Ilias (Alegrius)/Liber III

by Homerus

Homerus

Ilias

Liber III

Franciscus Alegrius Latine vertit, 1776

Liber II	Liber IV

   

LIBER TERTIUS

ARGUMENTUM.

Instructa utrinque acie, visoque Menelao Paris fugit; po­stea tamen ab Hectore increpitus Menelaum ipsum ad singulare certamen provocat. Agamemnone, Priamoque praesentibus pacta firmantur. Victum Paridem Venus ra­pit, & in proprium thalamum abducens arcessit ab muro Helenam, ubi illa Priamo roganti primos Graecorum duces ostenderat. Agamemnon, ut starent promissis, Trojanos admonet.

Iam Danaum campis exercitus ibat apertis,
Quum subito immensum clamorem ad sidera tollunt
Dardanidae ex alto, quales sub nubibus atris^[1]
Strymoniae dant signa grues, atque aethera tranant
 5Cum sonitu, fugiuntque hiemem, repetuntque fluenta
Occani, tepidasque plagas clangore secundo

Tristia Pygmæis portantes bella colonis.
At parte ex alia spirantes robur Achivi,
Inque vicem prompti auxilium sibi ferre, silentes
 10Arva terunt, tum piniferi ceu e vertice montis
Quum nebula exurgit, lapidem non quidlibet ultra
Jactum quisque videt: tacitis aptissima furtis
Illa dies, minus atque ullo non tempore prudens
Incustodito discedet pastor ovili,
 15Sic pedibus Danaum tellus percussa comantum
Pulveream coit in nubem. Forte agmine primo
Dardanidum forma ante omneis pulcherrimus ibat
Ipse Paris, cinctus maculosi tegmina pardi,
Fulmineumque ensem lateri, tum, voce vocabat
 20Grajugenas duro ut vellent contendere Marte,
Bina manu lato crispans hastilia ferro.
Hunc tamen ut magnis gradientem passibus ipsam
Ante aciem procul adspexit Menelaus Atrides,
Impastus^[2] stabula alta leo ceu sæpe peragrans,
 25(Suadet enim vesana fames) si forte fugacem
Conspexit capream, aut surgentem in cornua cervum,
Gaudet hians immane, comasque arrexit, & hæret
Visceribus super accumbens, lavit improba teter.
Ora cruor, juvenumque minas contemnit inaneis,
 30Latratusque canum, adspecto sic fervidus hoste
Aestuat Atrides, Helenamque, & jura sacrati
Infracta hospiti flagranti in pectore versat.
At Paris heroem cernens horrenda minantem
Obstupuit, gressumque simul cum voce repressit,

 35Improvisum aspris^[3] veluti qui sentibus anguem
Pressit humi nitens, trepidusque repente refugit
Attollentem iras, & cærula colla tumentem.
Haud secus ille fugit pavitans, densæque suorum
Miscet se turbæ, atque oculis inglorius aufert,
 40Hector quem tali fugientem est voce sequutus:
O nunquam æthereas hausisses luminis auras,
Bellule, deceptor, vetitorum cultor amorum,
Non tali Iliacam foedasses crimine gentem.
I, fuge, nil satis, Argolicis irrise maniplis,
 45Qui te præstantem ob formam, Mavortia corda
Non muliebrem animum duris gestare sub armis
Crediderint; at non vires, non defuit ingens
Cor tibi, quum procul ab patria, tectisque tuorum,
Permixtus Danais, sociorumque agmine lecto,
 50Idæis Helenam ratibus per dorsa tumentis
Lata maris, ventosque truceis, spumasque sonanteis
Ex Apia tellure procul malefidus in oras
Abduxti Phrygias, belloque, armisque petendam
Uxorem, sobolemque ducum, Regumque potentum,
 55Tum Priamo pestem, ac patriæ, victoribus Argis
Gaudia, & æternum misero tibi dedecus ipsi.
Nunc fugis? Experiare licet, cui, pessime, charam
Uxorem abstuleris, castum violare cubile
Ausus, & Argivos in bella lacessere Reges.
 60Grata Cytheriacae non te, non præmia Divae,
Aut roseus color, aut fidibus cantata juvabunt
Carmina dulcisonis, jaceas quum in pulvere comptum
Foedatus caput, & spiranteis balsama crineis.
Atque etenim nisi falsa animos pietasque, pudorque
 65Flexisset Phrygios, solvisses, pessime, factis
Digna tuis, dudum Stygias delatus ad undas.

