 Liber X |
Liber XI  |
LIBER UNDECIMUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Agamemnon copias in proelium educit, in quo post egregia facinora Coon Agamemnonem, Socus Ulyssem vulnerat, Paris Diomedem, Machaonem, atque Eurypilum. Patroclus ad Nestorem mittitur sciscitatum quemnam vulneratum secum adduxerit. Ab Nestore autem rogatur ut Achillem ad opem Græcis ferendam inducat, vel ipse sumptis Achillis armis in proelium exeat. Ille redux, quum in Eurypilum vulneratum incidisset, ad naves ad se delatum curat.
Divis interea, ac miseris mortalibus almam
Extulerat lucem, cælumque invecta tenebat
Thitoni croceum linquens Aurora cubile
Quum Jovis imperio Stygiis excita fluentis
5Argolicas malesana petit Discordia puppeis,
Atque manu belli signum exitiale cruenta
Adtollens, navem ingentem conscendit Ulyssis,
Ut vocem hinc Ajax, inde exaudiret Achilles
Extremi Danaum. Hic magno Diva intonat ore
10Horrendum inclamans, Martisque accendit amorem,
Nec patriam quisquam, aut dulceis reminiscitur Argos,
Ferru ardent, pulchramque omnes per vulnera mortem.
Atrides[1] Danaos accingier imperat omneis
Ipse prior morsu quas fibula nectit aheno
15Aptabat suris ocreas, dein pectora circum
Loricam induitur, Cinyras[2] quam miserat heros
Hospitij munus, Cyprias nam fama per oras
Ductores Danaum invasuros Pergama bello
Nuncia pertulerat. Cyani hanc bis quinque nigrantis
20Intexunt virga, bis sex fulgentis & auri,
Bisque decem stanni albentis, tresque inde dracones,
Tresque hinc cærulei adsurgunt colla ardua circum.
Qualis versicolor rutilat sub nubibus atris
Ab Jove portentum miseris mortalibus Iris.
25Deinde humeris ensem, clavis, auroque coruscum
Subligat, huic simili effulget vagina metallo,
Loraque distinctis retinent argentea bullis.
Tum clypeum assumpsit validum, varioque labore
Perfectum, corpusque viri simul omne tegentem
30Mole sub ingenti. Intexti stant orbibus orbes
Ære decem, cyano medius[3] niger eminet umbo,
Bis deni circum stanno ex candente refulgent.
Gorgonis hic monstrum, truculentaque lumina flammis,
Et Fuga, Terrorque, intortis magna ora chelydris
35Argento ex nitido lorum, & sinuata draconis
Tergula cærulei super. Huic curvatur in orbem
Tergeminum caput, & cervice exurgit ab una.
At capiti galeam induitur, cui vertice coni
Quatuor adsurgunt, clavis, cristaque trementi
40Insignem super. Hinc binas dextra arripit hastas,
Aere renidenteis, validas, queis ferrea cuspis
Igne micat multo, flammamque ad sidera jactat.
Ipsa Mycenaeo[4] Regi Tritonia Pallas,
Junoque plauserunt, strepitumque dedere per auras.
45Ad fossam tum quisque suos consistere currus,
Cornipedesque jubent, ipsi auro, armisque corusci
Hinc pedites, atque inde ruunt, magnoque tumultu
Arva boant, deinde ingenti clamore sequuntur
Turmæ equitum. Ecce autem visu mirabile monstrum.
50Namque Deum genitor sublimi ex æthere rorem
Sanguineum immisit, pugnæ, stragisque futuræ
Argumentum ingens. Heu corpora quanta virorum
Ille neci dabit, ac tristem demittet in Orcum!
At parte ex alia Teucros Priamejus Hector,
55Polydamasque urgent, & Diva matre creatus
Aeneas, numen veluti quem Troes honorant,
Tresque Antenoridae, Polybusque, & dius Agenor,
Atque Acamas juvenis Diis immortalibus ora,
Membraque persimilis. Primos at vertitur inter
60Priamides clypeo insignis, galeaque rubenti.
Ac veluti stellae[5] jubar exitiale comatae
Æthere nunc puro effulget, nunc condit opaca
Nube caput, sic Teucrorum prima agmina: moxque
Ultima perlustrans discursat Dardanus Hector
65Ære micans, totoque vomens[6] de corpore flammam.
Quale Jovis subitum vibratur ab æthere, fulgur,
Aegida quum quassans tonitru cava nubila rupit.
Adversique velut quondam per pinguia culta
Messores validi festinant viribus æquis
70Occursare sibi, sternunturque hordea sulcis,
Farrave flaventesque cadunt sub falce manipli,
Sic Teucrum manus, atque manus ruit impigra Achivum
Inque vicem cædunt, his nec fuga nota, nec illis,
Par furor, atque animi, tum sævi in monte lupi ceu
75Concurrunt, plauditque tuens Discordia dira;
Una etenim pugnæ intererat, reliqua æthere ab alto
Turba Deum, qua cuique domus per culmina Olympi
Martem adspectabant animis frendentibus, omne
Quod pater auxilium charis prohiberet Achivis,
80Aut dare Trojugenis; sed enim Saturnius aurea
Sede sedens procul imbelleis irasque, minasque
Calicolum temnit, celsoque ab culmine[7] Olympi
Iliacamque urbem spectat, Danaumque carinas,
Victriceis, victasque acies, splendentiaque æra.
85Et cœlo dum sacra dies crescebat, anhelis
Necdum Phoebus equis medium conscenderat axem,
Marte pari Danaique cadunt, Troesque vicissim;
Montibus ast altis quum grata opsonia fessus
Lignator parat, ingenti jam parte recisa
90Umbrosi nemoris, ventremque fatigat edendi
Ex longo collectus amor, hortantur Achæi
Sese omnes, vique ingenti Phrygia agmina rumpunt.
Ipse inter primos Agamemnon maximus ardet
Accinctus ferro, sternitque Bianora Regem,
95Cornipedumque simul domitorem sternit Oileum.
Hic curru ex alto in terram descenderat, hostem
Magnanimum invadens, hasta tamen ille ruentem
Percutit ad frontem, nec restitit ærea cassis
Perque ipsam vadit, commixtoque ora cerebra
100Fœdantur juveni, formosaque pectora nudos
Detracta hos tunica geminos in pulvere linquit.
