Ilias (Alegrius)/Liber X

by Homerus

Homerus

Ilias

Liber X

Franciscus Alegrius Latine vertit, 1776

Liber IX	Liber XI

LIBER DECIMUS.

ARGUMENTUM.

Agamemnon vigilans Achivorum ductores excitat. Ab utroque exercitu speculatores in adversum mittuntur. Ab Graecis Diomedes, & Ulysses, ab Teucris Dolon, quem captum, atque ad interrogata confessum Græci interficiunt. Inde ad sociorum stationem progressi Rhesum, sociosque ejus plures interficiunt, & equos abigentes ad navium stationem redeunt.

Atque duces somno domiti sub nocte jacebant
Argivum reliqui; at magnus vigilabat Atrides
Multa animo volvens, veluti quum fulgurat alto
Pulchricoma quondam Junonis ab axe maritus
 5Seu pluvia ingenti, vel grandine, vel nive densa
Obruere arva parans, vel lacrimabilis ora, .
Et faciem invisam populis ostendere belli.
Sic Atride animum suspiria crebra fatigant
Insolitoque intus quatiuntur pectora motu.
 10Jamque acies spectat Phrygias, flammasque micanteís
Plaudentumque haurit voces, fremitumque canentum.
Jamque altas versus puppeis, atque agmina Grajum
Lumina convertit; tum mæsta silentia terrent,
Et gemit adspectans^[1], vellitque a fronte capillos
 15ulta Jovem incusans, tandem sententia menti
Illa placet Nelei ad gnatum contendere magnum
Nestora, consilio si forte adiutus amico
Exitium ab gente, & ratibus depelleret igneis.

Ergo agileis molli tunica circumdedit artus,
 20Atque pedum nitidis connectit vincula plantis
Sanguine tum multo infectam, fulvamque leonis
Talarem, ingentem pellent induit, & rapit hastam
Nec minor Atridem Menelaum cura remordet,
Ne Danaum gens clara, sui quæ Pergama causa
 25Undosum per iter bellum allatura cruentum
Venerat, Iliacum signaret funere litus.
Hæc versans membris maculosi ingentia pardi
Tergora circumdat primum, deinde ære coruscam
Imponit capiti galeam, longamque potenti
 30Dextra hastam capit, & Regis tentoria fratris
Solicitus petit, Argivum qui sceptra tenebat
Cunctorum, Divumque pari gaudebat honore.
Huic somnum excutere, & stratis abducere blandis
Mens erat; at vigilem, præcinctumque invenit armis.
 35Mox prior hæc: Quid, chare, parans nitido ære renides?
Mittere num quemquam Teucrorum in castra comantum
Exploratum acies? vereor ne id munus obiret
Grajugenum nemo, ut solus sub nocte silenti
Hostileis velit accedens specularier agros.
 40Ne audax ille fuat, præstansque, & robore, & armis.
Olli respondens Agamemnon talibus infit:
Consilio est opus, amborum, charissime, utrique
Quo servare acies, classem & possimus Achivam,
Quandoquidem Jovis est animus conversus ab Argis.
 45Hectoreisque sacris, precibusque accommodat aurem,
Nam nec visa mihi, cuiquamve audita, quot unus
Luce sub hac Priamo satus in nos fecit Achivos,
Priamides, inquam, ille Deo neque natus ab ullo,
Divarum aut quaquam; sed enim memor illa malorum
 50Gens erit Argivum ventura in sæcula retro
Iliacis sibi quot campis Tros fecerit Hector.
Nunc propera, Idomenea voca, Ajacemque potentem,
Nestora nos petimus suasuri ut sacra revisat
Agmina custodum, mandataque nuntiet; ipsi

 55Paruerint namque, & facient audita libenter,
Nestore quum gnatus præsit custodibus, unaque
Idomenei socius, rerum queis tradita summa est.
Ast Helenæ vir pulchricomae: Dum veneris, illuc
Te præstolor, ait, redeamve huc, quum semel ipsis
 60Hæc mandata dabo? Danaum cui ductor, ibidem
Præstolare, inquit, multarum ambage viarum
Decepti, alterius ne forte erraverit alter
Inscius ab cursu. Tu qua vestigia cumque
Detuleris, clamans altum, neque voce superbas
 65Evigilare, jube, & merito dignatus honore,
A patre, atque a stirpe^[2] virum appellare memento
Quemque sua. Decet & Martis tolerare laborem
Nos quoque, nam miseris hac lucis vescier aura
Conditione datum mortalibus ab Jove summo.
 70Hæc fatus, fratrem dimittit. Nestoris ipse
Castra petit, stratis ubi mollibus ille jacebat.
At circum varia arma auro, clypeusque, & ahena
Dependet galea, & ferrata cuspide binæ
Stant defixae hastæ, atque insigni baltheus arte,
 75Quem senior solitus dum bellum in triste ruebat,
Non ille egelida domitus, tardusque senecta.
Extulit atque caput subito, atque hæc vocibus infit:
Quisnam o, qui solus Danaum per castra vagaris
Nocte sub obscura, somni quum munere blando
 80Mortales gaudent reliqui? Sociumne requiris?
Custodum aut quemquam? fare, ac te ostende roganti
Quid petis? Huic magnus contra sic fatur Atrides:
O decus Argivum, Nelide, Agamemnona cernis,
Jupiter omnipotens quem tot perferre labores

