 Liber IV |
Liber VI  |
LIBER QUINTUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Diomedes Minervae auxilio strenue rem gerit, pluresque hostium interficit, Venerem ad manum vulnerat in Æneam irruens, quem Apollo nube tectum prælio eripit. Tlepolemus cum Sarpedone congreditur, ab eoque interficitur. Diomedes item ope Palladis Martem in ventre vulnerat, quem ab Jove increpitum Paeon sanat.
Tydidæ interea divinum in pectora robur
Indidit, atque animos Pallas, nec sævior alter
Confertas acies Teucroru, atque agmina turbat,
Cui ex capite, atque humeris, galea, clypeoque corusco
5Multa ardet flamma, Oceani ceu lotus ab unda
Sanguineo[1] exurgens collucet Sirius igne.
Hunc Dea per campos, qua confertissima pugna,
Ire jubet, forte hic Dares, qui ditior unus
In Teucris erat, atque probus, magnique Sacerdos
10Vulcani, geminam prolem invitusque, dolensque
Miserat in pugnam, armorum, Martisque peritos,
Idæum, Phegeumque: pedes prior, alter ab alto
Pugnabat curru: hic hastam Diomedea contra
Stridentem jacit, illa humerum super irrita lævum
15Evolat; at non Tydidæ frustrata per auras
Cuspis iit, juvenis sed pectora perforat ictu.
Volvitur ille excussus humi: fugit illicet Euris
Ocyor Idæus, nec fratrem ulciscier audet,
Nec meminit biiuges, pictos neque flectere currus.
20Illum Vulcanus, misero solatia patri,
Nube cava tegit, ac magno tutum eripit hosti.
Ast heros sociis ad naveis vertere charis
Mandat equos, volucresque rotas, fulgentiaque arma.
Obstupuere animis cernentes talia Troes.
25At Pallas fratrem adloquitur sic callida Martem:
Mars age, pernicies hominum, Grajosque sinamus
Dardaniamque manum sese inter cernere ferro,
Vicerit is, cui fata dabunt, ac Jupiter æquus:
Sic effata Deum vicini ad fluminis undam
30Florenti locat in ripa. Dant terga Pelasgis
Dardanidæ subito, ac toto cæduntur in agro.
Magnus Halizonum ductorem exturbat Atrides
Sublimi ab curru, telumque in pectore figit:
Idomeneus Phæstum Boro de Mæone natum,
35Scandentemque rotas ingenti dejicit ictu
Dextrum humerum subter, terram petit ore cruento
Ille ruens, & nigra oculos circumtegit umbra.
Exanimum famuli spoliant: Menelaus Atrides
Progenitum Strophio telo prosternit acuto
40Pectora transfossum, nec virginis arma Dianæ,
Profuit aut misero quicquam, quod montibus olim
Venator cursu, & longe fallente sagitta
Aut pavidum leporem, aut rabidos incesseret apros:
Meriones Phereclum fugientem cuspide sistit
45Harmonidae prolem, multa quem instruxerat arte
Ligna secare manu, atque omneis convertere in usus
Docta Minerva, rateis Paridi molitus & ipse est,
Heu Troja caput ingentum, causamque malorum,
Perniciemque sibi, Divum qui oracula lævum
50Torserit in sensum, demens: huic ile sub imum
Hasta subit, petit inflexo tum poplite terram
Multa gemens, tristemque animam sub Tartara fundit.
Ast Antenoridem Pedæum, pulchra Theano
Quem placitura viro tectis nutriverat altis
55Dilectam ut prolem, quanquam de pellice natum,
Phylides petit, hasta truci subit occiput ictu,
Purpureamque ima linguam ab radice revellit,
Oraque pervadit, tum corpore labitur ægro,
Et gelidum chalybem moriens premit ore tenaci.
60Hypsenor magni Dolopionis inclyta proles,
Quem numen veluti summo dignantur honore
Dardanidae addictum sacris, temploque Scamandri,
Eurypili fugiens humerum percussus ad altum
Ense cadit, procul ab reliquo stat corpore in agris
65Dextera trunca[2], micant digiti, ferrumque retractant,
Ferrea nox oculos olli nigra obruit umbra.
Talia per campos; at non Diomedea nosses,
Trojanasve scias, aciesve sequatur Achivas.
Non sic aggeribus ruptis quum spumeus amnis[3]
70Fertur in arva ruens cumulo, camposque per omneis,
Et sata læta boum sternit, juvenumque labores,
Nec patitur pontem, quum Jupiter humidus Austris
Torquet aquosam hiemem, & cœlo cava nubila rumpit.
Usque adeo furit in mediis, atque agmina turbat.
75Non tulit has furias, stragemque Lycaone natus
Incurvosque arcus contra, celeremque sagittam
Tydidem intendit: liquidas volat illa per auras,
Figitur atque humero, loricæ qua dabat aptum
Commissura locum, & partem pervadit utramque.
80Tum manus, & nigro fœdatur sanguine thorax.
Pandarus exultans, hac, hac toto impete Troes,
Ingruite, exclamat, Tydidem hæc dextera lætho
Pene dedit, Grajos qui inter fortissimus audit.
Haud etenim dura confossus cuspide vivet
85Ille diu, vere ab Lycia tellure profectum
Jupiter hæc quondam si me in certamina adegit.
Talia jactabat, læthali nec tamen ictu
Tydidem domuisse datum, retro ille Pelasgum
Inter equos, interque rotas pede restitit altas,
90Tum sic adloquitur Sthenelum: Capaneja proles,
Huc propera, atque humero hoc Lyciam convelle sagittam.
Actutum paret Sthenelus, currumque relinquit,
Eximit atque manu ferrum, tum largus utrinque
It cruor, & tenueis tunicas, atque inficit artus.
95Ast heros cœlum adspectans sic voce precatur:
Audi me, armipotens Pallas, Jove nata parente.
