 Liber VIII |
Liber X  |
LIBER NONUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Agamemnon Graecos ad fugam capessendam hortatur, adversantur Diomedes, ac Nestor. Hujus suasu Ulysses, Ajax, Phoenix legati ad Achillem mittuntur. Ille constantissime renuit: legati renunciant, & Diomede hortante pugna decernitur.
Talia per campos Teucrorum; at luctus Achivos,
Pallidus ac timor exagitat, gelidique timoris
Anxietas comes, ac piscosi ut marmora ponti
Quum Boreas, Zephyrusque repente ex montibus urgent
5Threiciis, cumulus nigrarum exurgit aquarum
Hinc, illinc, viridisque in saxa refunditur alga,
Sic animus Danaum curarum fluctuat æstu.
Maximus in primis Agamemnon ductor Atrides
Irrequietus obit, præconesque ire canoros
10Per campos jubet. atque alta in tentoria lectos
Cogere, non tamen assueto clamore vocatos,
Grajugenum proceres. Mæstos tum mæstior inter
Consurgit lacrimans, nigro ceu ex fonte perennes
Præcipitant, celsisque ruunt de rupibus undæ,
15Tunc sic ille altos fundens e pectore questus:
O mihi gens dilecta, duces, Saturnius hac me
Clade premit, mihi Trojana de gente triumphos
Pollicitus quondam, nunc ipse infensus Achivis
Indecorem jubet in patrios remeare penateis
10Turmarum ingenti amissa jam parte; sed alto
Sic placitum Patri, qui regna, urbeisque superbas
Vertit quum voluit, vertet mox quum volet; uni
Nam mare, tellusque obsequitur, parentque vocantí.
Quare agite, Argolicas iterum vertamur ad oras;
25Iliacos quando vetitum jam vertere muros.
Talia Rex; hæsere omnes, mastique silebant.
Tydides tandem hanc profert de pectore vocem:
Haud equidem verear tibi me inconsulta loquenti
Maxime Grajorum, monitis opponere rectis,
30Qua decet, ac ducibus qua libertate loquendum
Concilio in magno; at dictis ne irascere nostris:
Atque etenim[1] imbellem quondam, ignavumque canebas.
Illa quidem Danaum norunt juvenesque, senesque.
Sceptra tibi, ingentes & opes, populosque superbos
35Numina concessere Deum, sed robur in armis,
Virtutemque aliis, quo non præstantius ullum.
Hinc fugere? Usque adeo ignavi, segnesque videmur?
Vel tantum has exosa fugit victoria dextras?
Quod si tantus amor patriæ, tibi classis in acta est,
40Instructæque rates, diteis inglorius Argos
I, pete, quid cessas? ponti patet æquor, abito.
At reliqui Danaum ad Priami pugnabimus urbem
Dum ruat usque, vel in patrios properare penateis
Si lubet,hi quoque contendant,ego Pergama,ego,inquam
45Et mecum Sthenelus tandem expugnabitus armis,
Non etenim sine mente Deum, sine numine Trojam,
Venimus Hæc jactat. Simul omnes ore fremebant
Grajugenæ, placida Nestor tunc voce profatur:
Tydide, & reliquos excedis robore Achivos,
50Consilioque ætate pareis; nec recta loquutum
Abnuerit quisquam; sed metam attingere rerum
Nondum ætas patitur, genitore ac Nestore posses
In lucem prodisse: gravi tamen ore paventeis
Regum erexti animos, populosque in bella vocasti.
55Verum age, te quoniam longis provectior annis
Esse feror, loquar, & percurrens singula dicam,
Quæ non Atrides, Danaum nec spreverit alter.
Exlex ille, tribusque, larisque indignus, & expers,
Qui intestina odia, & civileis foverit iras.
60Nunc, lecti comites nocti cedamus, & umbræ,
Vos cœnam instruite, & muros, fossamque præaltam
Custodes, juvenum lectissima robora propter
Stent vigiles, tu, magne, jube; ad te spectat, Atride,
Ductores, lectosque Patres simul excipe mensis.
65Plena jacent vino tentoria, sæpe recentes
Quod tibi Threjcio vexere ab litore puppes,
Atque instructa penus dapibus, sceptroque potenti
Pluribus ipse præes, plureisque audire juvabit,
Optima suadenti parere; nec utile quicquam
70Nunc Danais mage, qua prudens, rectumque, probumque
Consilium, prope jam ratibus quando imminet hostis,
Vicinæque micant flammæ. Quis calia cernens
Non tremat? Hæc nox, hæc, inquam, servabit Achivum,
Disperdetve semel classem. Sic ore loquutus.
75Paretque Atrides actutum, liminaque extra
Custodes properare jubet, Thrasymedea primum
Nestoridem, Ascalaphumque, & Jalmenon armipotenteis
Merionemque, ac Deipirum, atque Apharea superbum,
Et magno Creonte satum Lycomedea magnum,
80Custodum septem ductores, corpora lecta.
