 Lectori |
Liber II  |
FRANCISCI XAVERII ALEGRII
HOMERICAE ILIADIS
LATINIS VERSIBUS EXPRESSAE
LIBER PRIMUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Chryses sacerdos Apollinis filiam suam liberaturus ad Graecorum stationem venit. Re non obtenta, immo ab Agamemnone contumeliosè dimissus, Apollinem in Graecos precatur. Peste ingruente Achilles concionem vocat, in qua quum Culchas veram caussam patefaceret, iratus Agamemnon in Achillem invehitur, eique aufert Briseidem. Hinc Achillis in Græcos indignatio, que rogante Thetis ab Jove auxilium pro Trojanis in Græcos precatur. Juno re comperta cum Jove rixatur donec eos Vulcanus in concordiam adducit.
Iram, Diva trucem Pelidæ concine Achillei,
Quæ mala tot miseris, infandaque funera Graiis
Adtulit, ingenteisque animas tot tradidit Orco,
Mortaleisque virum exuvias, artusque cruentos
5Alitibusque (nefas) prædam, canibusque reliquit.
Consilium Jovis interea, atque arcana voluntas
Perficiebatur, donec discordia demens
Atridemque inter, sævumque arderet Achillem.
Tu memora quæ fata Deum, quæ numina claros
10Commisere viros, tanto ut discrimine possent
Exercere odia, atque animos in se addere Teucris.
Venerat ad Regem Chryses, pictasque carinas
Dona ferens, pretiumque ingens, ut reddita patri
Rursus in assuetos remearet gnata penateis,
15Quam bello quæsitam olim, ac victricibus armis
Duxerat in Phrygiam, Phoebique insignia, vittas
Aureaque in manibus gestabat sceptra sacerdos.
Tum geminum Atridem, supplexque orabat Achæos:
Atride, & vos Grajugenum gens inclyta, prolem
20Reddite dilectam, solatia tota parentum.
Dona fero, accipite, & miseri neu temnite planctum,
Siqua movet Superum, & magní reverentia Phœbi.
Sic urbem Priami, ac Trojanam exscindere gentem
Fata duint vobis, patriosque revisere fineis.
25Dixerat, assensere omnes pulchramque puellam
Tradendam patri misero, accipiendaque dona.
At non hæc Danaum placuit sententia Regi,
Quin torvum adspectans, oculisque minacibus: absis
Ocyus hinc, vetule, haud, inquit, te in litore stantem
30Adspiciam, Grajorum iterum vel castra petentem.
Ante ego non caream Chryseide, tarda senectus
Quam patria tellure procul, tectisque suorum
Argis inveniat nostris in sedibus illam
Percurrentem amplas arguto pectine telas,
35Et mihi depictosque thoros, & strata parantem
Mollia ferto hæc, atque oculis te subtrahe nostris.
Sic ait, at senior vultum dejectus honestum
It lacrimans maris ad litus, fluctusque sonanteis,
Tum procul ab castris Divum sic voce precatur
40Latona genitum pulchra: qui argentea semper
Tela geris, Smintheu, Chrysæ cui moenia cordi,
Qui Tenedo, Cyllæque agro dominaris opimo,
Siqua tuis umquam imposui tecta ardua templis,
Pinguia si quando sacris admovimus aris
45Exta boum, gratumve adipem, pro supplice luctu,
Pro lacrimis Danaos meritas da pendere poenas,
O pater, hæc nec nostra ferant vota irrita venti.
Talia clamantem cæli de vertice summo
Audiit Arcitenens, subitasque exarsit in iras,
50Tum se nube cava, ac densa caligine condens
Inde petit terras, humeris argentea pendet[1]
Ex altis pharetra, atque arcus, quem plurima circum
Tela sonant gradiente Deo, cædeisque minante.
Ut procul ab ratibus conspexit castra, sagittam
55Impulit ex arcu frendens, fatalis arundo
Cum sonitu per inane ruit, neque cernitur ulli,
Hinc aliam, atque aliam ingeminat, jumentaque passim[2]
Corpora fida canum, taurorumque ardua membra
Sternuntur lætho, pecudesque, & vulgus equorum.
60Tum Danaos petit insonteis, atque aggerat omneis
Per naveis turpi dilapsa cadavera tabo,
Ardebantque rogi per litora curva frequentes.
Jamque dies aderat decimus, quum regia Juno
Moerentis mentem, atque animum commovit Achillei.
65Illicet e castris pubem acciri imperat omnem,
Tum regem adloquitur: Non ultra insistere cœptis
Posse, reor, Danaos: Priami stent mania, Princeps.
Qua ventum, hac iterum (liceat modo vivere) eundum est,
Irati Graios coli inclementia quando,
70Et vis sæva simul premit Hectoris, aut age, sorteis
Dilectosque Deo vates, templique ministros
Adsciscamus, ait, quibus aut arcana patescunt
Signa poli, aut avium cantus, vel nuntia veri[3]
Somnia, namque horum est summus quoque Jupiter author.
