Villica stramineis qua panditur area tectis
     Prima patet, palea caespitibusque frequens.
Quam saepe extimui, subito ne clangeret anser,
      Improbus; et coeptam proderet ore fugam!
 65Ipsa ego sic tacite mecum dum forsitan irem,
     Qua clausus stabulo plurimus anser erat,
Anser amice^[5], sile: non Gallicus irruit hostis,
     Tarpeoque ferox imminet ille jugo.
Sola puella lares studet effugisse paternos,
      70Causaque nil belli, nilque timoris habet.
Ergo, sile, profugamque juva; sic pabula tellus,
     Praebeat herbosos sic tibi Zenna^[6] lacus!
Jamque domo egressae camporum jugura gressu
     Tangimus; et viridem, pascua bobus, humum.
 75Omnia nocte silent: stant et sine murmure sylvae;
     Excipe, quod streperis rivulus exit aquis.
Erramus dumos inter, virgultaque ripis
     Consita: nec minimo corda pavore micant.
Scilicet aetherio qui me succendlt ab igne,
      80Securam quaevis per loca ducit Amor.
Quidquid id est, nuper ferali carmine bubo
     Stridit, ut infaustae nuntia cladis avis.
Extimui primo; sic me simulacra movebant,
     Quae pueris fallax saepe recantat anus.
 85Attamen ut primum me juxta constitit Ales
     Ductor, in Aeolios haec abiere Notos.
Et prior, ut pavidam vidit, dubiamque timore,
     Quid frustra vultu concidis? Ales ait,
Perge aude pulchris aderit victoria coeptis:
      90Sive, quod ipsa paves, sive superstes eris.
Quo magis accedo, propioraque worstia fiunt
     Culmina, praetensa lucidiora face.
Plus libet ire mihi: non me Zennae alveus arcet
     Quin fiat tracta pes meus udus aqua.
 95Excipis in templum, cupidasque sacraria monstras,
     Et quidquid purae relligionis habes.
Thura damus duraque Deum veneramur acerra.
     Patrius e ligno Jupiter ignis erat^[7].
Ardeat atque utinam reliquus, prunasque ministret:
      100Inque novos veniant thurea dona focos!
Haec ubi, formosa quae stabat imagine Virgo:
     Vade, sed huc redeas, dicere, visa fuit.
Quid facimus? clausa Genitor me continet aula:
     Ille locus saevi carceris instar habet.
 105Sed tamen experiar: me nulla pericula terrent.
     Quantumvis certas illa datura neces.
Obscurus paucis tantum sit noctibus aer,
     Occlusum nobis experiemur iter.
Aut mihi continget felix audacia salvae;
      110Aut mors captivi finis amoris erit.
Ante, mihi fracta recidet compage lacertus,
     Destituam coepta quam prius ire via.
Atque reor, fiet: sic mens praesaga futuri^[8]
     Aestuat: atque intus, quo sibi plaudat, habet.
 115Sicubi contigerit: dilectae funus Alenae
     Instrue, et acceptas in mea vota preces.
Fac referas corpus, socioque impone sepulcro,
     Et laceros artus, et mea membra, precor.
Quin retiam baculum coryli de stirpe recisum
      120Depangi terrae, Phosphoriane, velim.
Scilicet ex illo corylus rediviva virebit^[9],
     Et multis medicas proferet illa nuces.
Atque utinam moti quae quondam flamine venti^[10],
     Fingitur humanos canna dedisset sonos:
 125Haec quoque nux crescens vel fama murmure dicat,
     Haec quoque aliis istud concinat arbor opus!
Quam vivam genitor Christo rapiebat Alenam,
     Occumbens Christo reddidit ipsa patrem^[11].
 

Notae

1. Aeschylus famuli nomen, cum quo pacta fuerat Alena, ne ad patrem de clandestina fuga deferretur.
2. Lewoldius Alenae (invisibilia quaedam in libro)
3. Ex Corylo, quo Scipione uti solebat, de quo mox.
4. Thisbe nomen famulae, cum qua Alena noctu Forestum itabat.
5. Anserum olim clangore exciti Romani, Gallos hostes furtive in Capitolium irrumpentes, repulere.
6. Zenna fluvius, ea locorum praeterfluens et irrigans.
7. Idolum Jovis ligneum furtive patria domo ablatum confringitur, et igni datur.
8. Nam ab insidiis a Patre collocatis ita raptata est, ut ei brachium etiam avulsum sit; quod Angelus facienti ad aram sacerdoti adhuc sanguinolentum attulit.
9. Alena baculo in terram defixo corylus enata nucibus abundans, quas ad morbos sanandos plerique religiose colligunt.
10. Fit allusio ad fabulam de Mida Rege, quae ait defossa in terram haec verba: Aures Asinarias habet Rex Midas: inde exortas arundines cum vento agitarentur, eadem haec verba reddidisse. Ovid. 11.Metamorph.
11. Parentes Alenae post ejus obitum statim ad fidem Christianam conversi sunt.

Epistola VII.
Austraberta Frameildi.

Argumentum

Austraberta Virgo Bateftridi Hedinensis Comitis in Morinis, ex Frameilde filia, cum ad ineundas nuptias importunius a parentibus urgeretur: clam e paternis aedibus cum ancilla et juniore fratre fugam arripuit. Igitur cum ad D. Audomarum Morinorum Antistitem devenisset, ac fugae causam exposuisset; ferunt ab eodem, quanquam multis et summis percibus, sacrum velum seu flammeum, (cujus gestatio pro consecratae pudicitiae tessera erat) obtinuisse; quod quidem hac Epistola Frameildi matri, quippe qui clandestino filiae discessu solicitae, aperit, simul metum ac moerorem tollit: Contendit autem maxime, ut facinoris fasti veniam impetret: addens id rei, non alio quam divino instinctu ac monitu se aggressum fuisse. Utque hujus rei fidem faciat, prodigia enarrat, quae ad id facinoris viam, simul audaciam illi fecere. Quippe viae decennis, cum super fonticulum puellari more colluderet, verticem sibi velo quasi obnubi conspexit. Dum et de Cantia flumine addit pedibus veluti solida humo tentato, pertransitoque. Quare his permota Frameildis facultatem filiae dedit Deo, ubivis locorum vellet, famulandi. Igitur Austraberta ad Portense Monasterium, quod ad Somonam fluvium assidet, divertit: ubi et sanctimonialem primo: tum et antistitem cum laude gessit. Ejus nomen adhuc in Artesia & Bononia, ubi antiqua Morinorum sedes exstitit, percelebre est: extatque sacrum eius corpus Audomaropoli Arthesiae oppido. P. Jacobus . Malbrancq. Soc. Jesu, lib. 3. de Morinis, cap. 33. Surius 40. Februarii.

SYMBOLUM.

 
Tradunt poetae Narcissum juvenem formosum, dum sui imaginem in aqua intuetur, misere adamasse, et periisse. Contrarium hic habes: nam Austraberta ideo non perit, quia in fonte se videt, utique flammeo quasi velatam. Etenim speculum (ut ait ille) saepius innocens est.

---

Nec aquae semper nos fallit imago.

---

Quae fugiens liquit patriam Batefridiae^[1] aulam,
     Si quae culpa fuit sic abiisse, dolet.
Et dolet, heu! duro matrem laesisse dolore,
     Cui modo placandae littera multa venit.
 5Parce parens, veniam nec dedignare petenti
     Austraberta etiam (si sinis) usque tuae.
Non ego quod feci, didici puerilibus annis:
     Prima isthaec aetas crimine nostra vacat.
Nempe latere domo, vulgique odisse choreas,
      10Magna pudicitiae pars fuit illa meae.
Quod tamen et patriis laribus clam cessimus, acta,
     Et sensus animi nil reticentis habe.
Cedere jussit Amor, qui me meliore sagitta
     Strinxerat, et flammis usserat ante suis.
 15Saepius ille mihi, gaude, Batefridia, dixit:
     Casta tibi castus foedera spondet Amor.
Tn thalamum imperio quamvis cogare paterno.
     Et sua jam moveat sacra coactus Hymen:
Ne metue; ingenio, multa quoque pollet in arte,
      20Quem sequeris; varias condocet ire vias.
Sic quondam invito fertur nupsisse marino
     Romulis^[2], et Cypris nil timuisse faces.
Hac tu perge via: sic et tibi Christus amator
     Libata custos virginitatis erit*,
 25Dixerat haec: pharetraque potens, & lucidus igni.
     Ad sua me pugilem castra movebat Amor.
Si tamen expectas, portenta ut vocibus addam:
     Vera loquar, veri vix habitura fidem.
Est locus, aprico quae fons perlucidus horto
      30Multiplici justas fonte ministrat aquas.
Non illum pastor, non lapsus ab arbore ramus
     Sordidave immerso corpore turbat avis,
Forte puellares illuc dum confero gressus,
     Oraque in illimi conspicienda vitro.
 35Protinus alba nigro fuscari tempora velo
     (Mira fides!) liquidas cernimus inter aquas.
Disparent in fonte comae; quique auricus imis
     Promicat invitus, pendula gemma, lapis.
Obstupeo primum: juvat usque ac usque tueri:
      40Aspectus species detinet illa meos.
Oscula pene dedi, mersique in flumine vultum:
     Sic mea spectanti, nec mea forma, placet.
Protinus exclamo, quid agis Batefridia? ab illo,
     Qualis eris quondam, discere fonte potes.
 45Christe, precor liquida quam pinguis in aequore lymphae
     Fac tibi me talem semper adumbret amor.
Plura locuturae lacrimae cecidere, simulque
     Turbato periit vitrea forma lacu
Indignor, madidosque oculos in crimina verto:
      50Quod prodest aliis, hoc mihi damna movet.
Interea gelidis quamquam crystallinus unda
     Fons riget: hac visae cor mihi servet aqua
Credis et hoc? isto dimanant omnia fonte;
     Austraberta ignes ille dat, ille rapit.
 55Si superum pia jura moves, succendimur illo:
     Si thalamum; Paphias obruit ille faces.
Saepe locum repeto, tanquam fervetur in unda
     Forma, iterum vultus exhibitura meos.
Ex hinc vota frequens patri ad secreta sacelli
      60Duximus, et longae saepius illa mori.
Ah! quoties lacrimae parvae miserata puellae,
     Cum somno? retulit vota precesque meo!
Interea adversis nequidquam navigo ventis:
     Nil nisi connubium patria testa sonant.
 65Quod nostras murmur quam primum perculit aures:
     Perculit et subitus pallida membra timor
Non aliter fons ipse tremit, cum stringitur aura,
     Aut levis in madida canna palustris humo.
Fors aderat frater septennis parvulus annis,
       70Ille puer vobis insidiator iit.
Jamque silens valvas secreta stabat ad aulae,
     Multus ubi de me sermo maritus erat.
Hinc mihi clamat? abi soror optima: ni fugis; inquit,
     Connubio domus haec jam tibi carcer erit.
 75Obrigui auditu: subito tamen excita surgo:
     Nam torpere diu non sinit ipse timor.
Quid faciam? quo sola ferar? pavidaeque puellae
     Monstrabit dubium quis mihi sidus iter?
Ingenium stimulabat Amor: quin aufugis? inquit
      80Me duce, carpe viam, me duce pelle metus.
Egredior tectis, famula comitata fideli,
     Fratreque, quem social traximus inde manu,
Nox erat et caelo fulgebat luna sereno,
     Ut fida in nostris duxque comesque vias.
 85Hanc ego suspiciens, mea scis suspiria, dixi.
     Huc profugam; sic tu lucida semper eas!
Venimus ad fluvium: quid vana obstacula fingis
     Ne metue, et voto serviet ille meo.
Cancia^[3] flumen erat, nivibus cum forte solutis
      90Ponte super tumidas, volveret altus aqua?
Non illic aderat ripae; spes ulla tenendae,
     Quaeque ultra jacto cymba rudente vehat.
Quid facerem? ter caelo oculos, palmisque tetendi
     Ter tacito tales pressimus ore sonos
 95Christi, qui heu! patrios juvat effugisse penates,
     Si profugam objecta Cancia sistit aqua?
Quo me duxit Amor? tumida cur separor unda?
     Frigida cur flammis invidet illa meis?
Praecipe, Christe, (potes) depressus, ut alveus undas
      100Colligat; inceptum nec mihi rumpat iter.
Aut quia lata tuo subsidunt aequora nutu,
     Da mihi liquidas currere posse vias,
Nec precor hoc frustra: nuper sic Bertilis^[4] ivit.
     Qua Sambra^[5] Hannoniis humidus errat agris.
 105Haec ubi: praetentamus aquam; vestigia porta
     Auguritimque fugae Cancia flumen habet.
Si nescis, genitrix, solida stant aequora fluctu,
     Mollities liquidae quo tibi cedat aquae.
Ergo age, quid cessas? tantum dic, filia, perge:
      110Quam bene vovisti, sic bene redde fidem.
Quidquid amas, placeat; quoniam placet ante Tonanti:
     Talis eris mater, si modo mater eris.
Hoc probat Audomarus opus, ne forsitan errem:
     Materiam culpae detrahit ille meae,
 115Si quid ego tamen admisi cum fratre piandum;
     Verbera ego, frater suavia sola ferat.
Vaticinor facies: libet hic applaudere coeptis?
     Et tibi fausta bono dicere verba die.
Egregii Frameilda, sinis natam ire; parentis
      120Nobilibus primo nomine nomen habes.
Addet et hoc aliquis, postquam me viderit illic,
     Quo pridem castus pergere jussit Amor.
Altera ab alterius claret virtutibus: ambas,
      Palma decet pugiles: hac tulit, illa dedit.
 

Notae

1. Batefridias, seu Batefridia, Austraberta sic dicitur, a Batefrido patre.
2. Romulis, Caecilia Virgo Romana Valerinno nupta.
3. Cancia flumen, est in finibus Artesiae, quod Hedinium Monstroliumque alluens, brevi tractu per stapulas oceano Britannico se commiscet.
4. Aldegundis Virgo, a Bertilia matre, quae & ipsa nuptias aufugiens, sicco vestigio Sambram fluvium transmisit: et Malbodii delituit, ubi illustre Canonissarum, ut vocant, Collegium condere aggressa est.
5. Sambra Hannoniae fluvius.

Epistola VIII.
Barbara Dioscoro.