 85Decrevit pater, hos animæ^[3] subduxerit artus
Pallida mors donec, rigeantque hæc frigore membra.
Nam neque me fessum^[4] somnus capit; & salit intus
Cor motu insolito, attonitaque huc mente revolvor
Atque illuc, perque ossa tremor labefacta recursat,
 90Arroditque animum impendentis cura pericli.
Ergo age, te quoniam blandæ indulgeres quieti
Par timor haud patitur, custodum invise cohorteis
Nunc mecum, ne forte gravi gens fessa labore
Se dederit somno excubiarum oblita, suique.
 95Hostis adest quippe. An scimus num nocte sub alta
Improvisa phalanx, & Dardanus ingruat Hector?
Olli Nelides: Argivum maxime ductor,
Pone metum, nec enim quæ cogitat omnia cumque
In nos Priamides, dabit olli Jupiter, ipsi
 100Quædam etiam subeunda manent, & plura si Achilles
Tandem odiis positis ingentem assumpserit hastam.
Te facilis sequar, ast Ithacum, clarumque vocari
Tydidem vellem, & magno Telamone creatum,
Deucalidemque ducem^[5]; sed longe ab navibus absunt
 105Ajacisque, atque Idomenei tentoria nostris.
Afforet hic nobis utinam Menelaus Atrides.
Ille autem (fas vera loqui, fraternaque fratri.)
Forsan lentus adhuc utramque stertit in aurem,
Ductores ipsum quando expediebat Achivos
 110Supplicibus precibus, blandisque inflectere dictis.
Namque premit vis sæva mali, atque urgemur ubique.
Talibus orabat senior, cui hæc fatur Atrides:
O Neleo sate, sæpe quidem accusare merentem
Ipse ego suadebam, Martis quandoque laborem

 115Nam refugit, non ille piger formidine turpi,
Armorumve rudis, monitis sed stare coactus
Præceptisque meis; ac nunc vigil ille præivit,
Et quos ipse viros memoras jam forte vocatos
(Namque ita conventum) castrorum ad limina sistet:
 120Plaudo equidem senior, Regem adspernabitur, inquit,
Sic Danaum nullus, facientque audita volentes.
Nec plura his, blandoque artus circumdat amictu,
Pulchraque sub nitidis vincit talaria plantis
Ingentemque humeris ardenti murice lænam
 125Induit, ac duplicem, molli lanugine crispam
Florentemque super, morsuque adnectit eburneo.
Arripit & validam præfixa cuspide quercum,
Argivumque petit naveis, tum voce vocavit
Magna Ithacum. Stratis se proripit^[6] ocyus altis
 130Ille senis simul ac notas vox perculit aureis.
Restitit & coram, verbisque volucribus infit:
Quid rerum Nelide? urgetne extremus Achivos,
Jam casus, cogitque altos abrumpere somnos?
At Nestor: Ne sævi, inquit, pendentia Grajos
 135Usque adeo mala conturbant, sequere ocyus ambos,
Namque alium Grajum ductorem arcessere oportet
Quicum an pugnandum, aut solvendum ab litore nobis
Consulere est opus. Hæc senior, tentoria rursum
Ille petit, clypeumque humeris suspendit ahenum,
 140Adsequiturque viros. Olli tentoria ad alta
Tydidae adproperant. Ille extra limina crudo
Præcinctus ferro dederat per membra quietem,
At socii circum clypeis ingentibus apta