75Forte canet cur tot miseris iratus Apollo
Pessima molitur Graiis, neglectave sacra
Aut vota incuset Divum non reddita templis.
Plurima tum nostri languens cadat hostia dextris
Placemusque Deos. Dixit, siluitque repente.
80Tum mediis surgens effatur talia Calchas,
Calchas Thestorides, Vatum optimus, omnia namque[4],
Quæ sunt, quæ fuerint, quæ mox ventura trahantur
Olli nosse datum, quo per tot inhospita saxa,
Incertasque vias pelagi duce Dorica classis
85Sigeum ad litus, Phrygiasque advenerat oras.
Ille autem. O Superis Pelei dilecta propago,
Abstrusas rerum causas, & Apollinis iras
Pandere voce jubes, pandam, modo vera profari
Calchanti liceat, timeo nam sceptra tenentem.
90Valde etenim irati metuenda potentia Regis
In sibi subjectos: simulet licet, ilia rodit,
Et semel admissum sedet alto in pectore vulnus,
Nec fatum effugias; quod si mihi vera canenti
Laturum auxilium spondes, nil demorer ultra.
95Sic Calchas, Pelei contra sic filius orsus:
Fare quidem quæ arcana tibi Dij cumque revelant,
O pater, haud etenim quisquam (sacra numina testor,
Dilectumque Jovi Phoebum ) nec maximus ipse
Grajorum ductor, dum spiritus hos regat artus
100Tentabitve minas, aut pœnas exiget ullas:
Dixerat, & posita Calchas formidine fatur:
Non vos ulla premunt Superis non reddita vota,
Hostia non neglecta, viri, contemptave templa.
Hæc Chrysis lacrima, despectaque vota reposcunt
105Immeriti Vatis, spretique injuria Phobi,
Nec prius absistent quam filia pulchra parenti
Reddatur misero, taurorum & corpora centum
Pinguia Chrysæas Sminthei mactentur ad aras.
Omnia tunc Divis contingent vota secundis.
110Talia dicentem jam dudum spectat Atrides
Mentis inops turbata agitat præcordia sanguis,
Torvaque, ceu geminis ardebant lumina flammis,
Tunc sic adgreditur, verbisque adfatur amaris:
O Calcha, vates mihi semper lævus, eamne
115Causam cladis, ais, quod splendida munera Chrysis;
Et gnatam abnuerim longævo tradere patri?
Atque equidem verum ut fatear, mihi gratior unquam
Femina nulla fuit: non illi corpore, vultu,
Flore juventutis, mentis vel dotibus ullis
120Ipsa Clytemnestra antestat pulcherrina conjux.
Verum age, jam tradam, populi nam vita, salusque[5]
Lex mihi prima fuat: vos autem digna parate
Dona duci. Solusne inter tot millia princeps
Muneribus caream, aut partis spoliabor inultus?
125Vix ea, quum contra fatur sic dius Achilles :
Maxime Grajorum ductor, quas possumus omnes
Pro pietate tua, pro tot tam fortibus ausis
Solvemus grates; at præmia solvere digna
Qui possint Danai? nihil in commune relictum
130Aut positum in medio est, prædam qua quisque potitus,
Hanc retinet, propriosque lubens convertit in usus.
Nunc tu cede Deo; pubes tibi Dorica terque
Plura, quaterque dabit, siquando Jupiter urbem,
Et Priami nostris gazam concesserit armis.
135Dixerat, & læto plaudebant ore Pelasgi
At non ista unquam, Danaum fortissime, nobis,
Rex ait, evinces, magnis ut parta periclis
Elabi e manibus patiar. Tantine videmur
Esse tibi, ut reliqui exultent, spoliisque fruantur,
140Orbemur nos, & rerum ploremus egeni?
Scilicet hoc Calchas moneat, sic poscat Apollo?
Non ita: si Danai renuant, mihi juraque, fasque
Ipse manu faciam, tuaque, Ajacis, vel Ulyssi
Præmia corripiam, meaque in tentoria ducam.
145Hæc alias autem; nunc, quod magis instat, agamus
In mare velivolum lecto cum remige puppim,
Quæ vehat in patriam roseo Chryseida vultu,
Centenosque simul præstanti corpore tauros,
Munera grata Deo: procerum lectissimus unus
150Hæc ferat, & casto placet pia numina ritu.
Rex ea, quem torvum adspectans adfatur Achilles:
Atque erit, o hominum pestis, tua jussa sequutus
Grajugenum quisquam, cœcas qui tendere Teucris
Præterea velit insidias, aut agmine facto
155Signa sequi, ac dubio sese committere Marti?
At non ulla quidem tristi gens Dardana bello
In Peleum commissa luit, non illa recenteis
Aut fruges unquam, aut pecudes, armentave latis
Avexit campis: nemora inter densa ferarum,
160Prærupτæque jacent rupes, fretaque invia ventis.