Siqua tuis unquam auspiciis victoria Tydeo,
Contigit aut nobis duro in certamine, nunc o
Aspera virgo fave, telique venire sub ictum
100Trojanum concede virum, qui vulnere nostro
Gestit ovans, nec me cœlesti vescier aura
Posse diu jactat. Clamantem talia Pallas
Audiit, ac subitum immisit per membra vigorem,
Perque manus, celeresque pedes, dein talibus infit:
105Macte nova virtute, Phrygesque invade superbos,
Namque patris vireis, patriumque in pectora robur
Indidimusque tibi, & quæ nunc obducta[4] tuenti
Mortaleis hebetat visus, dimovimus umbram,
Divorum, atque hominum veros ut noscere vultus
110Pugnantum possis, nec tu immortalia contra
Numina ferre manum, telumve impellere tenta,
Idaliam præter Venerem, quam cuspide acuta
Nil violare veto. Tantumque effata recessit.
Tydides subito medios contendit in hosteis
115Terque, quaterque magis firmatis robore membris,
Ac veluti pastor per ovilia plena leonem
Quum ferro petit, at penitus non conficit ictu,
Tam magis acrem animum, ingenteisque exsuscitat iras.
Ille fuga stabula alta petit, fremit horrida circum
120Bellua, lanigerumque pecus mactatque, trahitque,
Horrendum visu, ac toto grassatur ovili.
Haud secus Iliacis Diomedes sævit in agris,
Astynoumque hasta percussum ad pectora, & ense
Percussum magno prosternit Hypenora Regem,
135Atque humerum ab dorso, & molli ab cervice revellit.
Inde ruens Polyidum, & fortem sternit Abantem,
Eurydamante satos, cui præscia munere Divum
Somnia nosse datum; sed non per somnia tristem
Gnatorum infelix valuit prænoscere casum.
130Phænopis hinc prolem geminam, solatia tota
Longævi patris, Xanthumque, Thoonaque ferro
Dejicit. Ah luctus misero, mærorque parenti,
Cui charos iterum licuit non cernere vultus,
Nec reduces inter pingueis partirier agros,
135Quæsitas & opes. Chromium his, & Echemona magnum
Laomedontiadae Priami duo pignora jungit,
Atque bovis, veluti, aut pascentis prata juvencae
Cervicem super accumbens vorat ore cruento
Torva fremens leo, Priamidas sic fervidus heros
140Deturbat curru, & fulgentibus exuit armis.
At satus Anchisa furia commotus acerba
Per medias graditur turmas, strepitumque frementum,
Vestigatque, Lycaonides si qua ampla per arva
Occurrat sibi, quem cernens sic voce profatur:
145Pandare, quo tibi jam nervi, volucresque sagitta,
Et nomen Lyciis quæsitum in saltibus ingens?
Huncne potes nostras turbantem cæde phalanges
Ferre virum sive ille hominum, sive ille Deorum
Gente satus, merito qui forte orbatus honore
150Tot Troum indignans animas demiserit orco,
Nam gravis ira Deum est. Jactanti talia, contra
Pandarus hæc: O Teucrorum clarissime ductor,
Tydidae hinc veros videor mihi cernere vultus,
Prælongamque hastam, & clypeum, biiugesque frementeis.
155Quis tamen an falsa lateat sub imagine numen
Scire potis? Tydei certe si filius ille est,
Haud unquam, reor, hæc Divum sine numine præstat.
Est Deus hic, Deus hic quisquam, immortalia circum
Pectoraque, atque humeros tenui caligine tectus
160Pugnatori adstat, pellitque ab corpore tela,
Num nostro potuit demitti in Tartara ferro?
Percussumne humero an saltem dare terga coegi?
Divi, inquam, prohibent, infensaque numina Teucris.
Sed nec equi, currusve mihi: bis quinque corusco
165Ære renidenteis genitoris in ædibus amplis
Arte laboratos multa, rectosque reliqui.
Bis denum hos circum præstantia corpora equorum
Hordeaque, & solitas carpunt præsepibus herbas
Atque senex rerum expertus, Martisque Lycaon
170Plura quidem mandata dabat, biiugesque, rotasque
Iliaca in pugna jussit me opponere Graiis.
Visum aliter nobis, ne fors siqua aspera septis
Murorum Teucros, sociumque includeret agmen,
Pabula deficerent, plena ad præsepia suetis
175Gramina lecta manu, atque herbas gustare recenteis.
Sic pedes huc veni, (satius parere fuisset
Hortanti genitori) arcu, Lyciisque sagittis,
Et pharetra instructus, quæ pondus inutile nobis
Heu toties fuerant instanti in Marte futura.
180Namque Atreo, Tydeoque satum configere acuta
Cuspide conatus, nigrum ex utroque cruorem
Manantem vidi; ast animas auferre nequivi,
Iram acui magis, atque accendi vulnere vireis.
Infaustis ideo alitibus, Divisque sinistris
185Servatosque diu, fixosque penatibus arcus
Diripui Trojae pingueis venturus in agros,
Quos, si iterum patriam Lyciam, dulceisque parenteis,
Et charam uxorem, liceatque revisere gnatos,
Hoc humeris caput hostilis mihi demetat ensis,
190Confractos nisi ego crepitantibus ussero flammis,
Frustra humeris onus, inventos neque Martis in usus.
Dixerat hæc, placido Æneas cui Trojus ore:
Ne tu, ait, hæc loquere, hinc aberis non, chare, priusquam
Curribus hanc, & equis ab nostro avertere pestem
195Conemur campo: hos propera conscendere currus.
Experiere, cito quam se per gramina cursu
Troes agant biiuges, seu adversos tendere in hosteis,
Sive secare fuga campos juvet, ab Jove rursum
Contigerit Tydei si fors victoria gpato .
200Haec Anchisiades, cui talia Pandarus infit:
Parebo hortanti; at currum, volucresque jugaleis
Ipse regas, nota aut ruere, aut consistere voce
Quandoquidem soliti, totos ne forte per agros
Correpti subita cursent formidine, in urbem
205Si fugere expediat, murosque redire sub altos,
Mirati vocem insuetam, ductumque magistri.
Propterea currum, & pictas modereris habenas
Tu magis, hostem nos ferro excipiemus acuto.
Vix ea, conscenduntque rotas, campoque feruntur
210Tydidem contra, Sthenelus cui talia fatur:
Tydeo gnate viden' quanto par nobile cursu
Te petit heroum? procul hinc suge: Pandarus alter,
Alter Acidaliae Veneris de sanguine cretus
Aeneas Anchisiades, queis martius ardor,
215Parque animi robur. Suadentem talia ductor
Audiit Aetolus, torvoque hæc addidit ore:
Mene fugam capere? aut magnum Diomedea jactet
Terga dedisse sibi Trojano ex agmine quisquam?