Antiphus hic, Isusque olli stetit obvius, ambo
Priamide, nothus hic justa sed conjuge natus
Ille prior, regit Isus equos, sede Antiphus alta
105Bella ciet. Phrygiæ densis in saltibus Idae
Nactus oveis juxta Pelides maximus ambos
Ceperat, intextoque ligarat vimine quondam
Dein patri incolumeis dederat, pretioque redemptos.
Atrides Isum magna transverberat hasta
110Ad pectus mammam supra, ferit Antiphon ense
Juxta aurem, cadit exanimis, currumque relinquit.
Aureaque Atrides Agamemnon detrahit arma
Festinans, faciesque virum sibi nota recursat,
Namque olim ad naveis vinctos memorabat Achillei.
115Et celeris leo ceu cervæ tenebrosa per antra
Lactenteis foetus vorat horridus ore cruento,
Ossaque confringit (miserum) nec territa quicquam,
Ipsa audet mater, quercetaque densa pererrat,
Et nemus umbriferum, largus fluit undique sudor
120Interea, & tremulos quatit æger anhelitus artus,
Haud secus aufugiunt trepida formidine Teucri,
Nec potuit quisquam ab miseris avertere fatum
Pisandrum hinc contra, Hippolochumque ruebat Atrides
Antimachi geminam sobolem, qui in bella comanteis
125Impulerat Teucros, donis illectus, & auro
Idaei Paridis, Menelao reddere pulchram
Tyndaridem ut nollent verbis persuasor apertis.
Hos, inquam, geminos currumque, rotasque regenteis
Atrides capit; at manibus labuntur habenæ,
130Usque adeo trepidant; contra ut leo tendit Atrides.
Olli supplicibus Regem sic vocibus orant:
Atreo gnate, sine has animas, & præmia factis
Accipe digna tuis, ærisque, aurique talenta,
Et ferrum nitidum, longos congesta per annos,
135Qua genitor dabit Antimachus, miseratus utrumque
Si gnatum incolumem ad naveis servaris Achivas.
His frendentem animum dictis inflectere blandis
Conantur miseri; at blanda non voce precanteis
Excipit Atrides: Belli commercia vester
140Sustulit ista prius genitor, qui occidere Ulyssem,
Atridemque etiam Menelaum suaserit olim
Legatos Danaum Trojana ad litora vectos.
Nunc patris scelus infandum vos morte luetis.
Dixerat atque una transfossum pectora ferro
145Pisandrum deturbat equis, ruit ille supinus.
Hippolochum dein sternit humi, & cervice recisa
Ire sinit truncum veluti, & qua densior urget
Pugna virum ruit intrepidus, Regemque sequuta
Turba ruit Danaum fugienteis gramine toto
150Tum peditem pedites, equites eques usque fatigat,
Pulvereamque ciet nubem gravis ære sonoro
Ungula tellurem quassans; at magnus Atrides
Hortaturque suos, trepidisque acerrimus instat.
Ut vero in nemore ingenti quum flamma vagatur
155Ventorum hac: illac torquentum turbine mulco
Frondentes rami, & totis cum stirpibus arbor
Densa cadit, sic per campos cristata cadebant
Teucrorum capita Atridæ sub vindice ferro.
Eripedes & cqui vacuos sine pondere currus
160Raptabant strepitu horrisono, & cervicibus altis.
Vulturibus sed enim domini data præda jacebant,
Et gnatis dolor, & miseris uxoribus ingens.
Hectora sed procul a strepitu semoverat omni
Jupiter, ab telisque procul, pugnaque cruenta
165Diffugiunt turbatae acies, urbemque reposcunt
Ili Dardanidae terreno exaggere bustum
Qua jacet, & ramos patula expandit caprificus.
Palanteis sequitur clamans, atque urget Atrides,
Sanguineque, & nigro foedatus pulvere dextram.
170Ut Scæas ventum ad portas, fagumque comantem
Dardanidæ steterunt, properanteisque æquore tota
Exspectant socios, quibus indefessus Atrides
Instat adhuc, velut ille reducta in valle juvencas
Territat horrendum infrendens leo nocte sub alta
175Una omneis, fugiunt reliquæ, mors imminet uni
Dura tamen, validis quam dentibus ille trucidat,
Cervicem primum infringens, artusque trementeis,
Visceraque, & calidum rabido bibit ore cruorem.
Haud secus ante alios toto furit æquore campi
180Fervidus Atrides postremum quemque cruenta
Hasta, aut ense premens. Olli trepidantque, ruuntque,
Exanimesque rotis labuntur plurimi ab altis.
Jamque propinquabat muris, urbemque tenebat,
Quum Divum pater, atque hominum delapsus Olympo
185Idae multijugae sublimi in vertice sedit
Aureus, horrificamque armabant fulmina dextram.
Auratisque procul celerem vocat Irida pennis:
Iri, age, Priamidae nostra hæc mandata referto.
Dardaniis donec campis Agamemnona Regem
190Viderit irrumpentem acies, teloque furentem
Primores inter, sternentemque agmina ferro
Ipse pedem retrahat turmas hortatus in hostem,
Quum vero aut hasta domitus, volucrive sagitta
Conscendet currus, referetque ad litora gressum,
195Ingruat, audentem victoria certa sequetur
Ad naveis cursu donec pervenerit altas,
Phoebusque occiderit, sacra noxqne incubet umbra.
Hæc ait: illa jugis subito ab sublimibus Idæ
Ilion adproperat, qua Dardanus Hector anhelis
200Stabat equis, curruque procul sublimis in alto.
Diva viro patris exponit cælestia jussa,
Confestimque polum repetens volat ocyor Euro.
Continuo terram saltu petit impiger Hector,
Longa manu lato vibrans hastilia ferro,
205Hortaturque viros, primasque exsuscitat iras.
Convertere Phryges frontem, adversique resistunt,
Densantur Danai, & crudescunt prælia rursum.
Laudis amor primum raptat per gramina Atridem.
Dicite nunc, Muse, proles Jovis, obvius olli
210Quis prior aut Teucrum, aut sociorum ex agmine venit
Iphidamas Antenorides fortissimus heros.
Hunc avus in magnis nutriverat ædibus olim
Threjcia tellure procul, glebæque feraci,
Et pecudum, Cysses[8], cujus formosa Theano
215Gnata fuit; sed vix lapsis puerilibus annis
Florebant juveni prima lanugine male,
Delegit generum, gnatamque huic tradidit heros.