Quemque manus juvenum sequitur fortissima centum,
Hasta quibus manibus, murumque, interque profundam
Considunt fossam, & crebris ager ignibus ardet.
Accinguntque omnes dapibus, vinoque vetusto.
85At parte ex alia clari in tentoria Atridae
Conveniunt proceres Danaum, mensisque recumbunt.
Postquam extincta fames, Nestor sic farier infit:
Maxime Grajagenum, atque Atreo dignissima proles,
Tu mihi principium sermonis, & exitus idem,
90Jupiter omnipotens regni cui sceptra regenda
Tradidit, & populos voluit parere coactos.
Te decet in primis animos sermone diserto
Flectere, teque etiam prudentum accedere dictís
Siqua fuant, licet at nobis exponere coram
95Sensa animi. Quisquam non his meliora profecto
Dixerit adstantum, atque equidem sic arbitror, & nunc,
Sic etiam ex illo semper mihi tempore visum est
Quo tu pulchricomam Briseida, ductor, Achilli
Invitam irato iratus de puppe tulisti,
100Meque etiam contra suadente, & multa rogante.
Dilectumque Jovi heroem, Danaumque salutem
Sprevisti indulgens animo, caecoque dolori.
Ergo age, frendentem acidem, atque indigna ferentem
Muneribus largis, blandisque inflectere dictis
105Quam primum satage. Hæc fatur: tum magnus Atrides:
Hæc, inquit, mea magna, senex, errata profecto,
Haud falsus memoras, nec peccatum ipse negarim.
Nimirum multis pro millibus ille virorum
Censendus merito, quem Jupiter æquus amavit .
110Sic nunc ille premit Danaos, extollit Achillem.
Verum age, peccatum quoniam, nunc munera mittam
Digna viro, atque animum adgrediar mulcere furentem.
Dona quidem vobis libet hic exponere coram .
Septem ignem haud passos tripodes, aurique talents
115Bisquina, & duplo fulgenteis ære lebetas,
Bisque etiam senum præstantia corpora equorum,
Qui palmam saepe, & velocis præmia cursus
Obtinuere olim: non illum dicere egenum
Quis posset, fulvi cui tantum obtingeret auri
120Cornipedes quantum pulchro in certamine nobis
Pernici peperere fuga: tum corpora septem
Lecta puellarum, ex illis, quas ipsemet olim
Lesbo expugnata victricibus adtulit armis
Præstanteis forma, egregiis atque artibus omneis
125Excultas ego quas prædam partitus opimam
Servabam mihi, fœmineum genus omne decoro
Vincentes vultu, has, inquam, Briseidaque inter
Abductam nuper: Divis tum testibus addam
Illius haud me unquam amplexum petiisse, nec altos
130Conscendisse thoros. Priami quod Jupiter urbem
Vertere si dederit, gazaque potirier omni,
Ære gravem multo, congestoque impleat auro
Ipse ratem, denas etiam bis ipse puellas
Tyndaridem quæ post Helenam, roseo ore, genisque
135Præstiterint, legat. At pingueis Saturnius Argos
Si remeare dabit, gener, & mihi dulcis Orestis
Instar erit, tectis qui nunc adolescit avitis
Regifico in luxu, curisque. Hæ sunt mihi gnatæ;
Chrysothemisque, & Laodice, & pulchra Iphianassa,
140Ille domum in patriam nullis sponsalibus harum
Quamlibet abducat; sed ego dotalia contra
Dona dabo, quot nemo unquam ex mortalibus ulli
Gnatarum dederit, nimirum, ingentia septem
Oppida, turritasque urbeis, Enopemque feracem,
145Herbosamque Hyram, populosaque moenia, Pheras,
Cardamylem, Anteasque arceis, valleisque profundas,
Et pulchram Epeam, & Pedasum, felicia Bacho
Culmina, quæ Pylii cunctæ prope litoris oram.
Oceanumque jacent: gregibusque has accola dives;
150Armentisque tenet, magnis & honoribus ipsum,
Ceu numen populi recolent, solitumque tributum
Debita persolvent ac vectigalia Regi.
Hæc, inquam, dabo, si veteres tandem exuat iras.
Flectier humanum est; Pluto implacabilis unus,
155Nescius & flecti, Divum infensissimus ipse
Propterea miseris mortalibus. Et mihi certe
Cedere Pelidem satius, nam major & annis
Imperioque etiam. Hæc fatur: tum talia Nestor:
Non sane adspernanda duci, Rex maxime Grajum
160Munera commemoras: age jam, lectosque ministros
Adproperemus, ait, magni in tentoria Achillis.
Me permitte viros legere: olli jussa capessant,
Sit Phoenix prior[2], inde Ajax, & cautus Ulysses,
Eurybates præco hos proceres, Hodiusque sequantur.
165Ferte citi manibus limphas, linguisque favete,
Libemusque Jovi nostra hæc ut coepta secundet.
Talia Nelides, Danai plausere frequentes.