Sunt mihi adhuc solide robusto in corpore vires,
220Nec trepidare sinit præsenti numine Pallas.
Sed nec equi, currusve placent, pedes obvius ipsis
Ire paro: non hos geminos ad Pergama retro
Cornipedes referent, si fatum effugerit alter.
Tu (mihi si armipotens dabit hanc Tritonia laudem,
235Utrumque ut possim fulgenti sternere ferro)
Hos biiuges ubi suspensis religaris habenis
Mitte, precor, procul & campis avertere bigas
Trojani Æneæ nostra in tentoria cura.
Illorum quoniam veniunt ab semine equorum,
230Quos rapti pretium Ganimedis Jupiter olim
Altitonans Troj dederat, nec enim axe sub alto
Nobilior stirps ulla fuit. Clam Dardanus heros
Hinc Rege, immissis suscepit semen equabus.
Sex olli geniti, quatuor præsepibus altis
235Crebra lavat, multaque sinit pinguescere avena.
Hos gnato geminos pugnas concessit in acreis.
Si tulero hos, feriam sublimi vertice cœlos.
Hæc ait, Æneas, claroque Lycaone natus
Interea adproperant, prior & sic Pandarus infit;
240Haud equidem potui, Danaum fortissime, telo
Te volucri, & Lycia nuper domuisse sagitta,
Experiar mage sit ferro penetrabilis hasta.
Dixit, & ingenti contorsit turbine pinum,
Perque moras clypei septemplicis ærea cuspis,
245Thoracemque meat varium, atque hinc lassa resedit.
Pandarus, hoc habet, exclamat, percussus ad ile
Æternum decus huic dextræ, metuende, jacebis.
Errasti, miser, haud ulla formidine pulsus,
Dux Aetolus ait, sed non vos Ilion ambos
250Excipiet reduces, quin fatis debitus alter
Invictum effuso satiarit sanguine Martem.
Dixerat, intorsitque hastam, quam Pallas in ora,
Inque viri nasum, atque oculos direxit ovantis
Extremamque olli linguam rigido abscidit ære,
355Perque imum egreditur mentum, de curribus altis
Tum non sponte ruit: super arma dedere fragorem
Splendidaque & varia, atque animam sub Tartara fundit.
At trepidos biiuges subito in discrimine linquens
Irruit Aeneas, corpusque tuetur amici
260Et clypeo ingenti, & longa fortissimus hasta,
Atque leo veluti parteis se vertit in omneis
Vociferans, mortemque oculis, ferroque minatur.
Tydides procul immani stans pondere saxum
Corripuit facile, adversumque intorsit in hostem
265Non illud[5] magno ab terra convellere nisu
Bis gemini auderent juvenes, quos hæc daret ætas,
Percusamque viri coxam, nervosque refregit
Labitur in genua Æneas, terræque recumbit
Robusta innixus dextra, tum lumina densis
270Turbantur tenebris, luxque olli extrema fuisset,
Diva parens nisi prostratum complexa lacertis
Fovisset gremio, & nitido obtexisset amictu
Subductum pugna, & furiis Diomedis acerbi.
At mandatorum Sthenelus non immemor, acreis
275Linquit equos, subitusque ruens in castra comanteis
Æneæ biiuges Teucrorum ex agmine abegit,
Deipiloque dedit tentoria ad alta ferendas,
Quem reliquos super ingenti dignatur honore
Moribus, atque ætate parem; dein concitus heros,
280Ad proprias iterum turmas, currumque reversus
Tydidem cursu adsequitur: forte ille per agros
In Veneris numen furiata mente ruebat
Quippe Deam imbellem, nec pugnarum arte cruenta
Noverat insignem, qualis Tritonia virgo,
185Sanguineque, & tristi gaudens Bellona ruina.
Ergo manum Divæ ferrata cuspide pungit
Mollem, lacteolam tenui sub veste latentem,
Quam ternæ adsiduo Charites nevere labore.
Tum cute rescissa immortali ab corpore fluxit,
290Non sanguis[6], nec enim summorum corpora Divum
Sanguine concrescunt, suetas mortalibus escas
Non illi soliti, aut gustare liquentia vina,
Verum Ichor, qualis Divis solet esse beatis.
Illa dolens gnatum viridanti in gramine linquit,
295Quem multa obductum caligine Phoebus Apollo
Præstitit incolumem, Danaum ne forte jacentem
Quis peteret ferro, atque animam demitteret orco.
Tydides torvum infrendens: Quid, bellula, clamat,
Huc ades arma viris, pugnasque relinque cruentas.
300Cura tibi insanos juvenes, molleisque puellas
Decipere, & choreis, blandisque præesse hymenæis.
Sic ait, illa altos fundens è pectore questus
Secessit campis, mærentem amplectitur Iris,
Abducitque procul strepitu, manus ægra tumescit
305Interea, & molleis livor niger inficit artus.
Prospicit hinc læva Martem de parte sedentem,
Olli hastam, currumque atra caligine nubes
Densa tegit, supplex, lacrimis cui fatur obortis
Alma Venus Siqua est nostræ tibi cura salutis
310Frater equos, currumque mihi lagire precanti,
Quo Superum veniam in sedeis, & culmina Olympi,
Vulnere nam crucior, Tydei quo filius asper
Mulctavit miseram: Divos pugnarit in omneis
Ille furens, summumque Jovem. Sic deinde loquuta
315Concessos scandit currus, Thaumantias una
Et scutica, & pictis bigas moderatur habenis.
Ut ventum ad coelos, Divorumque aurea templa,
Cornipedes Iris satura ad præsepia ducit.
At Dea solicitae gremium complexa Diones,
329Aspice, ait, laceramque manum, plagamque rubentem,
O Genetrix, hoc me violavit vulnere sævus
Tydides, charum Aeneam subducere pugnæ
Dum propero, ingenti percussum pondere saxi.