Impositi capita, erectæ tum cuspide in ima
 145Stant hastae, & Jovis altisoni ceu fulgur, ahena
Luce nitent procul. Agrestis super ille jacebat
Pelle bovis magna, pictisque tapetibus altam
Cervicem effultus. Propter Nelejus heros
Constitit, & pede concussum somno excitat alto,
 150Castigatque moras dictis: Tydeo sate, surge.
Quid noctem stertis solidam? Non ille profecto
Dormit Priamides Hector. Trojanaque pubes,
Sed tumulos vigiles obeunt, ratibusque minantur,
Jamque aderunt. Stratis tum protinus ille relictis
 155Exilit, ac tali compellat Nestora voce:
Crude senex^[7]; cedes quando, parcesque labori?
An deerat juvenum quisquam, qui exciret Achivum
Castra obiens proceres a verum indulgere senectae
Non tu unquam, longis poteris seu vincier annis.
 160Vera quidem memoras, Nestor Nelejus inquit,
Nam mihi sunt etenim gnati, qui hæc jussa capessant,
Sunt populi & plures; sed enim vis ultima cogit,
Grajorum ac tenui pendent fata omnia filo.
Vitæ, inquam, exitij aut miseri, tristisque ruinæ.
 165Ast tu (namque viges annis, & flore juventæ)
Siqua mei pietas, huc Idomenea vocato
Ajacemque, precor. Taleis dat pectore voces.
Ille autem tegmen torquens immane^[8] leonis
Fulvum humeros circum, & ferratam cuspide longa
 170Corripiens hastam, subito mandata facessit.
Adducitque viros, stationemque agmine facto
Visere custodum adproperant, tacitique propinquant.
Ut ventum in sedeis, ipsos vigilesque, sedenteisque
Invenere duces, cinctosque nitentibus armis,

 175Atque hiemis veluti rigida sub nocte molossi
Stant vigiles caulas circum, de monte ruentis
Exciti aut apri fremitu, torvive leonis,
Quem clamore viri multo, telisque fatigant
Instantes, resonantque canum latratibus antra.
 180Sic horum placidus fugiebat lumina somnus,
Conversique oculos Teucrorum in castra per umbram
Soliciti observant, arrectisque auribus adstant.
Exultantque animis Reges, plauduntque tuendo.
Tum Nestor. Salvete viri, vigilesque manete
 185Nec classem sinite hanc tantam ludibria Teucris.
Sic fatus senior fossam prævertitur altam
Una alii Argivum Reges, & Nestore natus,
Merionesque ad concilium, cœtumque vocati.
Quaque dabant totis hinc inde cadavera campis
 190Fusa locum, regressus ubi discesserat Hector
Grajorum ab cæde in terram labentibus umbris,
Considunt, varioque agitant sermone vicissim.
Dein medios inter Nelejus incipit heros:
Num deerit vestrum, Grajorum lumina, quisquam,
 195Qui ingenti fretus virtute, & robore dextræ
Castra petat Troum, palantem forte per agros
Capturus quemquam, rimaturusve loquentum
Consilia, atque animum? an muros, ac tecta revisant
Anve isthinc perstare velint prope castra, rateisque?
 200His ille auditis ad nos si forte rediret
Incolumis, qua laude virum pro talibus ausis
Fama feret, toto qua Sol diffunditur orbe?
Quisquis ad hæc pietas moderatur in æquore puppeis
Grajugenum princeps nigrantem terga bidentem
 205Lactenti cum prole dabit, cui prædia nulla,
Certarint & opes, ductoresque inter Achivos
Regificis aderit læta ad convivia mensis.
Talia fatus erat, reliqui obstupuere silentes;
Tydides tamen intrepido sic ore profatur:

 210Ecce adsum^[9], o Socii, Teucrorum in castra paratus
Per medios penetrare globos; quod si mihi quisquam
Se se addat comitem, fuerit fiducia major.
Eventus nec enim facile præviderit omneis,
Fugerit aut unus^[10]; geminis audacia crescit
 215Consilio, atque ope. Sic loquitur, movitque superbos
Regum animos dicto, & socios se adjungere laudi
Ajaces ardent gemini, Mavortia proles,
Merionesque, & Nelida natus Thrasymedes,
Atque Atreo genitus Menelaus, & acer Ulysses.
 220Quos inter placido fatur sic pectore Atrides:
Tydeo gnate, viden' tibi quot se adjungier optant
Grajorum proceres? Hos inter robore, & armis
Delige præstantem, nec te ulla^[11] potentia regni,
Aut genus ab recti transversum tramite flectat,
 225Non timor, ant pudor. Hæc ductor, de fratre timebat
Nam sibi. Tydides rursum sic ore loquutus:
Quem socium adlegerem divinum oblitus Ulyssem?
Atque agere, atque pati, ingenteis, cui in pectore vireís
Indidit atque animos flava tutela Minerva.
 230Cujus & in me notus amor, studiosaque mens est.
Hoc comite haud dubite ardenteis penetrare per igneis.
Consilio valet usque adeo, & prudentibus ausis.
At Laertiades: Nec me obrue^[12] laudibus, inquit
Chare, nec objurga. Stant conscia pectora circum
 235Verum age, præcipitant umbræ, atque Aurora propinquat,
Astraque jam mergi adproperant, vix tertia noctis
Pars superest: ergo accelerant, armisque coruscis
Membra tegunt. Ensem ancipitem tum Nestore natus
Tydidæ dabat (ad naveis proprium ipse reliquit.)