Sic Hector, Paris hæc contra: Quid sæpe fatenti
Obiicis hoc scelus & verbis perstringis amaris?
Atque acie velut indomita pennata securis
 70Ligna secat ratis in costam, aut laquearia tecti
Artis opus multæ, & repetitis usque fatigat
Ictibus acta super, geminatque in pondere vireis
Haud secus ista ferox iterumque, iterumque retractas.
Quid concessa mihi Cythereja præmia damnas?
 75Nulli fas hominum Divum contemnere dona,
Quæ nec quisque volens invito accersat Olympo.
Quod si me^[4] vocat in pugnam Menelaus Atrides
Eja age, Teucrorumque acies, Grajumque comantum
Stare jube, nostro^[5] dirimatur sanguine bellum,
 80Victor opes, Helenamque ferat: sæva arma quiescant,
Atque Phryges, Danaosque inter pax floreat alma.
Dixerat, atque Hector jussit consistere turmas,
Oblato gaudens^[6] componi fædere dextras.
Conspicuum tamen in mediis, armisque coruscum
 85Undique tela petunt adverso ex agmine Grajum;
At cohibete manum, Danai, vos sistite, Achivi,
Atrides clamat, namque Hector dicere magnum
Nescio quid parat. Actutum tela aspera ponunt,
Hectoreis tacitique aptant sermonibus aurem.
 90Ille autem Argivi juvenes, ac Dardana pubes
Accipite hæc animis alma deponere terra
Arma jubet Paris, in medio Menelaus Atrides,
Ipseque contendant duro ut certamine: victor
Tyndaridem ferat uxorem, partisque fruatur,
 95Atque æterna Phrygum, & Grajorum foedera sunto.
Conticuere omnes, arrectisque auribus hærent.
Strenuus inde armis Menelaus farier orsus:

Me quoque nunc audite, viri, quem maxima belli
Cura premit, vos quem propter tot tristia passi.
 100Occidat is nostrum, cui mors, & fata parantur
Vivite vos pulchra in pace, ac durate beati.
Nunc geminos huc ferte agnos, albumque, nigrumque,
Alma nigrum tellus, niveum Sol almus habebit,
Nos itidemque Jovi pinguem mactabimus agnum.
 105Laomedontiades Priamus tum foedera firmans
Ipse adsit, vereor Paridem, neque pectora fratrum
Fida satis, varium quippe^[7], ac mutabile semper
Mens est, atque animus juvenum: pacata senectus^[8]
Prospicit hinc transacta simul, cavet inde futura,
 110Prudentumque piis succedunt omnia votis.
Dixerat, infremuere omnes, Graiique, Phrygesque
Affulsisse diem, finem quæ imponeret armis,
Tristibus atque odiis, altos tunc ordine linquunt
Cornipedes, viridique omnes in gramine longas
 115Defigunt hastas, atque ærea scuta reclinant.
Hinc, atque inde acies spatia in sua quæque recedunt.
In medio ancipiti patet ingens area Marti.
Hector, qui Priamum adcirent, lectasque bidenteis
In campum adferrent, celeres jubet ire ministros.
 120Thaltybium Atrides pictis de navibus agnum
Ferre jubet parent rapidis illi ocyus Euris.
Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,
Iris Tyndaridi descendit nuncia cœlo
Laodicen vultu referens, ac corpore toto,
 125Quæ Priami gnatas forma supereminet omneis
Atque Antenorides duxit quam Rex Helicaon.
Telam illa ingentem tecti in penetralibus altis
Texebat variam, ac duplicem, (mirabile visu)