Tum manibus limphas properant, & vina coronant,
Distribuuntque citi juvenes. Olli aurea libant
170Pocula, supremumque Jovem tacito ore precantur.
Hæc postquam, magni properant ab limine Atridae.
At senior jamque hunc verbis, jam convenit illum
Multa jubens, Ithaco præsertim, ut flectere dictis
Pelidem immitem tota conentur opum vi.
175Horrisonos jamque ad fluctus, & litora tendunt
Plurima Neptuno geminantes vota, precesque,
Flecteret Aeacidæ ut mentem, atque ferocia corda.
Ut ventum ad naveis, ipsum præclara canentem
Gesta virum inveniunt, cythara curasque levantem,
180Pulchra, arguta, eversa olim Eetionis ab urbe,
Quam tulerat Thebe: argento distenditur olli
Læve jugum super: at procul e regione sedebat
Ore Menoetiades tacito, plausuque favebat.
Progressi ulterius legati, & primus Ulysses
185Ut coram steterunt, cytharam, sedemque relinquens
Exilit acides, Patroclusque: ille ore sereno
Compellatque viros ultro, dextrasque prehendit.
Salvete, o mihi cunctorum charissimi Achivum
Quid petitis? nec enim incassum, nullove premente
190Adventasse rear. Sic fatus ad intima ducit,
Sedibus ac blandis, pictisque tapetibus omneis
Collocat, ac Patroclo: magnum cratera, sodalis,
Eja age permistumque minoribus ingere limphis.
Procula tum cuique, hæc quoniam clarissima nostro
195Lumina Grajorum, & mihi gens charissima tecto
Improvisi adsunt. Paret comes impiger olli
Atque ovis, & capreæ pinguissima terga, suisque
Terga saginati fumanti infundit aheno.
Automedon manibus carneis, atque exta tenebat.
200Pelides secat, & verubus transfigit acutis.
At Patroclus flammam ingentem accenditque, fovetque
Ignis ubi primo jam deflagraverat æstu,
Dispositas super insternebat tergora prunas,
Spargebatque salem sacrum, Cereremque canistris
205Portabat niveam, carneisque ferebat Achilles.
Ipse Ithacum contra sedit, charumque sodalem
Sacrificare jubet, præceptas ille sacratam
Primitias jacit in flammam, dapibusque fruuntur
Appositis Danaum proceres, dulcique Lyæo.
210Postquam exempta fames, & amor compressus edendi
Innuit Ajaci Phoenix, Ithaco innuit Ajax,
Ille autem pateram spumantem tradit Achilli,
Insuper hæc: Salve, o Danaum fortissime gentis,
Pelide, non ad Te epulis, potuque carentes
{{Versus|215]}Venimus, assiduo nos hoc dignatur honore
Grajugenum ductor, sunt & sua cuique reposta
Navibus in longis; sed non convivia tempus,
Regificasque epulas patitur, timor angit Achivos
Namque ingens, & fata animos pendentia turbant.
220Crastina lux Danaos servaverit alma, vel ipsos
Disperdet semel, & puppeis combusserit altas,
Tu nisi, gnate Dea, afflictis succurrere rebus
Adproperes, longe haud etenim jam ab puppibus adsunt
Trojugenæ murum propter, fossamque profundam,
225Accensique micant ignes, ac triste minantur
Puppibus Argolicis, tum fulgura Jupiter ipse
Fausta Pater Teucris mittit, quibus Hectora fretum
Non jam terrigenum campis avertere quisquam
Non Superum possit, curruque hac vertitur, illac
330Vertitur, & furit infandum, ratibusque, virisque,
Et flamma, & ferro exitium, mortemque minatur
Impatiens longa noctis frænarier umbra.
Atque equidem vereor Divi ne hæc vota secundent,
Et procul ab patria Sigeo in litore Grajos
235Fata premant. Oculi cunctorum, ac vota Pelasgum
Te, te unum spectant: patriæ succurre, tuisque,
Victricique Phryges dextra hac compesce superbos.
Aeternus te forte dolor, ferusque manebit
Patratum quum nulla malum reparare potestas:
240Nunc, nunc pelle moras; pendent dum fata, nec usque
Extremos ventum ad casus, tristemque ruinam.
O dilecte mihi Pelei reminiscere patris
Dicta olim Phtia ex pingui quum Regis Atridæ
Signa sequi, & Lelegum voluit te huc ducere turmas.
245Namque ille amplexus inter, charissime dixit,
Robur, si lubet, invictasque in proelia vireis
Numina præstiterint; animos tu in pectore magnos
Conde memor, rixasque omneis, & jurgia vita.