 240Et clypeum, & nigram capiti de tergore tauri
Nec crista insignem^[13] galeam, clavisve rigentem,
Qua munire caput juvenes, ac tempora sueti.
Meriones pharetram, atque arcum largitur Ulyssi,
Atque ensem, & galeam candenti e vellere, loris
 245Pluribus introrsum textam, firmamque, gravemque
Setigerique apri hinc illinc cava tempora circum
Exstabant dentes, ac denso vellere conus
Vertice surgebat medio (mirabile visu.)
Ormenidæ quondam populatus Amyntoris urbem,
 250Sacram Eleona, atque insigneis laquearibus ædeis,
Autolycus sibi quam præda delegerat omni,
Ille Cytheræo dein tradidit Amphidamanti,
Amphidamasque Molo, hospitii venerabile pignus,
Hic gnato dederat, forti tunc gnatus Ulyssi
 255Induerant armis postquam se horrentibus ambo,
Inde iter arripiunt celeres, sociosque relinquunt
Ecce viam propter dextram Tritonia misit
Ardeolam Pallas, ducibus quam cernere noctis
Umbra vetat, sed enim proprius sensere volantis
 260Clangentisque sonum proceres. Tum lætus Ulysses
Agnoscitque omen Divæ, sicque ore precatur:
O semper mihi dextra Jovis pulcherrima proles,
Nunc mihi Diva fave, Argivasque revisere puppeís
Da facinus post egregium, quo Troja pubes
 265Ingemat. O nostris siquando laboribus olim
Adstiteris, Dea, nec tanto sine numina quicquam
Ipse unquam solitus. Tydei tum filius orsus:
Ægida gestantis proles Jovis, aspera virgo,
Tydea ceu quondam^[14] Asopi labentis ab unda,
 270Argivum & castris ingrata haud jussa ferentem

Oedipodioniæ duxisti in moenia Thebes^[15],
Unde redux factis ingentibus inclyta famae
Præmia commeruit, sic nostris annue cœptis.
Anniculam tibi ego mactabo rite juvencam,
 275Cui cervix non trita jugo, atque interlita fulvo,
Cornua, fronsque auro. Hæc infit, nec dura precanteís
Contempsit Dea, tum properant per gramina cursum.
Ibantque obscuri, ut multa sub nocte leones
Perque arma & cædeis, truncataque corpora passim,
 280Et sanie, & fuso squallenteis sanguine campos.
At parte ex alia turmas vigil Hector oberrat,
Ductoresque ciet primos, cogitque frequenteis,
Et medios inter quæ sit sententia pandit.
Vocibus his: O si quisquam promittere tantum
 285Auderet mihi Trojugenum, seu laudis amore,
Quam sibi non unquam morituram fortibus ausis
Ille reportaret, selecta aut præmia propter,
Quæ nos digna quidem dabimus, currumque volucrem,
Æripedes & equos, qui præstantissimi Achivas
 290Ad naveis fuerint, alta & cervice comanteis,
Hæc, inquam, siquis forte ad tentoria Grajum
Exploratum ierit, vigil an custodia puppeis
Ut prius, obtineat, domiti vel robore Teucrum
Adproperare fugam malint, fessique quiescant
 295Excubiis ab nocturnis, duroque labore.
Talia Priamides, hærent, trepidantque silentes