Fratris jura tui, tua, pessime, signa sequuti
Tot Trojam petiere duces, quos despicis amens.
Jamque urbe ex capta Priami Te, & maxima Regum
Tot retro spolia, & servi, gazæque manebunt;
165Ast ego (sit fas vera loqui) pars maxima belli,
Exigua vix parte fruar, quam sanguine multo,
Et multa fessus Teucrorum strage merebor.
Quin potius patriosque lareis, Phtiamque revisam.
I porro, Atrides medio in sermone profatur,
170Si lubitum est animo: cernis quot millia nostro
Parent imperio, atque Jovis reverentur alumnum?
Tu mihi ductorum infensissimus, horrida cordi
Cui semper pugna, & rixæ tibi maxima virtus.
Jupiter hoc voluit, fruere, atque in bella Pelasgos[6],
175Myrmidonasque regas, nil te moror, hæc tamen audi:
Pulchram ego dimittam Chryseida, sic placitum Diis;
Formosam tamen abducam Briseida mecum
Invitam quamvis. Disces quid præstet Atrides
Aeacidæ, discent Danai, nec se mihi quisquam
180Ferre parem, aut Regi audebit se opponere contra.
Hæc jactat, dubiusque animi volvebat Achilles
Irruat an, ferrumque inimico in pectore condat.
Jamque manum capulo aptabat, quum cœlitus adstat
Junone ab Diva, ductor cui charus uterque,
185Et juveni stetit a tergo Tritonia Pallas
Uni Conspicua, ac reliquis non visa Pelasgis,
Cæsariemque manu auricomam, atque in terga fluentem
Corripit, obstupuit visu perterritus heros:
Nostrorumque, inquit, Jovis aurea gnata, dolorum
190Spectatrixne venis, cœdisque Agamemnonis atræ?
Huic ne faves nunc ut fugiat? quis tanta furentem
Usque ferat, meritas nec poscat sanguine pœnas?
At Pallas Parce irarum, parce, inquit, Achilles,
Juno vetat[7], res quæ amborum curatque, fovetque :
195Tu dictis solare animum, crudo abstine ab ense.
Quas tibi (vera cano) feret hæc injuria laudes?
Munera quot, meritisque pareis geminabit honores?
Nec plura his, cui Pelides; tua jussa sequemur,
O Dea, cor tumeat quamvis, ac ferveat ira,
200Namque voluntati Divum parere decensque est,
Tutius & nihil, ac melius mortalibus ægris.
Hæc fatur, violenta manus simul ære nitenti
Hærebat capulo, & retro magnum impulit ensem
Palladis auscultans dicto. Dea pulchra per auras
205In Jovis, ac Superum subito volat aurea templa.
Atridem interea dictis compellat amaris
Myrmidonum ductor (neque enim furor occidit intus)
At non te quisquam collatis, pessime, signis
Viderit irrumpentem acies, & caede madentem.
210Exhaurire alta undantem cratera corona
Hæ tibi sunt artes, lautisque accumbere mensis,
Condere opes proprias, aliorum invadere gazas,
Ora canis, pavidique gerens præcordia damae.
At si animos Danai ingenteis, mentemque virilem,
215Non pictis gererent muliebria corda sub armis,
Hac indigna tenus licuissent gesta furenti.
Verum ego sic juro, atque ultricia numina testor:
Ut sceptrum hoc[8] (sceptrum in manibus nam forte ferebat
Numquam fronde levi fundet virgulta, nec umbras,
220Quum semel in silvis ima de stirpe recisum
Matre caret, posuitque comas, & brachia ferro
Olim arbos, nunc docta manus circumdedit auro,
Et patribus, ducibusque dedit gestare Pelasgis,
Ab Jove queis legesque datum, populosque tueri,
225Sic habeas, desiderium te forte subibit
Nostri ingens,quando haud poteris, quum Troja circum
Tela prement, miseris usquam prodesse, cadantque
Hinc, atque hinc plures, homicidaque saeviat Hector.
Despectum frustra tum voce vocabis Achillem.
230Dixerat, & sceptrum projecit turbidus aureis
Distinctum clavis, nec Atridem segnior urget
Ira intus, mediis autem Neiejus heros
Consurgit Nestor, qui facundissimus unus
Inter bella fuit, vel quo non dulcior ulli[9]
235Suada sedet labris. Bina olli elapsa recedunt
Tempora, progeniesque hominum, queis aetheris auras
Hauserat ille Pylo pariter nutritus opima,
Tertia regnanti jam dudum volvitur aetas:
Tunc sic adloquitur prudens, & pectora mulcet:
240Proh Superi, nos fata manent,nos tristia Graios,
Tam magis illa satis Priamo, Regique parenti,
Laetaque Dardaniae pubi, quum norit Achivos
In se odiis certare duces, quibus inclyta virtus
Consiliumque praecise dedit, jus, fasque tueri.
245Quin potius parete mihi, longissima rerum
Cui experimenta favent, annisque edocta senectus.