Namque sui causa pugnanteis Pergama circum
 130Grajugenas, Phrygiosque duces intexerat auro.
Hac Hector micat, inde ruit cristatus Achilles.
Hanc prope sic placido adfatur Thaumantias ore:
Nympha mihi dilecta, vení, res maxima poscit
Agmina nam Troum, Grajorumque ære micantum
 135Quæ prius infestis ardebant prælia dextris,
Nunc tranquilla sedent campis, pugna aspera cessat,
Defiguntque hastas, clypeisque innixa recumbunt.
At Paris, atque acer Menelaus Marte cruento
Rem diriment: ferat uxorem te, præmia, victor.
 140Hæc ait, injecitque animo patriæque relicta,
Desertique thori, dilectorumque parentum
Ingentem flammam, & sopitum accendit amorem.
Hinc niveo in velo tectis sese extulit altis
Adproperans, lacrimisque oculos suffusa nitenteis.
 145Binæ illam famula, Clymene pulcherrima vultu,
Æthraque Pythæi proles comitantur euntem.
Ut Scaas ventum ad portas, in limine cernit
Laomedontiadem Priamum, juxtaque Thymatem,
Panthoumque, & Clytium, ac Lampum, atque Antenora clarum,
 150Ucalegonta quoque, atque Hicetaona, fortibus omneis
Insigneis ausis florenti in corpore quondam
Nunc pugna procul, & campis effeta senectus,
Tardaque membra tenent, doctos prudentibus acrem
Consiliis regere, ac dictis frænare juventam.
 155Umbrosis veluti in silvis æstate serena
Arboris insidant ramis, aurasque cicada
Arguto resonant cantu, sic turribus altis
Gaudentes vario Reges sermone sedebant.
Utque procul nivea fulgentem in veste Lacænam
 160Adventare vident, mirati orisque decorem,
Incessumque Deæ similem, vestemque micantem:
Non sane, ajebant, tantæ ob miracula forma
Indignum fuat Argolicos capere arma tyrannos,

Dardaniamque manum, & longa tabescere clade,
 165Namque immortaleis^[9] mortali in corpore Divas
Illa refert; tamen in patrias pulcherrima sedeis
Hinc abeat, nec fata manens ferat ultima Teucris.
Talia sese inter submissa voce dolebant,
Mussabantque senes; Priamus sed maximus ipsam
 170Nomine compellans vicina in sede locavit,
Tunc sic: Chara mihi, hic adsis, cui cernere Grajos
Dulce erit, & magnos mirari, ac noscere Reges,
Cognatosque, atque affineis (non tu mihi quicquam^[10],
Culpatusve Paris, verum inclementia Divum,
 175Tristia qui in nostros duxerunt agmina muros)
Verum age, quis Grajum, membra, fulgentibus ille
Conspicuusque armis, vultuque insignis honesto?
Mole quidem, atque humeris alii per gramina lata
Altius adsurgunt, oris tamen illa decori
 180Majestas haud visa mihi. Quantum instar^[11] in ipso est?
Ast Helena^[12] ex alto deducens pectore questum
Sic fatur: Dilecte socer mihi; maxime Regum,
O miseræ lux illa Helenæ postrema fuisset,
Quum gnatam in luctu, thalamosque infida priores,
 185Et fratres, pariumque choros, cœtumque relinquens
Nympharum, huc veni, Paridem, ac mea fata sequuta
Volvere quid tamen ista juvat? Volvisse juvaret.
Nunc ad te, & tua, chare pater, quæsita revertor,
Quem cernis, Danaum Rex est, insignis Atrides,
 190Rex idem bonus, atque armis fortissimus heros