Ductores primi. Ecce Dolon , qui forte vocatis
Intererat, proles praeclari Eumedis & aere
Divitis, atque auro, tectis cui quinque sorores
 300Exstabant patriis, non mole, aut ore decoro
Spectandusve armis^[16]; pedibus tamen aliger, ille
Hectora sic Regem adloquitur, sociosque frequenteis.
Est hic, est animus famaeque, & laudis amator,
Quo fretus Danaum in tentoria pergere tento.
 305Tu mihi per sceptrum hoc jura, currusque daturum
Aere renidenteis, & equos quibus ipse per agros
Pelides vehitur, neque te haec jurasse pigebit.
Namque Agamemnoniam puppem, & penetralia adibo
Intima, qua Danaum Reges nunc forte coacti
 310Constituunt celeremne fugam, ferrumne capessant.
Hxc fatur, traditque viro sceptra aurea ductor,
Testaturque Deos: Haec Jupiter audiat almae
Junonis conjux, non currus alter Achillis,
Troja nec celeres flectet per plana jugaleis.
 315Haec fatus portanda dabat perjuria ventis,
Addidit ast animos juveni, gravidamque pharetram.
Incnrvosque arcus humero suspendit ab alto
Protinus, atque lupi cano de tergore amictum,
Et galeam rapit hirsutam, atque hastile coruscum,
 320Inque rateis gressum adglomerat, non ille profecto
Ad Teucros iterum ab castris rediturus Achivis.
Utque virum coetum, coetumque reliquit equorum
Exultans animo ingreditur. Speculatus Ulysses
Restitit, atque his adfatur Diomedea dictis:
 335Vel Grajum exploratum acies, vel luce carentum
Laturus spolia, hic nobis venit obvius: ipsum
Nos praeter campi, tenebrosa per avia gressum

Tantisper properare sine, hinc toto impete cursus
Fundemur subito circum, fessumque sequemur.
 330Quod si nos pedibus præverterit ocyor, illum
Argivas versus naveis trudemus, & agmen
Telum intentantes, Teucrum ne in castra reverti
Neve urbem possit. Steterunt sic deinde loquuti,
Corporaque inter densa virum latuere jacentum.
 335Ille viam imprudens sequitur, gressumque fatigat
Jamque aberat quantum mulorum sulcus in agro
Porrigitur (bobus hi siquidem^[17] præstantius altas
Proscindunt glebas, & culta novalia findunt.)
Accurrunt subito, ille pedem gressumque repressit
 340Audito strepitu, & sociorum ex agmine quemquam
Adventare putat, qui se revocare, jubente
Hectore festinet; sed enim vix cominus hasta
Jactu aberat, sensit^[18] medios delapsus in hosteis.
Acceleratque fugam trepidans. Illi acrius instant,
 345Atque canes veluti nemorosa per avia cervum
Sectantur gemini , aut leporem, terrentque latratu
Horrisono, & malis crepitant, ille ardua multo
Cum clamore petit pavitans, sic sævus Ulysses
Constanter, Tydeoque satus sequiturque, premitque
 350Intercluso aditu, & Grajum se adjungere turbæ
Custodum prope jam poterat, quum coesia Pallas
Tydidem insolito perfudit robore, ne quis
Grajugenum primus juvenem, se pone relicto
Impeteret ferro, telumque intentat, & altum
 355Inclamans, vel siste, inquit, vel te assequar hasta,
Nec fatum effugies. Simul hæc, simul exit in auras
Missa abies, erratque volens^[19], humerumque Dolonis

Cuspis iit super, ac tellure infigitur alta.
Substitit ille tremens; stridebant dentibus ora.
 360Olli vix auras captantes pectore anhelo
Corripuere manu deflentem & multa precantem.
Vivere me sinite^[20], o Danai, sunt ædibus amplis
Æra mihi, atque aurum, infecti tum copia ferri,
Factique, Hæc vobis tradet pater omnia charus
 365Incolumem gnatum ad naveis si norit Achivas
Olli respondens sedato pectore Ulysses.
Aude, inquit, neque te mortis conturbet imago.
Dic tamen hæc mihi: Quo solus sub nocte silenti
Adproperas, somni quum dulcia munera carpunt
 370Mortales reliqui? An prostrata cadavera campo
Expoliaturus? Speculatumne agmina Grajum,
Argolicasque rateis misit te huc Dardanus Hector?
An tu sponte venis? Olli trepidansque, tremensque
Talia voce Dolon: Misero, ac nil tale paranti
 375Tot mala promissis ingentibus adtulit Hector
Pelide mihi quadrijugos, axemque coruscum
Pollicitus, modo Grajorum explorare cohorteis
Auderem tacitæ per fida silentia noctis,
Hostileisque animos rimari, ac noscere, vellent
 380An fato domiti, Troja, belloque relicto
Vela dare an primum veluti, per castra, rateisque
Excubias agerent solitas, atque arma pararent?
Olli subridens fatur versutus Ulysses:
Scilicet haud temnenda bonus promiserat Hector;
 385Aeacidæ currus, & equos, frenarier ulli
Difficileis hominum, Pelidem præter Achillem
Mortali haud genitum matre: attamen ista roganti
Dic mihi Quonam Priamides nunc restitit Hector?
Qua illius arma jacent? Ubi equi currusque nitentes?
 390Qua Troes, sociique manent statione, situque?