Non etenim in Teucros Danai jam bella comantes,
325Sed Divum cam gente gerunt. Sic fatur, at ipsam
Lugentem mater niveis amplectitur ulnis,
Demulcensque manu, perfer, charissima, dixit,
Plura alii quondam, gravioraque Caelicolarum
Pertulerunt, hominum generi dum sæpe faventum
330Numina dissensere Deum. Mars ferreus ipse
Vinctus Aloida ab gemino, fortique Ephialte,
Atque Oto mensem, ac solidum permansit in annum,
Constrictus nodis, caveaque inclusus ahena.
Æternumque miser jacuisset carcere caeco,
335Ni prope confectum hortatu, ductuque Eribeae
Mercurius retro furtim eripuisset ab antro.
Pertulit & Divum Regina tricuspide telo
Amphitruoniadae ad dextram percussa papillam,
Tormenti genus Infernum quid, gnata, Tyrannum
340Commemorem? Stygiæ primo quem in limine portæ
Idem humero est ausus volucri violare sagitta,
(Ille citus caelos, fraternaque templa petivit,
Pectoraque, & crudo perculsus membra dolore,
Quem Pæon facile sanavit suavibus herbis
345Mortali nec enim fuerat de semine cretus)
Improbus, atque audax, laudi qui duxerit, omni
Crimine fœdari, Superosque lacessere telis
Palladis in te nunc jussu desæviit atrox
Tydides, non ille memor, prudensque futuri.
350Haud etenim longos vitam producere in annos
Fas cuiquam, magnos ausus, qui spernere Divos,
Vel sacra temerare manu, ncc cæde reversum
Blandi illum ad genua gnati dixere parentem.
Id metuar saltem secum ne fortior alter
355Te, Dea, congressus victricibus exuat armis,
Et vacuos complexa thoros, complexaqus natos
Aegialaea dolens proles pulcherrima Adrasti
Defleat indigno Diomedea funere raptum,
Virgineam niveo posuit cui e pectore zonam.
360Haec memorat, simul humorem Dea pulchra fluentem
Ambabus tergit manibus, pellitque dolores.
At Superum Regem Pallasque, & candida Juno
Conveniunt, prior & Patrem Tritonia blandis
Adgreditur dictis: Veneris miserere dolentis,
365O genitor, namque Argivam officiosa puellam
Semiviro cuidam dum foedere nectit amoris,
Hortaturque manu mulcens, ut fida maritum
Æquoreum per iter, Phrygiasque sequatur ad oras,
Aurea lacteolam perstrinxit fibula volam.
370Sic ait insultans, subrisit maximus olli
Divorum pater, atque hominum, Cypriamque[7] benignis
Adloquitur verbis. Non te, charissima, pugnæ,
Armaque dura decent, ea Martis munera sunto,
Palladis aut sævæ: tibi blanda accendere amantum
375Jurgia concessum, atque animos Divumque, hominumque
Imperio regere, & placidis exurere flammis.
Interea Æneam Diomedes numine quanquam
Protectum Phœbi ter ferro invadere pergit.
Ter Deus audentem vi reppulit[8], ultima tandem
380Tentantem increpitat, torvoque hæc intonat ore:
Tydeo gnate, quid æthereis contendere Divis
Audes mortalis? nec enim stirps una Deorum est,
Terrigenumque hominum, similisve in pectore virtus.
Cede loco. Hæc inquit: retro vestigia torsit
385Iratum veritus Phœbum Ætolus Diomedes.
Ast Anchisiadem pugna procul egit Apollo
Pergameam in sedem, atque sibi surgentia templa.
Hic olli nemorum cultrix soror, almaque mater
Solicita lectis curabant vulnera succis;
320Nube Deus[9] tenui; at vacuam sine viribus umbram
In faciem Æneæ (visu mirabile monstrum)
Dardaniis ornat telis, quam Troja propter,
Atque Argiva manus magno turbante tumultu
Undique concurrunt: cæduntur pectora circum
395Tergora magna boum, atque leves sine pondere parmæ.
Tum Phoebus Martem indomitum sic ore lacessit:
Mars, hominum domitor, Tydidem avertere campis
Nonne voles? trux ille Jovem pugnaret in altum.
Nec Veneris violasse manum[10] satis insuper in me
400Terque, quaterque ruit demens, & robur, & arma,
Membraque par Divis, nec plura effatus in arceis
Pergameas properat, Xanthum, pugnasque relinquens.
Mars subito dios vultus, mentitur & ora,
Fitque Acamas Thracum ductor, totosque per agros
405Priamidas vocat in pugnam, clamatque tremendum:
O summo dilecta Jovi, Priameja proles,
Cessatis trepidi, & Graiis succumbere telis
Adspicitis Teucros, portarum ad limina donec
Agmina tota ruant? jacet, en, fortissimus armis
410Æneas Anchisiades, nos Hectora juxta
Quem sueti colere, audemus, vel cedimus agris?
Hæc ait, accenditque animos, huic jungitur ingens
Sarpedon, dictis atque Hectora pungit amaris;
Maxime Priamidum, quo jam furor, iraque cessit?
415Jactabas te etenim externo sine milite, Ġrajos
Pulsurum Troja, jacturum & puppibus ignem
Nunc, quum bella manus poscunt, velut ægra leonem
Turba canum fugitis pavidi, ac torpetis inertes,
Tuque, Phrygesque tui; ingentis socia agmina pondus
420Portamus pugnæ. Ab Lycia, Xanthique fluentis
Namque profectus ego, pendentis ab ubere gnati
Immemor, & charam uxorem, patriamque relinquens,
Ingenteis & opes Troja pro manibus altis
Bella gero, nec enim Lyciis est crimine ab ullo
425Infensa, aut in me peccavit Græcia quicquam
Quare age, Te nam ductorem decet, agmina Troum,
Delectosque duces sociorum in proelia tecum
Voce, manuque voca. Hæc fatur,mentemque momordit,
Hectoreumque animum: fulgentibus asper in armis
430Actutum salit ab curru, atque hastilia quassans
Bina manu, magnis instigat vocibus alas
Firmantur Troes, consistuntque agmine denso.
Stant Danaum conferta acies, oixæque resistunt,
Tum veluti in campis paleæ jactantur inanes
435Arte virum, quum flava Ceres spirantibus Euris
Grana legit, stipulamque leveis sinit ire per auras,
Albescit circum tellus, sic arma, virosque
Quadrupedum ab cursu, peditumque immane ruentum
Pulverulenta tegit nubes, caelumque recondit.