Quondam eheu! quondam levir meus: O sate Divis,
Hic senior Priamus, fatis & nate secundis
Atride, cui tot parent populique, ducesque.
Atque equidem^[13] memini quondam juvenilibus annis,
 195Quum Phrygiam peterem, & florenteis vitibus agros,
Ingenteis vidisse equitum, peditumque catervas,
Mygdonaque, atque Otreum, Diis immortalibus arma,
Oraque persimileis, queis auxiliaria castra
Sangarium ad fluvium Sigeo ab litore junxi
 200Quum primum ab Scythia lunatis agmina peltis
Advenere etiam, pictis & Amazones armis.
Non tamen hi numero tot erant quot Dorica pubes.
Quisnam autem, dilecta precor, quisnam ille, comantumi
Qui juvenum turmas obit indefessus? Atrides
 105Toto illum capite exsuperat; sed nescio, magnum
Quid latis humeris, latoque hic pectore monstrat.
Laniger ille aries visus mihi, qui grege magno
Circumcursat oveis niveas, caulasque pererrat.
Tyndaris at, Laertiades, Rex maxime, Ulysses,
 210Hic vir^[14], hic est Ithaca tristi de rupe^[15] profectus
Instructusque dolis, & multo callidus astu:
Hæc illa Antenor fatur cui talia prudens:
Vera quidem narras, namque olim Pergama vectos
Legatos Danaum prima sub origine belli
 215Hospitio excepi ingenti dignatus honore
Atridem Menelaum, atque hunc quem dicis, Ulyssem
Amborumque animos Regum, ingeniumque notabam:
Concilio admissis Troum, pulchraque corona
Stantibus, Atrides humeris augustior altis.
 220Sedissent, vultu gravior præstabat Ulysses

Mox quum verba darent, Menelaus acumine multa
Et dictis animum brevioribus usque ferebat
Flectebatque volens: non illi copia fandi^[16]
Larga, nec appensis captabat vocibus auram,
 225Quamquam annis minor; ast Ithacus consultus Ulysses
Surgebat, terraque oculos defixus honestos,
Non hac, non illac flectens, immota tenebat
Sceptra manu, amenti similem, verbisque carentem
Dixisses, stolidumque virum; sed pectore magno
 230Quum vocem ingentem, meditataque verba sonaret
Crebra, nivis ritu hibernæ, contendere nullus
Terrigenum posset, Regi aut certare loquenti.
Hæc tunc non hominis speciem miratus, & arma.
Ecquis, ait Priamus, quisnam hic qui vertice toto,
 235Atque humeris longe Argivos supereminet omneis?
Ast Helena, hic est, hic, inquit, Telamonius Ajax^[17].
Idomenea vides? Illum qui propter? habetur
Hic Creta in magna veluti Deus. Undique Regem
Circumstantque duces, pendentque jubentis ab ore.
 240Sæpe illum hospitio tectis Menelaus in altis
Excepit Jovis ab patria tellure profectum.
Atque equidem plureis Grajorum ex agmine toto
Adspicio, agnoscoque lubens, & nomina possem
Commemorare tibi, geminas at cernere charos
 245Germanos fratres, Ledaque ex matre creatos

Pollucem pugilem, & domitorem Castora equorum
Haud possum infelix. An non Lacedæmone pulchra
Exierint classem Argolicam, Atridasque sequuti?
An Trojam adpulerint ratibus; sed dedecus absint,
 250Heu! nostrum veriti, & pugnas tentare recusent?
Hæc ait ast illos patriis in sedibus ambos
Abstulerant fata, & tellus injecta tenebat.
Interea lecti procedunt urbe ministri
Foedera sacra Deum, felicia munera Bachi,
 255Atque agnos geminos, gemmisque, auroque rigentem
Cratera in manibus, pretiosaque vasa ferentes.
Tum Priamum hortantur: Surge, o Rex maxime, Grajum
Te expectant unum, fulgentiaque agmina Teucrum
Pacto ut conveniant stabili, & pia fœdera firment
 260Dardanius Paris, & flavus Menelaus in armis
Certabunt paribus: victorem palma sequetur
Tyndaris, ingentes & opes, nos arva colemus,
Moeniaque in pace: illi iterum maria alta remensí
Argos equis aptum, & patrias vertentur ad urbeis
 265Fœminea celebreis forma. Stupet inscius, heros
Laomedontiades dictis, jussitque frementeis
Jungere equos properant famuli, & mandata facessunt,
Confestim adscendit Priamus, lorumque retraxit,
Antenor sequitur, Scææque ab limine portæ
 270Cornipedes hortantur equos, campoque feruntur.
Ut ventum ad sedeis, currumque, rotasque relinquunt,
Et medias inter Teucrum, Danaumque comatas
Procedunt acies, Agamemnon primus eunti
Obvius adsurgit, fraudumque inventor Ulysses,
 275Præcones autem, puraque in veste ministri,
Adportant lectas pecudes, & pocula miscent,
Dein manibus limphas properant, & tempora Atrides
Summa notat pecudum, medioque e vertice pilos
Abscindit cultro, magna quem semper ab ensis
 286Vagina appensum simileis gestabat in usus