At linquens thalamos, vixque inceptos hymenaos
Grajorum adventum Iphidamas, famamque sequutus
220Bissenis ratibus Trojana in litora venit.
Percopis deinde in tuta statione relictis
Navibus, ipse pedes socium se adjunxerat urbi.
Ut prope constiterunt, hastam contorquet Atrides;
Sed diversa tamen liquidum secat aera longe.
225Iphidamas contra ruit, & qua baltheus infra
Thoracem effulget, ferratam dirigit hastam,
Impellitque manu valida, atque obtrudere certat.
Restiterunt sed enim conanti cingula multo
Argento solida, & cuspis, ceu plumbea, retro
230Flectitur; ast animis ingentibus acer Atrides
Correptum trahit ad sese, ac telum eripit hosti,
Ceu leo, tum jugulum gladio petit, æreus olli
Obrepit somnus, solvuntur frigore membra.
Heu miserande puer! Nec te pulcherrima conjux
235Deflevit, pressítve oculos, qui expertus amores
Vix primos, niveo solvisti e pectore zonam.
Cui dotem egregiam, taurorum ingentia centum
Corpora præstiteras, decies centena daturum
Pollicitus, pingueis & oveis, simasque capellas
240Quæ tibi Threicios tondebant prata per agros
Interea exultat conferta per agmina Grajum
Exuvias, atque arma ferens insignia ductor.
Ingemuit magno perculsus corda dolore
Fraterna de cæde Coon, Antenoris ille
245Gnatorum major, turbaque tegente repostus
Telum ex insidiis magno cum robore torquet,
Atque infra cubitum Regem ferit, ærea cuspis
Adversam meat in partem: neque segnior heros
Horruerat quanquam, pugna, campisque recedit.
250Adversumque Coona fremens longa irruit hasta.
Ille quidem turba e media Iphidamanta trahebat
Correptum pede festinans, Teucrumque vocabat
Ductorum primos: olli latus haurit apertum
Sub clypeo Atrides, gelidumque extendit in herba.
255Sic Antenoridae gemini pugnacis Atridae
Occubuere manu, & Cociti ivere sub undas.
Ille hasta, gladioque. furens, saxisque pererrat
Per cuneos, nec dum motum tardaverat omnem
Plaga recens, calidusque fluit de vulnere sanguis
260Ut stetit, ingentes Regem subjere dolores,
Parturiens quantis urgetur fœmina, quondam,
Quos sæve immisere Dex, Junonia proles
Quæ primæ præsunt nascentibus lithije,
Conscenditque rotas, & puppeis tendere ad altas
265Aurigam jubet, ac magna ciet agmina voce:
O flos Grajugenum, ab curvis arcete carinis
Exitium, me quandoquidem fata aspera totum
Decertare diem prohibent, & sternere Teucros.
Dixerat hæc, urge bijuges auriga comanteis
270Hique haud inviti accelerant, tum nimbus arena
Tollitur & spumis humescunt pectora canis
Urgentumque viam, Regemque in castra ferentum.
Hector ut Atridem cernit discedere campo
Trojanas, Lyciasque instigat voce cohorteis
275Nunc Troes, Lyciique manum, nunc, Dardana pubes
Ferte citi, fugit ille virum fortissimus; at me
Fata juvant, decus hoc nobis Saturnius ipse,
Hoc signum dederat, laudem non invidet Hector
Hanc vobis, ruite in Danaos. Sic ore loquutus
280Instauratque animos, velut: quum dentibus albis
Ille canes[9] aprum contra torvumve leonem
Instigans venator agit. Prima agmina ductor
Ipse regit, Marti similis, molemque, oculosque
Qualis ubi rapida æthereo venit axe procella,
285Et ferrugineum volvit mare vortice torto.
Tum quem postremum, quem primum straverit heros
Diva cane Assæum primo, Autonoumque, & Opiten,
Et Dolopem Clytiden, & Opheltion, atque Agelaum,
Aesymnumque, Orumque duces, & robore clarum
290Hipponoum, ingentemque virum sine nomine turbam.
Ceu quondam imbrifero Zephyrus quum turbine, toto
Nubila agit cælo, crebrique ad litora fluctus
Volvuntur tumido in ponto, tum spuma sub auras
Spargitur, & saxis allisa remurmurat unda,
295Priamidae ardentis ferro tot densa cadebant
Argivum capita ac miseris extrema fuisset
Illa dies, ratibusque cavis, nisi magnus Ulysses
Talibus adstantem urgeret Diomedea dictis:
Quid lenti hic agimus, Tydeo sate? Nunc opus armis.
300Huc ades. An puppeis nobis spectantibus Hector
Tradiderit flammis? Tydides talia contra:
Ecce adsum; sed non dextra defendier ulla
Classem posse, reor; Teucris victoria quando
Ab Jove missa favet, non tristibus illa Pelasgis.
305Dixit, Thymbræumque rotis deturbat ab altis
Ære gravi ad lævam percussum pectora mammam.
At Regis famulum Molionem sternit Ulysses.
Exorteisque viros pugnarum in pulvere linquunt.
Olli apri ut gemini properant, turbantque ruentes,
310Apri ceu gemini, incurvo qui dente Molossos
Toto agitant nemore. Ast acies respirat Achivum
Interea, sistuntque fugam: cadit Amphius acer
Tydidæ ferro, atque armis insignis Adrastus,
Quos revocare Merops genitor sæva arma frementeis
315Artibus haud ullis potuit Percosius augur.
Obstiterunt, juvenes nimirum in bella vocabant
Tristesque Eumenides, & ineluctabile fatum.
Tydides domitos fulgentibus exuit armis.
Hippodamusque cadit, cadit atque Hipirochus ingens
320Oppugnante Ithaco, Martisque hinc inde laborem
Ab summa æquavit despectans Jupiter Ida.
Sternuntur, sternuntque pares, tum Pæone natus
Tydidæ intorta procumbit Agastrophus hasta.
Forte pedes (namque & bijuges, currusque tenebant
325Inde procul famuli) primores inter obibat
Bellantum turmas, donec Diomedis acuto
Effudit sub telo animam, lucemque reliquit.
Talia prospiciens in pugnam Dardanus Hector
Cum clamore ruit, sequitur Trojana juventus.