Argumentum

Dioscorus vir fuit ex Nicomedia Bithyniae oppido gentilis ac praedives: cui cum ex matrimonio filia unica obtigisset, quam Barbaram appellavit, elegantissima forma; eam, ne promiscue hominum aspectibus et desideriis patesceret, praealta turri inclusit. Verum Barbara cum in eo carcere Idololatriae tenebras divino lumine excussisset, et Christianis dogmatibus ab Angelo imbuta esset, pudicitiam Deo vovit. Quod ubi pater agnovit, qui filiam jam desponderat, vehementer excanduit: tum et nuptias abnuentem cogere, et fugientem insequi coepit: donec apprehensam castello, ubi balneum erat, includeret. Barbara igitur ex hoc balnei carcere ad patrem scribit de ejus saevitia conquerens: foreque pollicens, quidquid ipsae agitaret, ut nunquam a pudicitia servanda proposito, quam Christo voverat, abduceretur. Additque in eum finem paratam se, vel gladio paterno jugulum praebere, mortemque oppetere: quod utique postea, duplicata Virginitatis et Martyrii laurea, evenisse scribunt D. Damascenus, Metaphrastes, Surius Tom. 6. Martyrol. Rom. 4. Decembris.

SYMBOLUM.

 
Viden’ cervam? viden’ ut eximio candore, floreoque ad collum serto enitet? hinc, si nescis, pro victima est, cultro cessura. Talis est Barbara ipsius aevi, ac juventae flore amabilis, dum pertinacius nuptias rejicit, quas parens in votis habet, urgetque. Adeo et hic verum istud:
 

---

Interdum gratia laedit.

---

 
Alloquor iratum patrem: si scribere durum
     Barbara: duri rem nominis ille tenet.
Quae legis, ex illo, genitor,tibi carcere mitto,
     Hic ubi me clausam saevior hoste premis,
 5Nec tamen indignor: quis enim submurmuret irae
     Si nocuisse volens utilis ira fuit?
Quam modo vera loquor, turris sat conscia novit
     Utilis hic carcer (crede) duobus erat,
Carcer erat nostri custosque obsesque pudoris.
      10Arcebat cupidos janua clausa procos
Ah! quoties ista latitans incognita turri:
     Sic genitor (dixi) quod sibi plaudat, habet;
De facie metuit: facies celabitur: illa
     Testa tibi turris, filia, dixit, erunt.
 15Risit Amor, castis coeunt cui foedera palmis,
     Humanique expers corporis albus Hymen
Barbara quid dubitas? turrim secura subito,
     Illa tuae custos virginitatis erit,
Non ego claustra moror: summo delabor Οlympo
      20Ut subeam turrim, sola fenestra sat est.
Sed tibi tres dabimus magni simulacra Tonantis^[1]
     Turris in aspectu semper habebis, ait
Nec mora? condit opus, lateresque bitumine jungit
     Proque una triplex facta fenestra patet
 25Quin etiam faxo^[2], ceu mollis in aequore сerae
     Impressit fidei publica signa, crucem,
Addidit et formam cultus: et imagine coram
     Procubuit curvo terque quaterque genu.
Quid mihi tunc animi, credis votique fuisse:
       30Cum sacra me coram signa notaret Amor?
Confestim (quid enim sileam) juravimus illi:
     Non alius, dixi, quo cremer, ignis erit.
I genitor, thalamique faces, Paphiasque sagittas
     Ingere: meque atra (si potes) abde specu.
 35Libera mens semper caelo spatiabitur alto,
     Et carpet liquidas ad sua vota vias.
Interea sensim currentibus ordine fatis,
     Uxor in Idalium poscor itura thorum.
Abnuimus primo: non sum tam Barbara dixi,
      40Ut mihi, qui prior est sponsus, inanis eat.
Tolle procul decepte faces, Hymenaee, maritas:
     Quam genitor cogit nubere, Christus habet.
Protinus ora tibi pariter cum voce tumescunt:
     Mistaque flagra tuis pene fuere minis.
 45Nil tamen ista movent; cujus sum, et dicar oportet;
     Utque feror, semper sponsa Tonantis ero.
Haec ubi: capto fugam; sequeris vestigia natae:
     Jamque pede patrius pes mihi junctus erat.
Saxea sublimi prostabat culmine rupes;
      50Coepta meae rupes implicitura fugae
At subito (quis credat?) Amor penetravit; et illa
     Ceu liquidae moles pervia cellit aquae
Quid facis, ah genitor? didicit mollescere saxum:
     Et tibi cor saxo durius esse potest?
 55Nil agimus; captam vincis, vinctamque relegas,
     Qui prope Mygdoniis^[3] terra madescit aquis.
Est illic castrum vario de marmore; circum
     Fossa duplex: aditum ponte ministrat opus.
Intus forma decens, pictoque emblemate muri,
      60Quos tegit et Phrygia pendulus arte tapes.
Plurimus hic circum nitidi fons exilit unda,
     Et stratam vario marmore tingit humum.
Quid tamen inde mihi grater? spectabile castri
     Tolle decus tantum cetera carcer habet.
 65Hac ego clausa domo teneor: thalamusque jugalis
     Quo solvar, miserae janua sola patet.
Hac ego diffugiam? vitiato corpore, Virgo
     Quae fueram, patrio cogar abire loco?
Mors habeat limen; certum est; transibimus illud?
      70Sic peream, possim dummodo casta mori.
Neu metuam patris cultros, ensesque, minasque;
     Me sacer adversus spicula fingit Amor.
Interea quid agam, patrio dum carcere claudor,
     Accipe, sed vera nuntia missa fide.
 75Saepe gemens liquidi prospecto balnea fontis,
     Castaque Mygdonia membra lavamus aqua:
Hac inter lacrimae stillant, augentque liquorem,
     Atque isto melius forsitan imbre lavor.
Interdum durum precibusy lacrimisque parentem
      80Arguo, qui natae damna probanda putat.
Saepius exclamo: felici funere, mater,
     Cessisti, conjux si tibi talis erat!
Quin etiam insidia forsan tibi condidit aegrae
     Quaque fidem, virus tradidit ille manu.
 85Ah! quoties dixti, moriens quoque, Barbara, vive,
     Et mea fac terrae molliter ossa cubent.
Qui superest Genitor: (nullum sit in omine pondus)
     Forte tibi, timeo, nil nisi tortor erit.
Hunc tamen obsequio tenta mollire: ferusque
      90Quam mihi, tam mitis sit precor ille tibi.
Hoc ego tentavi; caruit successibus: illo,
     Quo placui vultu, nunc rea cladis agor.
Sed sic sim praestat, quam non placuisse Tonanti:
     Non piget immunes labis habere manus.
 95Stabat (et hoc referam, ne sim tibi parcior ore,
     Et calamo lucris invida forte tuis)
Stabat in arboreo suffixus stipite CHRISTUS,
     Effigies multo sanguine picta fuit.
Hanc ego suspiciens, manibusque plexa figuram,
      100Effudi tales protinus ore sonos.
Christe, quid hic agimus? dudum suspiria ducor
     Et tibi vel jungi funere poscit Amor.
Eia age rumpe moras, thalamo quoque suffice bustum,
     Haec instar magnae mors mihi dotis erit.
 105Audiit; et mota leviter cervice precanti
     Annuit: huc enses, lictor, et arma move.
Neve morer forsan patrio succumbere ferro:
     In patrias venio sponte, volensque manus.
Attamen hic modicum tempus spatiumque requiram,
      110Quo jungam vobis ultima vota meis.
Scilicet orabo,^[4] ne mors super ingruat illi,
     Cui fuero solita saepe vocata prece.
Despuet hoc genitor: dolor heu! tonat igneus aether^[5]
     Jamque volant toto fulmina sparsa polo,
 115Ah pater! ah! periture, cave; praedicimus illa:
      Hic solet eventus facta cruenta sequi.
Quidquid erit, tumulo luctus, lacrimasque viator
     Addet, et haec memori carmina scripta nota.
Barbara virgo jacet durum sine crimine nomen;
      120Quo plexa est, genitor Barbarus ille fuit.
 

Notae

1. Tres fenestrae in turri apertae, ad honorem sanctissimae Trinitatis.
2. Per latera rupis prodigio diducta viam invenit, quo e paternis manibus elabatur.
3. Mygdonia, idem est ac Bithynia, regio ex qua Barbara oriunda erat.
4. Obtinuit Barbara ante mortem a Deo id beneficii, ut qui eam invocaverit, ex hac vitam graturus non sit absque peccatorum Sacramentali expiatione.
5. Dioscorus Barbarae pater statim a parricidio in filia perpetrato fulmine percussus interiit.

Liber III.

Epistola I.
Loiolis Ignatio.

Argumentum

Ignatius de Lojola (qui Societatis Jesu Auctor ac parens extitit) absoluto Parisiis studiorum curriculo: cum ex valetudine frequentius afflictaretur, Medicorum consilio ac jussu in Hispaniam rediit ibidem caeli bonitate in quo primum editus erat ad salutem usurus. Quod ubi Bertrandus de Lojola Ignatii ex Garcia fratre nepos intellexisset, redeunti honoris ergo obviam processit: multisque institit, ut ad paternas aedes et Lojoleae familiae castellum diverteret. Sed cum frustra id tentasset, digresso ad publicum Xenodochium (uti pro more habebat) Ignatio, et stipem quotidie ostiatim sibi corrogante: minari omnes, et subinique ferre Bertrandus cum familia. Quocirca ejus uxor, quam Loiolim sive Loiolida a gentilitio matri cognomine hic vocamus, hanc ad Ignatium Epistolam scribit: in qua illum ex Xenodochio in domum paternam elicere nititur: propositis ad id, quas amor, et honoris humani cupiditas suggerebat rationibus. Primo siquidem nonnulla Loioleae familiae decora commemorando (uti homines solent) inustam veluti generi maculam arguit: tum et insinuat Christianae disciplinae, quae mortalium animis ingerebat, dogmata, potissimum ea domesticis tradenda esse: Postremo valetudinis et virium pericula objicit, quo ab itinere Romano deterreat: quo quidem proficisci, una cum sociis, antequam Lutetia discederent, pacti erant. Sed cum frustra id eniteretur, aut certe ita secum reputaret, ad calcem Epistolae abituro valedicit, et fausta illi totique Ecclesiae apprecatur. Ribadeneira lib. 3. vitae cap. 5. Mattaeius lib. 2. cap. 1. Orlandinus Hist. Societatis lib. I.

SYMBOLUM.

 
Quod equus generosum animal belloque aptum, hoc animi affectus in homine: siquidem violentior uterque est, nisi fraenum adhibeas. Fecit Ignatius, ad quem equi domiti, et in gyrum coacti lemma merito pertineri affirmes:
 

---

Regitur nec aberrat eundo.

---

Loiolis externis dudum tibi dissita terris,
     Nunc etiam, quanquam proxima facta, queror;
Nec queror incassum: causis urgemur honestis:
     Quod mecum doleat jure, maritus habet.
 5Hei mihi! quo fereris pannosa Patrue, veste!
     Heu! ubi nunc, quondam qui tibi cultus erat?
Seu Dux, Hispano cum Pampelonia^[1] Regi
     Moenia servares, voce manuque potens.
Sive ferocis equi regeres cum colla decorus,
      10Sessor, et in galea sic quoque fortis eques:
Sive duces inter gladioque fagoque niteres:
     Tunc bene vel sola fronte verendus eras.
Nunc humilis, pannisque attrito gausape tectus
     Quisquilias inter stare, trophaea putas?
 15Bella fugis (scimus) quondam violenter amata:
     Ferque aras Christi te novus ardor agit.
Hoc ego nec carpo, damno minus: altera bello;
     Praemia, deque aris altera captat honos.
Si tamen exoso bellum, discedere castris
      20Mens tibi tunc melior, consiliumque fuit:
Debueras alto sacrata ad culmina nisu
     Tendere; et huc magnis nempe vocaris avis,
Pro quoties! (memini) suspiria Garcia^[2] duxit!
     Qui mihi jure socer, qui tibi frater erat.
 25Quid rerum moliris, ait, germane? paternos
     Quid cupis ignotus deseruisse lares?
Parce, precor, domui, tibi quae decora ministrat,
     Et jubet ex merito scire, quid ista velint.
Loiolidum sanguis Regi devotus Ibero^[3],
      30Edidicit nunquam sordida castra sequi.
Nequidquam excurHs: fallendo ponis amictum,
     Ignotusque novae signa cohortis agis.
Jamque sacer miles Serratae ad Virginis sedem
     In nova devotas porrigis arma manus.
 35Cannaba vestis erant, praecindii funibus artus:
     Inque manu peditis fraxina virga fuit.
Inque gradu propero Manresae fusus in urbem
     Diceris: ille tibi quam locus asper erit?
Hei mihi! qualis eras? quantam diversus ab illo,
      40Cum premeres Gallos Marte favente duces.
Caesaries spisso stabat neglectta capillo:
     Sordidaque oblongo creverat ungue manus,
Terra totus vel stramen erat: scutella, supellex:
     Fercula, quaesit voce precante cibi.
 45Quin etiam parco fregisse severior esu
     Diceris, et longa pollida membra siti?
Adde flagris laceros artus, taboque fluentes,
     Membraque vulneribus sanguinolenta suis,
Caetera quid memorem? potuit fregisse gigantem
      50Poena: tibi levior, quod male credis, erit?
Scilicet hinc stomachi dolor ingruit; inde petuntur
     Semina morborum, qui tibicunque nocent.
Sed bene consuluit Loiolae mitis Ibero
      Gallia: non iras semper et arma movet.
 55Mitteris huc, patrii vocat indulgentia caeli:
     Desine jam varias morbidus ire vias.
Hoc socii suadent, suadent oracula Divum;
     Hoc et iter Divus carpere jussit amor.
Jamque propinquabas Bojani^[4] ad littora portus,
      60Qua jacet opposito Cantabris ora solo,
Ivit in occursum conjux comitante caterva:
     Nil tamen occursu praestitit ille suo.
Scilicet obsistis, prece inexorabilis ulla,
     (versus deest?)
 65Quid facis? heu! morbi quid, Patrue, semina nutris?
     Ille locus sanis pestifer esse solet.
Huc (rogo) flecte gradum, patriosque revise penates:
     Et tibi si non vis parcere, parce tuis.
Quid (nisi te reddas) tellus jactabitit Ibera?
      70Quid de te poterit patria tota loqui?
Hinc Loioleae nigrescent stemmate cerae,
     Turpiter admissa deteriora nota.
Dicetur: domus Heroes quae praebuit olim:
     Heu! modo quam viles sustinet illa viros!
 75Quod si vana queror; si certo currere fixum est,
     Quaque subis rapido subdere calcar equo.
Patrue, pone modum: peregrinos excute sensus:
     Hic certe, quo sis officiosus, habes.
Sunt mihi, quos fudi partu felice gemelli
      80Lojolae: gemini, qui doceantur, erunt.
Quam mihi dulcis erit certaminis hujus imago,
     Cui stimulum pugnae parva tabella dabit.
Ille Dei praecepta decem numerabit: et ille
     Crimina Septeno jure timenda sono.
 85Si tibi tantus amor,pueris prodesse: docendi
     Cur ista careat parvulus arte nepos?
Quin etiam quando patientis imagine Christi
     Tangeris, Solymi nuper ab urbe redux.
Nos dabimus, quod ames: et moesta picta tabella
      90Septenis flebunt patria septa locis.
Te duce visemus positas ex ordine sedes:
     Combibet et lacrimas qualibet ara meas.
Qualis ero, Patrui quando narrantis ab ore
     Pendebo, et mecum tota paterna domus?
 95Monstrabis Christique vias, collesque propinquos,
     Et loca postremo pressa, repressa pede.
Hic oleis qua surgit apex, orare solebat:
     Dormiit hic Simon proditor inde ruit.
Proximus hinc urbi stat Golgotha collis: in illa
      100Ah meus, o! (dices) colle pependit Amor.
Siccine, pro facinus! Christus rapiatur ad aram?
     Hostia pro culpis concidat ista meis?
Parce precor, Jesu: peccavit Lojola crimen
     Sed tua vox illo diluit omne loco.
 105Forsitan adjicies, quod Olivi vertice montis
     Videris impressos dum subit astra, pedes.
Quin etiam qua stent dextrae vestigia plantae,
     Spectet ut occiduas planta sinistra plagas.
Quid mihi tunc animi? quae non incendia volves?
      110Si mihi nunc lacrymas haec, quoque scripta movent.
Plurima forte premes: nec enim quid feceris isthic,
     Nec mihi, quae passus dura, referre voles.
Sed bene, quod, dubio quantumvis murmure, ferris
     Exceptus^[5] dura, sicut ab hoste, manu.
 115Attamen ut levius sentires verbera Christus
     Anteibat rigidae luxque fomesque viae.
Hoc mihi (sic nescis) facit indulgentia Jesu:
     Cum reditum instrueres, ipse praeibat iter.
Adde quod Solymis quae te raris extulit oris,
      120Quae caperet portum de tribus una fuit^[6].
Altera vesano subsidit naufraga ponto,
     Altera arenosis cessit adacta vadis,
Nil agimus? frustrane mihi sic militet aether?
     Militet et saeva turbidus Auster aqua?
 125Flecte animum, modicumque indulge, Patrue, nepti:
     Cur modo vis patrii cedere rursus humo?
Italiam denos tecum pepigisse sodales
     Asseris; haec voti meta terenda tui.
Quo ruis? obstat hyems: gravidos nive conspice montes,
      130Et juga securo non adeunda pede.
Huc quoties oculos verto, (vertoque frequenter)
     Frigidior glacie serpit in ossa pavor:
Quid? quod, ut et pelagus suadet retinacula solvi:
     Multa tamen Medius^[7] tristia pontus habet,
 135Incubat classis^[8] metuendo Turcica ponto:
     Heu! quantum saevi turbinis ilia vehit!
Utque tibi nil Turca mali moveatque, feratve.
     Saepe illic versas concitat Eurus aquas.
Palleo, venturi^[9], quantumvis ignara pericli:
      140Paeneque cum dextra charta tremente tremit.
Quicquid id est, (precor o!) si stat victoria tecum,
     I, quo te Dius, patrue, ducit Amor.
Agnosco, crimenque fuit voluisse morari,
     Propositum duce quod Numine carpis iter.
 145Da veniam fassae: quamvis et caetera desint,
     Fas mihi sic saltem dicere Voce, Vale.
Interea mecum conjux, prolesque gemella,
      Sospes ut evadas, ut valeasque, rogant.
Atque utinam, patriis quoniam te sedibus effers:
      150Dicaris toto maximus orbe Pater!
 