Namque olim juvenis[10], florens quum prima decoras
Vestiret lanugo genas, prima agmina duxi
Sub ducibus longe egregiis, ea cernere facta,
250His solitus duros Martis tolerare labores.
Quos, quantosque viros, o Dij! Ceneusque, Driasque,
Exadiusque, & Pirithous, similesque Deorum
Theseus Aegaei proles, Rex & Polyphemus.
Multum illi quum animis trucibus, tum corpore, & armis
255Anteibant hominum genus, ingenteisque domabant
Nubigenasque viros, & monticolas Centauros.
His ego versabar ducibus, cum his foedera junxi
Ex Apia tellure procul, patriaque profectus,
Quaesitusque aderam, praeclaraque bella gerebam.
160Non illis conferre manum, non tendere contra
Auderent homines, tellus quos nunc parit alma.
Parebant tamen hortanti, parete volentes
Et vos, o chari. Seniorum credere dictis
Prudentum est, Divum, atque hominum quos rector amavit.
265Nec tu vi raptam abducas Briseida, Achilli
Sorte datam, egregiae sat debita praemia laudi,
Nec tu, Pelide, Argivum contendere Regi
Viribus adversis nitaris: honore potitus
Non simili, atque ille, Argolicas cui Jupiter arceis
270Credidit, & populos voluit parere vocatos.
Te insignem bello, fateor, Thetis extulit alma;
Pluribus ille tamen Rex imperat, abstine, Atride,
Atque iram tu pone prior, me justa precantem
Audiet, ac facilis furiam compescet Achilles,
275Una salus bello, & nostrae spes maxima gentis.
Sic fatur senior, Danaum cui talia ductor:
Atque equidem, pater, haec nobis praeclara loquutum
Admiror, vereorque: utinam tam grata sederent
Pelidae; ast illum reliquis praestare superbum
280Duntaxat juvat, & genti dominarier omni.
At quorsum haec? magnis si numina viribus illum
Auxerunt, Regum contemnere jura licebit
Continuo, & rabidis famam proscindere dictis?
Talia jactantem adloquitur furibundus Achilles:
285Nae viles animae, Peleoque indigna parente
Dicamur soboles, tibi vel si adstare loquenti,
Sive tuis facilem concedam vocibus aurem.
Ista canas aliis, non jam mihi teque, tuosque
Omneis despicio; tamen hæc in pectore serva:
290Non ego pulchricoma causa pugnabo puellæ,
Pone metum, aut tecum, fœdissime, vel Danaorum
Cum quovis, concessa semel qui dona retractent;
At gazam reliquam, magnorum munera avorum,
Quæ mihi apud naveis servantur plurima: nunquam
295Me invito attinges, vel tenta, age, si potes omne
Quod tibi cumque lubet, vel tanta superbia regni,
Confestim nigro fundes cum sanguine vitam.
Talia certabant Reges, subitoque relictis
Sedibus adsurgunt, propria in tentoria quisque
300Discedit Danaum: Pelidem ad litus euntem
Patroclus, atque ingens comitatur turba suorum.
At manus interea juvenum mandata facessit,
Atque unctam in maria alta ratem clamore secundo
Detrudunt obnixi humeris, tum remige multo
305Centum sacra Deo taurorum corpora, & ipsam
Ore locant roseo Nympham, dux instat Ulysses.
Jamque vias ponti madidas, spumasque ruebant,
Quum totum lustrari agmen dux imperat ardens,
Lustrantur turma Grajorum, & corpora curant,
310Tum maris ad litus taurique, hodique petulci
Mille cadunt Clarii castas ad Apollinis aras,
Et nidore, gravi superas it fumus in auras.
At Rex, ardet adhuc tumido cui in pectore livor,
Talthybium, Eurybatemque alta in tentoria Achillis
315Ferre gradum jubet, & roseo Briseida vultu
Secum agere; at renuat, multo cum milite septus
Ipse ego nolenti abripiam, quo tristius olli
Nil fiet. Hæc infit. Non mollia jussa capessunt
Perculsi ambiguam pigra formidine mentem.
320Ut ventum ad naveis ipsum stipante corona
Adspiciunt trepidi medium, timor inficit ora
Pallidus, exanimesque silent, verum ille benignis
Prosequitur dictis, premit altum corde dolorem.
Præcones salvete, Jovisque, hominumque ministri
325Non equidem vobis nil tale merentibus unquam,
Ponite corde metum, indigner: vos ferre puellam
Jusserit Atrides, simul hæc, Briseida pulchram
Duc, inquit, Patrocle, atque illis hanc trade ferendam.
At vos, vos inquam obtestor, vel quidquid in orbe est
330Divorum, atque hominum durum genus, insuper ipsum
Grajorum Regem immitem, siquando ruentem
Hectora, perniciem ratibus, flammasque minantem
Pellere opus furit ille nimis, non ulla protervum
Fama animum, instantisve moratur cura pericli.