Hos famuli ducibus Phrygiis, ducibusque Pelasgis
Distribuere citi, mediis sic infit Atrides
In caelum cum voce manus conversus, & ora:
Summe parens^[18] Idae Deum, qui fulmina torques,
 285Tu quoque, qui cuncta exaudis Sol, qui omnia lustras,
Fluminaque, & Tellus, & quæ sub Tartara Divum
Religio est, ubi torquentur post fata nocentes,
Este mihi testes, vestro stent numine pacta.
Contigerit Paridi si fors victoria Teucro,
 290Ipse Helenam, gazamque feret, nos alta petemus
Æquora, nec Phrygiam ferro tentabimus urbem:
Sin nostrum annuerit nobis victoria Martem,
Gazamque, Argivamque Helenam Menelaus habebit,
Insuper & Danais argenti pondera, & auri
 295Congrua persolvent Teucri: si pendere nolint,
Bella geram, meritas donec dent Pergama poenas.
Dixerat, & pecudes flagrantibus admovet aris,
Vulnere tum jugulat gemino, mactatque trementeis.
Dein reliqui auratis pateris altaria libant
 300Argivique, Phrygesque, onerantque his æthera votis:
Jupiter omnipotens, & sancti numina coli,
Foedera quicumque hæc Danaum, Troumve priores
Audebunt violare manu, sic sanguine campos
Commaculent Phrygios, vina ut spumantia fundo,
 305Ipsi, inquam, ac dulces gnati, formosaque conjux
Victoris Domini cedat captiva cubili.
Talibus orabant; sed inanels perdit in auras
Vota Deus. Rex tum Priamus sic farier orsus:
Ductores Danaum, ac Troes, nos Ilion altum
 310Hinc petimus, gnati siquidem discrimen acerbum
Adspectare oculis patrio prohibemur amore.
Nempe Jovi patet hoc uni, Divisque beatis
Quis metam attigerit, mortem cui fata minentur

Dixerat, impositisque agnis Trojam inde petivit.
 315Hectore tum socio spatium partitur Ulysses,
Limitibusque ambit certis, hinc area sorteis
Accepit galea, ut longam quis mitteret hastam
Amborum prior indiciis constaret apertis.
Stant circum effusæ turmæ, sicque ore precantur;
 320Qui terras, cœlosque Ideo a vertice lustras
Authorem infandi sceleris, fontemque malorum,
Quicumque ille siet, Grajus, seu Dardanus, æquus
Perde, Pater, Stygiasque inhumatum mitte sub umbras.
Nos in amicitiam coeamus fœdere pacto
 325Sic illi orabant taciti; verum Hector ahena,
Ardenteis oculos retro conversus, & ora,
Terque, quaterque manu concussa ex casside sortem^[19],
Nomenque inclamat Paridis, tum quisque recedit,
Cornipedes ubi per campum, & varia arma jacebant.
 330Hinc Helenæ vir pulchricoma, Priameia proles, .
Plurima quas mordens argentea fibula nectit
Primum aptat suris ocreas, dein pectora circum
Thoracem induitur squammis, auroque rigentem,
Quent frater fratri dederat gestare Lycaon,
 335Fulmineumque humeris ensem suspendit ab altis,
Ingentisque orbem clypei, galeamque coruscam,
Cui triplici crinita juba crista alta tremendum
Nutabat super, hinc validam dextra arripit hastam,
Interea paribus Menelaus cingitur armis,
 340Et rapidus medium procedit in æquor uterque
Torvum adspectantes oculis, tum frigidus omni
Spectantum turbæ^[20] coit in præcordia sanguis.