Sic juvenum semper, celebraberis ore, senumque:
250Hæc genitor quondam, quorum oblivisceris æstu
Turbidus irarum; verum has de pectore tandem
Mitte precor; tibi Grajorum pulcherrima ductor,
Multaque dona dabit (simul & promissa recenset)
Quod tibi si Atrides animo est invisus, Achivos
255At reliquos miserare pius, qui ex æthere lapsum
Te numen veluti recolent, quum gramine toto
Hectora vertentemque acies, ac dira furentem
Obvius interimas, Grajorum ex agmine quando
Adventasse parem sibi dextra, & robore nullum
360Exultans canit. Hæc Itachus, cui magnus Achilles,
O Laertiade, vir solertissime Grajum,
Fabor aperte, inquit, nec rursum audita libenter
Ab reliquis audire velim, Stygiisque fluentis
Ille mihi magis invisus, qui perfidus, exlex
265Ore aliud profert, aliudque in pectore condit.
Ergo loquar semel: Argivum non talia ductor
Unquam, nec mihi ductorum persuaserit alter.
Gratia nam quæ pro tantis mihi reddita curis?
Hostibus ac toties depulsis? Redditur æqua
270Cessanti pars, ac pugnanti, fortis, & excors
Laudantur juxta, similique fruuntur honore,
Et fato ignavus, fortisque occumbit eodem.
Nec mihi quid superest postquam tot sæpe periclis
Objeci caput imprudens, Martique cruento.
375Solicita ac veluti gnatis implumibus ales
Quæsitam hac, illac curis ingentibus escam
Fertque, refertque, sui cura nec tangitur ulla,
Sic ego, & insomneis nocteis, duxique cruentos
Sæpe dies vestris pro uxoribus agmina contra
280Bellantum juvenum: bissenas classe subivi,
Vastavique urbeis, bis quinas, amplius unam
Iliacos per agros pedes, exuviasque superbas;
Et prædam accepi ingentem, Regique ferebam
Atridae huic vestro, sibi qui pulcherrima servans;
285Militibus pauca, ac ducibus dabat, omnia quæ nunc
Illis firma manent; a me Briseida pulchram
Qui dederat, tulit: hanc habeat, raptaque fruatur.
Quis Danaos Trojam contra, inque hæc impulit arma?
Quidve acies tantas pelago commisit Atrides?
290Nonne Helenæ ob raptum? an vero[3] ex mortalibus unus
Uxorem Menelaus amat, fraterque superbus?
Scilicet atque hominum quisquis prudensque, bonusque est,
Diliget ille suam, sicut Briseida amabam
Captivam licet; hanc postquam rapuitque, tenetque,
295Me sinat, haud rerum ignarum, nec flectere tentet.
Regibus at reliquis, & tecum, ductor Ulysses,
Viderit ut sævos ab puppibus arceat igneis,
Me quoniam sine tam multa est molitus Atrides
Murosque, ingentem & fossam latam, atque profundam,
300Et vallos circum, nec propulsare ruentem
Hectora adhuc potuit; sed me pugnante, nec ultra
Frondentem fagum tulerant vestigia Troes
Manibus ab ceisis, Scææque ab limine porte.
Vix fatum effugit semel expectare furentem
305Ausus Priamides, vel sic tamen Hectora contra
Induere arma iterum, & pugnas tentare recuso.
Cras Jovis auspiciis, Superisque in vota vocatis,
Si lubet, adspicies, Helles super æquora ponti
Velivolas innare rateis, & remige nostro
310Percussos pariter tumidos canescere fluctus.
Tertia[4] (Neptunus si ventis vela secundis
Impulerit) lux me Phtias deducet in oras,
In patriosque lareis, ubi tot congesta per annos
Me ingens gaza manet, simul hic quæsita reducam,
315Argentum, fulvumque aurum, splendentiaque æra,
Et ferrum nitidum, & lectas pulchro ore puellas.
Præmia sed potiora mihi impius abstulit, ipse
Qui dedit Atrides. Olli hæc mandata referto
Concilio coram, ut cuncti indignentur Achivi.
320Quærat Grajugenas inter, quos ore protervo.
Decipiat rursum, nostros neque cernere vultus
Unquam ausit; non Atridæ communia mecum
Consilia, aut opus indigna jam me arte fefellit,
Contempsitque semel : satis est, hac laude quietus
325A me absit procul insanus, sua munera, & ipsum
Execror; atque odi, nec Regem, ac sceptra tenentem
Vile caput, sed enim reputo. Nec si mihi certe,
Quot congessit opes, decies, triciesque darentur;
Insuper & vel quæ Orchomeni[5] servantur in arce,
330Vel Pelusiacis[6] quæ gaza recondita Thebis,
Centenæ quibus ærato stant cardine portæ
Perque harum quamque armati egrediuntur in agros
Bis centum juvenes, & equi, currusque sonantes :
Nec mihi si totidem quot arenæ,& pulveris usquam est,
335Non me, inquam, flectat. Sanctum est[7] de Rege superbo
Quas possum, integras de crimine sumere pœnas
Me Atridæ generum? non si formosior illi
Vel Venere Idalia, vel Pallade cultior ulla
Gnata foret. Meliora suis connubia poscat,
340Imperioque parem generum. Mihi visere fineis
Si obtigerit patrios, uxorem moribus aptam
Ipse dabit genitor Peleus: sunt Hellade, sunt &
Glebosa in Phtia Regum de stirpe potentum,
Insignesque opibus, forma & præstante puellæ.