440Mars noctem adglomerat Danais, currusque, rotasque,
Et pugnam involvit nimbo, & caligine caeca.
Namque ipsi Teucrorum animos accendere Apollo,
Auxiliumque ollis præstare injunxerat olim
Pallada quum pugna, campis & abire relictis
445Adspiceret. Magnum Aeneam dein sedibus altís
Robore perfusum insolito medio agmine sistit.
Obstupuere animis Troes vegetumque, valentemque[11],
Urgentemque acies, ultra nec quærere tempus,
Resque sinunt, majusque animis instigat Apollo,
450Marsque, & sanguinea frendens Discordia palla.
Tydides Danaos, & fandi fictor Ulysses,
Ajacesque cient gemini, nec territa pubes
Tela, minas contra, strepitumque immobilis adstat.
Et quondam coeli veluti statione serena
455Jupiter omnipotens sublimi in vertice montis
Horrisonas cogit nubeis: illæ aere pendent
Immota, dum sæva Noti, fratrumque sonantum
Vis silet, æthereos flatu queis verrere caelos[12]
Et pelagus miscere datum, sic robora Grajum
460Exspectant densata; acies sed ductor oberrat
Multa jubens, nunc, o socii, nunc promite vireis,
Et veriti alterutrum in certam contendite palmam
Hos Mars, hos fortuna juvat, queis gloria chara est,
Queis dilectus honos: ignavos nulla superstes
465Fama manet, tumulique putrescit pulvere nomen.
Hæc ait, atque elapsa manu volat horrida cornus,
Sternitque Æneæ charum, fidumque sodalem
Deicoonta, Pryges Priami ceu sanguine cretum
Quem veriti promptumque manu, Martisque peritum,
470Pergasidem, non huic clypeus, non baltheus ictum
Depulit, inque imum delapsa phalarica[13] ventrem
Vitam adimit, magnumque arma insonuere cadenti.
Orsilochum Æneas, Crethonaque mittit in orcum
Phera quibus patria est, & clari sanguinis author
475Alphæus, Pylios qui flumine perluit agros.
Orsilochum hic populos lata ditione tenentem,
Ille Diocleum genuit, ditissimus auri
Qui fuit in Pyliis, proles huic bina creata est,
Crethonque, Orsilochusque, ambo florente juventa
480Auxilium Atridis sacrata in Pergama vecti,
Quo miseros postrema dies, fatumque manebat.
Ac veluti gemini nemorosa ad tesqua leones,
Quos peperit, pavitque altæ sub vertice rupis
Torva parens, jam molle pecus, pingueisque juvencos,
485Totaque corripiunt stabula, alto vulnere donec
Transfossi agricolis meritas dant sanguine pœnas.
Haud secus Enex juvenes cecidere sub ictu
Abietibus similes ingentibus. Infremit ira
Hæc procul adspiciens Menelaus, & ære renidens
490Procedit primam ante aciem, telumque coruscat,
Nam duris animum stimulis Mars improbus urget
Eximium decus Æneæ, Teucrisque daturus
Atrida domito; at Regi jam tela minanti
Jungitur Antilochus; nec magnus robore quanquam
495Sustinet Æneas, aliasque evadit in oras,
Illicet ad socios miserorum corpora fratrum
Inde trahunt, pugnamque avidi, Martemque reposcunt.
Ære Pylæmeneus jugulum trajectus acuto
Paphlagonum ductor dextra procumbit Atridae.
500Aurigam Antilochus vertentem ad litora currus
Sternit Atymniadem Mydona, huic candida multo
Fræna ebore ab manibus labuntur pondere saxi
Percusso cubitum ad medium: stricto ocyus ense
Nestorides ruit, atque ictu cava tempora findit.
505Vertice tum prono cadit, atque immersus arena,
Namque erat alta loco, curru pendebat ab alto.
Donec equi impacto juvenem excussere flagello,
Quos heros dederat sociis in castra ferendos.
Hos adversum animis ardentibus irruit Hector
510Vociferans, Troum sequitur densissima phalanx,
Mars præit, ingentemque manu quatit horridus hastam,
Et fremitum, sævosque ferens Bellona tumultus
Torva Deum facics, jamque huc vertuntur, & illuc
Horruit adspiciens Diomedes, inscius atque
515Ceu quondam celeri camporum ingentia cursu
Emensus spatia, in fluvium quum vortice totas
Stringentem ripas venit, & maria alta petentem
Obstupet adspectans, hæretque repente viator;
Haud secus ille pedem retrahit, sociisque profatur:
520O chari, quantus clypeo ruit Hector, & hasta
Bellator, Divum huic quisquam protector ab alto
Semper adest. Mars ipse duci nunc (cernitis) adstat
Membra viro similes, magno vos cedite Marti,
Atque hinc ferte pedem conversi pectora in hostem.
535Dixerat hæc, instant Troes, fortemque Menesthem,
Anchialumque Hector curru deturbat eodem,
Accurrit, sortemque horum miseratus acerbam,
Amphium Selagi prolem Telamonius Ajax
Adversum interimit, Paisum cui propter amoenam
530Mille greges, totidem carpunt dumeta juvenci.
Laudis amor juvenem, & fatorum immobilis ordo
Laturum auxilium Iliacas duxere sub oras.
Qlli imum ad ventrem rimatur viscera ferrum
Insonuitque cadens: sed non varia arma cadenti
535Detrahere, id cupiens, valuit Telamonius Ajax.
Undique nam telis petitur, de corpore longam
Vix magnis potuit convellere viribus hastam.
Cetera sors prohibet, crebro cava tempora circum[14]
Ara sonant galex, clypeus nec sufficit ingens
540Ictibus, ad sociosque furens, pulsusque recessit.
Ast Heraclidem Tlepolemum in Sarpedona magnum
Dira agitant fata, & prefixi termínus ævi.
Jam prope constiterant gnatusque, neposque Tonantis.
Tlepolemus prior hæc quæ te dementia cepit,
545Sarpedon, rudis ut pugnæ in Trojana venires
Litora Te Jove progenitum nos credere? patri
Fratribus atque, adeo absimilem virtute, manuque?