Stant olli, quassantque hastas, verbisque minantur.
Inde Paris magno contorquet turbine cedrum.
 345Illa volans alto clypei sonat ære repulsa,
Inque cadit flavam reflexa cuspide arenam
Atrides ferro præfixum robur acuto
Priamidem contra librans jacit, atque ita fatur:
Jupiter^[21] (hospitibus nam te dare jura loquuntur)
 350Hospitis infandum scelus hoc ulciscier ictu,
Da genitor, fandique homines, testesque nefandi,
Et scelerum ultores discant non temnere Divos.
Talia jactanti stridens immane per auras
Hasta manu volat, & clypei septemplicis orbem,
 355Loricæque moras rumpens juxta ilia pulchram
Discindit tunicam, flexu sed corporis heros
Dardanius mortem, & vulnus vitavit acerbum.
Irruit Atrides, vaginaque eripit ensem,
Et caput insurgens dextra petit, ærea cassis
 360Obstitit, & mucro^[22], glacies ceu futilis, ictu
Dissiluit, flava resplendent fragmina arena.
Obstupuit casu in subito Menelaus, & alter
Non te, summe Parens, infensior æthere toto,
Aut fuerit Divorum, inquit, mihi tristior ullus,
 365Hic lueret meritas scelerato sanguine pœnas;
Incassum tamen hasta volat, tum perfidus ensis^[23]
Frangitur; haud manibus nostris illexus adulter
Ast aberit. Simul ista furens, simul involat, atque
Nutantem triplici ex crista, conoque prehensum
 370Argivum in campum, atque hostilia castra ferebat.
Namque viro mento subter lactentia colla,
Pictaque stringebant galeæ retinacula fauceis,

Vivumque Atrides Grajorum in castra tulisset,
(Immortale decus) Venus at Jove gnata per auras
 375Lora manu scidit occisi de tergore tauri.
Pondus inane manum sequitur galea ærea fortem.
Hanc heros valido contortam turbine campum
Mittit in Argolicum: socii accepere cadentem.
Evolat hinc iterum frendens, jam jamque tenebat,
 380Quum Venus occultum Paridem, nimboque latentem
Eripuit facile, (quid enim non numina possint?)
Fragrantique virum thalamo, pulchroque locavit.
Inde petit turrim, Teucris ubi mixta Lacena
Spemque, metumque inter pugnam spectaverat acrem.
 385Hic Dea^[24] vocemque, & vultus imitatur anileis
Lanificæ, quæ ipsi patria in Lacedæmone quondam
Vellera carpebat, magnoque hærebat amore,
Ambrosiumque manu peplum, vestemque fluentem
Concutiens, ades huc, inquit, te nam ædibus altis
 390Pulcher^[25] odorato in thalamo, stratisque coruscis
Expectat Paris: haud ipsum Mavortis ab acri
Credideris reducem pugna; sed abire paratum
Nympharum in choreas, cantusque, aut inde reversum.
Hæc inquit, movitque animum, totasque medullas.
 395Ut tamen adspiciens abeuntis pectora Divæ,
Fulgenteisque oculos, & lactea colla notavit,
Obstupuit visu in subito, dehinc talia fatur.
Quid miseram falsa deludis imagine rerum?
Longius hincne voles Phrygias me abducere in urbeis,
 400Mæoniasve domos, hominum clara oppida linguis,
Quo tibi sit juvenum quisquam charissimus alter?