335Sic inquit, paretque Menethei clara propago,
Paruit & Briseis honestas flumine largo
Humectans invita genas, puppimque reliquit.
Illicet ab sociis se se divellit Achilles
Litora sola petens, fixoque hic lumine vastum
340Adspiciens pontum dabat has de pectore voces:
Mater, crudelis mater, quæ me brevis ævi
Fudisti, misero saltem daret æquus honorem
Terrigenas inter Saturnius, aspera ferrem
Non isthæc, raptà nec nostra ante ora puella
345Impius irato sic succenseret Atrides.
Hæc queritur, Dea (sensit enim, novitque loquentem
Gurgite ab extremo) longævi limina patris,
Et vitreos linquens thalamos petit ætheris oras,
Candida ceu nebula æquoreis consurgit ab undis,
350Afflictumque manu mulcens cita verba profatur:
Fare, age, quis mentem, fili, quis tristia torquet
Corda dolor? doleam tecum, atque hac parte levabo:
Hæc ait, ille gemens imo de pectore, ností
Diva, inquit, juvat an nostrum renovare dolorem?
355Ivimus in Theben, magni sedem Eetionis,
Cepimus hanc bello spoliis, opibusque potiti,
Præmia qua Danais cesserunt partibus æquis,
Pulchra Mycenaeo est Chryseis tradita Regi.
Hanc pater argentique ferens, aurique talenta
360Advenit repetens, vittæ illum, atque aurea Phœbi
Ornabant sceptra insignem: sua pignora patri
Reddere ductorum primis, populoque placebat.
Abnuit Atrides, vacuumque, & honore carentem
Ire jubet Chrysem; tamen hunc audivit Apollo,
365Pestiferamque luem turmas dedit ire per omneis.
Sternuntur Danai passim, lucemque relinquunt
Admonet irarum Phoebi, atque oracula Calchas
Concilio exponit, Regem furor, iraque cepit,
Illa quidem patrium ad litus jam navigat; at me
370Orbatum pulchra Briseide torquet Atrides.
Tu tamen, alma parens, siquidem potes, adspice gnatum,
Inque profecta Jovis sedes, æternaque templa
Ipsum ora, si accepta refert tibi regna, decusque
Te quoniam memini patriis in sedibus olim
375Narrantem ut cladem infandam, sommoque paratas
Insidias, ac vincla Jovi, cœlique ruinam
Callida depuleris, cui tristia bella movebant
Junoque, Neptunusque ingens, & cæsia Pallas.
Tu tamen in pugna egisti, Diva, Gigantem,
380Quem Briareum Superi[11], nos dicimus Ægæonem
Illum autem Patri adstantem, ac centena moventem
Brachia, jactantemque manus in prælia centum
Dii timuere, irasque omneis posuere, minasque,
Fecistique suo cœlos servire Tonanti.
385Hæc memora, & genibus lacrimans advolvere charis
Ut Troas bello audaceis, utque Hectoris arma
Auxilio juvet, & cæsos ad litora Grajos,
Adque rateis agat exanimes: plectantur Atrida
Unius ob noxam, doleat Rex ipse superbus,
390Et tandem supplex in bella reposcat Achillem.
Dixerat, & genitrix lacrimis hæc fatur obortis:
Heu! miseræ hoc etiam restabat denique matri?
Non satis est plureis vitam haud potuisse per annos
Chare tibi, & longo producere stamina filo?
395Quin etiam in luctu immeritum, tenebrisque sepultum
Adspiciam infelix, properant dum vellera Parca?
Sed quid verba querens jactem frustra irrita ventis?
Vadam ergo, culmenque petam stellantis Olympi,
Det precibus facilem nostris fors Jupiter aurem.
400Tu tamen infensus Regi: populoque Pelasgum
Hic reside, & grave Martis opus, nec prælia tenta
Jupiter Oceanum hesternus, charosque petivit
Æthiopes, hominum sanctum genus[12], inclyta Juno
Coelicolumque Patrem comitatur turba Deorum,
405Lætaque bissenos celebrant convivia Soles,
Dein coelos repetunt: adero, lacrimansque, gemensque
Advolvar genibus, flectamque in vota precando.
Tantum effata abiit mærentem in litore linquens,
Iraque, & magno perculsum corda dolore
410Dilectæ ob raptum Briseidis. Aequor Ulysses
Horrisonum interea findit, Chrysæque propinquat
Vela legunt socii, remisque ad litora tendunt
Hinc, atque hinc paribus, radit cava puppis arenam,
Anchora de prora jacitur, tum ductor Ulysses
415Formosam ducens Chryseida primus in actam
Desilit, & centum præstanti corpore tauros
Pulcher Apollo, tibi, atque ipsam roseo ore puellam
Longævo tradit genitori, ac talia fatur:
Me Danaum ductor, Vates, has misit in oras
420Ut gnatam laribus patriis, ac debita Phœbo
Munera portarem, cujus teterrima Grajos
Ira domat, cædemque ferens, crudosque dolores.
