 Liber XVIII |
Liber XX  |
LIBER UNDEVIGESIMUS
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Armis acceptis Achilles Græcorum coetum cogit, ira renuntiat, donaque sibi ab Agamemnone promissa accipit. Cæteris Vlyssis hortatu cibum capientibus ipse abstinens armatur, exercitumque in pralium educit. Alter equorum ei interitum vaticinatur, quem increpat, & in hostem ruit.
Jamque caput pelago attollens, lucemque serenam.
Puniceis invecta rotis Aurora rubebat,
Divaque Pelidæ ad puppem pervenerat altam
Affus que Menatiada,atque infanda gementem
5Hunc reperit magna medium stipante caterva
Morentum comitum Thetis improvisa repente
Adstitit, & blandis demulcet pectora dictis:
Quid juvat, o gnate, assiduo tabescere luctu?
Hunc sinito, invitus quanquam; sic numina Divum,
10Sic Parce voluere, mea nunc accipe cura
Perfecta arma tibi Vulcania, splendida, nulli
Terrigenum concessa unquam. Sic fatur, & arma
Deponit gnato coram: insonuere metalla
Horrendum pulsa, at socii obstupuere paventes.
15Arripiuntque fugam trepidi, neque tollere vultus
Andebant contra; stetit imperferritus heros,
Atque animum major subiit furor: ignea torvis
Lumina fulgebant flammis, gaudetque tuendo.
Interea, atque oculos tacitus per singula volvit
20Dein tali adfatur dilectam voce parentem:
Humanæ non artis opus, dignumque profecto,
Parque Deo, dilecta parens: armabor in acreís
Jam pugnas equidem; sed enim me cura remordet
Ne exanimum corpus, ferroque inflicta recenti
25Vulnera putrescant. Pelei sic filius inquit,
Quem contra Thetis hæc niveis pulcherrima plantis;
Exue, gnate, metum, pone hanc de pectore curam,
Ipsa adero, nec membra modis violarier ullis
Permittam, aut sanie, & nigro putrescere tabo.
30Quin solidum quamvis fuerint inhumata per annum
Incorrupta dabo, atque etiam servanda per ævum
Molliaque, & nihil humanis debentia curis.
Tu propera, & ducibus Danaum, cœtuque coacto
Atridem magnum adloquere, atque in fœdera junge,
35Irasque, & veteres animo depone furores,
Irrueque in pugnam immortalibus asper in armis.
Dixit, & insolito perfudit robore membra.
Perque cavas nareis Patroclo, perque ora jacenti
Purpureum nectar, succosque instillat odoros
40Ambrosiæ, foret ut tabo inviolabile corpus
Interea magnus cursabat litora Achilles
Horrendum inclamans, proceresque ciebat Achivos:
Ut vocem sensere procul, subito omnis in unum
Turba coit, quique ad naveis subsistere custos,
45Quique gubernator solitus, dapiumque magistri;
Et queis cura penum instruere, in certamina rursas
Intermissa diu rueret quum sævus Achilles.
Ergo omneis idem ardor agit, quin vulnere tardi
Tydides etiam, & fortis festinat Ulysses,
50Nixus uterque hasta, pugnaque insignis uterque;
Ordinibusque sedent primis; at magnus Atrides
Ductorum ex numero sese postremus agebat
Vulnus habens, nam pugnantem percusserat olim
Ære Coon Antenorides, ferroque corusco.
55Utque omnes aderant Danai, progressus Achilles
Constitit in mediis, fuditque has pectore voces:
Maxime Grajugenum, venisse in fœdera dudum
Amborum intererat, postquam exitialis utrique
Incidit ira animo pulchram Briseida propter.
60Illa utinam infensa telis confixa Dianæ
Occubuisset apud naveis, Lyrnessia quando
Vastabam regna, & campos populabar opimos
Non tot Grajugenæ Teucrorum ultricibus armis
Arva momordissent domiti. Exultaveris Hector,
65Tuque, Phrygesque tui; at Danaos reor omne per ævum
Nostrarum memores irarum, odiique futuros.
Mittamus tamen hæc veterum meminisse malorum
Quandoquidem mala jam prohibent graviora coactos.