Amphitruoniades genitor meus Ilion altam
Sex olim ratibus, nec bellantum agmine magno
550Aquavitque solo, & campos vastavit opimos
Laomedontis equos; jurataque pacta redempt
Hesiones repetens, quantum tibi robore dispar!
Cui pereunt turmæ, atque utinam tu fortior esses
Tam mihi præstantem daret hæc victoria laudem
555Sarpedon contra dictis brevioribus infit:
Verterit ille quidem Trojam: haud indigna Tyranno
Sors ea, qui bilugos, ac debita præmia factis
Abauerit, verbisque animum irritaverit audax.
At sibi ego mortem hoc telo, crudosque dolores
560Vaticinor, dabis hunc nobis prostratus honorem
Plutonique animam. Hæc fatur, satus Hercule telum
Braxineum adtollit, vacuas simul utraque in auras
Hasta manu volat, at mediam Sarpedonis illa
Transadigit juvenis cervicem ferrea cuspis.
565Ille ruit, longa clauduntur lumina nocte.
Tlepolemi femus in lævum telum incidit hostí,
Ossibus inque hæret fixum; sed triștia fata
Depulit ab goato genitor, Lycii agmine facto
Circumstantque ducem, tutaque in parte reponunt
570Frendentem, & magno transfixum membra dolore,
Namque hærebat adhuc femori exitialis arundo
Nec sociorum aliquis telum convellere acutum,
Dum trepidant, properantque armis excedere Grajum
Attonitus meminit. Magno clamore per agros
575Tlepolemum parte ex alia in sua castra ferebant
Argivi juvenes; sed enim commotus Ulysses
Volvebat secum Jovis an Sarpedona prolem
Impeteret ferro, Lyciorum aut sterneret ense
Corpora multa virum; sed non hanc fata parabant
580Laudem Ithaco Jovis ut gnatum demitteret orco.
Ergo animum jubet in Lycios convertere Pallas.
Coeranus, Alcanderque cadunt, ac dives Alastor,
Et Chromius, Pritanisque, Halius, fortisque Noemon,
Pluraque bellantum stravisset corpora lætho.
585At trepidare fuga Lycios, ac vertere terga
Conspiciens Hector, conferta per agmina pergit
Corpore præstanti, & rutilis notissimus armis .
Turbantur Danai passim, ceduntque, paventque,
Gaudet Sarpedon, moestumque inclamat eunti:
590Affer opem, o, nec me prædam, fortissime Teucrum;
Esse velis Danais, vestræ sub manibus urbis
Fata premant sinito, in patrios remeare penateis,
Et charam uxorem, dulcemque revisere natum
Quandoquidem miseri ab Divis prohibemur iniquis.
595Hæc ait, ille nihil, rapido namque impete cursus
Fertur in Argivos, properatque avertere campis
Ductorem Lycii patula sub tegmine fagi
Fronde locant viridi, huic Pelagon fidissimus adstat,
Fraxincumque trahit telum de corpore: at ipsum
600Deseruitque anima, atque oculis caligo refusa est.
Inde novus membris venit vigor, aura superne
Ut blandam spirans ægros recreaverat artus.
At Danai Martem veriti, & veriti Hectoris arma,
Nec dare terga fuga, aut audent se credere pugnæ,
605Paulatim sed agro cedunt. Quem Trojus Hector[15]?
Quem primum Mars, quem postremu in Tartara adegit?
Diis similis Theutras cadit, & cadit altus Orestes,
Cornipedum domitor, Trechusque insignior hasta
Oenopidesque Helenus, magnoque ab sanguine cretus
610Oenomaus, pecorumque, ac dives Oresbius agri
Hyla in frugifera ad vitreas Cephissidos undas,
Boeoti pingueis findunt qua vomere glebas.
Ut vero Argivos ruere, increbrescere Troas
Ab cœlo procul adspexit Saturnia Juno,
615Palladis armisona his accendit pectora dictis;
Gnata Jove, ergone Atridas fallacibus ambæ
Luserimus verbis domituros Pergama flammis?
Pollicite, patriasque domos, & regna parentum
Visuros iterum? Qui vero? ita cæde Pelasgum
620Si Martem patimur, sævire, atque Hectora campis?
Quin ruimus contra, paribusque resistimus armis?
Hæc loquitur, paret dicto Tritonia Pallas.
Juno quidem primum phaleris fulgentibus auro
Cornipedes insternit equos, pulchraque parente
625Pulchrior ipsa rotas volucres interserit Hebe,
Ferreus has axis, radiosque adstringit ahenos,
Hinc octo, atque illinc, auroque orbile coruscum.
Circulus at geminas orbeis super æreus ambit,
Modiolique graves argento hinc inde coercent.
630Tum fulvo intertexta auro retinacula sedem
Distendunt mediam, temoque argenteus inde
In longum excurrit, cui lora jugalia necrit,
Auratumque jugum: celeres huic maxima Juno
Jungit equos pugnamque fremens, cædemque cruentam.
635At Pallas peplum, & vesteis discincta fuenteis,
Ipsa manu quondam multo quas neverat auro,
Edibus in patriis, auro, squammisque trilicem
Loricam ingentem induitur, Jovis arma parentis,
Aegidaque horrificam[16], Terror quam pallidus, & quam
640Rixaque, & insanus Furor, & sibi conscia Virtus
Undique circumeunt, ipsoque in pectore Divæ
Gorgonis horrendum caput, atque innexa colubris
Ora, Jovis monstrum infandum (mirabile visu!)
Cristatam hinc capiti galeam, cui vertice ab alto
645Quatuor adsurgunt coni, magnamque, gravemque.
Illa acies tegeret juvenum, quas Martis in usum
Centum alerent urbes, currus tum scandit in altos
Adproperans, hastamque manu, nodisque gravatam,
Ingentem, validamque capit, qua sæpe maniplos
650Illa virum, heroasque domat Jove nata potente.
