Ilias (Alegrius)/Liber IV

by Homerus

Homerus

Ilias

Liber IV

Franciscus Alegrius Latine vertit, 1776

Liber III	Liber V

LIBER QUARTUS.

ARGUMENTUM.

Dii apud Jovem de Ilio deliberant. Ille Junonis suasu Minervam ad Trojanos mittit confusionem foederum facturam. Hac Pandaro suadet, ut sagitta feriat Menelaum. Eo percusso Agamemnon dolet, & Machaonem Medicum accersit, qui vulneri medetur. Haec inter armati Trojani exercitum invadunt. Agamemnon acies lustrans eos, qui jam in procinctu erant, hortatur, laudatque, segniores increpat. Æquis deinde viribus utrinque concurritur, caduntque vicissim, caduntque.

At Jovis in templo, & stellati in vertice Olympi
Caelicolae coeunt, Hebe pulcherrima nectar
Queis fundit, miscetque: olli aurea pocula libant
Agmina cernentes, varioque in Pergama vultu
 5Junonem interea verbis compellat amaris
Jupiter: Atque, inquit, Menelao bina favebant
Numina magna Deum, Juno, armipotensque Minerva;
Sed procul hæ pugnam gaudent spectare cruentam,
At Cytherea suum media inter tela clientem
 10Eripuit ferro incolumen, fatoque minanti.
Verum agite, Atridæ certa est victoria quando,
Consulite in medium, ac rebus succurrite fessis.
An pugnas iterum, & sævum crudescere Martem?
An libeat stabili conjungi fædere dextras?
 15Si pax alma placet, Priamo stent moenia Regi,
Argivamque Helenam rursus Menelaus in oras,
Inque domos referat patrias. Sic Jupiter infit.
Hæc inter Regina Deum, ac Tritonia virgo
Ore fremunt tacito; ast iram cohibere silentem
 20Haud potis usque, Jovem adgreditur sic regia conjux:
Ergon', summe Deum nostros tot abire labores.

Incassum patieris? agrosque, urbeisque cienti
Confracti mihi tot currus, tot corpore toto
Sudarint biiuges frustra, dum Troia bello
 25Urbs justo petitur, Priamique infida propago?
Fac age, si lubet; at reliquis non grata profecto
Illa sedet Divis pietas. Tum nubila cogens
Omnipotens genitor torvo sic intonat ore:
Quid Priamus, Priamoque sati, soror improba, tantum
 30Peccavere tibi, totis ut viribus urbem
Indefessa velis, claramque evertere gentem?
Nec, reor, absistas, ponasque e corde furorem
Laomedontiada, & gnatorum viseera quamvis,
Immeritosque Phryges laceraveris ore cruento,
 35Fac age, si lubet, haud mortalibus usque faventeis
Fas certare Deos; memori hæc in pectore serva
Dicta tamen veniet stellis volventibus, ætas^[1],
Quum tibi dilectas genteis, urbeisque superbas
Eruere adgrediar, tu nostram inflectere mentem
 40Non vi, non precibus tenta, non artibus ullis,
Quandoquidem invitum cogis servire dolori
Diva tuo, atque urbem Trojanam exscindere ferro;
Qua mihi non reliquas inter, quas ambit Olympus,
Charior ulla fuit, semper nani sanguine multo
 45Cæsarum pecudum, & sacris altaria flammis
Nostra calent, qui solus honos optatus Olympo est.
Iupiter hæc, contra adloquitur quem maxima Juno:
Oppida, fabor enim, tria sunt gratissima nobis,