Indultuni satis est odiis, non ira perennis
70Pelidem decet, æterno jam foedere dextræ,
Conveniantque animi, propera, atque in proelia tutmas,
Argivosque hortare duces, armabor & ipse
Experiarque utrum totam plebs Dardana noctem
Assideat vigil ad naveis; at poplite flexo
75Trojugenum quisquam solvet Diis vota libenter,
Si Martem incolumis nostramque effugerit hastam.
Talia Pelides, Danai plausere frequentes,
Quod tandem positis firmarent fœdera rixis.
Deinde sedens ipso ab solio sic fatur Atrides,
80(Nam neque progressus medio stetit æquore ductor,)
Audite heroes Danaum, gens inclyta bello,
Murmure nec quoquam me interpellate loquentem,
Durum etenim licet audaci, licet ore diserto.
At populi ingentis circum stipante corona
85Quis dictis præbere aurem? quis dicere voce
Audeat ærata quanquam? Tete alloquar unum
Propterea, Æacide vos nostram accipite mentem;
Argivum lecti proceres, linguisque favete:
Sæpe etenim hanc nobis Danai cecinere querelam;
90Sed non causa mali fuerat culpandus Atrides;
Jupiter at, fatumque adversum, & tristis Erynnis,
Hanc mihi quæ lævam posuere in pectore mentem
Ut pulchram invito auferrem Briseida Achilli
Sed quid ego facerem? Sæva omnia perficit Ate[1],
Monstrum informe, Jovis proles, cui mille nocendi
Nota artes, vixque in terris vestigia signans
Per capita alta virum volitat, tristesque volantem
Iræque, insidiæque Deam, fraudesque sequuntur.
Quin Patrem quandoque Jovem, cui æterna potestas
100Divum est, atque hominum, Junonis conjugis arte
Deceptum implicuit, nam quum jam lucis in oras
Thebana venturus erat Tirinthius urbe,
Formosam & primi Alcmenam subiere dolores,
Concilio in magno Superum sic Jupiter orsus:
105Audite, o quotquot cœli templa alta tenetis.
Diique, Deæque omnes, quæ sit sententia menti:
Hac sub luce virum æthereas educet in oras
Alma puerperiis quæ præsidet Ilithia,
Qui populos lata circum ditione tenebit,
110Cunctorum de stirpe hominum, qui ex sangine nostro
Progeniem duxere suam. Sic Rector Olympi,
Callida cui Juno fraudem meditata, dolosque
Quid nunquam eventura canens mendacia jactas?
Eja age, jura, inquit, stygii per flumina fratris
115Imperio clarum, atque opibus, sceptroque futurum
Hac quemcumque die genitrix effuderit alvo
Saturni genus, atque tua de stirpe creatum.
Hæc soror, ignarusque doli, fraudisque latentis
Juravit subito, heu! curis torquendus amaris .
120Illicet ætherei stellato ab culmine Olympi
Quippe volans Juno Argolicam contendit in urbem;
Qua puerum Stheneli septem jam mensibus uxor
Gestabat gravida; hunc nono non mense peracto
Ante diem Juno Phabæum cernere lumen
125Compulit, Alcmenae partus jamjamque propinquus,
Omnisque interea cessat dolor: at Dea fratri
Nuntia ventura adproperat, sicque incipit ore:
Audi hæc, summe Deum genitor, qui fulmina torques,
Editus in lucem est, populos qui clarus Achivos
130Imperio premet, ac celsis dominabitur Argis,
Eurystheus Stheneli proles, huic sanguinis author
Perseus, inde tuum genus est, nec dedecet ipsum
Tantus honos. Dea sic fatur, vehemensque Tonantem
Invasit dolor, artificem tum criminis Aten
135Vertice ab auricomo rapit, attollitque prehensam,
Horrendumque tonans jurat, non culmen Olympi,
Nec Divum in sedeis rediturum, & sidera monstrum,
Dixit, suspensamque manu, circumque rotatam
Dejicit ab coelo, illa hominum petit incita sedeis
140Hinc furor, assiduusque Jovem torquebat amaror[2]
Rege sub Eurystheo duros quum mille labores
Perferret gnatus. Moesto sic corde gemebam,
Frendebamque dolens, naveis quando Hector ad altas
Agmina vastabat ferro, flammamque parabat.
145Verum age, praccipitem quando malus abstulit error,
Placabo offensum, accumulemque ingentia dona.