Urget equos celeres Juno. Crepuere patentes
Sponte sua cœli postes, custodibus Horis[17],
Claudere queis cælos, nigroque obtexere nimbo,
Aut reserare datum, recta hinc ad culmina Olympi
655Præcipitant cursum, summo qua vertice terras
Despectat genitor, fatur cui talia conjux:
O Divum, atque hominum pater, atque æterna potestas,
Nonne vides furit ut toto Mars ferreus agro,
Florentumque acies juvenum sternitque, domatque
660Jusque, & fas contra? Miseræ mihi cura, dolorque,
Cui Venus, atque arcu insignis succenset Apollo
Dementem stimulans, Divum qui nomina contra
Jura negat sibi nata, nihil non arrogat armis.
At tu, chare mihi pater, indignaberis, hunc si
665Percussum avertam pugna, atque immane dolentem.
Frater ad hæc: Ipsum contra, tu Palladis arma
Diva cie, toto quæ olli infensissima cælo est.
Dixerat hæc, parentque Deae, biiugesque fatigant,
Terraique volant medio, caelique profundi.
670Litoreae vero quantum alto ab culmine rapis
Prospectus per inane patet super æquora ponti
Tantum caelestum[18] immortalia corpora equorum
Conficiunt celeri saltu. Jamque arva tenebant
Flavus ubi Simois volventis saxa Scamandri
675Miscetur limphis, ibi equos per prata solutos
Propter aquam nebula circum Dea fudit opaca,
Ambrosiamque illis pascendam protulit alveo
Purpureus Simois, coelo grattissimus amois.
Illæ, ceu pavidæ nullo clamore columba
680Adproperant, ventum donec, qua plurima circum
Tydidem stat turba virum, ceu montibus altis
Fulminei vel apri, aut latebrosa ad tesqua leones
Carnivori hic altum inclamat Saturnia Juno,
Stentoris incessum[19], vocemque imitata canoram,
685Qui tantum ingenti pollebat gutture, quantum
Quinquaginta alii: o forma, non robore clari
Grajugenæ, non Dardanias gens Troja portas
Ultra olim progressa, truccis cristatus Achilles
Quum Dolopum regeret turmas in bella comanteis .
690Usque adeo virtusque viri, metuendaque tela.
Nunc tamen urbe procul pugnant, ratibusque minantur.
Tantum effata animos, laudisque inspirat amorem .
At Pallas Tydeo genitum corpusque levantem
Repperit[20], ac puris siccantem vulnera limphis,
695Quæ modo pugnanti inflixit, tua, Pandare, dextra.
Namque olli angebant clypei sub pondere magno
Lora manum, nigroque tumebat plaga cruore.
Constitit illa jugum propter, sicque ore profatur:
At non te similem genuit sibi robore Tydeus,
700Mole quidem exiguus Tydeus, sed robore magnus.
Meque etiam invita Thebanas missus ad arceis,
Mensisque, & jussus placidæ indulgere quieti,
Cadmaas genteis (animum cohibere férocem
Haud potis) auxilioque procul, castrisque suorum
705Ore lacessivit, domuitque interritus hasta,
Nostra victor ope; at pugnantem sæpe tuemur
Te quoque, & Iliacas hortamur tendere in arceis
Ergo vel fessum tardat labor, aut metus ater
Exanimat, neque te Tydei de sanguine natum
710Credidero. Hæc Pallas, fatur cui talibus heros;
Agnosco te, Diva, lubens vereorque loquentem
Nec me, fabor enim, aut fessum labor opprimit ingens,
Aut timor exanimat, tua me, tua jussa coercent.
Namque beatorum occursum vitare Deorum
715Jussisti Venerem præter: mandata séquutus
Abstinui pugna, Jussique recedere turmas
Vidi ego nam sævum miscentem proelia Martem.
Talia Tydides; at nunc (Tritonia fatur)
Nec Martem indomitum, magnorum aut queṁque Deorum
720Chare, time, ecce adsum, ac tutum te numine præsto.
In Martem primum biiuges hinc dirige, & ipsum
Ense pete, aut telo volucri, insanumque, malamque
Divorum pestem, atque hominum, qui nuper amicum
Se Danais, Trojæ infensum juraverit hostem
725Et nobis coram, & Junonis numine magno;
At nunc in Grajos sumpsit pro Troibus arma
Pactorum oblitus, cœlique irrisor, & Orci.
Hæc ait, atque rotis Sthenelum dejecit ab altis
Ipsa manu, terram ille petit, Dea fervida curru
730Tydidem residet propter, tum faginus axis[21]
Dat gemitum ingentem armatæ sub pondere Divae.
Ipsa acreis moderatur equos, qua forte per agros
Sævus Ochesiadem Mavors spoliare parabat
Præstantem Aetolos inter, belloque superbum
735Illicet occisi exuvias Periphantis, & arma
Abiicit ille manu, & magnum Diomedea contra
Aeratam totis contorquet viribus hastam
Incassum tamen, ab curru nam depulit ipsam
Diva manu, contra Tydides turbine multo
740Telum agit intorquens; olli subit ærea cuspis
Impellente Dea, cinctus qua nectitur aureus.
Mars hastam trahit inclamans, per gramina quantum
Aut novies, deciesve virum certantia clament
Millia, quum multo crudescunt sanguine pugnæ.
745Tum qualis procul apparet caligine nigra
Noctem, hiememque ferens, & crebra tonitrua nimbus,
Talis stellatum coeli conscendere in axem
Mars visus, celeresque fuga prævertere nubeis.
Ut ventum Jovis in sedem, templa ardua Divum,
750Sic Patrem adloquitur: Lentusne hæc talia cernes
Summe Parens? hominum generi Dii sæpe faventes
Sæva quidem perpessi alias; discordia caelo
Ex te nata tamen, libuit cui mittere in auras
Pestiferam hanc prolem, cui jura incognita, fasque
755Nam Divum reliqui, æthereus quot claudit Olympus,
Te colimus, tua jussa, pater sequimurque, veremurque;
Hanc autem neque tu dictis, factisve coerces,
Indulges potius tentanti indigna, favesque.
Illa satum Tydeo immortalia numina contra
760Impulit, Idaliæ violato corpore Divae
Mox in nos etiam (& patefacto vulnere monstrat
Humorem undantem) contorta sæviit hasta.
Nuncque etiam ingenteis inter tot stragis acervos
Languidus, ac telis perfossus membra facerem,
765Eripui pedibus memet, pugnasque reliqui
Hæc Mavors, torvo quem Jupiter increpat ore:
Quid mæstis nostras obtundis questibus aureis
Hic residens, mihi cunctorum infensissime Divum?