Sic ait, at senior charæ petit oscula gnatae,
Confestimque parat ramis frondentibus aram.
425Et primo manibus puras dant ordine limphas,
Spargendasque molas famuli, tum rite precatur
Ad cœlum palmas tendens cum voce sacerdos:
Phoebe pater, Chrysam pinguem, Cyllamque gubernans,
Ac Tenedon, si quando alias mea vota, precesque
430Grata tibi, & meritos domuisti vulnere Grajos,
Jam satis, o parcas commissa fatentibus ultro
Tabidaque avertas veteris contagia culpa.
Dixerat, audivitque precantem Phoebus Apollo.
Ut sparsere molas, finemque dedere precandi.
435Cervicem inflectunt taurorum, & vulnere mactant,
Tergora diripiunt alii, & femora uncta secantes
Cooperiunt adipe, & frusta imposuere cruenta,
Lignaque fissa super Vates adolebat Jachi
Humorem infundens, juvenum stat proxima turba,
440Quinque fidisque agitant verubus, versantque frequentes,
Pars in frustra secant, pars membra trementia figunt,
Subjiciunt alii prunas, & viscera torrent.
Tum demum instratis celebrant convivia mensis.
Vescitur atque Ithacus, simul atque Argiva juventus
445Perpetui tergo bovis, & lustralibus extis.
Postquam exempta fames dapibus, mensæque remota,
Crateras[13] magnos statuunt, & vina coronant,
Poculaque, & plausus usque ad surgentia ducunt
Sidera, dulcisonum Phobo paeana canentes.
450Olli sedatum[14] pertentant gaudia pectus.
Mox per transtra ratis, frondosaque litora fusi
Sub tenebris grati carpebant munera somni.
Víx autem roseos Aurora reviserat ortus,
Solvunt é portu celeres, Trojamque reposcunt.
455Delius hinc ventis implevit vela secundis.
Sternitur æquor aquis, plaudentes ocyus altum
Attollunt malum, & candentia carbasa pandunt.
Intumuere sinus, portant sua flamina puppem,
Ocyor & jaculo, & ventos æquante sagitta
460Illa volat, laterique adsultans murmurat unda.
Ut ventum ad portus, Argivaque castra, carinam
Subducunt pelago obnixi, sociosque revisunt,
Instaurantque epulas simul, & blanda otia carpunt.
At non acidæ proles pulcherrima, Regum
465Concilio intererat, fugit & convivia læta,
Sermonesque hominum, & sævi commercia Martis,
Solus & in puppi, castrorum aut parte reposta
Iram alit, & tristeis volvit sub corde dolores
Hectora voce vocans, infensaque numina Graiis.
470Jupiter interea Oceanum, Æthiopesque relinquens
In cœlos turba Superum comitante redibat.
Nec genitrix oblita sui pulcherrima gnati,
Illicet ab pelago in sedem contendit Olympi
Rex ibi Divorum, atque hominum de vertice summo
475Omnia prospiciens, altoque in pectore versans
Semotus Divum ab turba, tacitusque sedebat,
Genua Thetis cui pulchra manu, mentumque prehendens
Hæc fatur lacrimans: Si quando, Jupiter, ulla
Aut opera, aut usus verbo fata impia nostro
480Vitasti, pater, hoc miseræ nunc perfice votum,
Est mihi non longos tamen, o! concessa per annos
Ex Pelco proles, nosti, utque injurius ipsi
Præmia parta manu, pulchram Briseida ductor
Abstulerit Danaum; sed tu, potes omnia quando,
485Affer opem, facili hoc saltem dignatus honore
Dardaniis precor auxilium, fata aspera Graiis,
Ipse Mycenæus donec Rex victus, & exspes
Pelidem vocet, & supplex vereatur Achillem.
Sic ait, at pater omnipotens nihil ore profatur,
490Conseditque diu tacitus mente omnia volvens.
Diva autem ut primum steterat, perstatque, rogatque:
Fare, age, dic Pater, & dictis solare dolentem,
Abnue vel, quidnam trepidas? noscam ægra Dearum
Quam tibi viluerim cunctarum, & sidera linquam.
495Dixerat, ille alto ducens de pectore questum,
Magna petis, Dea, namque odiis Junonis iniqua
Objicis hoc caput, ac diris exponis acerbis.
Illa quidem temere ante etiam me Dardana sæpe
Moenia tutari, Phrygiisque favere maniplis
500Indoluit, gemuitque: age vero lumina vitans
Conspectumque Dex magno perlabere cœlo.
Quæ poscis nobis dudum sunt omnia cordi.
Ne dubita, aut capite annuero, quæ maxima veri
Signa Deis[15], neque enim verbum revocabile quidquam,
505Aut fallax fuat, annuerim quodcumque libenter.