Notae

1. Pampelonae arcem, quam Pompeiopolim quidam vocant, regni Navarrae primariam, contra Gallorum insultum egregie defendit Ignatius.
2. Garsias de Loiola Ignatii frater natu maximus, Bertrandi parens: qui Ignatium, ne domo paterna excederet, impedire conatus est.
3. Iberus fluvius Hispaniae apud Cantabros ita dictus, teste Eustachio, a Rege ejusdem nominis.
4. Bajona, quam veteres Aquas Augustas appellabant, Galliae portus, Cantabriae, quae Ignatii patria erat, adjacens.
5. Dum ad montem Olivarum redit Christi pedum vestigia accuratius inspecturus, a Barbaro duriter inde retrahitur.
6. In reditu parva et male compacta navi vectus Hispaniae portum attigit, duabus altis, a quibus repulsus fuerat, naufragium passis.
7. Mare Medtterraneum, per quod navigans non sine periculo Venetias appulit.
8. Aenobarbus Turca ea loca, et littorum flexus piratica infestabat.
9. Tempestate coorta, lacera et quassata fluctibus navi difficulter evadit Ignatius.

Epistola II.
Xaverias Jasso parenti.

Argumentum

Cum Franciscus Xaverius Lutetiae Parisiorum operam studiis daret, scientiarum simul tuenda apud aequales nobilitatis avidus, extra modum sumptu prodiret: factum est, ut ejus parens Joannes Jassus, qui eum ex Maria Xaveria nobilissima conjuge postremum liberorum tulerat, de eo abs studiis revocando apud se statuerit. Quod ubi primum Xaverii soror, quam Xaveriadem hic vocamus (agebat autem ea Gandiae sacrarum Virginum Antistitam, quas ob summam vitae asperitatem Discalceatas appellant) intellexisset: ad patrem Jassum hanc Epistolam scribit. In qua illum operose monet, obsecratque, uti Francisco fratri Parisiis ingenium maximis scientiae artibus excolenti, affatim omnia suppeditet.Quippe edoctae divinitus (nam et ob eximiae sanctimoniae meritum prophetico spiritu a Deo donata erat) illum Ignatio duce, Novi orbis, ultimique Orientis Apostolum destinatum: per occasionem de iis, quae Xaverius postmodo in India acturus, passurusque erat, praecipua quaedam edisserit. Movere hac simul quam de filiae sanctitate conceperat opinio, parentis animum: impulitque ut nulla in re Francisco in studiis agenti deesset, uti nec defuit. Extant hae litterae in Xaverio Castello, utique vaticinationis testes quam suo tempore comprobavit eventus. Turselinus lib. i. vitae cap. 2. Orlandinus Hist. Societatis lib. i.

SYMBOLUM.

 
Ut antliae aqua eo largius confluit, quo tunditur: sic et liberalitas Jassi Parentis in Franciscum filium, olim familiae, atque orbi ingentem fructum datura est: siquidem ab his Xaverii studiis salus Japonum, Indorumque pendebat, Jure igitur hic apponas, quod antliae:
 

---

Semper major erit: quantum se effunderit unda.

---

Quae tibi nunc Genitor reddetur Epistola claustris
      Prodiit; et licita prodiit illa via.
Ire coegit Amor, fratrisque, hominumque, Deique,
     Tu natae frater vota sororis habet.
 5Nostin’? an, heu! Xaveriados mihi nomina quondam
     Exciderint animo forsitan illa tuo.
Perlege, Jasse, parens: amico et perlege vultu,
     Quod tibi fratris amans filia mittit opus.
Fama^[1] Lutetiaca nuper properavit ab urbe
      10Fausta quidem, at votis durior illa tuis.
Xaverius Sophiae per amata cacumma tendit:
     At patrias una largius haurit opes.
Nunc petit ex aliis alias: quo volvimur; inquis,
     Pauperies illa saepius arte subit.
 15Non ego tot Sophiam nummis, opibusque requiro:
     Nec dubito doctus, dives an esse velim.
Stat juvenem revocare: patrisque haec littera sensus
     Perferat, & modica transvolet ille mora.
O! dolor, o! quid agis? cela Pater optime, quantae
      20Pauca per has nescis damna petantur opes!
Forsitan hic summos cleri mediteris honores,
     Quodque vehit secum sacra tiara decus?
Falleris: ah! sese frater maioribus aptat:
     Nuntius ille novi, victor et orbis erit.
 25Neve putes tantum vanae praeconia votis;
     Accipe, sed tanquam vaticinantis opus.
Transierat (memini) ter senis messibus aestas,
     Et ter sena novo fluxerat uva lacu.
Annorum fratri fuit haec mensura: colorque,
      30Ut species mentis, candidus oris erat.
Veste nova, sed quae corpusque animumque deceret:
     Si quis quid Gallis mandat, abimus, ait,
Quin etiam claustris tum proximus, ultima frater
     Adjecit verbis haec quoque verba meis.
 35Chara soror, fratris si quae tibi cura supersit,
     Si remanet nostri non abiturus amor.
In mea fer lacrimas conamina, vota, precesque;
     His Germana tibi saepe juvandus ero.
Dixerat haec abiens: abeuntem prosequor ore:
      40Excipit hinc fusas saepius ara preces.
Hic ego cum starem nuper sub solis obortum:
     Cum pallent primo sidera pulsa die.
Altaque conceptis sine corpore gaudia formis
     Mens sibi fingendo carperet intus iter.
 45Nescio quae visa est dubiae sub imagine lucis
     Extendi in longas area lata vias.
Pro segete in campis circum crescebat oriza^[2],
     Plurimaque ignoti stirpitis arbor erat:
Tecta levi cultu: tectisque simillima templa
      50Horrida per fumos haec quoque facta suos,
Hic Pagodum^[3] sedes, Fotoci^[3], Xace^[3], Amidaeque^[3]:
     Nomina sunt ipso barbariora loco.
Plurima gens illic circum fuligine tincta.
     Ad fuligineos tendere visa lacus
 55Ut vidi, indolui: tacitoque pectore dixi;
     Turba virum lacrimas exigit illa meas.
Exigit illa preces: cur sic ruit acta sub umbras
     Ut miseros nossem, Japon et Indus erant.
Haec ego dum meditor sensum fugere tenebrae
      60Nox quoque suffuso cedere visa die:
Lucis id accessu (liceat mihi visa referre)
     Xaverius primo limine frater erat.
Hinc tranare amnes, latisque excurrere campis
     Coepit, et in varias concitus ire vias.
 65Illinc et pueros tinnitu cogere nolae^[4]
     Coepit et insolitas spargere fontis aquas.
Nunc aras raptare solo, Pagodasque cremare,
     Caeteraque aggestis lignea signa focis.
Et (bene si memini) Franciscum tota sonabat
      70India? cum nuptis, cum senibusque puer.
Haec ubi: Germano votis gratamur, et illuc
     Moturo placidas esse precamur aquas.
Quidquid id est, longo concurritur aequore: multa
     Quaeque feras (dixi) tristia, frater, habes.
 75Nec retuli falso: curvo te corpore vidi:
     Sarcina^[5] cui dorso decolor Indus erat.
Qualis eras, Germane, ista sub mole! ferebas,
     (Si bene conjicio) teque ferebat onus^[6];
Tela, arcum, pharetramque gerit niger iste Cupido:
      80Postmodo sed lotus Candidus, alter erit.
Te quoque^[7] conspexi diffracta puppe per undas
     Jactantem tumido brachia lenta mari.
Nec tibi caussa metus gens Maurica^[8] spargere quamvis
     Dicitur infida dira venena manu.
 85Heu! Pagodas^[9] timeo: gens est feralis ab arcu:
     Sed fugies jussum missa sagitta locum.
Saepe sub ambusta sudantem vidimus ora;
      Saepe gelu^[10] nudos diriguisse pedes.
Utque fit hoc verum, Genitor: praedicere casu
      90Attinet, et certa dicta probare nota.
Pendula Xaverio^[11] Christi stat lignea Castro
     Effigies patriae laus pietasque domus.
Saepius hoc coram Franciscus voce manuque
     Dicitur et flexo vota tulisse genu.
 95Crede mihi plus est, quam quod videatur imago,
     Mistaque cum Christo symbola frater habet.
Nam quoties mediis frater cruciabitur Indis,
     Et Christi toties perpluet ora liquor.
Tempora fac numeres: quoties fuderit imago,
      100Xaverii toties signa dolentis erunt.
Plura quid attexo; geminus quantumlibet orbis,
     Non tantum, ut tantus condoceatur, habet;
Damna quid ergo tuae Genitor, vereare crumenae?
     Mitte, precor, missae sic bene dantur opes.
 105Nec tibi sola isto venio pra munere supplex:
     En jacet ante tuos India tota pedes,
Consule dilutis^[12] quid turba minutula noxis
     Mussitet: hic nobis erudiendus, ait
Sic faveant Superi! Sic oret Japon et Indus
      110Adjungant votis et sua vota meis.
Sic bene Franciscus totum circum ambiat orbem:
     Nec (satis est)^[13] genitor, proferat ille Satis.
Interea frater carae memor usque sororis
     Vive, licet varias usque ferare plagas,
 115Ibis? (& hoc vereor) patrios, Germane, penates
     Curaque nec matrem^[14] visere forsan erit.
Quidquid erit, genitor, magnae praeconia famae
     Totus et exiguo pendet ab aere Japon.
Incipe sic sacras titulis augere tabellas,
      120Inque fidem versus quatuor una ferat.
Xaverius victor, victorem Lojola fecit:
     Jassaeusque parens, Xaveriasque soror.
Lojolides pugilem castris adscripsit Jesu:
     Ille dedit nummos, addidit illa preces.
 

Notae

1. Lutetiae Parisiorum urbs celeberrima, ubi studiis vacabat Xaverius.
2. Orizae satio et usus apud Indos pro frumento est.
3. Nomina idolorum, quae apud Indos et Japones celebrantur.
4. Xaverius per plateas pueros campanula ad Catechismum cogebat.
5. Saepe sibi visus est per quietem morionem Indum suis gestare humeris.
6. Fit allusio ad dictum D. Aug. lib. 3. Confess. c. 9. Amor meus pondus meum: eo feror, quocunque feror.
7. Ad Molucas Insulas naufragium patitur.
8. Barbaros atque efferatos Mauricensium animos excolit, spreto veneni ac vitae periculo.
9. Multis Pagodarum sagittis appetitus per prodigium illaesus servatur.
10. Itinere Meacensi in Japonia.
11. Crucifixi in arce Xaveriana effigies prodigiose sudat, quoties Xaverius in India laboribus solito amplius exercetur.
12. Parvuli, quos baptismo lustratos ad caelum transmisit.
13. Satis est Domine, satis est: ita subinde ob caelestium deliciarum abundantiam exclamare solitus Xaverius.
14. Indiam petens, ne matrem quidem salutare dignatus est, quamvis mn non longe a paternis aedibus iter caperet.

Epistola III.
Francisca de Jesu Borgiae.