Quidve agitant animo? An muros remeare sub altos?
Scilicet Argivis domitis, ferroque subactis.
An naveis secus instituant procul usque manere?
Dixerat, Eumedis contra sic filius orsus:
 395Vera quidem fabor: castrorum in parte reposta
Antiquumque Ili ad tumulum cum patribus Hector
Ac ducibus primis summis de rebus agebant
Excubia nulla, nulla est custodia certa,
Pernoxque evigilant Troes, queis patria cordi,
 400Adque rogos sese hortanturque, monentque vicissim;
At socii indulgent somno de uxoribus illi
Nequaquam pavidi, aut gnatis, dulcive parente
Qui vero? an sociis misti (interpellat Ulysses)
Troes agunt equites? diversa an parte quiescunt?
 405At satus Eumede hæc etiam tibi vera fatebor.
Ad mare stant Cares, Lelegesque, & Paeones arcu
Insignes curvo, Cauconesque, atque Pelasgi,
Ad Thymbram Lyciæque manus, Mysique superbi,
Mæones atque equites, & equis gens nata domandis
Robusti Phryges. At quidnam ex me quæritis ultra
 410Tendere si in castra est animus, tenet ultima Rhesus
Ejonei proles, Thracum Rex, optimaque olli
Et reliquis longe pulcherrima corpora equorum,
Qui candore niveis^[21] anteirent, cursibus auras:
Argento currus, fulvoque effulgurat auro,
 415Aureaque arma viro, haud miseris mortalibus illa
Sed generi portanda Deum, mirabile visu.
At nunc vel Grajum ad puppeis, atque agmina ferte
Vel sinite hic vinctum, donec me vera loquutum
Noveritis reduces iterum. Sic ille precatur .
 420Quem torvum intuitus, Tydei sic filius inquit:
Ne mihi tu dictis animum deflectere tenta,

Grata licet pandes; pretio si hinc liber abibis
Mox etenim venies speculatum castra, rateisque,
Aut ferro armatus, vique oppugnator aperta:
 425Occisus nulla vi, aut arte nocebis Achivis.
Hæc ait, & juvenem trepidantem, & supplice luctu
Tydidæ iratam conantem flectere mentem
Ense petit, magno & cervicem demetit ictu,
Extrema cum voce caput miscetur arena.
 430At galeam hirsutam capiti, pellemque lupinam
Detraxere humeris, hastamque, arcumque sonantem.
Hæc Ithacus flavæ gratissima dona Minervæ
Consecrat, extollensque manu, sic voce precatur:
His fruere, o nobis primum inclamara Dearum
 435Gnata Jove, & tantis nunc dextra adlabere cœptis.
Dixerat, inque altum imposuit sublata, myricam
Frondentem super, & ramos circum abscidit ense
Ut possent procul in toto spectarier agro
Signa reversuris, animisque ardentibus ultra
 440Contendunt perque arma virum, fusumque cruorem.
Et jam Threjcias acies, & castra tenebant.
Tunc campis passim somno, ingentique labore
Corpora fusa vident, simul & varia arma jacere
Ordinibus ternis; biiuges stant deinde comantes
 445In mediis Rhesus cubat, ac tentoria circum
Arrecti currus, & pulchra orbilia propter
Cornipedes nexis carpebant hordea vinclis.
Gestiit adspiciens, sociumque adfatur Ulysses:
Ecce virum, currusque, Dolon quos dixerat, aureos.
 450Tydide, audendum dextra: nunc robur, & arma.
Vel tu aggressus equos solve, aut sopita virorum
Corpora dede neci, mihi cura incumbet equorum.
Hæc ait; ast animos Tydidæ cæsia Pallas
Addidit ingenteis, jugulatque hinc inde jacentes,
 455Ac dulceis spirantum animas suspiria longa,
Singultusque sonant maesti, tum sanguine largo
Stragula picta virum, atque thori, tellusque rubescit.