An quia devicto Menelaus de hoste superbus
Antiquas me iterum in sedeis, patriosque penateis
Ferre parat, rursum insidias meditare, dolosque?
 405Quin Paridi æternum adsideas, coelosque relinquens
Mensasque, & Superum cœtum adspernere Deorum,
Arumnasque ferens ipsum prope semper amaras
Hunc serves, conjux donec dilecta marito,
Aut domini saltem valeas ancilla vocari.
 410Haud te, Diva, sequar, Paridis nec dicier uxor
Ulterius patiar, Phrygis aut matribus ibo^[26]
Irridenda alti soboles Jovis. Hæc Dea fatam
Terribili adspectat vultu, dein talibus infit:
Ne, infelix, verbis Superos incesse malignis,
 415Ne te fors miseram, in luctuque irata relinquam
Tam mihi tum magis exosam, gratissima quantum
Hac Veneri tenus extiteris, Danaumque ciebo
In te odia, & tristi solves mihi funere pœnas.
Dixerat, expavitque Helena, exauditque vocantem,
 420Et præeunte Dea, niveo pulcherrima peplo
Proripuit sese, Teucrum neque cernitur ulli.
Ut ventum ad sedeis, famula sua munera quæque
Ocyus adproperant; illa in penetralia tendit,
Atque Venus thalamum contra, vultumque jacentis
 425Picta in sede locat cunctantem, ac torva tuentem,
Oraque, & averso vertentem lumina collo.
Tum demum in taleis dissolvit pectora voces:
Ergo redux ades huc pugna? nec vulnere multo
Te meus Atrides domitum confecerit heros?
 430At non ísta mihi^[27] dederas promissa roganti

Quin potius valido Menelaum robore, & hasta
Jactabas super, & crudo te Marte ferebas.
I, miser, insanoque viros rursum ore lacesse.
Quid tibi cum pugna? tectis te contine ia altis,
 435Si superesse velis, & coeli vescier aura.
Haec Helena, at Priami contra sic filius inquit:
Uxor amara^[28], quid increpitas, torquesque dolentem?
Palladis ille ope nunc duro in certamine vicit,
Vincam ego fors alias. Sunt & sua numina Teucris.
 440Tristia mittamus^[29] tamen haec, Cypriaeque fruamur
Muneribus Divae, haud etenim, mea chara fatebor,
Dulcibus usque adeo accendit praecordia flammis
Saevus amor, neque tunc pingui ab Lacedaemone quondam
Quum primum raptam praecelsa in puppe vehebam,
 445Atque tibi in Cranae blandis complexibus haesi,
Quam nunc ossa calor, labefactaque corda fatigat.
Dixerat, atque Helenam fusis hinc inde lacertis
Cunctantem fovet amplexu, placidumque petivit^[30]
Conjugis infusus gremio per membra soporem.
 450Haec inter frendens Menelaus tygridis instar,
Vestigatque virum cuneos, atque agmina lustrat;
Caelitus ast tamen ereptum non Dorica pubes,
Non ipsi Phryges, aut sociorum ex agmine magno
Viderat, aut cuperet quisquam servare repertum.
 455Usque adeo infensum Danaique, ac Troes habebant.
Tum placido in mediis Agamemnon pectore fatur:
Trojani, sociique Phryges, victoria nostra est,
Foederis atque ipsi testes, pugnaeque fuistis:
Ergo Helenam, raptas & opes jam reddite Graiis,
 460Praeterea gravis argentique, aurique talenta,
Quaeque etiam seri solvant in saecla nepotes.
Sic ait, atque acies Danaum plausere faventes.