345Illic pacatam grata cum conjuge vitam
Lætus agam, campisque fruar, gazaque paterna
Nam mihi quid vita melius, quid charius ipsa?
Non gazæ ingentes, olim quas pace serena
Monibus Iliacis, Priamique recondier arce
350Fama fuit, non quas sacras ad Apollinis aras
Pytho in saxosa[8] stridentia limina claudunt,
Namque greges, pingueisque boves, tripodasque coruscos,
Eripedes & equos vi, aut arte paraveris; at non
Emissam semel ore animam revocaveris ullis
355Viribus, aut quaquam possis prædarier arte,
Et mihi Diva parens fatum impendere canebat,
Atque viam lætho geminam Thetis aurea quondam
Pugnanti namque ad Trojam, longumque inanenti,
Vita brevis decus ast ingens, & fama perennis
360At Martem effugiens, si iterum patria alta videbo,
Laus mihi tota perit; sed longum vita per ævum.
Atque equidem cunctis suaderem ut puppibus altis
Hinc fugerent: non Grajorum stat Pergama flammis
Vertier aut Priami regnum. Saturnius urbem,
365Jupiter ipse manu valida, civeisque tuetur,
Ulla nec Iliacas acies terrere pericla
Firmatas possint, obnixasque omnia contra.
Talia nunc ferte (hæc vobis commissa potestas,
Hoc munus meliora sibi, longisque carinis
370Quærat consilia, iratum neque flectere donis
Pelidem speret. Phoenix tu hic, chare, maneto,
Ut memet patrias reducem comiteris ad oras,
Si lubet, haud etenim nolentem abducere mens est.
Dixerat, atque olli sermonem, & nescia flecti
375Pectora mirantur taciti, dein talibus infit
Longaevus Phoenix, fletu & simul ora rigabat
Exitiumque animo versans, classisque ruinam:
Ergone sic odio indulgens, sævoque dolori
In patrias iterum sedeis remeabis, Achilles?
380Nec lubet ab ratibus minitantem avertere flammam?
Mærentemque etiam, fili dulcissime linquens?
Me Sigea patet tibi litora classe petenti
Aeacides Peleus, belli necdum arte cruenta
Instructo satis, & Regum non cœtibus apto
385Suasorem dedit, & comitem, rerumque magistrum.
Nec dulci amplexu rebar divellier unquam,
Gnate, tuo; non si abrasa Deus ipse senecta
Purpureum membris lumen, floremque juventa
Reddiderit, fueram veluti quum litus Achivum
390Primum deserui, genitoris Amyntoris iras
Ormenidae fugiens. Pulchra nam pellicis ille
Captus amore gravi, curis torquebat amaris
Uxorem, matremque meam, genibusque prehensis
395Illa gemens ignominiam me sæpe puellæ.
Solicitare thorum, atque infensam reddere patri
Orabat, flebatque rogans, cessique roganti.
Resciit ut genitor, magna 'utque excanduit ira
Multa Deos Erebi horrendos, Dirasque precatus
400Ne ex me unquam genitam prolem amplexuve foveret,
Exciperetve suis genibus. Nec passus inaneis
Ire preces Deus infernus, Proserpinaque ultrix.
Ergo domo aufugere, & vultus vitare paternos
Constituo (atque ipsum ferro obtruncare corusco
Mens fuerat; sed enim furias, irasque tumenteis
405Nescio quis fregit Deus, atque opprobria vulgi,
Obiecitque animo turpis convicia famæ,
Ne patris occisor Grajum sermone notarer.)
At me fida manus juvenum, lectique sodales
Stabant assidui circum, & tectum omne tenebant.
410Flexipedesque boves multos, multasque bidenteis,
Setigerosque sues multa pinguedine lectos
Torrebant flammis, ac dulcia vina bibebant
Irati senis, ac semper Vulcanius ignis
Porticibusque alter sublimibus, alter & aulæ
415Vestibulo in primo, atque occlusæ ad limina portæ
Per nocteis arsere novem, vigilesque cubanti
Custodes aderant; decima sed nocte per umbram
Eripui memet tacitus, portasque refregi
Custodesque latens, famulasque inde Helladis urbeis
420Lustravi profugus multas, Peleja donec
In regna, inque ovium felicia pascua veni
Glebosa Phtiæ. Hic Peleus me in tecta recepit
Addit equos, pingueisque agros, urbeisque superbas,
Unicus ac veluti, patrisque senilibus annis
425Progenitus, gazæque ingentis filius hæres
Regi charus eram, & pinguis confinia Phtiæ,
Ac Dolopum populos lata ditione regebam[9]
Te hic talem, ac tantum, o hominum fortissime, feci
Consiliis, monitisque meis; convivia adire
430Non unquam, aut epulas solitum, vel carpere somnos
Te nisi ego impositum genibus, dapibusque recisis
Flaventique alerem vino, quo ad pectora vestem,
Atque sinum ejecto rudis infans sæpe rigasti.