Nobile equis Argos, Spartes, ditesque Mycenae.
 50Has quum fata ferent, imis ab sedibus urbeis
Nil moror, exscindas, quid enim, da velle precando
In Te unquam possem, nutu qui sidera torques?
Nec tamen hic noster cedat labor irritus omnis
Sum Dea namque & ego, genus & mihi ducitur inde
 55Unde tibi, genitorque idem Saturnus utrique est,
Et soror, & conjux dicor tua; Tu tamen omne
Imperio regis, & caeli tua jussa capessunt.
Me tibi, Teque mihi quædam donare vicissim
Fas est propterea, reliquos nec spernere Divos.
 60Nunc adeo in medias pernicem Pallada turmas
Ire jube: paret illa viam, qua in bella superbos
Dardanidæ Argi vos poscant, & foedera rumpant.
Annuit his genitor, gnatamque ea jussa frementem
In terras mittit: liquidas Dea pervolat auras,
 65Sanguinei^[2] quantum jubar exitiale cometes
Aestiva sub nocte rubet, vel stella serena
Transcurrit cœlo, & longo secat aera sulco,
Ab Jove portentum findentibus æquora nautis,
Agminis aut magni ductoribus: illa cruentas
 70Aut pugnas, hiememve ferens mortalibus ægris
Evolat, & multa præstringit lumina flamma.
Huic similis Jove gnata volat, turmisque propinquat.
Obstupuere animis Troes, Danaique comantes,
Adstantumque aliquis: vel tristeis surgere pugnas,
 75Vel tandem posito firmari fœdera bello
Jupiter annuerit, belli, pacisque serena
Quem penes arbitrium est, inquit, rerumque potestas.
Talia volvebant animis Graiique, Phrygesque.
At se Dardanidum miscet Dea callida turmis
 80Laodocum vultu referens Antenore natum,
Vestigatque oculis si quà sibi Pandarus ingens

Obvius occurrat lati per gramina campi.
Utque ipsum magna circum stipante corona
Prospexit juvenum, pugnæ quos nobilis ardor
 85Æsepo ab liquido, & patriis abduxerat oris,
Sic adgressa loqui: Dictisne, Lycaone nate,
Parueris nostris, telo petere ausus acuto
Atridem Menelaum? O quem Te gloria tollet.
Quas tibi non grates Troes, laudesque rependent ?
 90Quæ non magna tibi, pretiosaque munera donent
Priamides Paris, & Priamus, servataque Troja?
Ergo pelle moras, Lyciumque in vota precare
Insignem pharetra Phoebum, cui corpora lecta,
Mactaturum offer candentis velleris agnos
 95Primitias matrum, patriæ siquando Zelia
Concessum in sedeis, dulceisque redire penateis.
Sic infit, facilemque animum, ignarumque futuri
Impulit in scelus, & jurata in fœdera adegit.
Illicet ex humeris arcum trahit ille sonantem,
 100Eximium, ingentem (prærupto in vertice rupis
Namque olim insidiis caprum speculatus euntem
Agrestem, indomitum, erectæ cui cornua fronti
Bis palmis octo surgebant, fuderat alto
Pectora transfossum ferro: ruit ille supinus
 105Cornua sed faber egregio perfecta labore
Undique reddiderat, fulvoque incluserat auro.)
Hunc ergo inclinans terra deponit in alma.
Objectu laterum interea, clypeisque tegebant
Ductorem socii, detecta fraude Pelsagi
 110Ne prius ingruerent, magnum quam sterneret hostem.
Tum pulchra ex pharetra emissam non ante sagittam
Extrahit aligeram, semen, fontemque dolorum,
Dein telum aptavit nervo, sicque ore precatur:
Arcitenens, Lyciae custos, mihi, Phoebe, precanti
 115Da decus hoc, cadat hac dextra Menelaus Atrides.
E grege lanigero, primisque ex fœtibus olim
Hostia multa tibi sacris mactabitur aris,

Quum charam incolumis patriam, gnatosque revisam.
Dixerat, & cornu extrema cum voce tetendit,
 120Ac nervum pariter bubulum, crenasque prehensas
Vi trahit ingenti, donec^[3] curvata coirent
Inter se capita, & manibus jam tangeret æquis,
Læva aciem ferri, nervumque, & pectora dextra.
Infremuere auræ, atque arcu stridente sagitta
 125Evolat in turmas^[4]; neque Te, Menelae, Deorum
Destituit cura, adverso nam pectore telum
Exceptum in tenueis vitam dispergeret auras,
Ni Dea diversum Jove natą inflecteret ictum
Ac veluti charum genitrix, cui pignus in ulnis
 130Dulcis habet sopor, in vultus, oculosque volantem
Muscam abigit, tantum crudelem ab pectore pestem
Depulit illa manu, at subtus, qua nectitur auro
Baltheus, ac duplex falgebat murice thorax
Cuspis it, ac tunicas geminas, & cingula rumpit,
 135Loricæque moras, telorum ferrea septa,
Ac tandem magno stringit de corpore Arride.
Purpureus calido sequitur de vulnere sanguis.
Indum coccineo^[5] mulier ceu Mæonis ostro
Quum violavit ebur, sonipes quod forté superbus
 140Maxillis aut fronte gerat: jacet ædibus altis
Ornamentum ingens, quæsitum pluribus usque,
Optatum ac votis, equiti decus, & decus ipsi
Cornipedi eximium, haud aliter, Menelae, rubescunt
Nervosumque femur, suræque, atque infima pulchri
 145Planta tibi pedis. Adspiciens Rex maximus horret,
Et Grajum reliqui ductores: horruit ipse