Notae

1. V. 3. Quales sub nubibus atris. Comparationis hujus partem aliquam delibavit Virgilius, cujus ea sunt verba in 10. Strymonias autem eas vocat, quia frequentes circum Strymonem Macedonia fluvium in confinio Thraciæ, ubi quum Geranam urbem Pygmæi condidissent, a gruibus fugatos, & novas sibi sedes quærere coactos fuisse scribit Plinius lib. 4. c. II. inde illud Juven. Sat. 13.
   Ad subitas Thracum volucres, nubemque sonoram
   Pigmæus parvis currit bellator in armis &c.
2. V. 24. Impastus. Ita hanc comparationem reddidit Virg. lib. 10
3. V. 35. Improvisum aspris. Hanc quoque comparationem Virgilius a Paride ad Androgeum transtulit Eneidos lib. 2.
4. V. 77. Quod si me. Hujus certaminis ad imitationem inventums illud Turni, atque Æneæ apud Virgilium.
5. V. 79. Nostro. Verb. Virgiliani Turni in 12.
6. V. 33. Oblato gaudens. Verba Virgiliani Aeneæ in 12.
7. V. 107. Varium quippe. Quod Virgilius ad foeminas transtulit
   Varium ac mutabile semper . . . . Femina.
8. V. 108. Pacata senectus. Tumultu affectionum quiescente. Cani enim sums sensus hominis.
9. V. 165. Namque immortaleis. Quiddam huic affine de Helenæ pulchritudine Lucianus in Dialog. mortuorum.
10. V. 173. Non tu mihi quicquam. Quod Aeneæ Venus in 2.
    Non tibi Tyndaridis fácies invisa Lacaenae
    ;;Culpatusve Paris.
11. V. 180 Quantum instar. Virgiliana loquutio in 6.
12. V. 181. Ast Helena. Locum hunc Homericum ubi Helena Priamo præcipuos Grajorum duces ostendit, pulchre imitatus est Torquatus Tassus lib. 7. ubi Armida Sarracenorum Regi Christiani exercitus præcipuos duces demonstrat.
13. V. 194. Atque equidem. Priamus quoque laudator temporis acti, cantius tames Nestore, siqnidem non ades senex.
14. V. 210. Hic est. Hic in nominativo casu corripuit eriam Virgilius in 6. Hic vir, hic est tibi quem promitti sepius audis.
15. Ib. tristi de rupe. Unde Virg. in 3. Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna.
16. V. 223. Non ille copia fandi. Breve, concisum, & acuminatum orationis genus Menelao tribuitur. Notat autem culcissimus Poeta illum quanquam ætate juniorem non verborum, sed sententiarum potius studiosum fuisse, quod non juventutis, sed maturioris aetatis, & in canos vergentis proprium esse solet. Ut autem Ulyssem, & Menelaum mole corporis, & oris majestate discreverat, ita oratione quoque discernit. Ulyssi enim copiant, majestatem, & robur orationis tribuit cum laterum firmitate, honestate oculorum ut perfectum, ac numeris omnibus absolutum ora canora voce, ut perfectum, ac numeris omnibus absolutum oratorem agnoscas.
17. V. 136. Telamonius Ajax. Honoris causa nominatur, nec laudatur tamen, in tota enim Iliade, ducis post Achillem maximi, sed infelicis personam sustinet.
18. V. 284. Summe parens. Hoc juramentum imitatur Virgilianus Aeneas in 12. unde desumpti versus 286, 289, 191.
19. V. 327. Concussa ex casside sortem. Aeream galeam, & fortes habes etiam apud Virgilium in 5. reliqua ex hoc loco decerpta in 12. libationes, sacrificia, juramenti, descriptos limites, duellique omnies sive singularium certaminum leges, quæ imitati etiani Silius & Torquatus.
20. V. 342. Spectantum turbae, Quod de Arcadibus Virgilius in conflictu Pallantís & Turni lib. 10.
21. V. 349. Jupiter. Precandi hac formula ad rem valde dissimilem usus est Virgilius lib. 4.
22. V. 360. Obstitit, & mucro. Hunc quoque casum a Menelao ad Turnum transtulit Virgilius, cujus ii sunt gemini versus in 12.
23. V. 367. Tum perfidus ensis. Virgiliana loqutio loc. cit.
24. V. 385. Hic Dea. Hujusmodi Deorum transmutationes innumera occurrunt apud Homerum, & Virgilium, de quo alibi dierum.
25. V. 390. Pulcher. Effoeminati, ac debilis animi character. Assurgit enim quandoque Paris pudore correptus, & fratris Hectoris increpationibus, rursum tamen animum sponte remittit, & ad delicias revertitur.
26. V. 411. Phrygiis aut matribus ibo. Similia illa Creusae in 2.
    Aut Graiis servitum matribus ibo
    Dardanis, & Dive Veneris nurus...
27. V. 430. At non ista mihi. Quod Horatius de Paride eodem:
    Sublimi fugies mollis anhelitu
    Non hoc pollicitus tuae.
    Lege Oden 15. lib. I.
28. V. 437. Uxor amara. Jovis Virgiliani verba ad Junonem.
29. V. 440. Tristia mittamus. Quod ex Epicureorum sententia Horatius:
    Dona praesentis cape laetus horae, &
    Linque severa.
30. V. 448. Placidamque petivit, Virgiliani versus ex 8.

Liber II	Liber IV