330Horruit adspectans Tydides, istaque rursus
In nos pestis, ait, galeatus volvitur Hector;
Sed stemus, Laertiade, obstemusque ruenti.
Sic loquitur, stridensque manu simul evolat hasta;
Et galeam venit in summam; verum ære repulsum
335Æs resonat, neque Priamida de corpore strinxit.
Ipse viro galeam ingentem nam Phoebus Apollo,
Ac triplicem dederat: retro Priamejus heros
Vertitur actutum, turbaque tegente recedit,
Labitur inque genu, caligoque lumina circum
340Fusa tegit; Tydeoque satus jam qua impetus hastam
Detulerat, per densa virum ruit agmina, ferrum
Devulsurus humo, & pugnam rediturus in acrem,
Quum subitus membris rediit vigor, inque coruscum
Priamides currum salit, ac subducitur hosti.
345Tydides tali properantem est voce sequutus:
Bis jam fata fuga vitasti, perfide, bisque
Instanti eripuit latho te Phoebus Apollo
Quem supplex in vota vocas ruiturus in arma:
Forte alias tamen haud fugies, si dexter Olympo
350Et mihi pugnanti Deus est: nunc æquore toto,
Quos potero, sternam ferro. Sic fatur, & arma
Pæonidæ vesteisque rapit spolia ampla jacentis.
Forte procul stabat prisco de more columna.
Alta, ingens, vetus ad Regis sublata sepulchrum
355Ili Dardanidae: hac tectus Diomedea contra
Tyndaridis raptor curvos sinuaverat arcus.
Fortis Agastrophei galeam, clypeumque trahebat
Ille gravem, & vario insignem thoraca labore.
At Paris incurvosque arcus, nervumque retraxit.
360Nec volat incassum dextra exitialis arundo,
Sed venit in medium dextri pedis, actaque supra
Transversum meat, immotumque affigit arena.
Illicet e latebris in apertum desilit æquor
Subridens Paris, & tumido hæc de gutture jactat:
365At non cassa manu, aut tenueis diversa per auras
Cuspis iit, penitusque utinam per viscera ferrum
Egissem tibi quem metuit Trojana juventus,
Caprarum veluti truculentum turba leonem
Talia jactanti, Tydei sic filius inquit:
370Huc, huc, ista mihi propius cane, bellule, adulter,
Semivir[10], haud etenim quicquam pulcherrima prosint
Arma tibi, teretesque arcus, volucresque sagittae.
I, nunc perstrictæ jacta te vulnere plantae,
Quantum vel pueri fieret, tenuive puellæ
375Mollis acu at non illa metum, non illa dolares
Tela ferunt crudos, quæ imbellis dextera torsit;
Sed mea non unquam sine cæde, aut sanguine multo
Impetit hasta viros, defletque miserrima conjux
Purpureas laniata genas, orbataque proles.
380Interea madida miser in tellure putrescit,
Gratior alitibus, quam mollibus ille puellis.
Talia dum fatur, propius stetit obvius ipsi
Neritius ductor[11], telumque ab vulnere traxit.
Tum vero ingenti correptus membra dolore
385Conscendit currum, & naveis contendit in altas.
Unus erat super in campis Laertius heros
Ductorum ex numero, reliqui nam tuta tenebant
Castra fuga, hæcque animi incertus secum ipse volutat:
Hem quid agam? Turbam fugienti dedecus ingens
390Imminet; at certum exitium, fatumque manenti.
Namque duces Divum genitor deterruit omneis,
Inque fugam vertit. Verum hæc quid mente revolvo?
Ignavi fugiant; fortem decet agmina contra
Stare virum, & ferro impetere, aut occumbere ferro.
395Talia dum versat, pubes clypeata repente
Dardanidum ingruerat, mediumque incluserat hostem.
Atque aprum veluti juvenum quum turba fatigat,
Visque canum: nemore umbroso, dumisque relictis
Ille ruit, niveis infrendent dentibus ora.
400Circum olli jaculis, tutisque latratibus instant,
Horrentemque urgent licet, atque immane frementem,
Sic Teucrum glomerata phalanx circumstat Ulyssem.
Ille furens tamen ingentem consurgit in hastam,
Atque humerum supra percussum Dejopitem,
405Deinde Thoona premit, cadit Eunomus, & cadit acer
Chersidamas. Olli bijugos dum deserít altos
Orbe sub ingenti clypei subit ilia ferrum,
Telluremque manu, volvens se in pulvere prensat.
Dein Soci fratrem fulgenti cuspide cædit
410Hippasidem Charopem, frater cui territus, amens
Accurrit laturus opem, sicque ore profatur:
O Laertiade, gemino aut jactabere lætho
Hippasidum fratrum, exuviisque ab corpore raptis,
Condignasve lues fratris pro funere pœnas
415Hac domitus dextra. Simul hæc, simul evolat hasta;
Perque moras tripliceis clypei, & thoracis ahena
Septa meat; non ima tamen per viscera ferrum
Ire sinit Pallas, costasque abradit Ulyssi
Extremamque trahit pellem; nec territus ille
420Ut sibi læthalem nequaquam agnoverat ictum
Restitit, atque hostem dictis perstringit acerbis:
Imbellis, tibi nunc, tibi tristia fata parantur.
Obtinuisti equidem ab campis avertere Ulyssem.
Manibus hoc referes, dabis occisus decus ingens
425Nam mihi, Plutonique animam. Sic turbidus infit,
Et ruit, ille dato torsit vestigia tergo
Adproperans; per dorsa tamen fugientis, & altos
Es humeros medium venit, & cava pectora rumpit,
Insonuitque cadens: moribundo insultat Ulysses:
430Isthic nunc[12], ignave, jace, non te optima mater
Condet humi, pius aut genitor, vel lumina claudent.
Alitibus linquere feris, qui viscera circum
Plaudentum volitent pennarum verbere crebro.
Hæc inquit, telumque manu simul extrahit, ingens
435Tum dolor, & largus sequitur de vulnere sanguis.
Teucri ubi manantem ducis adspexere cruorem
Funduntur subito circum: retro ille recessit
Ter socia arma vocans, pollebat pectore quantum,
Ter vocem ingentem sensit Menelaus Atrides,
440Adstantemque monens Ajacem, his vocibus infit:
O bone, ter nostras pervenit clamor ad aureis
Magnanimi Laertiada, tanquam omnis in unum
Teucrum turba ruat: properemus, opemque feramus
Oppresso. Quid enim melius? Næ maxima nostro
445Hæc jactura fuat generi, si magnus Ulysses
Dardaniis caderet telis. Sic deinde loquutus
Antevolat, sequiturque virum Salaminius Ajax.