Argumentum

Franciscus Borgia ex Marchione Lombasii Dux Gandiae Quartus, inito cum Leonora Castria, illustrissima ex Lusitanorum genere femina, conjugio: multa prole et honoribus apud Carolum Quintum Imperatorem auctus est. Sed cum ad funus Isabellae Imperatricis, cujus Toleto Granatam transvehendi cura commissa erat, divinitus tactus, jamque rerum humanarum, et gloriae fluxae pertaesus, nova Deo serviendi consilia captaret: ferunt a Matertera, quae ad Coenobium S. Clarae Gandiensis commigraverat, ibique Antistitam gerebat, per Epistiolam commonitum, ut constanter ageret. Et vero ne incassum haec movisse plerique existimarent, constat eam divina revelatione atque ostento didicisse, quidquid Francisco Duce ac Nepote, ad Caesarei cadaveris conspectum gestum fuit. Quod ipsum hac Epistola significat; qua et eum multis rationibus cohortatur ad propositi constantiam: simul praedicens fere, ut Societati Jesu, cujus Ignatius auctor ac parens erat, nomen adjiceret: inultaque ad praeclara in eo ordine pro Dei gloria, et proximorum salute aggrederetur. Attingit autem et Aviae obitum, quae pariter inter Coenobii Gandiensis claustra Mariae Gabrielae nomen asctitaverat: cujus affectu monitusque salutaribus ipsemet Borgia multo maxime profecisse saepe testatus est. Materterae nomen, quod ante Isabellae fuerat, Franciscae de Jesu concessit: quo et hic utimur. Neque vero eorum, qua supra de Francisco attigi, eventus fefellit. Quippe in Societatem primo indeque ad summum in ea imperium et Praefecturam assumptus, Praepositi Generalis Tertii titulum praeclaris editis facinoribus implevit. Accessit Santcimoniae non vulgaris fama, qua etiam miraculis inclaruit: quo factum est, ut ab Urbano VIII. Pont. Max. Beatorum numero solemni ritu adscriptus sit. Anno 1624. Ribadeneira lib. i. vitae ejus cap. 7. Orlandinus Hist. Societatis lib. i.

SYMBOLUM.

 
Formositas oris, quam multi misere depereunt, nihil aliud quam larva est. Hanc in Isabellae Imperatricis funere agnoscit Borgia, ingenti suo bono. Quippe hinc doctus verissimum etiam hic esse, quod ad larvae naturam spectat.
 

---

Altera proponit conspectibus, altera celat.

---

Gandia quae sacras claustris fovet alba columbas,
     Hoc consanguinei mittit amoris opus.
Perlegis? inque tuos successit Epistola vultus?
     Perlege: quod cupias, quodque sequaris, habes.
 5Scilicet ipsa tuam didici Matertera mentem
     Cum tibi Caesarei funeris horror erat.
Vera loquor, paucisque tibi perscribimus acta:
     Insolitus quando pectora flexit Amor.
Lux^[1] fera Caesareis surrepserat orta triumphis
      10Formosum tenebris implicitura caput.
Morbus adest (dolor, o!) carae insidiator Elisae^[2]:
     Ille tibi, Caesar, quam ferus hostis erit!
Nec mora, grassatur: torrentur febribus artus;
     Regiaque extremus corpora languor habet.
 15Ergo ubi succubuit: gemebundo pectore Caesar
     Lambaside^[3], conjux optima vixit! ait.
Tu funus curato celer, patrioque sepulcro
     Defunctae carum conjugis effer onus.
Pergis: et ut primum Granatae^[4] constitit oris
      20Claudendum aggesta triste cadaver humo.
Jamque fides^[5] petitur, corpusque exangue patescit:
     Exuvias carae vix bene noscis Herae.
Scilicet ora prius nivibus certantia primis,
     Labraque purpureas vincere nata rosas.
 25Exedit livor, taboque liquentia putrent?
     Nec remanet formae, qui fuit ante, decor.
Quid facias? Francisce? stupes: lacrimisque coortis,
     Diceris in coepto ter siluisse sono.
Postque morae modicum: quid enim jurabimus? inquis:
      30Abstulit haec sensus tristis imago meos.
Quicquid id est, Isabella fuit! dolor obstruit ora?
     Et tua vix lacrimas lumina jussa tenent.
Mox ubi fas, actae post Justa sacerrima pompae,
     Interiora domus, et sine teste, subis.
 35Ipsa ego te (credat quisquam) te subsequor isthuc:
     Mente tamen, vultus non aditura tuos.
Omnia clarescunt, nullus fovet angulus umbras:
     Et tua (crede mihi!) pectora nuda patent.
Mensa fuit, stabatque Dei pendentis imago
      40Tristis et obtusis sanguinolenta genis.
Protinus hac coram labiisque oculisque solutis?
     Diceris in tales prosiluisse sonos.
Quid facimus, pie Christe? cui placuisse laboro?
     Quae modo servitiis meta, modusque meis?
 45Ergo etiam magnis pereunt de Regibus orti?
     Summa nec Austriacos Justa verentur avos?
Heu! Ego te qualem vidi, Regina: decore
     Quae prius illicium totius orbis eras.
Nunc ubi frons,oculi, facies? ubi lactea cervix?
      50Binaque purpureis picta labella rosis?
Quo decor omnis iit? spectavi corpus: in illo
     Qui fuit, ah! vultus non erat ille tuus.
Ergo sic morimur? sic Regum purpura livet?
     Inque redit putrem Caesaris uxor humum?
 55Serviimus quondam; sed et hac peccavimus arte:
     Caesaribus potior Christus habendus erat.
Parce precor, pie Christe arctis quem stringimus ulnis:
     Pectoreque affusus quod modo stringit Amor,
Parce precor, binosque oculis, sine currere fontes:
      60Saepe per has ingens culpa lavatur aquas.
Poenitet admissi: tuus o! tuus optime Christe
     Franciscus semper, Borgia semper erit.
Talia dicebas: praesens quoque mente precabar,
     Et tua sum votis vota secuta meis.
 65Eloquar? an sileam? nec scribere cuncta licebit?
     Inque tua aspectus flectere vota meos?
Eloquar: ut tacito demissa Modestia vultu
     Abnuat; indulgens scribere cogit Amor.
Cum sic perfusus lacrimis, gemituque jaceres,
      70Et premeres posito frigida faxa genu.
Adstitit in rubea spectandus imagitne Christus,
      Et tibi porrectam tradidit ille manum.
Quin etiam ostentans plures sua castra secutos:
     Borgia, pone metum, tuque sequeris, ait.
 75Quid te mors cruciat? quid carae funus Elisae?
     Vivit^[6], et ultrices transiit illa rogos.
Dixerat: atque oculis blanda nictantibus arsit,
     Et novus a Christo fluxit in ora rubor.
Ergo agedum, Francisce, animum majoribus apta,
      80Lojolides facti nobilis auctor erit.
Ille reget, flectetque animos, modicoque libello^[7]
     Erudiet promptas ad nova bella manus
Neve reformides Veneris perrumpere castra,
     Castaque seposito bella movere toro.
 85Concedet Leonora^[8] tibi, quam diligis, uxor:
     Quin etiam fatis officiosa suis.
Flebis, et extinctum lacrimis dignabere corpus?
     Et mortis, dices, huic ego causa fui.
Sed volet hoc pietas, et qui tibi militat ardor:
      90Invidiam noxae detrahet ille tuae.
Quidnam agimus? bellone pigrum Matertera flectit?
     An contra admisso tergora pulsat equo?
Ut fuerit, faciam: dum Christo proelia cedant,
     Et sacer egregio Marte triumphet Amor.
 95Care nepos, propiorque mihi jam nomine^[9] factus,
     I bone, quo Jesu te pius ignis agit.
Mente licet Stygios verseris saepe per ignes,
     Flamma^[10] rogi flammas aggeret illa tuas
Haec mea sunt, sed et haec aviae^[11] pia vota fuere,
      100Qux tibi praeceptrix, quae tibi mater erat.
Ah! quoties monitis annos tibi sedula finxit?
     Seu puer, aut juvenis, virque, paterque fores.
Nec siluit moriens: uda si fusus in herba
     Fluminis ad ripam concinit albus olor.
 105Ergo age, sume animos: magni patet area belli:
     Injice non timidos in nova castra pedes.
Si nescis, isto crescit quoque laurus in horto.
     Vinctura emeritas, nec sine luce, comas.
Neu mala sim vates: quod dat tibi Gandia nomen,
      110Vincetur, meritis (et sinet illa) tuis.
Illa Ducem Quartum te redidit ordine Castris^[12]
     Loiolidum tu Dux Tertius alter eris.
 

Notae

1. Toleti Ηispaniae urbe in Tarraconensi tractus, ubi per id temporis comitia Regia, non sine plausu ac laetitia ab Imperatore agitabantur.
2. Elisa idem ac Isabella, quod nomen erat Impetatricis.
3. Lambasides a Lambasio Marchionatu, a quo Borgia primam appellationem sortitus est.
4. Granata urbs in Hispania ejusdem Regni Metropolis, nec non Regum sepulcro nobilis.
5. Juramentum sollemne, quo cadaveris Regii fides adstruerur.
6. Cognovit Francisci Matertera Imperatricis animam expiatoriis ignibus celeriter ereptam, ad caelum evolasse.
7. Libello exerciciorum cujus ipsemet Borgia approbationem a Paulo III. Pontifice impetravit anno 1548.
8. Leonora Borgia conjux fato eripitur, quo ipse in religione Deo servire possit.
9. Quippe qua Isabellae nomen Franciscae de Jesu commutaverat.
10. B. Borgia frequens erat in meditatione inferni: ajebatque se ad istum rogum, amoris in se divini ignem accendere.
11. Maria Henriquez, quae exinde Coenobio itidem D. Clarae Gandiensis adscripta, Mariae Gabrielae cognomentum sibi adscivit.
12. Fuit enim quartus Gandiae Dux, et tertius Generalis Praepositus Societ. Jesu.

Epistola IV.
Honovinga Canisio.

Argumentum

Habet Belgium quoque, quod de hoc Societatis primo saeculo glorietur: quippe et istud statim a principio illustravit Petrus Canisius, vir doctrinae juxta ac sanctimoniae laude percelebris. Natus is fuit Noviomagi Provinciae Gueldriae, quam olim Sicambriam dictam volunt, primaria civitate anno salutis humanae 1521. eo scilicet, quo B. Ignatius de Loiola Societatis Jesu parens ad severiorem vitam conversus, militiae sacrae relicta profana sese tradidit: quam et Canisius tertio Confirmati Ordinis ingressus est. Puer matre orbatus cui Aegidiae Honovingae nomen erat, in Materterae (quam abs sorore Honovingam hic appello) curam concessit. Et vero haec multis precibus & consultis saepe eum juvit: quae compendio per Epistolam hic exhibemus, in qua Canisio nepoti de statu vitae consilium agitanti, nec non inter illecebras Noviomagi apud suos, ubi tunc erat, primam intra juventam, dubio, stimulum addit, jubetque bono esse animo, praedicens fore, ut brevi in novum quendam Sacerdotum Ordinem assumatur. Operae pretium mihi videtur majoris fidei ergo, ea verba hic addere, quibus, illa, etiam ante Societatis iis in partibus auditum nomen, divino Spiritu illustrata cum nepote contendit. Tu, inquit, fili, cooptaberis in novum quendam Sacerdotum Ordinem, quem in Ecclesia sua ad reformationem ejus, ac multorum salutem parat Deus. Ego eos per visum vidi, et te ad eos adjungi. Graves erunt viri, docti, modesti, Deo pleni, animarum caritate praediti. Bono igitur fac sis animo et spe hujuscemodi te sustenta. Nam brevi potieris hoc dono. Quaesitis ergo ad haec rationibus, imo et ejusdem Canisii primae pueritiae gestis, simul postea gerendis adhortatur, ut iis viris Christo vacaturus se adjungat: quod et fecit captato P. Fabri colloquio, qui Moguntiae tunc agebat. Orlandinus Hist. Societatis lib. 4. Sacchinus in ejus vita lib. 1.

SYMBOLUM.

 
Per canem vigilantiam, ac fidelitatem veteres Aegyptii significabant: interdum quoque impudentiam, juxta Homeri: κυνὸς ὄμματ' ἔχων. Tales et hi luridi ex haeretico grege, quos Canisius invadit, et fugat. Quam Verum de illo, quo de cane fideli!
 

---

Damnum latratibus arcet.