Impatiensque ut plena leo per ovilia turbans,
(Suadet enim vesana fames) manditque, trahitque
 460Molle pecus, sic ille furit, bissenaque Thracum
Corpora prosternit ferro; sed cautus Ulysses,
Quemque neci ut dederat Tydeo satus, ille trahebat
Deprensum pede, ne insuetus calcare cruenta
Membra virum staret sonipes, trepidusque paveret,
 465Hinc Rhesum adgreditur Diomedes; tertius ille
Ac decimus Plutonis adit regna invia tristi
Cum gemitu, capiti nam lurida somnia, natus
Enida adstiterat, ductu, jussuque Minervæ
Interea bijuges tacitus solvebat Ulysses,
 470Loraque connectens turba procul egerat omni,
Atque arcu (nec enim scuticam secum ille ferebat)
Urgebat ductum insolitum, noctemque paventeis.
Tydidæ comiti tenui tum adsibilat ore.
Ille animi incertus versat, currusne coruscos,
 475Queis auro varia arma jacent, temone prehensos
Inde trahat, vel sublatos, leve pondus, in altum
Efferat, an Thracum plureis demittat in Orcum.
Talia volventi secus adstitit aurea Pallas,
Cunctantemque monet: Reditum properare memento,
 480O Tydeo sate, ne Divum Phrygia agmina quisquam
Excitet: ac tanti marcescat gloria facti.
Dixerat, ille Deam sensit, novitque loquutam
Extemplo conscendit equos, pone instat Ulysses,
Maturantque fugam, celeres, castrisque propinquant.
 485Arcitenens sed enim ab cælo speculatus Apollo
Tydidae, Danaumque faventem Pallada cœptis,
Trojanorum acies ingenti percitus ira
Ingreditur, promptumque manu, Rhesique propinquum
Hippocoonta vocat, stratis ille ocyus altis
 490Emicat, utque locos vacuos, raptosque jugaleis,
Et stragem, tabumque inter, fusumque cruorem
Exanimesque viros, & membra trementia cernit,
Tum vero ingemuitque amens, charumque sodalem

Voce vocans magna, ingentem ciet undique luctum.
 495Teucrorum, Thracumque ingens concursus^[22] ad ipsa
Corpora, seminecesque artus, tepidumque recenti
Cæde locum attoniti adspectant, hærentque tuendo
Audaceisque animos Danaum, stragemque cruentam.
Hi vero gressum adglomerant, jamque arva tenebant,
 500Tristi ubi Dardanium mulctarant morte Dolonem.
Hic Ithacus bijuges cohibet, sistitque frementeis,
Tydides terram saltu petit, atque relictas
Illic exuvias dat Ulyssi in castra ferendas.
Accelerantque viam, nec equi non sponte ruebant
 505Nelides primus strepitum præsensit equorum,
Faturque: O socii, lectissima robora Grajum,
Verane, an falsa deludor imagine rerum?
Namque audisse virum,strepitumque videbar equorum.
O si Tydides^[23], Laertiadesque comanteis
 510Ab castris agerent bijuges ad litora: verum
Teucrorum ab turba vereor ne impune reverti
Ductores possint. Finem dabat ore loquendi,
Ecce adsunt, terramque petunt, lætique vicissim
Dextras conjungunt dextris, plauduntque, fremuntque.
 515Tum prior hæc Nestor: Grajum duces, inclyte Ulysses,
Dic, age, quæ hos bijuges tulerit sors? hosticane ipsi

Ingressi castra? an Divum quisquam obtulit ultro
Phoebæis similes radiis molemque, coloremque?
Atque equidem Troum pugnantum sæpe catervis
 520Permixtus (nec enim, quamquam jam segnior ætas,
Ad naveis possum ignavæ indulgere quieti)
Aut hos, aut vidi his simileis. Deus obvius, inquam,
Obtulerit taleis, ambos nam diligit æquus
Jupiter, & Jovis altisoni Tritonía proles
 525At Laertiades: O nostræ gloria gentis,
Nelide, facile hæc, inquit, melioraque longe
Corpora cornipedum Dii largirentur equorum.
Nam quid enim Diis non facile? hos sed Thracius heros
Duxerat huc Rhesus, quem post bissena virorum
 530Funera lectorum, postremum stravit acerbo
Vulnere Tydides. Ditis quoque regna petivit
Argivum ad naveis speculator ab Hectore missus,
Sic ait exultans animo, fossamque præaltam
Prætervectus equis Regum stipante corona
 535Tydidæ alta petunt magno tentoria plausu.
Hic primum æripedes nitida ad præsepia ducunt,
Qua Diomedis equi lotumque, & dulcia farra
Carpebant reliqui, & sublimi in puppe Dolonis
Exuvias, atque arma locant, dum sacra Minervæ
 540Grata parant: ipsi interea sudore madenteis
Fedatasque cruore manus, atque ardua colla
Et crura, & femora alta lavant ad litoris undam.
Balnea deinde petunt, pinguique unguntur olivo.
Tum mensæ accumbunt, & dulcia vina Minervæ
 545Prima litant, plenosque bibunt crateras Jacho.