Ut ventum, magna adspectant stipante caterva
Conclusum Laertiadem, atque ut montibus altis
450Quum rabidi coiere lupi circum ardua cervum
Cornua tollentem, jacta quem forte sagitta
Pastor agens telis nemora inter frondea fixit.
Ille quidem dum genua valent, & vulnere sanguís
It calidus, juga densa fuga, saltusque peragrat,
455Tandem victus humi jacet, ac vis saeva luporum
Insultat fesso, laniantque, vorantque jacentem.
Tum si fors fulvum descendere monte leonem
Adspiciunt, trepidi aufugiunt, prædamque relinquunt,
Vescitur ille tamen, fortem sic propter Ulyssem
460Stant densi Phryges & numero, & virtute potentes.
Ille ruit contra tamen, & vim viribus exit[13].
Adstitit huic Ajax, & magnæ turris ad instar
Prætendit clypeum, tum vero hinc inde per agros
Diffugiunt celeres Teucri. Menelaus Ulyssem
465Correptum trahit ex turba, currumque rotasque
Dum properant famuli; ast Ajax petit ense Doriclum,
Patre nothum Priamo, dein Pandocon, atque Pylartem,
Lysandrum, Pyrasumque, Jovis velut imbribus auctus
Fertur in arva ruens montano ab culmine torrens,
470Et larices, totasque rapit cum stirpibus ornos
In mare purpureum, flavamque ejectat arenam.
Sic Phrygias agitat turmas Telamonius heros
Cornipedes, sternensque viros. At Trojus Hector
Inde procul læva pugnarum in parte, Scamandri
475Ad ripam furit interea, & galeata cadebant
Grajorum capita, ac Teucrum; ferit æthera clamor
Idomenea ducem circum, Neleoque creatum
Nestora, Grajugenumque globos ingentibus ausis,
Atque hasta, & vi magnorum premit Hector equorum.
480Nec finis pugnæ fuit ulla, Machaona donec
Tyndaridis conjux, prædoque tricuspide telo
Dextrum humerum subter percussum exegit arena.
At Danaos timor angebat, ne forte ruentes
Urgerentque virum Teucri, premerentque dolentem.
485Nestora tunc magnum adloquitur sic Gnossius heros.
Chare senex, currum conscende, Machaona telis
Subtrahe Dardanidum, tecumque in castra referto:
Unus enim bello pro millibus ille virorum
Censendus, quo non quisquam præstantior orbe
490Vellere tela manu, succosque adhibere salubreis.
Hæc loquitur, pictosque senex, unaque Machaon
Conscendunt currus, laxisque feruntur habenis.
Cebriones magno misceri murmure campum
Dardanidum cernens tali monet Hectora voce:
495Quid nos extrema pugnarum in parte moramur?
Nonne vides quanto bijuges, aciesque tumultu
Turbat agens procul hinc Troum Telamonius Ajax?
(Nam neque me aut humeri, clypeive fefellerit orbis[14].)
Quin ruimus cursu hac celeri, peditumque, equitumque
500Nimbus ubi, & fuso crudescunt sanguine pugnæ?
Audin consurgens quantus ferit aera clamor?
Sic effatus, equum resonanti terga flagello
Verberat, exiliere altum, currumque volucrem
Per medias Troumque acies, Danaumque ferebant,
505MembraqueV. 505. Membraque. Locum hunc adumbravit Virgilius in 12. ubi Turnus equos
Fumantejs sudore quatit, miserabile cæsis
Hostibus insultans, spargit rapida ungula rores
Sanguineos, mixtaque cruor calcatur arena. trunca virum, & prostrata cadavera campo
Calcantur toto, sedesque, orbesque rotarum
Sanguine foedantur (miserandum) atque ære sonoro
Quadrupedum putreis spargit rapida ungula rores.
Priamides turbare globos spe fervidus ardet;
510Ajacem sed enim satagit vitare ruentem.
Ergo hasta, & gladio, vastisque molaribus instans
Jamque hac, jamque illac reliquos urgebat Achivos.
Jupiter at subita Ajacem formidine terret,
Et stetit attonitus, clypeumque in terga retorsit,
515Crebraque respectans incessu lentus abibat.
Atque boum veluti circum stabula alta frementem
Pastoresque, canesque abigunt sub nocte leonem
Pervigiles, jamque huc rabidus, jamque irruit illuc,
Urget enim vesana fames, verum undique telis
520Impetitur crebris, facibusque horrentia donec
Tesqua petit frendens prima sub luce diei,
Sic invitus abit campo Telamonius heros
Exitium veritus classis, gentisque ruinam.
Ut vero ingressum[15] pueri sata pinguia quondam
525Lentum urgent asinum, plures cui in tergore fustes
Fracti olim; ille altam segetem, tondetque, trahitque.
Illi instant baculis sed vis nil proficit ægra
Vixque ipsum expellunt postquam saturatus abunde est,
Sic Telamoniadem Troes, sociique sequuntur,
530Arcus & clypei crebris sonat ictibus umbo.
Ille haud mentis inops, interdum pectora in hostem,
Convertitque gradum retro, furiamque coercet
Trojanorum equitum, mox sese ad litora vertit,
Et coeptum molitur iter, neque tendere quemquam
535Teucrorum sinit ad naveis. Troumque, & Achivum
Stat medius, saevitque furens, terretque sequenteis.
Missilium pars ab clypei sonat aere repulsa,
Pars ipso in clypeo, pars magno ab corpore longe
Lassa resedit humi, hostilis sitibunda cruoris.
540Ajacem procul adspectans sed Evaemone natus
Oppressum jaculis, magnam consurgit in hastam,
Phausiademque petit Apisaona, figitur alte,
Hepar & in medium hostilem bibit acta cruorem
Advolat Eurypilus, praedaeque accensus amor
545Dum vesteis, atque arma rapit, subeunte sagitta
Percutitur femur ad dextrum: pulcherrimus arcu
Miserat hanc Paris: infixum stat arundine fracta
Telum intra, & magno torquentur membra dolore.