Quanta tui causa passus? Quam multa peregi?
435Ut misero quoniam prolem mihi fata negarant,
Te gnatum adlegerem, solatia tota senectæ,
Præsidiumque meæ, columenque, & gaudia vitæ.
Sed tu, gnate, doma hunc animum, & miserescere Grajum.
Namque Deum quanquam sit summa potentia longe,
440Atque honor, & virtus, tamen exorarier ipsi
Supplicibus votis, taurorum & sanguine fuso,
Et nidore gravi, & sacro libamine gaudent,
Admissum siquod scelus est mortalibus, ægris.
Scilicet atque Preces ducunt genus ab Jove summo,
445Rugosæque genas, corrupte & lumina fletu
Assiduo, tardæque gradum vestigia Noxæ
Pone premunt, illa antevolat, lateque vagatur,
Et pedibus celer, & magno se robore jactat,
Terrigenum generi insultans: illæ usque sequuntur.
450Qui Jove progenitas merito dignantur honore,
Hos Dive amplexu excipiunt, recreantque, foventque;
At se adspernanteis odere, Jovemque precantur,
Patrato ut meritas solvat pro crimine prenas.
Tu Jove propterea gnatas reverere potenteis.
455Atque etenim, nisi te donis cumularet Atrides,
Sed veterem infenso premeret sub corde furorem
Non te Grajugenis[10] posita auxiliarier ira
Hortarer miseris quamquam; largitur at ille
Munera nunc magna, & spondet majora daturum.
460Delectosque viros, clarissima lumina gentis,
Legatos mittit, charos tibi, Perfice votum
Hoc ipsis, precor, & tantum ne sperne laborem,
Namque prius juxtas quisnam accusaverit iras?
Nunc magnos animo heroas, veterumque revolve
{{Versus|465}]Gesta virum: siquando etenim furor, iraque mentem
Ceperat, hos etiam donis placarier olim,
Et precibus solitos prisci docuere parentes.
Et memini vetus hoc factum; at cui fama perennis,
Nec vobis, gens chara mihi, narrare pigebit.
470Ætolos inter[11], Curetesque aspera quondam
Pugna fuit, magnam Ætoli Calydona tenebant,
Curetes vastare armis, ferroque parabant,
Horrendis exciti odiis, iraque Dianæ.
Namque Eneus, magnæ contempto numine Divae,
475Cœlicolum reliquis pecudumque cruore litarat,
Atque boum multo; postquam in magna horrea magnam
Rettulerat messem, seu quis subrepserit error,
Seu misero mala turbarint oblivia mentem.
Poenituit certe, saltus nam Diva per omneis,
480Et sata culta ferum niveis cum dentibus aprum
Ingentem immisit cum floribus ille comanteis
Sæpe pyros, imisque etiam ab radicibus ornos,
Et nemora alta solo æquavit, tandem Meleager
Urbibus ex cunctis venatorum agmine facto,
485Vique canum multa Œnides horrenda frementem
Occidit, nec enim paucorum occumberet armis.
Tantus erat, multosque rogum conscendere tristem
Fecerat agricolas: Hujus Latonia virgo
Pro capite, & pelle hirsuta fera proelia movit
490Ætolorum inter Curetumque agmina, & urbeis.
Tamque diu Ætolis stabat victoria, donec
Strenuus Œnides Meleager in arma ruebat.
Ast animum quando subiit furor, iraque caeca,
(Quæ magnorum etiam, & sapientum pectora vertit
495Sæpe virum) matrem Althæam indignatus, ab armis
Abstinuit, pulchraque domi cum conjuge vitam
Degebat Cleopatra, Idae de sanguine nata,
Terrigenas qui inter fuerat fortissimus olim,
Marpissæquæ Evenines, insignis & ora,
500Atque pedem insignis niveum. Pater Ida sagittas
Phoebum olim contra, curvosque tetenderat arcus
Ob Nymphæ raptum Alcyonis (sic namque parentes
Dixerunt gnatam, Alcyonis quod tristia fata[12]
Mater habens, vitam in gemitu, luctuque trahebat.)
505Hanc, inquam, propter residens, tristem ille fovebat
Iram animo matrem exosus, quæ fratris acerba
Fata dolens, sæpe Eumenidas mœsto ore vocabat,
Sæpe etiam geminis tellurem poplite flexo
Tundebat palmis, horrendi numina Ditis,
510Voce tonans, tristemque Ecaten, fletu illa perenni
Discinctos perfusa sinus, ut gnatus eodem
Oppeteret fato. Hanc Erebi de sedibus imis
Audivit tenebrosa vagans per nubila Erynnis.
Illicet ad portas fremitus, strepitusque ruentum,
515Pultantumque altas turreis; at supplice luctu
Ætolique senes, puraque in veste nitentum
Turba sacerdotum, Oenidem suadentque, rogantque
Consulat ut patriæ, simul atque ingentia dona
Polliciti, Calydonis ubi pinguissimus arvus,
520Quinquaginta olli lectissima jugera, partim
Apta bobus, partim donis felicia Bachi.