---

Qua prope te Vahalis^[1], qua me prope Rhenus^[2] oberrat,
     Vicinasque trahunt alter et alter aquas.
Scribitur haec reddenda tibi mox littera: quamvis
     Forsan et a lacrimis humida facta meis.
 5Scilicet audieram dubium tibi pectoris aestum:
     Aestus et in lacrimas fluxerat ille meas.
Attamen apposito chartam siccavimus igni,
     Quique meo flagrat pectore, juvit Amor.
Scribe, ait, Honovinga: tibi qui morte parentis
      10Transiit in curas, et tua jussa puer.
Nunc juvenis vario, dubioque Canisius aestu
     Nutat, ut incerto puppis itura mari.
Fac constet: nuperque tibi quae visa fuere,
     Deferat haec prompta scripta tabella nota
 15Protinus arripio calamum, mihi proximus adstat,
     Et face scribentem dirigit ales Amor,
Tempus erat, lassos quo primam somnus in artus
     Serpit: et accensis ignibus astra micant.
Adstabam clauso, mecumque relicta, cubili
      20Mox vespertinas compositura preces.
Cum subito coram visa est descendere nubes,
     Candidus et nubi praevius Ales erat.
In manibus frondes oleae, risusque per ora,
     Pacificum scires quod meditatur opus.
 25Hic ubi vibrati nebulam discussit oliva:
     Obstupui subitos ora tulisse viros.
Insolita his facies, attonsi fronte capilli:
     Velabant imos pallia nigra pedes.
Quemque vocent aliae vultum rigidumque trucemque:
      30Judice me, mixta sorte modestus erat.
In dextra calami (calamos hastilia tradant)
     Jamque parant scriptis bella movere suis.
Cuique sacrum Jesu rutilabat pectore nomen
     Igniti species pectoris illa fuit,
 35O! quantum gens illa factis operabitur aris,
     Cultoresque novos, officiosa dabit,
His foedae fugient sub Tartara nigra phalanges,
     Virginitasque albis laeta redibit equis,
Seu calamo fuerint, agitandave praelia voce:
      40Et calami, et doctae praelia vocis erunt.
Quid? quod nostra istis vinces Germania castris,
      Colla gemens duro succubuisse jugo?
Haec ego dum specto: subito se in lumine vidi
     Ad primos Mystae procubuisse pedes.
 45Primus erat turma (quantum reminiscor) in ista
     Nomine, Theiologo nec minus arte, Faber^[3],
Hunc petis amplexu: pullaque in veste sodalis
     Pullatos auges ad nova bella viros,
Ergo age, perge nepos istis te jungere castris,
      50Devotaque move fortia bella manu.
Si heue conjicio magnae praeludia pugnae,
     Et faciles aditus prima juventa dedit.
Scilicet annorum prima, incunabula Christus
     Surripuit, versus ad pia facta jocis
 55Nil tibi cum nucibus, longae nec arundinis usu:
     Nec teretes cura est exagitare trochos.
Privatas pictis aras decorare tabellis,
     Saepius et Mystam fingere, lusus erat.
Parvula sacra facis, dicisque precantia verba:
      60Accumulant jussas turba pusilla preces
Et modo voce puer, pueros modo fonte piabas:
     Ista rudimenti signa fuere tui.
Quid? quod et in teneros saevisti funibus artus
     Membraque portandas didicere cruces?
 65Caetera cur sileam? nec enim meminisse nocebit,
     Patrasti parvus qualiacunque puer
Saepe, orbi quando jejunia verna redibant,
     Cum furit Ogygio^[4] concita turba Deo:
Cum passim turpesque joci, madidaeque popinae,
      70Et resonant foedis compita fracta sonis.
Tunc ego te didici solis radicibus usum.
     Oraque gustato continuisse mero.
Increpuit mater: quid agis? quid saevior, inquit,
     Dura, Canisiade, nec tua bella moves?
 75Haec permitte viris, quibus est robustior aetas?
     Ossa tibi, puri caetera lactis habes.
Protinus illacrimans scelus ah! scelus optima mater,
     (Si nescis) caecos ducit in arma viros.
Arma illis Bacchus positus ferventia mensis:
      80Arma illis Paphiae tela facesque deae.
Ipse ego non plorem? dapibus neque parcius utar?
     Nec mihi sit fuso gratior unda mero?
Da veniam, mater; licitae patet area pugnae;
     Hic puer, et miles, victor et esse potest.
 85Talis eras: quid nunc dubio certamine nutas:
     Si pridem est puero laurea parta tibi?
Scimus: blandus Hymen tacitis tibi siccat ocellis.
     Propositoque Themis^[5] te trahit alba foro.
Crede mihi, latet hic fallacia saepe sub herba,
      90Saepe per et placidas saxa petuntur aquas,
Ergo age, quaere viro: illis te junge Sodalem:
     Materiem, qua sis obsequiosus, habes.
Nec male vaticinor: totos saevire per agros,
     Fama est, et rabidas ire, redire feras.
 95Infremure lupi circum praesepia! Rhenus^[6]
     Audiit, et gelidis palluit Ister^[7] aquis.
Quid cessas? Stygias urge latratibus umbras:
     Inque fidem veram Nominis^[8] adde notam.
Usque reor, facies: istud Matertera poscit;
      100Haec in te titulum, juraque matris habet.
Illa mihi moriens, soror o! soror optima, dixit,
     Abstrahor: appliciti foedera junge manu.
Quem (rogo) nunc parvum patrique tibique nepotem
     Linquimus, in curas transeat ille tuas.
 105Scilicet ille tibi, caste, Germana, MARIAE
     In castas artes erudiendus erit.
Annuimus voto, lacrimisque per ora profusis,
     Nil illi potui dicere, praeter, erit.
Ex hinc vota frequens, et verba frequentia fudi,
      110Et tibi quod mater debuit esse, fui.
Caetera dent Superi; pullo sic nubis amictu
     Virginei^[9] castas corporis abde nives.
Scribere plura libet: tibi sed scribenda relinquo.
     Hinc calamo trames saepe terendus erit.
 115Cumque tibi tarde supremam neverit horam
     Stamine nec pullo, de tribus una soror.
Forsitan hoc aliquis signabit marmora versu,
     Accola quem Rheni, posteritasque leget:
Hac jacet exanimis, recubatque Canisius urna
      120Quem stupuit gelidus Rhenus et ister aquis.
Depositos cineres lugens Germania servat,
     Ingenium libri: spiritus astra tenet.
 

Notae

1. Vahalis fluvius Noviomagum alluens Canisii patriam.
2. Rhenus fluvius, ad cujus ripam Arnhemium adjacet Gueldriae oppidum, ubi tum Honovinga Canisii Matertera habitabat secundo abs Noviomago lapide.
3. Petrus Faber primus Ignatii socius, qui tum per Germaniam tum per Germaniam animarum saluti vacabat: quem Moguntiae agentem, primum Canisius adiit, ut in argumento dictum est.
4. Ogygius Bacchus dictus est ab Ovidio, et temulentiae Deus a Poetis habitus. Noviomagum reversus ad nuptias contrahendas sollicitatur: proposita Juris Civilis, in quo parens ejus Iacobus Canisius excelluerat, agitatione.
5. Themis Justitiae praeses habita; nam teste Festo θέμις idem quod fas.
6. Rhenus Germaniae fluvius.
7. Ister sive Danubius amnis celebratissimus Germaniam longo tractu, Austriamque alluens.
8. Canisius juxta nominis Etymon et gesta Canis Austriacus ab Haereticus dictus. Sacchinus in vita lib. I, n. 10.
9. Perpetuam atque illibatam virginitatem coluit.

Epistola V.
Kostka Deiparae.

Argumentum

Stanislaus Kostka illustri apud Polonos genere oriundus, cum adulescens in Societatem Iesu admissus esset, primo ipso tyrocinio tanto animi sensu actuque in divina ferri coepit, ut saepe saepius inter orandum madefacta lintea aestuanti pectori applicanda forent; porro crescente in dies amoris incendio idque impatientius iam ferventi Stanislao evenit, ut sub festum Assumptae in caelum Virginis (quam ut matrem tenerrime amabat) mira animum hinc migrandi ad caelum cupiditas incesserat. Quocirca composita hac epistola Mariam orat, ne desiderium suum ultra differat frustreturve; quominus proximis apud caelites triumphis intersit. Neque profecto incassum vota recidere: quippe post paulo febre correptus est; quae tametsi lenta primum, eo tamen sensim paucosque intra dies invaluit, ut de tantis (?) visceribus adolescentem anno aetatis circiter vigesimo terris ereptum caelo transmiserit ipsa Assumptae in caelum Virginis sacra nocte anno Christi 1569. Franciscus Sacchinus in eius vita.

SYMBOLUM.

Quid navem sagittamque tenso funi laxatam intueris? Illa in portum, haec in caelum tendit: non aliter Kostka amore igniti impatiens ima detrectat, caelumque animo petit; quo Maria, quam, ut Matrem, unice diligebat, recepta est. Adeo de tribus istis verum quod cecinit Vates:

---

Nequeunt laxata teneri.

---

Da veniam, caeli decus augustale, MARIA,
         Si tibi nunc a me littera scripta venit.
Scribere jussit Amor (caelo licet omnia noris.)
         Impulit is timidas ad sua jussa manus.
 5Substitimus primo: calamum pudor ipse retentans,
         Quid tibi nunc tandem, Kostka, paratur, ait.
Verte alio mentem, precibus contexe coronam;
         Gratior est Dominae texta corona tuae,
Quid faciam? adversum hinc amor, hinc reverentia pugnant;
          10Haec calami cursum supprimit, ille movet.
Ut scribam; vereor praefigere, Kostka Parenti.
         Sis mihi cara licet, plusque parente parens.
Urimur? O bona Diva, et (si licet) o bona Mater,
         Urimur: o! quanto pectus ab igne calet,
 15Lintea traduntur frigentibus humida lymphis
         Lintea sed flammas non domitura meas
Quod facitis, dixi, gratum est, sed inutile nobis,
         Non profecturas quid mihi fertis aquas;
Exterius gelido corpus perfunditis imbre:
          20Attamen interius, quo cremor, ignis adest.
Optavi quoties velut igni lampas edace,
         Deficere ante aras, o mea Diva, tuas!
Optavi quoties, ut, quae tibi sacra micabat
         Taeda, foret vitae terminus ille meae!
 25Optasse hoc licuit: taedae consumitur ignis:
         Majus at in nostro pectore robur habet.
Eloquar? an nostrae nunc est opus indice flammae?
         Nec tibi sat noster cognitus extat amor?
Proxima lux oritur purae spectabilis aurae:
          30Suscitat ardores proxima pompa meos.
Haec tibi, qua fugeres terras, fuit ultima, Virgo:
         Qua caelum peteres, prima sed illa fuit.
Fingo animo plausus, laetoque sonantia caelo
         Tympana: mille tubas audio, mille fides.
 35Aligeri circum volitant fulgentque ministri.
         Et fervet tota caelica pompa via.
Pars Arabum complet nebuloso compita fumo,
         Pars liquidum strato lumine vestit iter.
Emicat ante alios juvenum lectissima turba:
          40 (Sic nobis pompae fingitur umbra tuae)
Caesaries, illis purum flavescit in aurum,
         Oraque formoso candidiora die.
Ornat palma manus, humeros bombycina vestis.
         Pallaque non tactas vincere jussa nives.
 45Pone subis: vivis certat tua palla pyropis,
         Et superat, quidquid gemmifer orbis habet.
Fallimur: hoc oculi vitium est: abscedite gemmae:
         Plus fatis aurata conspicienda coma es.
Illic, castus Amor pulchra statione moratur.
          50Aurea deque tuo spicula crine legit.
Quid referam, quali raperis super aethera curru?
         Qualis hic auriga est, talis an alter erit?
Non sic vectus iit, voluit cum splendidus aura
         Davides^[1] Solymas conciliare nurus.
 55Non sic aerio raptus qui turbine^[2] vates
         Dicitur ignitis isse per alta rotis.
Nempe humero Matri Natus subit: ille parentem
         Sustinet, et famula ducit ad astra manu.
Quidquid id est; farine licet? tuus ille lacunam
      60 (Si nescis) aliqua parte triumphus habet
Scilicet alta patent domitis Capitolia turbis:
     Captivo sine me, me sine, mater, abis?
Ille ego sum: dulces haerent in corde sagittae,
     Meque tuos stricta compede vincis Amor.
 65Jamque per aethereos ferris Regina penates,
     Sub pedibusque micant sidera pressa tuis,
Empyrei, qui summa patent penetralia, caeli
     Panditur occursu janua laxa tuo.
O! ibi quot plausus! tibi quae praeconia certant?
      70Deficit hoc uno littera nostra loco.
Dicite, vos nitidae, caeli gens aurea, Mentes,
     Dicite: adhuc ima Kostka tenetur humo.
Saepe tamen, spectare juvat mea gaudia caelum,
     Fallor: et hoc uno pectora nostra dolent!
 75Nam quoties specto, toties incendia crescunt,
     Nequidquam lacrimis imminuenda meis.
Scribimus interea: quid enim si temperet ignem,
     Leniat et quaestus dextera mota meis.
At quanto mallem, cum scriberet, illa triumpho
      80Spargeret Elysias officiosa rosas!
Aut etiam Angelicae quae promicat agmine turbae,
     Facundum digitis sollicitaret ebur?
Disserimur votis, et adhuc tellure moramur?
     Munera ferre tamen qualiacunque juvat
 85Est locus extremo qua te formosior horto,
     Pendulaque aestivam vitis opacat humum,
Illic formosa te sistis imagine, Virgo,
     Et quiddam templi textilis instar habes.
Illic Loiolidum^[3] turba exiguissima laudes
      90Assolet et Dominae reddere vota suae.
Vidi ego, qui violas qui candida lilia ferret,
     Plenaque purpureis rubra canistra rosis.
Ivimus, et ternam Divae lustravimus aedem:
     Aede sub hac etiam plurimus hospes eram,
 95Esto veris honor spatioso floreat horto:
     At mihi prae reliquis angulus ille placet.
Illic succrescunt dulcem maturius uvae,
     Mercedemque suae proximitatis habent.
Quid? quod aves ista dicuntur saepe sub umbra,
      100Dulcius assueto perstrepuisse sono?
Hic philomela, sacram starem cum nuper ad aram,
     Virgineos certans evoluisse globos:
Non ego falsa loquor, celeri dum garrula voce
     Turbinat introrsum, poene canebat, Ave
 105Qulcquid id est, modici geritur res tota tabella?
     Altera sunt cantus, altera dona rosae
Quin majora sequor'? caeloque effundor aperto
     Aurea, qua rutilum pompa praeivit iter?
Mens petit alta quidem, sed corpore deprimor uno:
      110Ut levis aspersa pluma residit aqua.
Angela, quisquis amas, et quisquis in aera^[4] Vatem
     Diceris aetherea surripuisse via,
Me quoque tolle precor, gravis haud ego sarcina: namque
     Aligerum Kostkam jam prope fecit Amor.
 115Si satis esse nequit, quo tollar in aethera, crinis:
     Me toto, si vis, corpore ferre potes.
Annuit ille quidem: Dominae sed jussa morantur,
     Inquit: fac votis annuat illa tuis.
Ergo ad te redeunt mea vota novissima Mater;
      120Quam nequeunt alii, tu potes, affer opem.
Cur ego spectator vestrae non advolo pompae,
     Unus ut e multis pone pedester eam.
Insequerer plausus, et longa per atria caeli
     Angelicum humani voce sonaret Ave.
 125Quin etiam Dominae, qua fas,vicinior irem,
     Et premerem sacrum Virginis usque latus.
Quod si forte aliquis pompa spectator in illa,
     Quo propior tendit, diceret, ille puer?
Crediderim ut dicas, mea Diva, suaviter illi:
      130Mitte queri, KOSTKA est: est meus iste puer.
Parce tamen, voto si fors peccavimus isto:
     Non patitur fraenos, qui violenter amat.
Quid? quod nec voto tantum, peccamus et ira,
     Quae mihi nescio quo pectus amantis agit.
 135Saepe (fatebor enim ) qui me nunc urit, Amorem,
     Comendi justas non habuisse faces.
Ecquid amor (dixi) quid vitae flamina differs?
     Caetera concedunt ignibus, ista manent:
Quin exile mihi, teneor quo corpore filum
      140Admoto propius lampadis, igne cremas?
Saepius indignor repetitis ora madere
     Fletibus, lacrimas criminor ipse meas,
Staminibus modicis astringor, aranea, texit
     Qualia, vel picti qualia Seres^[5] habent,
 145Totque oculis fundo dudum lacrimantibus imbres
     Nec pereunt vita fila minuta meae!
An quia vita mihi primo pubescit in aevo,
     Huc parcit saeva Parca^[6] tulisse manu
Inferat: atque utinam ferali forsice telam.
      150Et resecet media flamina rapta colo.
Et prope, ut invideam pubentis floribus horti,
     Quaque cito tenerae carpitur ungue rosae.
Ipse ego permissa quoties hanc colligo dextra:
     Flos utinam vitae (dico) sit ille meae!
 155Cur sic non legitur primaevi Kostka juventa?
     Cur numerum lectis non facit ille rosis?
Decerpi lucrum est: qui primo mane virebat
     Flosculus, interdum vespere laesus obit
Vel gravis hunc aestas, vel turbidus opprimit imber:
      160Hei mihi! ne simili vulnere Kostka gemam;
Cetera cur taceo? nuper, mea Diva, nitebas
     Flore novo castas impediente comas,
Candida virgineo gestabas lilia serto,
     Quaeque regis domini, caelica sceptra manu.
 165Ut vidi, ingemui! tacitoque in pectore dixi:
     Certa, precor, fati sint ea signa mei!
Dummodo sic, duro succumbat Kostka tyranno
     Japoniamque premat sanguinolentus humum.
Sed facienda loquor: vellem quae facta fuere,
      170In nostras possent illa redire manus.
Quid mihi, si natum dederis, velut ante dedisti,
     Deliciasque tuas, deliciasque meas?
Non foret ille tibi pretio reddendus eodem;
     Nec lata quamvis (crede) rediret ope.
 175Amplexus premerem plusquam languente lacerto,
     Plusque Viennaea^[7] vincula blanda mori.
Caedere si vellet, contra violentior irem:
     Verbaque suppetias viribus ista darent.
Vel duc me ad matrem; vel te, puer auree, sistam:
      175Non aliae nobis lege solutus eris.
Scribere plura libet: sed qui mihi depluit imber,
     Impedit, et lacrimis humida charta meis.
Caetera qui dicat Laurentius^[8] inter ovantes
     Facundus pro me nuntius alter erit.
 180Scit bene, quid flammae, quid magna incendia possunt;
     Scit bene, quas vires ignis amoris habet.
Ergo age: sique faves Kostkae, pia Mater, amanti,
     Accipe cum votis ultima verba meis.
Nil mihi rescribas, tua sit sed Epistola morbus:
      185Quamque tulisti olim, nunc mihi redde febrem.
Scilicet haec melius, quam quaevis littera dicet,
     Venarum pulsu languidiore, veni.