Quanquam Marte satus Menelaus; sed tamen olli
Exanimata iterum redit in præcordia virtus,
Ut teli nervum; atque exstanteis conspicit hamos.
 150At Rex solicito ducens e pectore questum
Sic fatur Danaum: fuerantne hæc fœdera nobis
Exitio ferienda tuo, dulcissime rerum?
Perjuros Troas, si mens non læva fuisset,
Fas cavisse mihi, Priami nec credere dictis.
 155Tene ego Dardanidum insidiis, germane, tuumque
Objeci caput, indigna ut nunc morte peremptum
Adspiciam tamen at, conjunctis foedera destris,
Et sacer agnorum cruor, & libamina multo
Sancta mero, ingentumque vocata potentia Divum
 160Irrita nequaquam fuerint, namque ab Jove tandem
Poena licet^[6] claudo veniet pede, dignaque solvent
Et capite, & gnatis, charisque uxoribus olim.
Credo equidem, nec vana mihi, aut spes falsa futuri est,
Illa dies aderit, meritis quum Pergama flammis,
 165Et Priamus, Priamoque sati, ac Trojana juventus
Corruerint, sic fata ferunt. Saturnius ipse
Ægida terrificam incutier torpentibus, alta
Etheris ab sede, & stellantis culmine olympi,
Divorum, atque hominum unde animos, & pectora lustrans
 170Fanda, infanda pater perpendit lancibus æquis
Quid miserum tamen ista juvant? Inglorius Argos
Hinc repetam: neque enim, pugnas, Martemque perosi,
Me Regem veriti tentabunt proelia Graii,
Ledæamque Helenam Paridi, Phrygiisque relinquam
 175Immortale decus, Teque atro funere raptum.
Interea Iliaca, mihi chare jacebis arena,
Insultansque tuo forsan gens dura sepulchro,

Sic utinam semper, dicet, sævam expleat iram
Grajugenum ductor: semper sic prælia tentet,
 180Nunc veluti amissis sociis, & fratre perempto
Navibus in vacuis patrias remeavit in oras.
Sic Troes; mihi sed tellus prius ima dehiscat.
Rex ea, cui placido Menelaus pectore fatur:
Euge animo, frater, nec questibus agmina turba,
 185Haud lethalis enim plaga est, nam baltheus ictum,
Atque laborato fregit lorica metallo.
Vera utinam hæc fuerint Agamemnon,sed tamen,inquit,
Arte opus est Medica crudos lenire dolores.
Hæc ait, actutumque agros jubet ire per omneis
 190Talthybium, clarumque Machaona accersere laude
Artis Apollineæ, genitor quam maximus olli
Phoebigena indiderat, monitisque impresserat altis.
Illicet ille virum cuneo^[7]s, cursatque micanteis
Ære globos, magna donec stipante caterva
 195Stantem Aesclapiadem cernit procul, atque ita fatur:
Pelle moras, Aesclapiade, siqua arte mederi
Atridæ valeas Menelao, fœdera contra
Troius, aut Lycius tristi quem vulnere quispiam
Afflixit, decus olli ingens, sed luctus Achivis.
 200Sic ait, atque ambo simul in tentoria tendunt,
Ductor ubi magna procerum comitante corona
Ora Deo similis lecto fulgente jacebat.
Protinus ille trahit calidum de corpore telum,
Cingulaque,& cinctum internum,chalybemque resolvit,
 205Contrectatque manu vulnus, sistitque cruorem,
Hinc varios spargit succos, herbasque potenteis,
Phoebigenæ quondam dederat quæ munera Chiron.
Dardanidum interea sævus magis^[8], ac magis horror
Crebrescit campis, & equos, atque arma retractant.