Orabatque senex Oeneus, agitator equorum,
Sublimem ascendens thalamum, orabantque sorores;
Ipsaque mosta Parens passis Althæa capillis.
525Incassum tamen: orabant juvenesque coævi,
Charorumque manus, duram neque flectere mentem
Hi potuere, domos donec jam densius agmen
Curetum ingrueret, murorum & culmina summa
Arderent flammis hostilibus, altaque tecta.
530Tum vero lacrimis oculos perfusa nitenteis
Uxor chara virum hortatur, defletque recensens
Quæ mala cumque pati pueri, innuptaque puellæ,
Atque senes soliti imbelles, juvenesque, laresque,
Altaque templa Deum, captivaque corpora matrum,
535Quum Regum iratas inflat victoria menteis.
Hæc ait, accenditque animum, rutilantiaque æra
Actutum induitur, mediosque erumpit in hosteis,
Præcipitesque metu, attonitosque eliminat urbe.
Nec tamen ille agros, promissaque munera Patrum
540Accepit, voluitve; malum sed præmia citra
Reppulit indulgens animo, non hanc tibi mentem
Coelicolum quisquam indiderit, charissime, longe
Hoc & deterius, foret atque indignius: ergo
Accipe dona pius, sic te Grajum agmina cuncta
545Ethereum veluti numen cernentque, colentque
Quod si non donis incas fera bella receptis
Non cultu simili, aut simili gaudebis honore.
Hæc senior, Thetidis contra sic filius infit:
O mihi chare Pater; Divis & chare supernis,
550Non equidem tali indigeo, aut delector honore.
Sat mihi honoris erit Jovis inculpata voluntas
Qua ad naveis, calidos dum spiritus hos regat artus
Atque habilis membris insit vigor, usque manebo.
Tu vero: o dilecte, animum ne questibus istis,
555Ac lacrimis turba infidum miseratus Atridem,
Ipsum te nec amare decet, ne invisus amanti,
Ingratusque mihi fueris, communia nobis
Sunto amor, atque odia, æqualem ac sortitus honorem
Mecum regna tene. Hi ad naveis, & castra profecti
560Jussa ferant; hic tu stratis in mollibus almam
Auroram exspecta; hic tandem statuemus an oras
Tendendum in patrias, Trojæ litusve tenendum?
Dixerat, atque oculis Patroclo innuit, ocyus altum
Sterneret ut lectum Phoenici, ab litore Teucro
565Solvere festinans. Hic tum Telamonius Ajax:
O Laertiade[13], quid nam exspectamus? Atridae
Responsa, & Danais dudum exspectata referre
Tristia quantumvis præstat. Non exitus alter
Jam sermonis erit, dum priscæ oblitus Achilles
570Durus amicitiæ, & priscorum oblitus honorum
Has animo furias, mordacem & foverit iram
Impius. Atqui etiam[14] charo pro fratre perempto
Munera, vel gnato quisquam acceptaverit: urbe
Interea occisor donis, pretioque soluto
575Discursat tota, ac liber, tutusque vagatur,
Infensosque animos, inimicaque pectora mulcet.
At tibi pulchricomae ob raptum Briseidis atra
Pectora bile tument, hanc accipe, & accipe septem
Præstanteis forma, simul atque ingentia dona
580Has præter, tristem, quæso, depone furorem,
Et tectum reverere tuum, quo hic adsumus omnium
Grajugenum ab turmis; in te nec pluribus alter
Obsequiis, studioque mihi, aut certarit Ulyssi.
Olli responder sedato pectore Achilles:
585Optime Grajugenum ductor, Telamonia proles,
Ex animo dixisse mihi, nec inepta videris;
Cor tumet ira autem, quoties injuria mentem
Atridesque subit, qui me ut tellure creatum[15]
Vile habuit caput: ergo ite, atque audita referte.
590Haud etenim pugnas ineam, Martemque cruentum
Donec Myrmidonum ad naveis pervenerit altas
Laomedontiade Priamo satus Hector, Achivum
Agminibus stratis, accensisque igne carinis.
Scilicet ille furens quamquam, tentoria Achillis
595Non, reor, invadet, stantemque ad litora puppem.
Talia fatus erat, pateris ac vina rotundis
Legati libant, deinde in tentoria tendunt.
At sociis Patroclus, famulisque, insternere lectum
Phoenici jubet, adproperant, & vellera primum
600Multa ovium insternunt, nivei, & subtilia, lini
Texta super, paretque senex, stratisque recumbit.
Nec procul inde alti tentorj in parte reposta
Pelides cubat, hunc propter Phorbante creata
Lesbia stat Diomede, oculos, atque ora Deabus
605Adsimilis, Patroclo ast Iphis pulchra accubat, olli
Quam dedit Aeacides alta quum moenia Scyri,
Atque opulentam arcem ferro expugnaret Eniei.