Sic ait, & quassat caput immortale, per ora,
Perque humeros fluxere comæ, & tremit altus Olympus,
Disceduntque ambo pariter: Dea pulchra profundum
Desilit in pontum stellati a vertice mundi,
510Jupiter æternasque domos, sedeisque beatas
Inde petit, superum venienti turba Deorum
Eminus adsurgit, proceditque obvia patri,
Tum solio sedet, actutum cui regia conjux
Nam Thetidis, fratrisque Jovis communia norat
515Consilia, atque ipsam chari prope genua mariti
Viderat hærentem, verbis ita fatur amaris :
Dissimulare etiam sperasti, perfide mentem,
Consiliumque tuum? Soror an, conjuxque Tonantis
Propterea vocor, ut Divum quicumque latenter,
520Meque etiam velit invita deflectere verbis
Corda, animumque tuum? Sic nos in regna vocasti?
Olli respondens hominum sator, atque Deorum:
Juno, inquit, ne cuncta meo quæ in pectore verso
Scire velis[16], nec enim tutum tibi, Diva, decensve est;
525Promere quæ tamen instituo, non te prior alter
Divorum quisquam, aut hominum cognoverit unquam.
Quare age, quæ ab Divis reliquis secretus agebam,
Scire nefas, nec tu scrutari, aut noscere tenta.
Hæc ille, at magnis oculis pulcherrima Juno
530Talia voce refert: Quid me, austerissime Divum,
Perstringis verbis? unquam ne arcana patere
Sensa animi, aut volui, aut tecum importuna peregi?
Indignum tamen hoc fuerat non munus amante.
At quæcumque placent animo, tute ipse repostus
535Decernis procul, ac peragis: nunc me timor angit
Ne tua fallaci præcordia flexerit ore
Pulchra Thetis, primo vix nam lux fulserat ortu,
Quum tibi prendentemque genu, ac secreta precantem
Conspexi, vereorque preces te, ac vota sequutum
540Laturum auxilium Teucris, cæsosque Pelasgos
Acturum ad naveis. Dixit, cui nubila cogens
Jupiter hæc: Non te lateat, Diva improba, quicquam
Singula rimaris, scrutaris singula, nec te
Ista juvant tamen haud animo magis ulla Dearum
545Nostro ingrata fuat, quo uxori tristius ullum
Accidere haud possit, quod si hæc, ut callida reris
Constitui, placitum sic est mihi, nuncque sedeto,
Et tacita, ut fas est, nostris submittere jussis,
Ne tibi si accendens proprius vireisque potenteis,
550Invictamque manum injiciam, non maxima prosic
Turba Deum, cœli quot habent fulgentia templa
Hæc fatur, Diva ingenti perculsa timore
Contremuit, seditque silens, nec dira placebant
Jurgia Coelicolis, quos inter farier orsus
555Vulcanus faber egregius sic pectora mulcet
Formosam niveis uinis, atque ore parentem
Junonem adspiciens: Non coelis ulla voluptas,
Nulla beatorum convivia læta Deorum
Amplius expectanda, isthæc dum prælia Divi
560Terrigenum generi pergant miscere faventes.
Propterea tu, Diva parens, tu prima Tonanti
Obsequium præstare Jovi convicia linquens
Disce precor, facilemque animum mollire precando
Adgredere, ut toto regnet pax aurea cœlo.
565Nam lubet æthereo si te, Dea, pellere regno
Quis ferat auxilium, patrive obsistere certet
Nimborum authori, tempestatumque potenti?
Sic ait, & surgens magnum cratera parenti
Obtulit undantem Baccho, blanduμque prehendens:
570Sustine, ait, genitrix, doleas licet, aspera plura
Fors subeunda tibi, forti parere marito
Si renuas, nec enim, quanquam charissima, possem
Auxilium præstare tibi: vis nulla Deorum
Saturni obstiterit gnato, cui paret Olympus.
575Atque equidem memini quum me non æqua parantem
Auxilia, iratus quondam pede, Diva, prehensum
Aera per vacuum divino ab limine jecit,
Volvebarque diem totum, & cum sole cadente
In Lemnon cecidi: hic auras vix ore trahentem
580Sinties excepere[17], hominum gratissima nobis
Hinc soboles. Risit gnato Dea candida Juno;
Spumantemque haurit pateram, & se proluit auro:
Mulciber at Divum reliquis hinc, inde ministrat
Mellifluum effundens nectar: risere beati[18]
585Caelicolæ immensum, ut claudum non passibus æquis
Hac illac cursantem amplas videre per ædeis.
Sic ad labentem ducunt convivia Solem.
Postquam extincta fames, cythara crinitus Apollo
Personat aurata, alterna tum voce canebant
590Thespiades Musæ, proles gratissima cœlo.
Caelicolae propriasque domos, fulgentia templa
Inde petunt, mira extulerat quæ Mulciber arte.
Jupiter altitonans, dulceis ubi carpere somnos
Mos olli fuerat, stratum contendit in aureum
Quem prope jam placidum decumbit regia conjux.