 210Audiit, atque iras magno stimulante dolore
Grajorum rapitur ductor: non mæror inertem,
Non trepidum in pugnam fraterni cura pericli,
Aut stupor attonitum ferventi ab Marte moratur.
Nec celeris meminit currus fulvo ære micantis,
 215Nec biiugum: (procul hos frænis, auroque coercet
Pyraidæ Eurymedon Ptolemei clara propago,
Siquando lustranti acies, turmasque cienti
Regi opus) ipse pedes cuneos obit impiger omneis,
Quosque alacreis ruere in pugnas, atque arma videret,
 220His placide accedens acuebat pectora dictis:
Macte animo, & patria insignis virtute juventus,
Numina perjuris nec enim æqua favere putandum est.
Foedera proptera qui ausu fregere priori,
Horum artus mandentque canes, foedæque volucres;
 225Nos urbe ex capta uxores, gnatosque ferentes
Dilectam in patriam, & Grajas vertemur ad oras.
At siquos trepidare metu, ac pigrescere cernit,
Hos animo indignans verbis castigat amaris:
O dudum cædi, ac Phrygiis devota sagittis
 230Gens ignava, quid attoniti statisque trementes?
Hinnulus ac veluti longo per gramina cursu
Fertur in incertum pavitans, stat deinde repente,
Hæretque exanimis, sic vos torpetis inertes.
Expectatis adhuc donec facto agmine Teucri
 235Usque ruant maris ad litus, pictasque carinas
Vastarint flammis, adigantque in viscera ferrum.
Sic ait, atque his dimissis reliqua agmina cursat,
Cretenseisque adit, horum acies, primasque phalangeis
Idomeneus agit, magno vir robore, & armis,
 240Meriones regit extremas, quos fervidus heros
Gestiit adspiciens, blando ac sermone profatur:
Haud equidem immerito summo te dignor honore,
Idomeneu, seu in concilio, seu in Marte cruento,
Pocula sive inter, quum nobile munus Jachi

 245Argolici libant proceres: cratera capacem
Nam tibi, ceu mihi, pro lubitu puer impiger adstans
Haud semel exhaustum miscet, vinoque coronat.
Perge, bone, & fama quantus, to robore præsta.
Dixerat hæc, contra adfatur, quem Gnossius heros:
 250Ne dubita, comes in magnis, sociusque periclis
Haud unquam deero; Danaos tu in bella comanteis,
Et reliquos hostare duces. Gens perfida ferro
Persolvat dignas violato federe poenas.
Hæc ait, Atrides lætatus pectora transiit,
 255Ajacemque videt geminum, quos plurima circum
Agmina densantur, specula ceu pastor ab alta,
Quum procul obscuro. cœlum nigrescere nimbo,
Ac Zephyrum incubuisse mari,atque horrescere fluctus,
Semotasque videt misceri murmure silvas,
 260Cogit oveis subito, tutoque recondit in antro,
Haud secus Ajaces circum manus impigra bello
Adglomerat sese juvenum, & clypeata renidet,
Atque hastata virum latis seges area campis.
Rex fatur (magnum pertentant gaudia pectus)
 265Grajugenum decora alta, duces, quid sponte ruenteís
Horter ego in pugnas? utinam Saturnius acrem
Hunc animum,& mentem, Phoebusque,atque aurea Pallas
Omnibus indiderint Danais, non Troia stabunt
Tecta diu, Priamique arces, populique protervi,
 270Quin ferro, meritisque luant scelera impia flammis
Hæc infit, graditurque ultra, tum Nestora cernit
Hortantem socios, atque ordine quosque locantemi
Insignem Pelagonta, & Alastora, & Hæmona magnum,
Et fortem Chromium, sceptro clarumque Biantem.
 275Ille equites primos, & equos, currusque locarat.
Pone sequebatur peditum Marte inclyta pubes,
Vallum ingens belli numero, & fulgentibus armis
Ast aciem in mediam ignavos, segneisque coegit,
Ut vireis, animosque ollis spes nulla salutis,