Tum retro ad socios cessit fata ultima vitans,
550Et magna Danaos instigat voce per agros:
Irruite, o Danai, & tenui ab discrimine laethi
Eripite Ajacem: vix non jacet obrutus Heros
Dardanidum telis, evasurum nec opinor
Horrisona incolumem pugna. Vos sistite contra,
555Atque virum numero obstantem defendite iniquo.
Hxc inquit, densantque acies, & scuta reclinant
Ocyus Argivi, & properant sublimibus lustis.
Obvius his Ajax venit, & conversus in hostem
Ora refert, turba exuItans jam tutus amica.
560Talia sese inter, velut ardens flamma, furebant.
Interea accelerans, ducensque Machaona Nestor
Fumanteis agitabat equas, Neleja dona ,
Agnovitque procul cernens Pelejus heros
Puppe sedens celsa, extremique ad litoris oram,
565Unde fugam spectat tristem, Danaumque.laborem.
Dein socium inclamat Patroclum, subito adstitit heros
Ora Deo similis Marti, (misero inde futuri
Prima mali labes) diumque adfatur Achillem:
Gnate Dea, quianam trepida me voce vocasti?
570Quidve jubes? olli Pelides talia fatur:
Chare Menoetiade mea nunc spectabis Achivos
Amplexos genua, & geminas mihi tendere palmas,
Namque mali haud toleranda viros vis urget ubique.
Nunc i, Nelidemque roga quem forte dolentem
575Abduxit pugna? similis molemque, humerosque
Namque Aesclapiadæ visus mihi, nec tamen ora
Adspectare viri licuit, præterque volantes
Effugere aciem bijuges. Sic fatur Achilles.
Patroclus at paret jussis, puppemque relinquit.
580Nestoris interea ad navem jam ductor uterque
Venerat, eque rotis in terram exscenderat almam.
Solvit equos subito Eurymedon auriga madenteis:
Olli autem leneis captantes litoris auras
Siccabant madidas vesteis, corpusque levabant.
585Deinde introgressi depicta sedilia complent,
Atque viris potum miscet formosa Hecamede,
Quam Tenedo eversa Pelidæ robore Achillis,
Arfinoi prolem egregiam gens inclyta Grajum
Nelidae dederat, præstabat mente sagaci
590Namque senex Danaos inter Regesque, ducesque:
Illa quidem cyano primum, pedibusque coruscis
Insternit mensam, tum grata opsonia Bacho,
Cæpam, melque recens, niveæ floremque farinæ
Lancibus expromit nitidis, crateraque magnum,
595Ipse domo senior, clavis quem duxerat aureis
Insignem geminus crateri fundus, & ansæ
Quatuor, at binæ circum stant quamque columbæ
Fulvo auro solidæ haud facile quis tollere mensa
Auderet plenum; sullo tamen ille labore
600Tollebat senior. Roseo hic pulcherrima vultu
Pramnia vina super caprinum femina caseum
Erasum adjungit miscens, albamque farinam.
Ut potu compressa sitis, sermonibus olli
Mulcebant animum variis, curasque levabant,
605Quum Patroclus stetit ante foreis; at sede relicta
Obvius egreditur senior, dextramque prehendit,
Introrsumque agit, & propius considere jussit.
Abnuit at Patroclus, tali ac sermone profatur:
Non, non ista quidem patitur solatia tempus
610Ille moræ impatiens quam sit, bene nostis, Achilles,
Qui me quæsitum huc misit quem vulnere, Nestor
Mærentem adveheres: agnosco Machaona Regem
Et video, satis est, redeam, jam forte morosum,
(Lentus scilicet acides) tardumque vocarit.
615Illa Menoetiades, contra cui talia Nestor:
Cur tamen afflictos tantum miseratur Achivos
Pelides Nescit quanto tentoria luctu
Miscentur Danaum? Tydeo satus ipse sagitta
Percussus dolet, est Ithacus percussus Ulysses,
620Eurypilusque etiam, & gentis regnator Atrides,
Et nuper mecum abductus de cæde Machaon:
Nec tamen immitem tot tristia funera tangunt.
Nonne datum satis est odiís? Velit ipse carinas
Cernere fumanteis, Danaumque hæc litora fusis
625Strata cadaveribus? Pollerem robore quantum[16],
Quum melior vireis[17] sanguis dabat, atque juventæ
His habilis membris inerat vigor, Itymoneum,
Quum bello Eleos inter, Pyliosque suborto,
Stravit Hypirochidem manus hæc. Olli Elide in alta
630Tectum erat, ingentes & opes: hoc funere rapto
Agrestum fugere acies, nos moenia versus
Prædam agimus magnam, immensam, præstantia centum,
Et quinquaginta flavarum corpora equarum,
Pluribus & pulli suberant, tum quinquaginta
635Cornutorum armenta boum, totidemque bidentum,
Caprarumque greges totidem, pecorisque suilli.
Nocturnique Pylum ingredimur, gaudetque tuendo
Neleus, & primo Martem adspirasse labori
Miratur juvenis gnati. Vixque æthere ab alto
640Punicels invecta rotis Aurora refulsit
Convenere viri præconum voce vocati
Debita queis multos fuerant dilata per annos
Elida per pinguem fraude, aut vi gentis Epeæ.
Ex quo tot luxere malis Neleja regna,
645Haud numero metuenda virum, namque Herculis olim
Flos juvenum ferro occiderat: Bissena parenti
Progenies Neleo fuerat vix ipse relictus,
At reliqui interiere omnes sub Marte cruento.
Cladibus assiduis hinc nos, hinc semper Epei
650Vexabant elati animis, urbeisque premebant.
Ergo datis, leges ut cuique, & jura favebant
Judicibus, præda cives potiuntur opima,
Armentumque boum genitor, lectasque bidenteis
Ter centum exemit Neleus, oviumque magistros[18]
655Elida nam missos quondam currusque coruscos
Victores & equos quatuor (victoribus autem
Præmia propositi tripodes) Rex ipse virorum
Augias tenuit, vacuosque, & honore carenteis
Miserat aurigas. Iratus talia Neleus
660Legerat hæc sibi; nec Pyllis, quæ debita cuique
Pars fraudata tamen, totam tum rite per urbem
Sacra Deum læti ingenti celebramus honore.