Tuque exurge virum fortissime, & agmina coge,
Dona dabo, tibi quae hesternus promisit Ulysses.
Aut mage, si lubet, exspecta; in certamina quanquam
150Festinans, picta donec de puppe ministri
Munera lecta ferant hominum gratissima cuique.
Rex ea, quem tali sermone adfatur Achilles:
Inclyte Graiorum ductor, clarissime Atride,
Munera non equidem curo: seu tradere, ut aequum est,
155Seu retinere, tuum manet, in dura arma vocamur
Hinc subito, neque nos crudae subducere pugnae,
Cunctarive decet, properandum est, restat Achillem
Pugnantem ut videant, perdentemque agmina ferro,
Et virtute duces simili mirentur Achivos.
160Talia jactanti prudens haec fatur Ulysses:
At non tu, frendens quamquam, atque invictus, Achilles,
Impastos Trojana feras in moenia Graios.
Nam neque pugna brevis fuerit, bellator utrinque
Quum Deus ingruerit, menteisque afflaverit ardor
165Martius, effusoque rubescant sanguine campi.
Corpora sed curare jube potuque, ciboque
Ad naveis prius, hoc robur mortalibus aegris
Instauratque animos, nec enim ad Solem usque cadentem,
Et solidum pugnare diem fortissimis unquam
170Terrigenum possit, languent nam corpora sensim,
Destituuntque animum, potusque innata cupido,
Atque fames subit, & genua aegrescentia torpent;
At contra satur in densos ruit impiger hosteis,
Decertatque diem totum, neque membra labascunt,
175Languescitve animus. Populos coetu ire soluto
Propterea, dapibusque jube indulgere paratis.
Concilium interea in medium Rex magnus Atrides
Dona ferat, videant Danai, tuque ipse tuendo
Oblectes animum: simul, ut promiserat olim,
180Rex juret non se amplexus petiisse puellae,
Aut violasse thorum, veterem tu pone dolorem,
Regificas interque epulas, & pocula laeta
Foedera firmentur, ne quid tibi desit honoris.
Equior inde aliis eris haec expertus, Atride,
185Nec Rege indignum reputo, si laeseris ultro,
Offensum placere animum, donisque mereri.
Hæc ait, Atrides effatur talibus heros:
Recta quidem Laertiade, & gratissima nobis
Singula dixisti jurabo, & (Jupiter o me
190Sospitet) haud falsum jurabo. Vos sed Achivum
Hic lecti proceres, Pelideque ipse, manete,
Ab ratibus donec ducantur munera nostris
Riteque confectis ineamus foedera sacris.
Tu, Laertiade, lectos ex agmine Graium
195Cogė viros atque ab nostris huc puppibus affer
Munera promissa, & praestanteis ore puellas,
Atque aprum Patrique Jovi, Phoeboque sacrandum
Taltybius paret actutum. Sic fatur Atrides,
At Peleo satus: hæc, Danaum clarissime ductor,
200Procuranda alias, posito quum Marte quiescant
Tantisper Danai, nostroque in pectore tantus
Mitescat furor: exanimes nunc aere cruento
Ecce jacent socij, Hectoreis quos Jupiter armis
Abstulit. Argivas urgete in prandia turmas.
205Per me equidem impasti, jejunique arma capessant
Protinus occiduas & quum Sol viseret undas
In coenam hortarer dextris victricibus ultos
Duram ignominiam, & charorum funera acerba .
Ante quidem non ipse dapeis, non pocula labris
210Admoveam, infelix tentoria ad alta sodalis
Dum jacet exanimis telo confossus acuto,
Conversusque in vestibulum, moestissima circum
Myrmidonum quem turba gemit,defletque peremptum.
Pocula nec mihi sunt, aut grata obsonia curae;
215Sed sanguis, caedesque virum, gemitusque cadentum.
Dixerat haec, Laertiades cui talibus infit:
O Peleo sate, cunctorum fortissime Graium,
Marte quidem, & magno longe mihi robore praestas:
At me fecit enim rerum experientia doctum,
220Prudentemque magis, nam te provectior annis.
Propterea nostris facilem da hortatibus aurem.
Pugnarum, caedisque statim fastidia menteis,
Et satias subit[3]: in terram falx aerea Martis
Quippe parum messis; stipulae sed fundit inanis?