Notae

1. Salomon a Davide Patre, qui sibi ferculum seu rhetam triumphalem magnificentissime extruxit, et hoc, ut habet Scriptura Textus Cant. 3. propter Jerusalem.
2. Elias Propheia, qui curru igneo in caelum raptus est, Lib. 4. Reg. cap. 3.
3. Νovitii Societatis Jesu; utique Loiolides, abs Ignatio de Loiola Fundatore dicti
4. Habacuc Propheta, qui e Palestina in Babyloniam per unum crinem capitis ab Angelo delatus est: prandium Danieli, qui in fovea attinebatur, laturus. Dan* 14.
5. Seres Syriae Asiaticae populi qui ex arboribus tenuissimis filis detexunt, conficiuntque id genus panni, quod Sericum vocamus.
6. Parcae, per Antiphrasin sic dictae, quod minimi parcant, tres sunt, quae mortalium vitae stamina dispensant, ut Poetae fabulati sunt; quarum nomina et officia hoc dicto circumferuntur:
   Clotho colum bajulat, Lachesis net et Atropos occat.
   Easdem Hesiodus canit, mortalibus, sive nascentibus hominibus conferre bonum et malum.
   θνητοῖς ἀνθρώποισιν ἔχειν ἀγαθόν τε κακόν τε.
7. Adolescens Viennae Austriae dum studiis vacat, in morbum incidit; a quo tamen Virginis patrocinio, quae ei apparuit, et puerulum Jesum in ulnas tradit, brevi convaluit.
8. S. Laurentius Martyr, qui ei ex sortione menstrua Patronus obtigerat.

Epistola VI.
Aloysius Aquavivae.

Argumentum

FERDINANDUS GONZAGA Imperii Princeps et Castillionis Stiverorum in Gallia Cisalpina Marchio, ex Mantua, Ducibus, cum ex MARTHAFANA SANTENIA illustrissima apud Taurinos foemina, ALOYSIUM natu inter liberos maximum tulisset: nihil antiquius habuit, quam ut eundem statim a prima juventa Nobilium exercitiis erudiret, sperans fore, uti prosapiae splendori, iis gradibus ad gloriam niteretur. Sed cυm e diverso Deus juvenem divinarum rerum illiciis captum Societati sensim initiaret, gravis concertatio exorta est: ALOYSIO hinc abeundi facultatem, inde parente Marchione repulsam pertinaciter agitantibus. Cum igitur ALOYSIUS frustra captatas et occlusas precibus paternas aures animadverteret, jamque voti fui impatientior ad CLAUDIUM AQUAVIVAM, qui per id tempus Societatem universam cum supremo Imperio Romae administrabat, hanc Epistolam scribit. In qua animi sui assessum votumque aperit quo Societati sese addixerat; vetare autem parentem obstinacius, quo tamen nequidquam pensi habito, postulas in Societatem admitti. Inflexit hic adolescenis ardor, non modo AQUAVIVAM, sed et parentis animum; adeoque factum, ut Societati <?> paulo adscriberetur; in qua interea sexennium, quod vixit, ita ad virtutem sese exercuit, ut vita functus ac miraculorum fama clarus, Beati et Angelici nominibus, Summorum Pontificum auctoritate, insignitus fuerit. Obiit Romae Anno Christi 1591. P. Virgilius Cepario, in eius vita.

SYMBOLUM

Cervus hic ad fontem, ut vides, cursu emicans, pro ingenti desiderio est: ita enim et suum prodidit Vates Regius Ps. 41. Neque in Aloysio id desideres, qui per Epistolam ad Aquavivam accedere festinat. Quare bene de utroque:

---

Vivit, si repperit undam.

---

Mittit Aloysius, quam non habet ipse, salutem:
      Et nisi Romani non habiturus ope.
Mittit aquae sitiens violento torridus aestu,
      Quam nec, si cupiat, dissimulare potest.
 5Attamen ut scripto prodam mea vota libello,
      Et calamo nigra: vix fluit humor aquae.
Sed bene, quod nostros ut scribere possit amores?
      Quoque fluat, lacrimas combibit ille meas.
Scribimus, atque utinam quo scribimus ire liceret,
 10      Proque manu, pedibus conficeretur opus:
Tunc ego, cerve, velim rapido te vincere cursu,
      Ad gelidas quando curris anhelus aquas,
Novimus et fontes, et quae sic currere cogit,
      Majus nostra sitis, quam tua, calcar habet,
 15Differor interea: solum brevis iste libellus
      Romanum pro me carpere gestit iter.
Haec ego dum scribo: pernix i littera, dixi:
      Pro penna, meus hic, quem geris, ignis erit.
I, licet: ad Latios propera, mea pagina, fontes,
 20      Puraque Romani quaere fluenta soli.
Sed cave fallaris: neque primi fluminis undas,
      Sedandis aquas ignibus esse puta.
Nil tibi cum Tibri: mediam licet influat urbem,
      Spumantique vado turgidus arva riget.
 25Est qui felici^[1] fons illic labitur unda,
      Est qui Virgineas^[1] egerit alter aquas.
Ah! moneo, ne te speciosa haec nomina fallant:
      Non facit ad flammas ille, nec ille meas.
Sed prope qua primo surgunt Capitolia clivo,
 30      Et Jesus^[2] Matris nomine templa tenet.
Illic, quas petimus lymphas, Aquaviva ministrat,
      Non alio nostra est fonte levanda sitis.
Hei mihi! jam toto currunt ea flumina mundo,
      Quosque bibat rivos Indus, et Indus habet.
 35Jam novos insolitas Japon miratur aristas,
      Germinaque ex istis non sua cernit aquis.
Maurica (sic fama est) isto quoque fonte rigata,
      Edidicit culto mollior esse solo.
Castilio tamen aret adhuc, neque littora circum.
 40      Quod laeto viream cespite, lympha fuit!
Jam scio, reddiderint cur pareas jugera messes
      Non terrae vitium, fluminis illud erat.
Interea dum vana queror, fons irrigat urbem:
      Illuc sunt animi vota ferenda mei.
 45Vera loqui certum est: nec enim, Pater optime, fallit,
      Qui calet in nostro pectore verus amor.
Ad nova bella vocat, quorum est IGNATIUS auctor,
      Duxque ciet fortes ad nova signa viros.
Saepius ille (alto seu sol micat igneus orbe,
 50      Seu vaga nocturnis Cynthia fulget equis.)
Saepius ille mihi, Gonzaga, susurrat in aurem
      Quando novus Jesu nomine miles eris?
Quid tibi cum titulis? quid magna palatia prosunt?
      Quid tibi, quod claras Mantua donat avos?
 55Pars quota laudis erit, varia si Marchio lingua
      Castilionaei diceris esse soli?
Respice Lojolam: titulorum insignia ponit,
      Major ut abjecta nobilitate foret.
Dic age: cur illo nondum duce tendis in hostem
 60      Adstringisque tuas ad sua bella manus?
Haec ubi fatus Amor, lateri se junxit amicum:
      Primaque militiae signa fuere novae
Neve recusarem, tedis ardentibus urget,
      Et sacro totas occupat igne fibras,
 65Quid facis? exclamo: Gonzagam mitius ure:
      Porrigimus victas in tua jura manus,
Aut ego succumbam prosperati vulnere lethi:
      Aut ego Lojola sub duce miles ero.
Si tempus petitur, quo primum exsarsimus, aetas
 70      Incaluit flammis jam prope quinta meis.
Aspice, Lojolidum^[3] juvat ut praeludere castris:
      Praecingunt nostrum pallia nigra latus.
Scilicet ex illo, quo nunc quoque carpimur igne?
      Purpura (crede) mihi nil nisi visa rubor.
 75Adde, quod et Christo castum^[4] mea corpora munus
      Tradiderim, Paphia non violanda face.
Lilia Virgineis inerant tum forsitan aris;
      Illa mei, dixi, signa pudoris erunt.
Hinc flos ille placet, istisque coloribus olim
 80      Inque mei pingi lilia^[5] casta manu.
Nec tamen idcirco fulgor mihi displicet ostri,
      Sertaque purpurei sanguinolenta rosae.
Nimirum, quod amo, nomen bene pingitur illa,
      Sanguineo Jesu convenit iste color.
 85Milite me crescat Loiolae exercitus uno:
      Dignaque sanguinea bella movebo rosa.
Sive jubes, visam postremis Japonas oris:
      Sive jubes, Brasilae barbara tesqua plagae.
Audacem me fecit Amor: sit copia tantum,
 90      Clausa petam rigida Sinici regna fera.
Riccius^[6] hos Italo perrupit robore vectes:
      Ut sequar, hic justa plus mihi parte favet.
Nec vereor tepidis stillantia funera cultris:
      Est mihi, qui fosso pectore sanguis eat.
 95Si Japon Italo de sanguine crescere debet,
      Crescat: at ille mea sanguine crescat ager.
Extera quid memoro? me bella domestica cingunt:
      Non expectato septus ab hoste premor.
Nam pater immeriti clausum me detinet ira,
 100      Vixque pedem primo limine ferre sinit,
Credideram certe flecti potuisse rogando:
      Seu prece, seu lacrimis aggrederemur opus.
Ivimus in blandas demisso poplite voces:
      Mollior at nostra non fuit ille prece.
 105Addidimus lacrimas: lacrimae volvuntur inanes:
      Excipe, quod flammas haec alit unda meas.
Sic ego detineor patriis sine crimine septis?
      Nec video faciles inde, nec inde vias.
Ah! utinam verum, quod primis mater in annis
 110      Saepe mihi puero vaticinata fuit?
Angele mi, (sic me puerum vocitare solebat)
      Angele mi, puris Angele digne rosis.
Scilicet ut patrio de carcere liber abirem,
      Jam foret optatae penna parata fugae.
 115Defererem patrios, septa invidiosa, penates,
      Aeria properans ad mea vota via
Et licet effusis stagnet Benacus^[7] in undis,
      Tranarem liquidum jam novus ales iter.
Non ego formido, ne lapsus ab aethere signem
 120      Nomine Aloysius naufragus alter aquas.
Daedalus Icarias^[8] cera male finxerat alas?
      Non metuunt solvi, quas mihi finxit Amor,
Sed fateor, locus hic tales non efficit: at quo
      Tendimus, Angelicos^[9] efficit iste locus,
 125Quid referam, quoties volui, cum nascerer infans,
      Prima mihi tenuem testa fuisse casam?
Quid referam, quoties Gonzagae nomina gentis,
      Esse queror votis invidiosa meis?
I nunc, quisquis amas; magno de sanguine nasci:
 130      Poena mihi, magnos quod numeremus avos.
Interea toto quid versem tempore, quaeras
      Forsitan et patria dum vetor ire domo?
Saepe fuga meditor: nec enim sic fugero primus:
      Fecit et hoc nobis Kostka^[10] Polonus iter,
 135Austriaca fertur juvenis fugisse Vienna,
      Et Latii ignotas corripuisse yias;
Ne tamen incerto captaret devia gressu,
      Lampade succensa praevius ibat Amor.
Nec fratrem impediit frarer, licet usque secutus,
 140      Nec fuit abrupta praeda retenta fuga
Sic fugiturus ego nuper quoque (vera fatebor)
      Ni fratrem frater praepediisse, eram.
Quid, Rudolphe, paras? quid contra niteris? inquam:
      Obsistis votis quid puer ipse tuis?
 145Ah! sine me, quo ducit Amor: ditabere facto:
      Grande fugae pretium, Marchio, frater eris.
Nequidquam fugit ille citus, meditataque prodit.
      Fortius occlusa praepedienda domo.
Interea causis non apparentibus aeger,
 150      Nescid quis dudum corpora languor habet.
Saepe dapes inter, gemitus sine voce profundo:
      Miscentur lacrirms pocula saepe meis.
Quosque imbres oculos vino impluit, ora resorbent?
      Ne desit pluviae vena perennis aquae
 155Prima mihi genitrix, inquit, Gonzaga, laboras?
      Prima malam febrem dixit: amoris erat.
Accitur Medicus, tentatur pollice νena:
      Jussaque dilutae potio fertur aquae.
Quid facitis? (dixi, si me tenet ignea febris,
 160      Sedare hos aestus unica lympha potest.
Parce Parens, natum medico corrumpere potu:
      Sanus erit; tantum, quo cupit ire, sine.
Sic mihi lux agitur, neque noctis amicior hora est,
      Nec minus est lacrimis fertilis illa meis.
 165Ut quid enim toties deludor imagine somni,
      Dum subit irrepens lumina fessa sopor.
Nam prope nunc videor Latios accedere muros
      Nunc Lojolaeas, tecta cupita, fores.
Jam videre sacra describere nomen in albo,
 170      Et circum pulli corpore veste tegi,
Est etiam, qui me suspiria ducere narret,
      Verbaque cum somnis mista ciere meis.
Jam fontem, Gonzaga, tenes: (ita dicere narrat)
      Plenaque jam vivae pocula sumis Aquae.
 175Ah! utinam media dicamus talia Roma,
      Nec toties, sensus fallat imago meos!
Certe ego cum somno linquor, seu mane rubente,
      Seu subito casu, lumina nostra madent.
Vel quia sopitos luserunt gaudia sensus:
 180      Vel quia cum somno rapta fuere meo.
Est mihi funerei pendentis ab arbore Christi
      Effigies rubeis^[11] conspiciendi notis.
Illi saepe meos commendo moestus amores:
      Accipit amplexus saepius villa meos.
 185Christi, per has lacrimas, per et haec suspiria dico:
      Fac, precor, o! socium me tibi jungat Amor.
Nec labor efficere est: similes prope dicimur ambo:
      Tu cruce, detineor carcere fixus ego.
Effundis lacrimas, oculis rorantibus asto?
 190      Sanguine membra rubes, et mihi sanguis abit.
Ite flagra in fontem, rubicundi currite rivi,
      Quo mea sanguineis culpa lavetur aquis.
Et sitio, exclamas: sitio quoque: scilicet intus
      Quo cremor; ad Vivas ignis anhelat Aquas.
 195Ulterius nihil est, nisi tecum ut dicere possim,
      (Et cupio) Natum deseris ergo Pater?
Deserat, o! utinam, quem sic male servat et odit:
      Ah! precor, admissi poena sit illa mei.
Haec ego: sed quoties Christo damus oscula: meque
 200      Applicitum blandi crux fovet ista mora.
Nescio, quae mihi vox taciti demissa per aurem,
      Quid Gonzaga, times? Tu meus, inquit, eris.
Fac tantam ut constes: Romam tua vota ferantur:
      Postmodo cum votis ipse ferere tuis.
 205Altera vox vera est: Romam mea vota feruntur:
      Altera sed mallem vox modo vera foret.
Quis prohibet? jubet ire Deus: mea dextra, siste:
      Caetera sunt pedibus conficienda meis.
Fallimur? an toties duro placuisse parenti,
 210      Quae meruit pietas praemia, carcer erit?
Huc adhibe vultus, poenae solamen, Alexi^[12],
      Tuque fave coeptis, o! Calibyra^[12], meis.
Grande rudimentum posui, neque vicimus hostem:
      Sanguine quo propior, fortius ille nocet.
 215Ah! melius, redeat prisci bona temporis aetas;
      Et faveat, vobis qui bene favit Amor.
Tu quoque Kostka fave, cupidumque amplectere fratrem;
      Si pater ille mihi, qui tibi frater erat^[13].
Quid? quod jam caelo MARIAE jungeris? illinc,
 220      Quod cupio auxilium, tu mihi ferre potes.
Dic age, si profugus praeeunti jungar Jesu,
      Judice vel tanto quod mihi crimen erit?
Hunc Solyme vidit sine matre, et crimine: quamvis
      Mariae madidas viderit illa genas.
 225Cur sic non fugio? non hoc ego defero matrem:
      Porrigit haec victas in mea vota manus.
Attamen expecto, donec, pater optime, Roma
      Des mihi captandae signa cupita viae.
Inde velim dicas, quam jussa capessere promptus:
 230      Et, precor, ut tantae sint ea lucra morae.
Ergo fave, longas neque gaudia differ in horas:
      Sed cito, (namque potes,) me properare jube,
Per lacrimas oro (quoniam tibi scribimus illis)
      Aspice, in hoc pallent quam mea scripta loco.
 235Per sacros Nati, per castos Matris amores:
      Utraque visceribus nomina scripta meis.
Per si quid terris usquam post sacra, Deumque,
      Loiolidum populo charius esse potest.
Da mihi te facilem, nec duro perlege vultu.
 240      Quae postrema meus verba libellus habet.
Uror, ut accenso peritura bitumine cera
      Liquor, ut expressa de nive manat aqua.
Adde meas socio lacrimas, Aquaviva, fluente,
      Et domitor flammae sis, Aquaviva, meae.