 280Nulla daret via tuta fuga, dein plurima prudens^[9]
Ordinibus mandata dabat, primumque jubebat
Cornipedes ut equos præscripto in limite quisque,
Contineatque datis spatiis non agmina cursu,
Incertisque globos erroribus undique turbent.
 285Neu quisquam ante alios, vel equum tractare peritus,
Robore seu præstans Teucrorum incessere turmas,
Aut solus velit ancipiti se credere pugnæ,
Nec retro trepidus cedat, namque hostibus ultro
Vireis ille, dabitque animos; qui in curribus altis
 290Bella ciet tamen, hostilem quum invadere currum
Contigerit, pugnet porrecta longius hasta.
Namque operæ hoc pretium eximium, taleisque sequuti
Armorum leges, populosque, urbeisque superbas
Majores quondam bellis domuere cruentis.
 295Hæc senior, quo non Grajorum doctior ullus
Voce movere animos, formamque imponere Martí.
Adspicit hæc gaudens Agamemnon, deinde profatur.
Osiques animos, pater, hoc in pectore condis,
Genua tibi, & valido sequerentur corpore vires!
 300At tristis generi misero, atque infesta senectus
Membra gelu cohibet, daret o, cuicunque volenti
Jupiter hanc, roburque tibi, floremque juventæ
Talia Rex, subdit prudens cui talia Nestor
O mihi^[10] præteritos referat si Jupiter annos,
 305Qualis eram, cecidit duro in certamine quando
Magnus Ereuthalion dextra hac, sed numina nulli
Omnia contulerunt hominum: juvenilibus annis
Talis eram, nunc longa senem me conterit ætas;

Consilio tamen, & facundo accendere Martem
 310Eloquio bonus, arma aliis, pugnamque relinquo,
Membra valent, sanguisque^[11] viget quibus integer ævi.
Talia commemorat, ductor reliqua agmina lustrans
Inde abit, & Petei claro de sanguine cretum,
Cecropidumque acies, & magnum propter Ulyssem.
 315Ille Cephallenseis turmas consistere longe
Ut vidit (nec enim Teucrorum bellicus aureis
Impulerat clamor, Danaum vel in arma ruentum;
Sed primo tantum misceri murmure campum
Audierant positi procul, & qua parte phalanges
 320Ingruerent primum observabant) talibus heros
Increpitat dictis: O magno ex patre, Menestheu,
Tuque, instructe dolis, fraudumque inventor Ulysses
Cur trepidi hæretis, pugna procul, atque tumultu?
Atque etenim vos hostileis invadere turmas
 325Fas erat, & primos caput objectare periclo,
Quandoquidem & primi soliti considere mensis,
Regificas siquando epulas, convivia læta
Instruimus Danais, magnorum & lancibus aureis
Terga boum fumant, & inundant vasa Lyaeo.
 330Nunc tamen Argivum totas ruere ante phalangas
Adspicitis lenti, ac duro decernere ferro.
Non tulit hæc animis Ithacus, frendensque profatur:
Ergo nos genus ignavum, segnesque videmur
Esse tibi neque collatis in moenia signis
 335Tendere posse putas conferta per agmina Teucrum?
At primam ante aciem, ipse voles si cernere, cernes
Telemachi patrem permixtum cædibus atris,
Heroasque inter Phrygios turbare maniplos.
Verba furens igitur vento quid inania jactas?
 340Huic vero, ut dictis commotum agnovit Atrides,
Subrisit blandum, placidoque hæc addidit ore:

O Laertiade, haud equidem te hortarier unquam,
Neu te urgere ausim: novi quantum mea cordi
Sint tibi, nam nostro doluisti sæpe dolore,
 345Consiliisque vales prudentibus: ergo age, siquid
Peccatum dicto, magnis pensabimus olim
In tete Officiis, celeres modo verba per auras
Numina disperdant. Taleis dat pectore voces,
Inque alias properat turmas. Diomedea magnum
Inter equos, interque, rotas videt ære nitenteis
Hinc stantem, ac juxta Sthenelum, quos lumine ductor
Adspectans torvo, dictis castigat amaris:
Tydeo gnate, quid hinc acies circumspicis hærens?
At non ille, satum cujus te e sanguine jactas,
 355Talis in arma fuit, namque ille (ut sæpe priores
Narrantes memini, nec enim gesta inclyta nobis
Cernere concessum) virtute, & mole superba
Præstabat reliquis Danaum, diteisque profecto
Quum peteret nullo turbatas Marte Mycenas
 360(Oedipodionidæ Polynicis signa sequutus,
Fraternumque nefas sacratæ ad moenia Thebes)
Oratum auxilium, posset neque flectere menteis,
Monstra Deum quippe adversis terroribus obstant,
Asopum petiisse aciem, loca consita dumis.
 365Thebanum ad murum legatum hinc Tydea mittunt.
Solemneis tum forte dapeis Eteoclis in aula
Delecti cum Rege duces, patresque trahebant.
Ille hospes quanquam, armato acc milite septus
Bistonios ausus dura in certamina civeis,
 370Et lectos proceres, ipsumque vocare tyrannum,
Palladis auxilio victor: dein castra petenti
(Dedecus urit enim, atque accepta injuria menteis
Insidias, fraudemque parant. Toto agmine lectos
Quinquaginta heros Mæon, nec non Lycophrontes,
 375Mæon Hæmonides, Lycophrontes Marte peritus
Autophonis proles secreta in sede locarunt.
Ille haud mentis inops ingentem Mæona primum,

Mox reliquos ferro Stygias demittit in umbras.
Vix bellatorum florenti ex agmine quisquam
 380Regressus tristem attonitæ famam attulit urbi.
Hic erat Aetolus Tydeus; sed filius olli,
Ore quidem melior^[12]; dispar sed robore, & armis.
Sit ait, ac veritus Regem tortissimus heros
Conticuit pressoque pudens obmutuit ore.
 385At Regem adfatur contra Capaneja proles:
Atride, quid vera sciens, mendacia jactas?
Nos etenim patribus similes ferimurque, probamurque.
Et septemgemino cantatas limine Thebas,
Moeniaque antiquis longe præstantia, bello
 390Vertimus haud longo, nec multo milite septi
Auspicibus Divis, qui lævam in pectora mentem
Indiderint prisco Cadmi de sanguine natis:
Ne tu igitur patribus dicas, jactesque minores.
Talia fundentem Diomedes increpat ardens:
 395Hæc mitte^[13], o Sthenele, haud nobis jus, fasque supremo
Succensere duci proprias in bella cohorteis
Hortanti Danaum: hunc etiam laus tota sequetur,
Gloriaque, Argivi stratis si Troibus, urbem
Ceperimus Priami; cæsis hunc luctus Achivis,
 400Dedecus atque ingens: quapropter in arma ruamus.
Hæc data pars nobis bello, commissaque cura est
Hæc fatur, bijugesque furens, currumque relinquens.
Desilit in terram: properanti pectora circum
Horrendum insonuere arma, ac velut æquore in alto
 405Paulatim adsurgit Zephyris crispantibus olim,
Deinde allisa fremit terris, litusque sonorum,

Et cava saxa super spumam salis exspuit unda,
Sic Danaum confertæ acies hinc, inde recursant,
Imperium ac tacitæ ^[14]ductorum quæque suorum
 410Observantque, paventque, ullam nec pectore vocem
Dixeris esse viris. Strictis seges ensibus horret,
Armorumque procul perstringit lumina fulgor.
Ast magna veluti in caula stant sæpe bidentes
Pastorem circum innumeræ, turgentia donec
 415Ubera mulgentur, vallesque nemusque propinquum
Balatu matrum, atque agnorum implentur acuto,
Haud secus Iliacus miscetur murmure campus.
Nec siquidem clamor, nec vox erat omnibus una,
Linguaque mixta viris, habitus quam barbarus ollis;
 420Et mores, patriæque domus, peregrinaque tela.
Mars Teucros agit in pugnam: sed Pallas Achivos.
At Fuga, Terrorque, & scissa Discordia palla,
Terribiles viso formæ media agmina turbant,
Mavortis soror; atque comes Discordia, quæque
 425Parva quidem^[15] primo, mox sese adtollit in auras,
Ingrediturque solo, & caput inter nubila condit.