225Immensam segetem, postquam inclinaverit aureas
Aethereus lanceis genitor, pugnae arbiter aequus
At non ventre quidem mors est lugenda cadentum.
Omnibus innumeri sternuntur namque diebus.
Quando ergo ab lacrimis reliqui, luctuque quiescent?
230Occisis volo ut extremi solvantur honores;
Sed patienti animo, sed certo limite luctus.
Una dies lacrimis satis est: Martique cruento,
Qui super, & pugnae fuerint, meminisse necesse est
Potus, atque cibi, induti ut fulgentibus armis
235Acrius irruere, atque hosteis invadere ferro
Possimus. Ferte haec, Danai, neque jussa suorum
Quisque ducum expectans naveis cunctetur ad altas
Nam magni steterint olli nova jussa; sed omnes
Egressi simul Iliacos properemus in hosteis.
240Haec ait, & comites gnatos sibi Nestoria ambos,
Phylidemque Megeta, Thoantemque, & Melanippum
Et Criontiadem Lycomedea, Merionemque
Seligit, atque alta in tentoria pergit Atridae.
Tunc dicto citius fulgenteis aere corusco
245Ingenteis tripodas septem, pulchrosque lebetas
Bis denos, & cornipedum duodena comantum
Corpora promissa, & septem roseo ore puellas
Octavamque ipsam pulchram Briseida ducunt.
Ipse praeit Laertiades, appensaque portat
250Dena talenta auri; sed caetera dona ferebant
Argivum juvenes reliqui, Danaumque frequentum
Concilio coram exponunt, tum surgit Atrides,
Talthibiusque aderat Regi, vocemque canoram, &
Ora Deo similis, manibusque tenebat ad aram
255Setigerae factum suis huic Rex tempora primum
Summa notat cultro, magni quem semper ab ensis
Vagina appensum simileis gestabat in usus,
Primitiaque Jovis sacravit rite parenti.
Turba sedet circum tacita, auscultatque loquentem.
260Ille autem cum voce manus ad sidera tendens
Conspectu in medio procerum sic ore precatur:
Esto, Deum genitor, testis magne, optime, summe,
Tuque parens Tellus, Solque, & quae Tartara Divae
Nigra tenent, ubi falsa luunt periuria sontes:
165Non ego pulchricomae amplexus Briseidis unquam
Quaesivi, injecive manum, intactamque puellam
Restituo, tradoque mea in tentoria qualem
Accepi quondam; quod si mendacia testor,
Numina me tot saeva premant justissima poenis,
170Perjuros quotquot torquent tellure sub ima.
Dixerat, atque suis jugulum saevo abscidit aere,
Taltybiusque manu valida per inane rotatum
Piscibus in predam aequoreas projecit in undas
Argivosque inter medius sic fatur Achilles :
275Jupiter omnipotens, o quot mortalibus infers
Ærumnas, pater! haud etenim Briseida pulchram
Ab ratibus me invito unquam abduxisset Atrides,
Movissetque animum dictis; sed Jupiter armis
Teucrorum domitos voluit tot sternere Graios.
280Nunc epulas properate, viri, Martemque parate.
Talia Pelides fatur, coetumque resolvit.
Quisque suas celer ad naveis dispergitur inde,
Donaque Mirmidones tentoria ad alta ferebant.
Magnanimi acidae, pictisque sedilibus omneis
285Veste locant nitida, insigncisque decore pucilas.
At famuli aeripedes plena ad praesepia ducunt.
Tum pulchrae similis Veneri Briseis, ut aere
Confossum Patroclum vidit, lectoque jacentem
Corruit, inque haerens lacrimis rigat ora profusis
290Passa comam, laniansque genas, & pectus honestum
Cervicemque manu roseam, atque haec talia fletu
Interrupta dabat: Vivum te in puppe reliqui
Hinc digressa, Menoetiade charissime, nunc heu
Exanimem adspicio, & lacerum crudeliter artus.
395Ut mala me connexa malis urgentque, premuntque!
Namque virum, cui me chari junxere parentes
Vidi equidem crudo trajectum pectora ferro
Ante urbem patriam, charaque ex matre creatos,
Tergeminos fratres, quos sors tulit aspera belli
300Tu tamen ingenteis miserae lenire dolores
Tèntabas, patris quondam quum regna Mynetís
Verteret, atque virum laetho daret asper Achilles,
Pollicitus thalamumque ducis, primosque hymenaeos,
Regnaque Mirmidonum, & laetae convivia gentis.