Tertia vix magnas lustrabat lampade terras
Orta dies, peditumque omneis, equitumque cohortes
665Ingruerant, geminique Moliones ære corusci,
Jmberbes pueri, nec pugnarum arte periti.
Urbs Thryoessa fuit gelidi sub vertice montis
Alpheum ad fluvium[19], & regni ad confinia longe.
Hanc acies steterant circum, valloque premebant
670Nuntia sed Pyliis descendit Pallas Olympo,
Accenditque animos totam nocturna per urbem
Jam satis armorum cupidos, iraque tumenteis
At genitor (nec enim belli, Martisque peritum
Credebat satis) arma mihi, currusque negavit.
675Verum equites inter Pylios me fama ferebat
Insignem, peditem quanquam, sic namque Minerva
Egerat in pugnam, quaque altam propter Arenem,
In mare purpureum[20] Miniejus influit amnis,
Surgentem Auroram, reliquasque ex urbe catervas
680Expectabamus. Toto deinde agmine ad undam
Venimus Alphei, medio Sol stabat Olympo.
Sacra Jovi hic agimus magno, atque in vota vocamus,
Taurumque Alpheo, taurum tibi, Rector aquarum,
Indomitamque[21] bovem mactamus rite Minervæ.
685Dein vireis alimus victu, fusique per herbam,
Quisque suis somno domitus super incubat armis
Fluminis ad ripam. Muros hæc inter Epei
Cingebant validaque urbem obsidione premebant.
Verum ingens restabat opus Mavortis acerbi.
690Vix etenim roseo Inx aurea fulserat ortu,
Irruimus subiti auspiciis Jovis, atque Minerve,
Conserimusque manum. Pyliorum ex agmine denso
Primus ego, magnumque armis, & stirpe superbum
Mulion occidi: flavam Rex huic Agamedem
695Augias gnatam dederat, cui nota potestas
Herbarum, quotquot toto nascuntur in orbe;
At non illa virum[22] percussum cuspide ahena,
Labentem aut potuit revocare in luminis auras.
Victor ego, curruque alto, bigisque potitus
700Ductores inter miscebam proelia primos.
Attoniti sed enim hac illac per gramina Epei
Arripuere fugam, præstantem ut robore lapsum
Ductorem videre equitum; sed turbinis atri
More furens ego quinquaginta ære coruscos
705Accepi currus: bini per quemque sedebant,
Telluremque duces petierunt ore cruento
Hac domiti dextra, puerosque Molionas ambos
Sors eadem premeret, tectos caligine densa
Neptunus nisi quærentis subduceret armis.
710Ab Jove sic Pyliis ingens victoria cessit,
Perque agros stratos clypeis pulchra arma legentes,
Sternentesque viros telis instamus, & hasta,
Buprasium donec ventum, camposque feraceis,
Oleniasque arceis, & Alesion, arva Colones
715Nunc dicta, extremumque virum hic sub Tartara misi,
Nam reditum Pallas jussis ingentibus urget.
Ergo Pylum retro turmæ vertuntur Achivum,
Atque Jovi ex Superis; grates at Nestori agebant
Terrigenas inter. Duro in certamine Martis
720Talis eram quondam; at solus virtute fruetur
Ipse sua Thetidis gnatus, serumque dolebit[23]
Agminibus stratis Danaum, exustisque carinis.
Tu tamen, o dilecte, Patris reminiscere dicta,
Quum Phtia ex pingui socium te misit Atridae.
725Nam Laertiades & ego in penetralibus altis
Magnanimi herois sermonem audivimus omnem
Agmina cogentes pinguem per Achaida quando
Æacidae Pelei ad magnas pervenimus ædeis.
Hic te, Pelidem, fortemque Menation intus
735Vidimus ille Jovi mactabat rite juvencam,
Pinguiaque exta senex Peleus adolebat ad aras
Aulai in medio, flammisque ardentibus aurea
Effundens patera nigrum libabat Jachum.
Vestibulum ante ipsum nobis occurrit Achilles
735Induxitque manu, jussitque accumbere mensis
Sacrati hospitii solito dignatus honore.
Postquam epulis extincta fames, hortabar Atridae
Vos ego signa sequi, cupidisque, & in arma paratis
Suadebam facile; at gnato tunc magnus Achilli
740Jussa dabat Peleus, famamque extendere factis,
Et reliquis præstare manu; tibi talia prudens
Actorides: Genere, atque armis quid majus Achille?
Tu natu sed enim major, molleisque memento[24]
Explorare aditus, monitisque hunc flectere blandis.
745Hæc genitor quondam, quorum oblivisceris, at nunc
Tale refer, si forte animum, atque ferocia dictis
Corda, volente Deo, commoveris, optima namque
Charorum monita; at matris si arcana morantur
Jussa Deæ, Jovis aut terrent oracula mentem,
750Te mittat saltem in pugnas, Dolopumque sequatur,
Mirmidonumque manus, prostratis rebus Achivum
Fors lucem attuleris quandam, simul ipsius arma
Indue: Pelidæ falsa sub imagine Teucros
Deceptos forte ab ratibus, muroque repelles,
755Respirentque acies Danaum, dispendia quanquam
Vix patitur bellum, exiguumque in Marte levamen
Defessosque hosteis solo clamore fugabit
Turba recens procul ab castris, & litore in urbem.
Sic fatur, movitque animos, & concitus heros
760Evolat acidæ magna ad tentoria Achillis.
Vix Laertiadæ ad puppem pervenerat altam,
Clarus Evæmonides gressum tardante sagitta
Obvius Eurypilus venit: olli ab corpore toto
It sudor, tumidoque fluit de vulnere sanguis;
765Mens tamen haud turbata viro. Miseratus euntem
Infremuit Patroclus, verbisque volucribus infit:
Ab miseri Danaum proceres, stirps inclyta Regum,
Siccine sede procul patria Simoentis ad undam
Ora canum fuerant vestro pascenda cruore?
770Quid tamen, Eurypile? Immanem gens Hectora Grajum
Sustinet? An domiti toto sternuntur in agro?
Sic adfatur, Evæmonides cui talibus heros:
Nulla, Menoetiade, vis jam auxilietur Achivis:
Præsidiumve, cadent miseri sub puppibus altis
775Pugnantum quotquot fortissima robora, telis
Teucrorum cecidere, Phrygum vis undique crescit.