Jamque acies infensa virum simul utraque in unum
Convenere locum, pede pes^[16], densusque viro vir,
Et clypei urgentur clypeis, tum pulvere cæco,
 430Armorumque simul strepitu, gemituque cadentum
Mars utrinque furit, fluit atri sanguinis unda,
Atque velut rapidus^[17] montano vortice torrens
In cava saxa ruens, atræque voraginis alveum,
Sternit agros, sternit sata læta, boumque labores;
 435Præcipitesque trahit silvas: stupet inscius alto

Accipiens sonitum saxi de vertice pastor,
Haud aliter turmis pugnantibus, undique clamor
Exoriturque virum, & fremitus crebrescit equorum.
Tuque Thalysiade telis, Echepole, Pelasgis
 440Prime^[18] cadis, setis galea haud te insignis equinis
Juverit, infixum fronti penetrabile ferrum
Antiochi subit ora manu, tum lumina densis
Clauduntur tenebris, & magnæ turris ad instar
Mole premit terras, Elephenor calce prehensum
 445Calchodontiades magnorum ductor Abantum,
Quem procul ab telis armis spoliare parabat,
Incassum tamen; Iliaco nam ex agmine Agenor
Pendentis costam, & ferro latus haurit apertum:
Olli continuo solvuntur frigore membra.
 450At circum Troum, ac Danaum pugna aspera surgit,
Atque lupi veluti perduntque, caduntque vicissim.
Anthemionis erat cælebs florente juventa
Gnatus, quem genitrix fluvii Simoentis ad undam
Idæi peperit veniens ab culmine montis,
 455Quo visura greges, dulceisque sequuta parenteis
Contulerat sese, hinc nomen Simoisius olli.
At misero haud quaquam charis genitoribus ulla
Præmia pro tantís licuit persolvere curis
Præcocibus domito fatis. Telamonius Ajax
 460Nam petit adverso venientis pectora telo
Perque humerum ad tergum duplicato vulnere adegit.
Ille cadit, placidæ quondam ceu ad stagna paludis
Populus alticomo consurgit vertice ad auras,
Quam faber, aut volucrem meditatus flectere in orbem,
 465Temonemve altum excidit rutilante bipenni,
Illa autem herbosas propter jacet arida ripas.
Haud secus Anthemidem juvenem Salaminius heros.
Exutumque armis, deformem ac pulvere linquit.

Ajacem contra ingentem jacit Antiphus hastam
 470Priamides varium indutus thoraca, sed illum
Numina servarunt; Leuci, qui fidus Ulyssi
Venerat in Phrygiam socius, subit inguina cuspis.
Sternitur ille Ithacum propter, manibusque cadaver
Excidit, ut spoliis inhians id forte trahebat.
 475Infremuit miseri sortem indignatus amici
Neritius ductor, clypeoque, atque ære coruscus
Emicat in medios Phrygia agmina circumspectans,
Dein telum jacit intorquens, toto æquore cedunt
Dardanide stridens vacuum secat aera cornus
 480Democoonta petens, pingui qui nuper Abydo
Patre nothus Priamo Iliacas advenerat arceis,
Pervaditque viri simul utraque tempora ferro.
Volvitur exanimis, super arma dedere fragorem
Horrificum, ac duro clauduntur lumina somno.
 485Tum vero primi Teucrorum, atque ipsemet agris
Hector abit, Danai clamorem ad sidera tollunt
Certatim, spoliisque cadentum onerantur opimis,
Intrassentque urbem; summo sed culmine tecti,
Pergameæque arcis casum indignatus Apollo,
 490Quis metus, o cives, quis vos pavor urget inerteis?
Trojani, exclamat, mortali urgemini ab hoste
Mortales, totidem vobis animæque, manusque,
Nec lapide, aut duro Graiis sunt corpora ferro,
Ut possint valido haudquaquam diffindier ictu,
 495Non etiam Thetidis pugnat fortissima proles,
Sed procul ad naveis irarum decoquit æstus.
Intonat hæc Deus; at Grajos Jove gnata Minerva
In pugnam ciet, atque acies cursatque, recursatque:
Hic Amaryncidem implicuit Diorea fatum:
 500Ab Piro Imbrąsidę inflicto cui malleus ictu
Tunditur, at nervos geminos pedis, ossaque dextri
Comminuit saxum; devolvitur ille supinus
Ad socios cum voce manus, ac lumina vertens
Sed frustra; Pirus nam protinus advolat, atque