305Propterea te flere jubat, semperque juvabit,
Optime Grajugenuin, fuerit dum vita superstes.
Talia fundebat lacrimans, planctumque sequutae
Ingemuere aliae, Patrocli non fata puellae.
Quaeque suas sed enim volvens sub pectore curas.
310Pelidem interea proceres ad prandia certant
Cogere, nec dictis, precibus neque mobilis ullis:
Ast ego, siqua meae tangit vos cura salutis,
Deprecor, obtestorque, dapeis ne, aut pocula nobis
Consulite, aut memorate, viri, dolor intimus urget,
315Sustineam Nerei donec Sol regna revisat.
Haec ait, abscedunt propria in tentoria quisque
Atridas praeter geminos, Laerteque natum.
Restitit & Nestor, Phaenixque agitator equorum,
Et Cretae Idmoneus rector, varioque levabant
320Moerentem sermone animum; nec laetior inde
Martem ardet, caedeisque virum, fusumque cruorem.
Suspiratque memor crebro, adfaturque jacentem:
Saepe mihi quondam ad puppem, miserande sodalis,
Solicitus, properansque dapeis apponere mensis
Et potum solitus, si quando in praelia Graium
325Irrueret festina cohors Phrygia agmina contra.
At nunc ipse jaces: expers potusque, cibique
Ille tuus dolet interea, & tristatur Achilles.
Nam mihi non gravius quicquam, non durius unquam
Contigerit, non si Pelei genitoris acerbum
330Audirem fatum, qui charae prolis amore
Nunc Phhtia in patria lachrimas effundit inaneis,
Tyndaridem invisam propter, dum Pergama circum
Bella gero in Priamum natalibus exul ab oris.
Non si fata Neoptolemum mihi saeva tulissent,
335Qui Scirum ad pinguem tectis adolescit in altis,
Si modo spirat adhuc, & coeli pascitur aura.
Nam casurum equidem Phrygio me in litore solum
Credideram demens, & te super inde futurum,
Qui patrias iterum in sedeis, Phtiamque reversus
340Ab Scyro avcheres multo cum remige gnatum,
Et rerum ignaro monstrares singula Tute
Arvaque, servosque; & famulas, gazamque repostam,
Nam Peleum interiisse reor, tristive senecta
Vix vitam trahere invisam, semperque paventem
345Vulneret occisi gnati ne nuntius aureis.
Talia flens memorat, Danai adgemuere, parentum
Quisque memor, characque domus, patriaeque relictae,
Lugenteisque Deum genitor miseratus ab alto est,
Palladaque adstantem adloquitur sic ore sereno;
350Tantane te chari ceperunt taedia Achillis,
Armipotens? fortemque virum sic descris usque?
Namque ante ille rateis luget miserandus Achivas
Occisum comitem reliqui per castra paratis
Indulgent epulis proceres; potusque, cibique
355Immemor ille gemit, propera, atque in pectora nectar
Ambrosiamque infunde viro, ne in bella ruentem
Dura fames premat, & potus malesuada cupida
Hæc ait, optantemque ultro dicto impulit, harpae
Tum similis patulasque alas, vocemque canoram
360Desilit ab coelo. Jamque in certamina turmae
Armantur Danaum, nectarque in pectora Pallas,
Ambrosium & succum moerenti instillat Achilli,
Ne importuna fames languenteis occupet artus.
Dein patris aeternas iterum contendit in zedeis.
365Grajugenae interea ratibus funduntur ab altis,
Ab Jove ceu quondam in terras nivis acta per auras
Densa cadunt glomera, & Boreae vis maxima saevit.
Sic crebrae ab ratibus galeae, cristaeque comantes,
Thoracesque cavi, clypeique umbone corusci,
370Fraxineacque hasta totis densantur in agris.
Nubilaque, & cœlum immensum, tellusque renidet
Alma procul, pulsuque pedum tremefacta remugit.
Ipse inter medios rutilis accingitur armis
Pelides, frendentque gravi cum murmure dentes
375Ardescuntque oculi flammis, praecordiaque intus
Ira agitat, mixtusque dolor, tum dona parentis
Vulcani suris ocreas primum aptat ahenas,
Plurima quas mordens argentea fibula nectit.