Notae

1. Praecipui urbis Romae fontes, vulgo dicti: Aqua Felice, Aqua Virgine.
2. Templum Domus Professae Societatis Jesu, quod antea Maria de Strada appellabatur.
3. Impetrat a parente Marchione, ut Ecclesiastico habitu utatur.
4. Octennis castitatem Deo et Mariae vovet.
5. Cum liliis depingi solitus est.
6. Matthaeus Ricci Italus, primus Sociorum in Sinense regnum penetrat anno 1582.
7. Benacus, vulgo Lago di garda: lacus est prope Castilionem.
8. Daedalus Atheniensis faber egregius fuit, quem Poetae fabulantur, alas cera sibi finxisse ad volandum , ut e Creta, ubi cum filio attinebatur, fugeret. Cum autem Icarus altius volaret, ardore solis liquefacta alarum cera in mare decidit, quod ex eo Icarium mare dictum est. De quo Ovid. lib. III Tristium: Icarus Icarias nomine fecit aquas.
9. Angelici Juvenis titulo a Gregerio XV Pontifice auctus est, anno 1612.
10. Stanislaus Kostka Vienna, ubi operam litteris dabat, occulte in Italiam profectus est, quo Societati se traderet, per iter multis favoribus ab Angelis et B. Maria cumulatus.
11. Solitus fuit Aloysius secreto in cubili coram Crucifixi imagine saepius orare et flagellis acriter se caedere.
12. Ambo enim paternos penates reliquerunt, ut Deo vacarent.
13. Claudius Aquaviva, cui quondam Stanislaus Kostka in Tyrocinio Romano convixerat.

Epistola VII.
Berchmannus B. Virgini Aspricollensi.

Argumentum.

Joannes Berchmannus Belga, Diesthemii Brabantiae oppido natus honestis parentibus, cum a prima pueritia virtutem coluisset: tandem B. Virginis patrocinio, quam eximie ac singulariter semper in amoribus et cultu habuit, in Societatem admissus est, Meihliniae Anno Christi 1616, aetatis circiter 18. Cum autem absoluto Tyrocinio inde Romam missus esset ad Philosophica studia; mirum quanto illic animo, litteris juxta et virtuti incubuerit. Quippe crescente in dies erga Deiparam Virginem ejusque immaculatam Conceptionem affectu eo tandem processit, uti venerabili Sacramento, ejusdem Virginis Conceptionem Immaculatam propugnandi, qua voce, qua stylo, votum, etiam scripta syngrapha nuncupavit. Hanc igitur cum Epistola ad B. Virginem Aspricollensem in Belgio, ubi puer ex Diesthemii vicinia frequentior, primosque ad virtutem igniculos conceperat, ab eo transmitti hic fingimus, inter alia ejusdem Sacelli anathemata et donaria, appendendam. Porro in hac Epistola varia commemorat beneficia, qua privatim sibi ipsi, publiceque Societati a B. Virgine collata praedicat: atque eo animum erigit ad ejusdem Virginis Conceptionem Immaculatam, quicumque terrarum mittatur, propugnandi: et scriptis etiam posterorum memoriae afferendi. Sed eo Berchmanni affectu Deus ipse, ac Deipara contenti fuere: siquidem post paulo annos duntaxat 22. natus Romae obiit. Et relicta non exiguae sanctitatis opinione, anno Christi 1621. Idibus Augusti. P. Virgil. Cepario in ejus vita parte 2.

SYMBOLUM.

Aegyptii ciconia et cane gratitudinem exprimebant: nos eisdem Berchmanni gratum animum, quo Virgini, quidquid boni possidet, acceptum refert. Ne igitur mirere, expressam in Symbolo celeritatem: bene enim in referendis gratiis aut curritur, aut volatur.

---

Ne fors oblivia culpent.

---

Diva cui Montis culmen sacratur Acuti
      Qua tibi vicinas Demera^[1] volvit aquas:
Da veniam, et parvae cursum permitte tabellae:
      Natalem repetit^[2] scilicet illa locum.
 5Nec tamen illa venit patrios visura penates,
      Missaque ab Ausoniis Belga futura plagis.
Te petit, et pictis tua templa micantia votis.
      Haec illi captat causa fuere vita.
Exigui (fateor) constant mea munera charta:
 10      Charta tamen flammas continet illa meas,
Nempe mihi, tacitis dum texo rosaria labris,
      Et vultu, et palla constitit albus Amor.
Casta placent: cultu sic te quoque visimus,inquit:
      Primoque Mariae tempora casta placent.
 15Haec ubi: templa petit, manibusque prehensat amicis:
      Moxque Deo coram plura loquemur, ait.
Vix loca contigeram, qua devenerandus in ara
      Triticeo Jesus conditus orbe latet.
Cum subito, ecquid adhuc dubitas subscribere, dixit:
 20      Scribe: Deus voti testis et auctor adest.
Scribo igitur, movet ille manum; juramus uterque.
      O, Amor! ah! voti fida tabella mei.
Jamque parabat iter, prope qua Sichemia tellus
      Porrigit umbroso templa colenda jugo.
 25I felix (dixi) pia pagina: nomina tolle,
      Nec locus hic Asper, nec tibi durus erat:
Saepe jugum scandi faxis acclive? nec nunquam
      Laeserunt teneros aspera saxa pedes.
Quin meminisse juvat, facilisque recursat imago,
 30      Cum puer huc socia matre sequebar iter.
Mane erat, et vitreas Aurorae semina guttas
      Sparserat irriguo Lucifer ortus equo.
Protinus egredior portis, circum undique sylvae,
      Perque viam molli gutture cantat avis.
 35Crediderim, didicisse meos de Virgine sensus:
      Et tibi, Diva, sacros instituisse choros.
Interdum quoties effingimus ore Mariam,
      Et silet, et flexo poplite plaudit avis.
Ipse ego de globulis (globulos tua serta tenebam)
 40      Permistas cupidis passibus addo preces.
Mox ubi conspecta est primum domus addita colli,
      Auget et haec animos; ut properemque, facit.
Ah! quoties (recolo) cura studioque videndi
      Proruit, et summam pes male fixit humum!
 45Templa tenebamus: tua me rapiebar imago
      Querna; sed ad flammas cerea facta meas,
Hic ego Berchmanni (dicebam) Virgo clientis
      Si memor es, vultu nec minus aure fave
Parvus amans quamvis, magno tamen igne peruri
 50      Optat, et in cultus fortiter ire tuos,
Scis, mea lux, inquam, materna^[3] ut fusus ab alvo,
      Concessi in titulos, et tua jura puer
Sabbata lucebant niveo splendentia cultu:
      Ille dies vitae candidus augur erat.
 55Non ego diffiteor, sensi tua spicula, sensi
      Spicula Virginei tunc bene facta manu.
Nec eruor hoc fluxit de vulnere, lacrima fluxit:
      Et pueri molles immaduere genae.
His mihi crescebant repetitis corpora votis,
 60      Mensque mihi pariter fortior intus erat
Pestifer invidit, sed castis viribus Orcus;
      Non profecturas induit ille minas.
Scilicet a sacris Laribus fortasse redibam,
      Et vagus implexo calle viator eram.
 65Cum nigra^[4] nox caelo praetexitur, humida nimbis,
      Et tonitru rutilas mox paritura faces,
Saga fuit (memini) sic, sic, o perfida, dixi,
      Bella cie, stimulos nil nisi felis habes.
Vix ea fatus eram: cum lapso fulmine, felis
 70      Ungue minax nostros, corruit ante pedes,
Interea, Virgo, castris adscribor Jesu:
      Nec fuit hoc sine te praesidioque tuo.
Prima rudimenti tellus Mechlinia^[5] testis:
      Haec mores vidit composuitque meos.
 75Imus in Ausoniam: (sed quid tamen omnia narrem)
      Et comes ad Latias sis mihi, Diva, plagas.
Ah! quoties sensi pluvio data vincula caelo,
      Ne rueret subitis turbidus imber aquis.
Te duce concretas nivibus transcendimus Alpes^[6],
 80      Saxaque nocturno lubrica facta gelu
Nec tamen obrigui, cecidi minus: arcuit isthaec,
      Qui tuus in nostro pectore flagrat amor.
Mox ubi Lauretae tandem successimus aedi,
      Sensi me totis incaluisse fibris.
 85Scilicet intus^[7] eras, sed erat quoque parvulus intus:
      Jactabas geminas tuque puerque faces.
Hinc Latiae postquam penetravi moenia Romae,
      Templaque polluto non adeunda pede,
Nescio qui memet Ferrati^[8] nominis aedes
 90      Nilaeaeque rapit relligionis opus.
Aspera cesserunt, redeunt Ferrata: sed ambo
      Sub duro blandum nomine pondus habent.
Aspera sic nunquam, sic nunquam Ferrea Virgo
      Este solet, votis semper amica meis;
 95Quid tamen haec memoro? Loiolae plura ministras,
      Quae post in natos dividit ille suos.
Testis eris^[9], Guttiere, cui testata Mariae
      Foedera Virgineus prodere jussit Amor,
Forsitan orabas primo calefactus Eoo
 100      Inque tuis oculis Virginis ara fuit.
Da veniam, Mater, votis traducimus, inquis:
      Quae tibi cura mei, discere gestit Amor.
Integra fovisti maternas castra sub ulnas;
      Nunquid et exiguae cura Cohortis erit:
 105Dixerat haec: subitoque in lumina Diva refulsit,
      Virgineum laxo pectus operta sinu.
Et prior: ecquid adhuc dubitas, Guttiere? vereri
      Desiste, Loiolae castra fovemus, ait,
Nec mora: laxa togae subter confinia, totus
 110      Loiolidae populus Virginis hospes erat.
Hac mihi sub palla quae non fiducia crescit,
      Et rapit obstrictas ad pia bella manus?
Vincimus hinc, Mater: nudoque^[10] rosaria collo
      Erudiunt somnos in mea lucra meos.
 115Si quis (ut in somno) furvus surrepserit hostis,
      Turbidaque ignavis sensibus arma movet.
Protinus appositi pavefactus imagine serti
      Diffugit obscuri noctis in antra fuga.
Quid moror hic, Virgo! tuus o! Berchmannus ad Indos
 120      Gestit et extremos orbis adire Sinas.
Quique nigris Brasilus Phoebea lampade membris,
      Horret, et humanam dicitur esse dapem,
Proruet huc velox, motique citatior aura:
      Nil hunc barbaries, nil fera tela movent.
 125Candida Virgineis agitabit praelia signis,
      Candidus et nivea te duce victor erit.
Quin et te Puram cum toto edixerit orbe,
      Impressis figet^[11] casta trophaea typis.
Interea dum crescit adhuc, et fingitur aetas,
 130      Pendeat ad postes ista tabella tuos:
Berchmannus puros Divae tutabitur ortus:
      Sic amat et scripto testificante vovet.
Tu quoque fac, mea Diva, nigro quam carus amictu,
      Tam tibi sit niveo pectore carus amans.