Ut vero ad naveis, atque in tentoria Atridae
Legati adveniunt, magnis crateribus ipsos
610Certatim excipiunt proceres, urgentque, premuntque.
Tum prior Atrides: Argivæ gloria gentis,
Eja age dic, parat an ratibus succurrere longis?
An durus renuit, servatque in corde furorem?
Ast Ithacus: Renuit, teque, & tua, maxime Regum,
615Munera contemnit ferus, implacabilis ira,
Te tibi consulere, & ratibus jubet, ipse minatur
In patriam reditum, simul ac lux fulserit alma;
Idque aliis suadere volet, namque Ilion, inquit,
Vertere non dabitur Danais. Hæc maximus Ajax,
620Præconesque ambo referent, si audire juvabit.
Phoenicem sese ut patrias comitetur ad oras
Secum habet, invitum sed enim non ducere tentat.
Talia voce refert, Danai obstupuere silentes.
Tydides tandem mediis sic fervidus infit:
625O utinam nunquam Aeacidem, Rex maxime Grajum,
Flectere tentasses precibus. Satis ille superbus,
Elatusque alias, nunc vero elatior, atque
Deterior longe, quum tot Regesque, ducesque
Viderit, afflictasque acies sibi tendere palmas.
630Quare hunc mitte, precor. Maneat, vel litore solvat.
Mox repetet pugnas, animus quum suaserit audax
Hancque olli indiderint cœlestia numina mentem
Nunc fessos reparate artus potuque, ciboque
Et somnos capite, (hoc robur mortalibus ægris
635Hæc vis) & roseo Phœbus quum fulserit ortu,
Ante rateis equitum turmas, peditumque locatas
Hortare, Atride, atque aciem duc primus in hostem.
Hæc ait, assensere omnes, vocemque loquentis
Mirati, atque animum. Tum Diis libamine facto
640Ad naveis tendunt, alta ac tentoria quisque,
Et stratis placidi carpebant munera somni.
Notae
[recensere]- ↑ V. 32. Atque etenim. Nunc Diomedes postquam Græcos ac Trojanos omnes virtutis, ac facinorum suorum tentes effecerat, juris quondam sibi ab Agamemnone illat meminit, quam prius dissimulaverat.
- ↑ V. 163. Sit Phoenix prior. Phoenix, quia Curator ipsi a Patre Peleo datus, ideoque Achilli charissimus, Ajax, quia militari virtute, et animi candore ipsi simillimus. Ulysses, quia eloquentissimus, ut ipsi persuaderet.
- ↑ V. 290. An vero. Quod Turnus in 9. num solos tangit Atridas iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis.
- ↑ V. 311. Tertia. Locum hunc ita vertit Cicero l. 1. de Divin. c. 25.
Tertia me Phtia tempestas lata locabit.
Quam versionem adduco, ut videant Grammatici etiam majorum locorum nomina per genitivum efferri posse, quum per adverbium ubi interrogatio fiat. - ↑ V. 329. Orchomeni. De divitiis apud Orchomenum asservari solitis meminit etiam Thucydides.
- ↑ V. 330. Vel Pelusiacis. Aegyptiis Thebis, que ideo Hecatompylae dictae sunt.
- ↑ V. 335. Sanctum est. Stat animo fixum, atque immobile.
- ↑ V. 351. Pytho in saxosa. Ita dicta Delphos quod ibi Apollini Pythio, aut Pythonis interfectori templum dicatumi esser, unde Pythia Sacerdos, & Pythonissa. Ditissimi hujus templi meminit quoque Thucydides.
- ↑ V. 427. Regebam. Ipsius Pelei vice fungebar in populorum cura, ac regimine. Dictum ex genio senecturis sua extollentis.
- ↑ V. 457. Non te Grajugenis. Non enim satis Achillis honori consultum videretur.
- ↑ V. 470. Aetolos inter. Rem totam habes latissime apud Ovidium lib. Metamorph. 8. Inde illud Junonis Alexandr. 3.
Ætolosne olim campos, Achelojaque rura
Fulmineis vastare feris roror aspera Phobi
Ob furias Oenei potuit...
Simul etiam docemur primitias fructuum Deo offerre: tua sunt enim omnia, Domine, & qua de manu sua accepimus, dedimus tibi. Par. 11. - ↑ V. 503. Alcyonis quod tristia fata. Sententia est, Idam tulisse sagittas in Phoebum ob raptum Marpissæ uxoris suae cui Alcyonis nomen est inditum, quod priscæ illius Alcyones Æoli Regis filiæ fatum sortita videretur.
- ↑ V. 566. O Laertiade. Ajacis oratio, sicut illa Achillis, aperta, & nullis quæsitis ornamentis fucum faciens.
- ↑ V. 572. Atqui etiam. Homicidia enim pecunia redimebantur, ut latius infra lib. 18.
- ↑ V. 588. Ut tellure creatum, Pers. Sat. 5. Praesto est mihi Manius heres. Progenies terrae.
| Liber VIII |
Liber X |