Prælia te, cædesque juvant, & noxia bella,
770Maternumque tibi ingenium indomitumque, feroxque
Nec sine Junonis jussuque, & numine Pallas
Hæc furere auderet; sævos lenire dolores
Sed præstat, nostro quoniam de sanguine tandem
Diva parens cœli æthereas te effudit in oras,
775Quod si non nostro ferres te & semine cretum
Jam dudum gemeres Erebi detrusus ad umbras
Enceladumque infra, & spirantem immane Typhoeum.
Hæc fatus toto quæsitum Pæona cœlo
Adproperare jubet: docta medicamina dextra
780Ocyus hic spargit miscens, sanatque dolentem
Candidus ac veluti fici de frondibus humor
Lac liquidum celeri motu cogitque, premitque
In solidum, succis ita suave olentibus omnis
Ardor abit, stetit unda fluens. Hebe inclyta fratrem
785Prima lavat, super & dios inspergit odores.
Ille Patrem propter fulgenti in veste resedit
Lætitia exultans: Juno, ac Tritonia Pallas
Ab campis pulso petierunt æthera Marte.
Notae
[recensere]- ↑ V. 6. Sanguineo. Hanc comparationem adhibuit Virg. in 10.
- ↑ V. 65. Dextera trunca. Quia simile de Tymbro Virg. in 10.
- ↑ V. 69. Quum spumeus amnis. Comparationem hang imitatus est Virgilius partim in 2, partim in 9.
- ↑ V. 107. Et quae nunc obducta. Hæc ab Diomede ad Æneam transtulit Virgilius Aeneid. 2. Aliter enim nec Venerem adspicere, nedum ferro invadere potuisset.
- ↑ V. 265. Non illud. Unde narum Virgilianum illud saxum in 12. Hinc lepide Juven. Sat. 15.
Nec hunc lapidem quali se Turnus, & Ajax,
Vel quo Tydides percussit pondere coxam
Æneae, sed quem valeant emittere dextra
Illis dissimiles, & nostro tempore natae.
Nam genus boc vivo jam decrescebat Homero,
Terra malos homines nunc educat, atque pusillos. - ↑ V. 290. Non sanguis. Deorum corpora longe nostris puriora, ac defaecatiora esse Homerus, & omnes Antiqui Philosophi crediderunt, unde illud Velleii apud Tullium Diis non corpora, sed quasi corpora esse, nec sanguinem, sed quasi sanguinem. Quin & priores Ecclesiæ Patres Platonicis opinionibus imbutos ignes, & aerea corpora Dæmonibus, & Angelis tribuisse alibi multis eorum testimoniis firmabimus.
- ↑ V. 371. Cypriamque. Ita dicta Venus a Cypro insula, ubi síngulariter colebatur, unde illa apud Virgilium
Est Paphos, Idaliumque mihi, sunt alta Cythera. - ↑ V. 379. vi reppulit. Primam in eo verbo produxit etiam quandoque Virgilius:
Reppulit, & geminos erexit crinibus angueis,
in 7. - ↑ V. 390. Nube Deus. Versus Virgiliani ex hoc loco desumpti in 10. ubi Turno similem Æneæ umbram Juthurna soror objicit.
- ↑ V. 399. Violasse manum. Proprie violasse dicitur. Quid enim magis sacrum, & colendum Diis ipsis? Unde Virgilius Diomedem ipsum ita loquentem inducit in 11.
Quum ferro colestia corpora demens
Appetii, & Veneris violavi vulnere dextram. - ↑ V. 447. Valentemque. Versus hypercatalectos, cujusmodi occurrunt plures apud Maronem, ut, turres, ac tecta Latinorum.
- ↑ V. 458. Verrere caelos. Occurrit apud Maronem similis metaphora in 5. Adnixi torquent spumas, & caerula verrunt.
- ↑ V. 471. Delapsa phalarica. Hastae genus latiori, & longiori ferro, cujus descriptionem habes apud Livium lib. 21, ubi earum inventionem videtur Saguntinis tribuere. Dices: Quo ergo jure eam hastam Græcis tribuiet? Eodem, inquam, quo Virgilius eam tribuit Rutulo Turno Æneid. 9.
- ↑ V. 538. Crebro cava tempora circum. Quod de Turno similiter Teucrorum multitudine oppresso Virgilius in 9.
- ↑ V. 605. Quem Trojus Hector. Simile illud Virgilii in 12.
Quis mihi nunc tot acerba Deus, quis carmine cædeis
Diversas obitumque ducum, quos æquore toto
Inque vicem nunc Turnus agit, nunc trajus heros
Expediat? - ↑ V. 639. Aegidaque horrificam. Hujus descriptionis partem delibavit Virgilius in 8, ubi de Palladis aegide.
Connexosque angues, ipsoque in pectore Divae
Gorgona desecto vertentem lumina collo.
Quo loco Servius, & Ruaeus Gorgonem non in Palladis clypeo, sed in anteriori lorica, sive thoracis parte ad Diva pectus insculptam fuisse arbitrantur. Ac Homerus loricam ab Aegide aperte distinguit. Et Ruæus quidem ægidem clypeum interpretatur, et Medusae caput non in clypeo, inquit, sed in anteriori loricae parte ad pectus affixum. De media autem clypei parte, quæ eo sublato pectori correspondet cur accipi non possit, equidem non video. - ↑ V. 652. Custodibus Horis. Hinc pulchre Sannazarius in 3.
"'Insomnes Horae, namque his fulgentia Divum
Limina, & ingentis custodia credita caeli. - ↑ V. 672. Tantum caelestum. Nobilissimam hanc hyperbolem commendasit Volterius, & alii Critici.
- ↑ V. 684. Stentoris incessum. Cujus vox in proverbium abiit, inde Juv. Sat. 13.
Tu miser exclamas ut Stentora vincere possis. - ↑ V. 694. Repperit. Primam hujus præteriti produxit quandoque Virg.
- ↑ V. 730. tum faginus axis. Hinc illud Maronis de cymba Charontis:
Gemuit sub pondere cymba
Sutilis
in 6.
| Liber IV |
Liber VI |