 505Fervidus infixo rimatur viscera ferro:
Imbrasides Pirus Thraces qui in bella comanteis
Duxerat ex Æno: hunc contra consurgit in hastam,
Intorquetque Thoas Aetolus, pectora cuspis
Dissecat, atque hærens calido in pulmone tepescit.
 510Emicat inde Thoas, telumque ab pectore vellit,
Spirantisque uterum districto perforat ense.
Non tamen arma viri cupido cessere Thoanti,
Undique nam socio defenditur agmine corpus
Pugnantum Thracum, atque hastilia longa trementum.
 515Sic geminos pariter ductores funere acerbo
Sustulit atra dies, Thraces hic, alter Epeos
Egerat in Phrygiam: hos circum sine nomine Grajum
Ingens turba jacet, Teucrumque; at viribus æquis
Interea certant reliqui, reprehendere quisquam
 520Nec facile alterutri aut posset concedere palmam,
Incolumem ab telis Pallas Tritonia siquem
Per medias ageret pugnantum hinc, inde cohorteis.
Usque adeo paribusque armis, animisque resistunt
Hinc, atque hinc, pulchramque petunt per vulnera famam.

Notae

1. V. 37. Veniet stellis volventibus, aetas. Quod Virg. in 1. jam præteritum, quasi eventurum cecinit: veniet lustris volventibus aetas
   Quum domus Assaraci Phtiam, clarasque Mycenas
   Imperio premet, ac victis dominabitur Argis
   Quæ adhuc distinctius de Lucio Mumio, & Paulo Emilio canit in 6.
   Ille triumphata Capitolia ad Alta Corintho
   Victor aget currum, cæsis insignis Achivis.
   Eruet ille Argos, Agamemnoniasque Mycenas
   Ultus avos Trojae.
2. V. 65. Sanguinei) Hanc comparationem adhibuit Virgilius in 10.
3. V. 121. donec ) Quod de Camilla Virgilius in II.
4. V. 125. Evolat in turmas ) quod hic Pandarus, facit apud Virgilium Tolumnius, quod hic Pallas ibi Juthurna, utraque Junonis sua ut Homerum in Virgilio ubique deprehendas.
5. V. 138. Indum coccineo ) Comparationis hujus partem aliquam delibavit Virgilius in 12. ad rem valde dissimilem? quum nempe pudibundæ, atque lacrimantis Lavinia colorem describeret.
6. V. 161. Pοena licet ) Nam raro antecedentem scelestum Deseruis pede poena claudo,
   ut Horatius.
7. V. 192. Phoebigena ) Aesculapius Phoebi filius, unde Machaon Aesculapiades, aut Aesclapiades deinde vocatur.
8. V. 208. Saevus magis ) Virgiliana loquutio in 12.
9. V. 280. dein plurima prudens. Nestor disciplinae militaris peritissimus, & factis, & præceptis ostenditur, ubi mire senectutis indoles elucet, quia & sociis ejus prisca nomina, & inter recentiores Græcos inusitata tribuit Poeta.
10. V. 304. O mihi. Quod Virgilius ad Evandrum transtulit Æneidos lib. 8. ubi Herilum a se juvene nterfectum commemorat ad imitationem Nestoris Homerici.
11. V. 311. Sanguisque. Pulcherrima Virgilii loquutio in Aeneid.
12. V. 382. Ore quidem melior. Hæc Agamemnon veluti indignatione correptus evomuit, non quod reapse ita sentiret. Unde & Horatius, Ecce furit te reperire atrox, Tydides melior parte.
13. V. 395. Harc mitte. Pulcherrima sententia, qua Diomedes & strenuus simul, & majoribus obsequens ostenditur, quique adversum se dicta non contumeliosis in Regem verbis; sed factis refutare conaretur, ut alibi.
14. V. 409. Tacitae. Hoc & sequentibus versibus, adjunctaque comparatione Græcorum ac Teucrorum diversa disciplina monstratur.
15. V. 415. Parva qudem. Hos versus ad Famam transculit Virg. in 4.
16. V. 428. Pede pes. Loquutionem hanc Virgilius ab Homero mutuatus est in 10, unde alii Latinorum.
17. V. 432. Atque velut rapidus. Hanc comparationem Latinam fecit Virgilius in 2.
18. V. 440. Prime. Vocativus pro nominativo Græco more.

Liber III	Liber V