Notae

1. V. 14. Et gemit adspectans. Suorum languore, & hostium alacritate deterritus, ex quibus infausta futurorum sumebat præsagis, quod amii, ac morentis animi proprium est.
2. V. 66. A patre, atque a stirpe. Quod militum animos maxime devincit, atque Imperatoribus conciliat. Totius hujus libri stylus familiarior est & veluti ad domestica, & privata conversus, politicis tamen, & moralibus instructionibus refertissimus, & nescioquo nativo rerum colore gratissimus.
3. V. 85. Hos animae. Loquutio Virgiliana in 4. Æneid.
4. V. 87. Nam neque me fessum. Anxietatis signa, atque effectus.
5. V. 104. Deucalidemque ducem. Positum pro Deucalionidem quod carmini incommodum. Pater enim Idomenei Deucalion infra.
6. V. 129. Stratis se proripis. Nestor uti senior, & parcissimi jam somni, vigilans invenitur: Ulysses jam maturior, & fere in senium vergens dormit quidem, sed sola Nestoris voce excitatur: Diomedem vero adhuc juvenem, etiam sub dio, & armatum altus habebat somnus, atque hinc pede concursum Nester excitat, nec enim vox sola sufficeret.
7. V. 156. Crude senex. Diomedes senem sibi charissimum demulcet et laude quam ipsi gratissimam esse sciebat, quam bonus ille vir deglutit statim.
8. V. 168. Torquens immane. Ut Aventinus apud Maronem in 7.
9. V. 210. Ecce adsum. Diomedes ubique intrepidus, atque audax, invadendo, quam sustinendo proprior, atque aptior.
10. V. 214. Fugerit aut unus. Vae soli, quia quum ceciderit non habet sublevantem se.
11. V. 223. Nec te ulla. Quod Drances apud Virgilium in 11.
    Neque te ullius violentia vincat.
12. V. 233. Nec me obrue. Modesti, ac sapientis viri effatum.
13. V. 241. Nec crista insignem. Udonem hoc tegumentum capitis e corio confectum vocant Latini.
14. V. 269. Tydea ceu quendam. De hac Tydei legatione vide quae supra lib. 4.
15. V. 271. In moenia Thebes. Urbs Boeotiæ. Communius plurali numero efferuntur Thebe Thebarum; tamen in singulari quoque reperitur apud authores. Statius lib. 9.
    Perituraque Thebe
    & item in 1.
    Premit agmine Thebes
    Hippomedon.
    Deducto nomine a Thebe Nympha, quam Asopus adamasse dicitur ejusdem regionis fluvius. Oedipodioniae autem dicuntur Thebæ ab Oedipo, qui in ipsis regnavit, Sophoclis, & aliorum carminibus notissimo.
16. V. 301. Spectandusve armis. Ironice ergo Virg. in 11. de Eumede:
    Antiqui proles bello praeclara Dolonis,
    Nomine avum referens, animo, manibusque parentem.
    Quod & Cerda, & alii Virgilii interpretes observarunt.
17. V. 337. Bobus hi siquidem. Hanc observationem Homericam multis firmant qui de re rustica scripserunt.
18. V. 343. Sensit. Loquutio Virgiliana de Androgeo in 2. Æneidos. Comparationem adiunctam delibavit Maro idem in 12, & aliis locis.
19. V. 357. Erratque volens. Neque enim occidere sed vivum capere conabatur.
20. V. 362. Vivere me sinite. Similia supra Adrastus Menelas, & Liger Æneae.
21. V. 413. Qui candore niveis. Versus Virgilianus in 12, ubi Scaliger, & Cerda Homerum inferiorem statuunt, quod solum dixerit
    Candidiores nive, cursu autem ventis pares.
    Ride si sapis.
22. V. 495. Ingens concursus. Verba Virgiliana in 9. ubi horum exploratorum facinus imitantur Nisus, & Euryalus, pulchrioribus tamen, & longe gratioribus eventibus ornata narratione, ut præter 2, & 3, 4, & 6. librum fere nihil in Æneide melius.
23. V. 509. O si Tydides. Hi sunt equi illi de quibus Virgil. in 1.
    Ardenteisque avertit equos iu castra, priusquam
    Pabula gustassent Trojae, Xantumque bibissent.
    Quum Rhesus ab oraculo didicisset Trojam non evertendam si ejus equi de Xantho bibissent. De quo tamen altum silentium apud Homerum hic, nec cum Homerica hac narratione videtur congruere. Quanquam enim Rhesum, ejusque socios novos advenas vocet, non ita tamen loquitur, ut non aliquot jam dies Rhesum Trojae fuisse credendum sit. Quod si Rhesum in ipsomet itinere præventum, ac jugulatum dixeris, id enim vero cum Homerica narratione apertissime pugnare videtur.

Liber IX	Liber XI