Notae
[recensere]- ↑ V. 51. Inde petit Sacerdotis sui injuriam ulturus Apollo terras perit. Sacerdotum namque personam sub singulari Deorum protectione esse omnis profana antiquitas credidit, cui & Sancts Religio atrestatur dicens: Nolite tangere Christos meos.
- ↑ V. 57. jumentaque passim. Ab reliquis enim animantibus pestes plerumque incipere multis experimentis patet, & firmat late Cerda in 1. Georg.
- ↑ V. 73. vel nuntia veri Somnia, ) Somnia universim observare vetitum est Deuter. 18. Non erit in te, qui observet somnia; quandoque tamen veri nuntia fuisse, & horum Deum singulari quodam modo authorem esse testatur divina Scriptura dicens: Siquis fueris inter vos Propheta Domini in visione apparebo ei, vel per somnium loquer ad illum. Deuter. 32. quando enim sopor irruit super homines, dormiunt in lectulis tunc aperit aures virorum (Deus) & erudiens eos instruit disciplina, ut est apud Job.
- ↑ V. 81. Omnia namque, ) Versum hunc Protheo accomodavit Virg.
- ↑ V. 121. Salusque ) Allurum ad sapientissimum illud effatum apud Romanos. Salus populi suprema lex esto. Fuas autem Archaismus est, quo non semel usus est Virgilius.
- ↑ V. 174 Pelasgas ) Hoc nomine ut plurimum Græcos generatim appellamus Virgilium sequuti; hic autem particularem quandam Græcorum gentem designat, quæ Achilli parebat, de qua lib. 2.
- ↑ V. 194. Juno vetat, ) Coeleste præceptum comminiscitur Poeta, quia alias verisimile non esset Achillem fortissimum & truculentissimum hominum sibi temperasse. Simul pulcherrimo exemplo privatorum in majores etiam injurios, & maxime in Reges licentia coercetur, de quo infra Nestor.
- ↑ V. 218. Ut sceptrum hoc,) Hanc juramenti formulam mutuatus est ab Homero Virgilius in 12., & Latino Regi adaptavit pulcherrime.
- ↑ V . 234. vel quo non dulcior ulli ) Triplex eloquemie genus distinguit Homerus, a quo deinde Tullius , Longinus, & posteriores Critici. Suavitatem, atque orationis dulcedinem hic tribuit Nestori, brevitatem , & argutiam Menelao, vim, copiam, & majestatem, Ulyssi. Primum Gorgiae, secundum Isocrati, tertium Demostheni similem dixeris, aut si Latinos mavelis, Nestorem Plinio juniori, Menelao Lucium Senecam, Ulyssi Tullium compara.
- ↑ V. 247. Namque olim juvenis, ) Nestor ut quovis sene senior, ita ad nauseam usque, laudator temporis acti se puero. Quae in hac Nesteris oratione reprehendit Volterius, futilia sunt.
- ↑ V. 380. Quem Briareum Superi, ) Plura occurrunt apud Homerum hujusmodi binomina, quæ Plato commendat, repréhendit Dio Chrysostomus. Merae gerrae. Vide, si lubet, Eustachium.
- ↑ V. 403 Æthiopes, bominum sanctum genus, ) Homerus ἀμύμονας inculpatos, irreprehensibiles vocat, ob morum candorem, & vitae simplicitatem ab omni luxu, atque ambitione alienam. Inde Diis charissimi, nam cum simplicibus cœlestium conversatio est .
- ↑ V. 447. Crateras ) Versus hic, & quinque aut sex præcedentes Virgiliani sunt ex hoc, & aliis Homeri locis desumpti.
- ↑ V. 450. Olli sedatum) Hoc Virgilius de Latona in I.
- ↑ V. 504 Signa Deis, ) Deis in Dativo casu apud Virgilium non occurrit. Eo tamen usi sunt non semel Lucanus, & Juvenalis. Sufficiat tritissimum illud, & impiissimum Lucani. Victrix causa Deis
placuit; sed victa Catoni. - ↑ V. 524 Scire velis, ) Fœminas is secretiorum consiliorum partem vocatas sæpe Rebus publicis perniciosas fuisse pluribus experimentis comprobatum est. Simul hic notaverim exstare pulcherrimam Joannis Tzetzae Homericarum sententiarum quum Politicarum tum moralium Metaphrasim ad Irenem Augustam, ex ejus lectione clarescet, quam vere dixerit magnus Basilius πάσην τὴν τοὐ Ὁμήρου ποιήσιν τἠς ἀρετῆς ἔπαινον, totam Homeri poesim, virtutis laudem esse.
- ↑ V. 580. Sinties excepere ) Sinties dicti quasi nocentes, aut perniciosi homines, quod pyraticam artem exercerent & de naufragorum spoliis viverent, Lemni insulae populi. Eustath.
- ↑ V. 584. Risere beati ) Divum reliquos in risum effusos describit Homerus; at non Jovem, nec enim immoderatus rísus maximum, & sapientissimum Deorum decebat. Eusth.
| Lectori |
Liber II |