Notae

1. Demera fluvius Sichemium alluens, juxta quod Aspricollensis Virgo colitur.
2. Diesthemium oppidum, Berchmanni patria, milliario parvi Sichemio distans.
3. Sabbato natus est Berchmannus, eodemque Societatem ingressus, ac demum eodem sepultus.
4. Revertens ab aede Virginis, et per sylvam errabundus, subito atque horribili tonitru percellitur maleficio sagae, quae specie felis ad pedes ejus evanuit tonitru ipso ac fulgure, intra fragorem ac metum saevientibus.
5. Mechlinia Brabantiae urbs super alia Concilio Regio nobilis; in qua Domus probationis Provinciae Flandrobelgicae Societatis Jesu.
6. Alpes montes altissimi et perpetuis nivibus operti, Italiam a Gallia separantes.
7. Pridie Natalitiorum Christi Lauretum appulit, ubi totam noctem magno aestu animique solatio transegit.
8. Templum B. Virginis Romae, quod vocant Di grotta Ferrata; prodigiose a S. Nilo, ubi ejusdem etiam corpus asservatur, conditum: ad quem locum magnus est populi concursus eoque itare soletus Berchmannus.
9. P. Martinus Guttierez Hispanus coactam sub toga B. Virginis Societatem universam conspicit.
10. Berchmannus rosario B. Virginis collo imposito cubare et dormire solitus.
11. Votum emittit, primum librum (si edere contingat) de Immaculata Virginis Conceptione scribendi.

Epistola VIII.
Societas JESU filiis suis anno suo saeculari.

Argumentum

Cum hactenus hoc Tertio Epistolarum Libro nonnulla tractaverim, quae ad Societatem pertinebant: placuit hic quasi corollarii in modum, ejusdem Societatis, quam per prosopopoeiam hic inducimus,Epistolam addere. Scribit autem illa ad Suos, qui in acie, & campo (ut ita loquar) caeteris ad caelestes palmas admissis, adhuc decertant. Et vero consentaneum visum est, quando annum Saecularem fundata ab Ignatio Societatis agimus: praeclara facinora commemorare quae Majores nostri ad Dei gloriam, salutemque animarum patraverunt. Quod ipsum hac Epistola attingere studui; Societatem ipsam Suis scribentem inducendo, eisque Majorum exempla ad virtutum veluti imaginem quandam exhibendo, acrius stimuletur, accendaturque ad imitandum. Porro neque inter scribendum rationes alias omisimus, quibus momenti aliquid inesse videri poterat ad suasionem: tametsi ad animatos suapte Socios sermo sit; neque enim vetitum, quod vulgato proverbio dicimus. Currentibus addere calcar.

SYMBOLUM.

 
Palma arbor et phoenix avis saecula patiuntur: nihilo secius Societas centum jam annos adulta, et florens. Quippe ut Palma adversorum pondere pressa, at non oppressa: et supra Phoenicis annos senectam ignorat, nedum exuit. Quam ergo jure, faventibus caelo, terraque, ejusdem postibus affixeris!

---

A Saeculo et usque in Saeculum.

---

Illa ego transmissis coelo notissima turmis,
     Loiolae proles, Loiolidumque parens
Pauca Meis scribo, quos Magni castra Tonantis,
      Exercent, et adhuc infimus orbis habet.
 5Scribendi aeque causa levis: centesima messus
     Exiit, et nivibus cana cucurrit hyems:
Ex quo Romani sacras ad Praesulis^[1] arces,
     Loiolidas coepi Mater habere viros.
Est aliquid, Phoenix toto cum vivida saeclo,
      10Instruit aggestos in sua busta crocos.
Est aliquid palmae, centum crevisse per annos
     Totque hyemes nitidi sustinuisse coma.
Talis ego: talem chari spectate Nepotes,
     Loiolidae peperit quos mihi fortis Amor.
 15Noscimur? an quoniam mihi littera fulgurat auro,
     Nescitur praesens unde movetur opus?
Illa ego fum, Magni qui Nomine dicor Jesu
     Semper in hostiles fortis itura globos,
Forsan at hic aliquis motus novitate requirat,
      20Cur mea sit rutili scripta tabella nota,
Laetitia prodendus amor, victoria luce:
     Non facit ad palmas littera nigra meas.
Sic quoque Loiolides^[2] rutilo pinxisse colore
     Fertur, caelitibus quod bene cessit opus.
 25Inspice quae scribo, proles mea, disce parentem:
     Materies oculos exigit illa tuos.
Mons fuit, Empyreo similem prope dixeris: illi
     Diffusum toto vertice lumen erat
Huc ego, centenus vixdum diluxerat annus,
      30Rapta fui, Natos intuitura meos,
Scilitet exceptam passa me sustulit ala
     Peniger, et Jesu nomine pictus Amor.
O! ibi quid vidi! fas sit mihi visa referre,
     Nec pigeat scriptis quaeque norare meis.
 35Montis in ascensu, primique ad limina clivi,
     Qua structus rutila fronte micabat apex.
Aliger occurrit vultuque, habituque decorus,
     Atque prior: Genitrix Optima, vivis? ait.
Bis tibi lustra decem partu fluxere secundo,
      40Nec tamen hinc ulli facta videris anus.
Non tibi dens putris, non foedo pupula fluxu?
     Infecit castas non tibi ruga genas.
Junge manum, et quantis caelum depinxeris astris,
     Quaeque illi dederis sidera, visa dabo.
 45Dixerat haec, junxique manum, rapidoque volatu
     Constitimus claras protinus ante fores.
Aurea gemmati prostabant limina valuis,
     Ostiaque appicto splendidiora Deo^[3].
Protinus agnovi, tacitoque in pectore dixi;
      50Loiolidae populum continet iste locus.
Mox mihi diducto patuerunt atria poste,
     Atria conspectus detinuere meos.
Et stupor invasit: nec sic tamen ille nocebat,
     Quin fierent oculis pervia quaeque meis.
 55Scilicet haec aderant Natorum longa meorum
     Agmina, perque gradus stantia cuncta suos.
Parte loci summi claros Loiola per ignes,
     Ut bello, palma sic quoque primus erat.
Pone pares cura, quos vidit Roma quaternos^[4]
      60Flectere solliciti publica lora manu.
Stabat et hic, sed parva cohors, quos Insula cinxit^[5],
     Abstulerantque meo maxima jussa sinu,
Caeteraque Imperiis gens didita neve lateret,
     Tradabant docta jusque, piumque manu.
 65Parte alia domitis stabat Xaverius Indis,
     Primaque Japonicae faxque, salusque plagae.
Plurimus hunc populus circumque minutula turba^[6]
     Constiterat, sacris lota recenter aquis.
Candidulae vestes illis, meliorque parentum
      70Sanguine formoso lacteus ore color.
Riccius^[7] hic etiam, Sinas qui primus in oras
     Venit, et a Batavis Barzius^[8] ortus aquis.
Vidimus et claros Anchietae^[9] ad lumina vultus,
     Cui quondam aequoreas vela dedistis aves.
 75Quid reliquos memorem, perstringere crimina doctos,
     Faustaque pacificis bella movere tubis?
Hic Strada^[10], Barradas^[11], facundi Palmius^[12] oris,
     Augerio^[13] comes hac parte Cotonus^[14] erat,
Hic etiam, quondam qui Nomine^[15] notus, & ore
      80Dicitur impuros perdomuisse canes.
Inde per et sedes, qua se aurea pulpita tollunt,
     Vicimus aggestis lucida castra libris.
Suarius^[16] hic aderat, sed et hic quoque 17 Lessius^[17]: et tu
     Ausus es immunda qui sacer ire via^[18].
 85Pazius^[19] oratas clarus quoque nomine Divae,
     Aptabat Latios ad sua scripta modos.
Caetera quid referam? longum est memorare quot illic
     Spectandos dederint aurea castra duces.
Interea medio qua se locus explicat ignes
       90In liquidas circum visus abire faces:
Prostabant rutili Heroes, queis purpura testis,
     Cingebatque sacras laurea vitra comas.
Ante alios isthic Antonius^[20] emicat: illi
     Heu! male quam nomen criminis horror erat.
 95Pone enses, fractaeque rotae, palique jacebunt,
     Lignaque in arsuros non reditura rogos.
Vidimus affusam deno quater ordine turmam^[21],
     Quae fuso aequoreas sanguine tinxit aquas,
Vidimus Henricum^[22] pictoque in sanguine vultus,
      100Quos orbi quondam spica Britanna tulit.
Plurimus hic etiam Japon^[23], seu clarior igni,
     Fortior aut pota saepe superstes aqua.
Has ego dum coram lucentes conspicor umbras,
     Visaque Mastrilli^[24] Martyris umbra fuit,
 105Scilicet a collo restis pendebat Imago^[25],
     Saepius extremis facta medela malis
Quid? quod et his fulgent argentea lilia turmis.
     Quae properus casto pollice legit Amor,
Hic Kostka Gonzagae comes, flos additus albet,
      110Quique Brabantino prodiit alter agro^[26].
Plurima praetereo: vos facto insistite calli,
     Si patrum virtus, si pia facta movent.
Neu frustra moneam: locus est quoque plurimus illis:
     Elige, quo demum quisque manere velis.
 115Audior? an contra studiis frigentibus, edat
     Dissimilis proavo facta pudenda nepos?
Fallimur o! certum est, sensu peccavimus isto:
      Loiolides nullus degener esse potest.
Utque fit hoc verum: tabulae servatur imago,
      120Est ubi promissi littera scripta memor.
Scripsisti, certum est: hoc saltem parce negare?
     Loiolidae proles, tu mihi mater eris.
Quin etiam (memini) dixisti saepe: videbit
      (Hoc voveo) ignavum me quoque nulla dies.
 125Per probra detur iter: probris ientabimus ire:
      Materies pugnae convenit illa meae.
Cur (rogo) sacratos dum Jesu sector amores,
      Illius renuam signa, probrumque sequi?
Hoc, quisquis Meus es, vovisti: cur modo solvit
      130Te metus, aut repens in tua facta pudor.
Eia age, pone metum: duce quo nova proelia captas.
     Is tecum innumeri militis instar erit.
Huc igitur properate mei, gens aemula, Nati:
     Nec mea mobilibus tradite verba Notis.
 135Paucis multa fero: montes vitate propinquos:
     Ist locus crebro fulminis igne tonat.
Tutius est imas gressu percurrere valles:
     Aureus hoc vobis calle praeivit Amor.
Si tamen et formam fors expediatis? et unde,
      140Quove modo coeptum conficiatis iter
Loiolides vobis, ne quid peccetis eundo,
      Xaverius vobis saepe legendus erit.
Ite igitur, totoque alacres excurrite mundo:
     Sic bene vos Jesus Divaque semper ament.
 145Sic bene conceptis crescant incendia flammis,
     Perque male affusas non minuantur aquas^[27].
Interea saeclo primum, labente, secundi
     Dux etiam vobis Mutius^[28] alter eat.
Ille novos cunctis feliciter inchoet annos,
      150Impicat, et ferus quae canat acta, nepos.
Cumque sibi tarde venientibus ordine fatis,
     Supremum emoriens clanxerit albus olor:
Addemus tumulo: Rexit feliciter omnes,
      Nec me, quamquam auctam prole, reliquit anum.
 

Notae

1. Pauli Tertii Pontificis Maximi, anno 1540 DD. Consimae et Damiano sacris feriis, 27. Septembis. (locus notae certus in editione perditus est.)
2. Solebat Ignatius Sanctorum res gestas vario picturae genere, et quam clarissimis litteris in codicem referre. Maffeius lib. 1. c. 3.
3. Nomine Jesu quod Societatis Symbolum, atque insigne est.
4. Quatuor Praepofiti Generales, qui S. Ignatium in admintstranda Societate exceperunt, videlicet, Jacobus Lainius et Franciscus Borgia, Everordus Mercurianus, Claudius Aquaviva.
5. Societas enim voto se obstringit non admittendi honores, aut praelaturam Ecclesiasticam, nisi summi Pontificis imperio: quo pacto creati Cardinales Toletus et Bellarminus, et Patriarchae Aethiopiae Andreas Ovideo et Joannes Nugnes Barretus, aliique pauci Episcopi.
6. Infantes innumeri, quos sacro baptismate alluit, caeloque transmisit.
7. Matthaeus Ricci Italus, primus Sociorum in regnum Sinense penetrat.
8. Caspar Barzaeus Hollandus, mira in Indiis operatur.
9. Joseph Anchieta Brasiliae Apostolus, et sui temporis Thaumaturgus: cui aliquando aves marinae advolarunt eum a solis arboribus obtensis alis defensurae.
10. Franciscus Strada Hispanus.
11. Sebasitianus Barradius Lusitanus.
12. Benedictus Palmius Italus.
13. Edmundus Augerius, et
14. Petrus Cotonus Galli, eximiique divini Verbi praecones.
15. Itemque Petrus Canisius Belga Noviomagensis Germaniae Apostolus.
16. Franciscus Suarez Lusitanus.
17. Leonardus Lessius Belga, insignes Theologi.
18. Thomas Sanchez, vitae Sanctitate et Castimonia clarus, qui de Sacramento Matrimonii ingentem librum composuit.
19. Jacobus Alvarez de Paz, Theodidactus a B. Virg. Latinae linguae usum accipit, et libros scribens in ecstasim rapitur.
20. Antonius Criminalis, domo Parmensis, ad cujus nomen fit allusio, primus Sociorum Martyrium subit.
21. Ignatius Azebedius dum in Brasiliam navigat, cum 40. Sociis, ab Haeretico Pirata capiuntur, et in odium fidei occiduntur.
22. Ηenricus Garnettus, dum ab Haereticis in Anglia suspendio intermittitur: spica sanguine ejus conspersa, Martyris vultum prodigiose exhibit.
23. Plurimi Martyres in Japonia e Societate, uti Carolus Spinola Italus et alii, lento igne adusti. Nonnulli violenta aqua infusion novo tormento excruciati.
24. Franciscus Mastrillus Neapoli 3. Jan. 1634. a S. Xaverio prodigiose sanatus, invitatusque ad conversionem Gentilium, Nangasachi in Japonia pro fide occiditur 1637.
25. lmago, ad S. Xaverii, qua apparuerat, speciem depicta, multis terra marique prodigiis inclaruit: Uti hoc anno saeculari Societatis 1640. Atrebati, in Philippo Penantio Adolescente, qui atrocibus morbis agitatus, eadem imagine sanitatem recuperavit. Quod P. Pennoquius lib. 3. Eleg. Anni Saecularis Societatis Jesu, quinque Elegiis eleganter expressit.
26. Joannes Berchmannus Belga Romam missus, ubi sanctissime obiit anno aetatis 22 Christi 1621.
27. B. Franciscus Borgia dicere solitus erat, Societatem tamdiu florentem fore, quamdiu obtrectatorum calumniis impeteretur.
28. (Videtur haec nota in editione perdita esse.)

F I N I S