Pectora dein circum squammis auroque rigentem
380Loricam, & clavis distinctum accingitur ensem
Fulmineumque, gravemque humeris dein corripit orbem
Ingentis clypei rutilo procul aere micantem,
Plena velut Luna[4], aut deserto in culmine montis
Qualis flamma rubet findentibus aequora nautis
385Nocte intempesta; ast olli jactante procella
Ab charis procul accelerant, pontoque feruntur,
Talis ab acidae clypeo petit aethera fulgor.
Hinc galeam capiti flammanteni, & sideris instar
Fulgentem induitur, super aurea crista tremendum,
390Vulcani artificis labor, alto ab vertice nutat.
Crebraque vertebat sese, ac tentabat in armis,
Congruerentne sibi, membris satis apta movendis
Alarumque instar magnarum in proelia Regem
Ferre videbantur, totoque attollere campo.
395Deinde hastam rapit ingentem, validamque gravemque,
Quam non ductorum quisquam torqueret Achivum
Pelidem praeter mortali haud matre creatum.
Hanc Peleo Chiron dederat, quae fraxinus olim
Pelias alticomo surgebat vertice ad auras.
400Quot mox illa viris mortem allatura cruentam!
Automedon bijugos properans, atque Alcymus una
Curribus aptabant, & lora jugalia circum
Aurea tendebant, frenabantque ora lupatis.
Ipse manu scuticam, & pictas moderatur habenas
405Automedon; dein cristatus conscendit Achilles,
Sol veluri, in pulcris collucens aureus armis,
Et bijuges torva adloquitur sic voce paternos:
O Balie, & Xanthe, auricomae stirps magna Podarges
Videritis salvum aurigam qua ex Marte cruento
410Arte, viaque iterum tentoria ad alta feratis,
Nec Patroclum veluti stratum me linquite campo.
Huic tunc Xanthus equus[5] (namque olli in pectore vocem
Indiderat Juno) tali sermone profatur;
Formosumque caput, demissaque tota loquenti
415Circumfusa juba in terram ab cervice pependit.
Te nunc incolumem, Pelide, in castra feremus;
Sed tibi jam postrema dies atra imminet umbra;
Nec nos causa mali; sed tristia fata, Deusque.
Nam neque segnitiem ob nostram Phryges arma tulerunt.
430Ex humeris Patroclo: fortissimus ille Deorum
Prostravit primam ante aciem, Latonia proles.
At nos non madidis praeverterit ocyor alis
Insignis Zephyrus, quo non velocius ullum
Ventorum genus: Iliàcis quin te quoque campis
425Fata manent paria, & Divum inviolabilis ordo.
Vix ea, quum vocem Eumenides pressere loquentis .
Talia cui contra vomit indignatus Achilles:
Xanthe, quid insolita fatum mihi voce minaris?
Haud etenim te sancta decent oracula vatem.
430Atque mihi procul ab charo genitore cadendum
Novi equidem; sed non Phrygias turbare catervas
Cessabo interea; & sceleratam sternere gentem.
Haec ait, horrendumque tonans per plana citatos
Urget equos, campoque volans se immittit aperto.
Notae
[recensere]- ↑ V. 94. Perficit Ate. Monstrum ex Jove natum, fraudum ac dolorum perniciosissimorum artifex, Vid. Eustach, in hunc locum.
- ↑ V. 140. Amaror. Verbum antiquum ab Lucretio, & Virgilio usurpatum in Georgic. ibi.
Tristia centaurum sensu torquebit amaror.
ubi Gellius nonnullos reprehendit legentes sensu torquebit amaro. - ↑ V. 223. Et satias subit. Satias positum pro satietas, quod carmini incommodum. Exemplum habes apud Lucreuum.
- ↑ V. 383. Plena velut Luna. Hanc similitudinem præ oculis habuisse credo Virgilium in 3, quum de Cyclopis oculo:
Argolici clypeo, aut Phoebaeae lampadis instar. - ↑ V. 411. Huic tunc Xanibus equus. Qui equam loquentem apud Homerum rident, cur non Celaeno volucrem vaticinantem rident in 3. Æneidos?
| Liber XVIII |
Liber XX |