Tu me duc, precor, ad naveis, hocque exime ferrum
Infixum femori, tepida nigrumque cruorem
Ablue, Paeoniasque herbas[25], succosque salubreis
780Sparge manu, docuisse ferunt quæ plurima Achillem
Tete olim ast ipsum Chiron justissimus unus
Magnorum docuit de semine Centaurorum.
Namque Esclapiada Podalyrius atque Machaon,
Iste jacet mærens, alienæque indigus artis,
785Pugnat adhuc alter campo, sudatque sub armis.
Qui tamen hæc inquit Patroclus, nam Nestor adire
Me jubet Æacidem, atque olli mandata referre.
Sed neque te tamen afflictum, mittamque dolentem.
Dixerat, atque sinu complexum heroa ferebat
790Ingentem ad naveis: properant famuli, atque bovinas
Insternunt pelleis, & languida membra reclinant.
Solicitatque femur ferro, ac de vulnere telum
Extrahit, ac tumidam tepida plagam abluit unda,
Contusamque manu radicem immittit amaram
795Sopitusque dolor, calidi stetit unda cruoris,
Notae
[recensere]- ↑ V. 13. Atrides. Diomedes in quinte libro regnat. Agamemnon in hoc 11. Ajax infra in 13. Achilles ab 18, quem juxta reliqui duces silere, et latere videntur.
- ↑ V. 16. Cinyras. Duos hujus nominis fuisse memoriæ est proditum. Hic Cypri Rex fuit, unde ea insula Cinyrea dicitur a Lucano Pharsaliae lib. 8.
- ↑ V. 31. Cyano medius. Cyanus proprie est species caelestis coloris; sed quænam fuerit huic colori subiecta materies in dubio est. Chalybem ipsum crediderim, cui cæruleus ille, subnigriorque color superinduitur, de quo infra etiam in Achyllis clypeo.
- ↑ V. 43. Ipsa Mycenaeo. Regem maximum honore afficientes, & honorem populorum, atque studium conciliantes.
- ↑ V. 61. Ac veluti stellae. Quid simile supra de Diomede, & Pallade, ubi Virgilii locum consonantem adnotavimus.
- ↑ V. 65. Totoque vomens. Quod Virgilius de Turno in II.
Tota decurrens aureus arce,
& alibi saepe. - ↑ V. 82. Celsoque ab culmine. Similis imago illa Virgiliana:
Terras unde arduus omneis
Castraque Dardanidum spectat, populosque Latinos. - ↑ V. 214. Et pecudum, Cysses. Communis est Virgilianorum interpretum opinio Cyssem hunc eundem esse, ac Dymantem, Hecubae patrem, quod Virgilius Hecubam Aen. 1, & 2. Cysseidem appellaverit. At Homerus Theano semper Cysseidem, Hecubam nunquam ita appellavit, immo Cyssem a Dymante aperte distinguit. Primum enim in Thracia, secundum in Phrygia regnasse asserit. Sed de hoc fortasse alibi.
- ↑ V. 281. Ille canes. Ille in comparationibus Latinis frequenter abundat, quod in Virgilio observavit Cerda, & Ruaeus in 1.
Ac velut ille canum morsu de montibus altis
Actus aper &c. - ↑ V. 371. Semivir. Simili contumelia Turnus apud Maronem Aeneam afficit: da sternere corpus ... Semiviri Phrygis in 12, & in 4. cum semiviro comitatu. Vide ibi interpretes.
- ↑ V. 383. Neritius ductor. Ita dictus Ulysses ab insula Nerito quæ ipsius parebat imperio, de qua Virg. in 3. & Neritos ardua saxis, aut potius a Nerito Ithacae monte, de quo Homerus, unde Neritium Ulyssem appellarunt Ovidius, & Silius Italicus lib. <?>.
- ↑ V. 430. Isthic nunc. Hinc illa Æneæ ad Tarquirum in 1.
Isthic nunc, metuende jace, non te &c.
Aliribus linquere feris, aut gurgite mersum
Unda feret. - ↑ V. 461. Et vim viribus exit. Loquutio Virgiliana in 11. Eodem quoque verbo activorum more utitur summus Poeta in 5. ubi de Entello:
Corpore tela modo, atque oculis vigilantibus exit. - ↑ V. 498. Clypeive fefellerit orbis. Quem turris ad instar esse supra dixerat, talemque ut ipsum Achillem non dedeceret, ut infra lib. 17.
- ↑ V. 524. Ut vero ingressum. Quid de hac similitudine sentiant alii diximus supra in præfatione. Aptissima certe est Ajacis genio, ac robori explicando.
- ↑ V. 625. Pollerem robore quantum. Transit ad semet more solito.
- ↑ V. 626. Quum melior vireis. Loquutio Maroniana ore Entelli senis Aeneidos libro quinto.
- ↑ V. 654. Oviumque magistros, Cuicumque rei præpositos magistros appellavit Virgilius, unde de pastoribus
Idem amor exitium est pecori, pecorisque magistro,
Et de navis gubernatore:
primusque magister
Volvitur in caput ...
atque alibi sæpe. - ↑ V. 668. Alpheum ad fluvium. De hoc Peloponnesi fluvio diximus ad 1. Alexandriados.
- ↑ V. 678. In mare purpureum. Epitheton Virgilianum ab Homero desumptum. Versus autem pene Virgilianus ubi de Eridano, aut Pado:
In mare purpureum violentior influit amnis. - ↑ V. 684. Indomitamque, quod supra cui cervix non trita jugo.
- ↑ V. 697. At non illa virum. Quod Virgilius ad Umbronem transtulit in 7.
At non Dardaniae medicari cuspidis ictum
Evaluit, neque eum juvere in vulnera cantus
Somniferi, & Marsis quæsite in montibus herbæ. - ↑ V. 721. Serumque dolebis. Adiectivum pro adverbio positum more Homerico quem Virgilius sæpius imitatur, ut sera comantem Narcissum, & alibi.
- ↑ V. 743. Molleisque memento. Id est observare tempora, quibus facilis ad illum sit accessus, quod maxime curandum iis qui cum Regibus, & cum hominibus truculentis, pronisque ad iram versantur. Loquutio Virgiliana est in 4.
Sola viri molleis aditus, & tempora noras. - ↑ V. 779. Paeoniasque herbas. Paeon Deorum Medicus de quo supra lib. 5. Hinc Virgilius: Paeonium in morem lib. 12.
| Liber X |
Liber XI |