Ilias (Alegrius)/Liber XV

by Homerus

Homerus

Ilias

Liber XV

Franciscus Alegrius Latine vertit, 1776

Liber XIV	Liber XVI

LIBER DECIMUSQUINTUS.

ARGUMENTUM.

Jupiter experrectus, & intuitus trepidantes, palantesque Teucros, Junonem increpat. Iridem deinde, atque Apollinem ab ipsa vocatos ad exercitum mittit, Iridem quidem ad Neptunum jubens pugna absistere; Apollinem vero ut vires languenti reficiat Hectori. Phoebus assumpta aegide Troum aciem præcedit, viamque aperit fossa complanata, & muro everso. Vertuntur in fugam Graeci, & ipsis ad naves usque compulsis, Ajax Telamonius strenue pugnat, duodecim interfectis Trojanorum, qui navibus ignem inferebant.

Jamque fuga vallum, & fossam transcenderat altam
Turba Phrygum, Danaumque manu pars magna jacebat,
Ad currus reliqui exanimes, trepidique manebant.
Atque Jovem Juno stratis, somnoque relicto
 5Surgere solicitat celsis in collibus Idæ.
Paruit, & raptim exurgens, Troumque, & Achivum
Agmina conspexit, ruere hos, fugere undique Teucros,
Neptunum instaurantem acies, pugnasque cientem,
Hectora prostratum inde procul, sensuque carentem
 10Circumstare duces, auras vix pectore anhelo
Captantem, nigrumque vomentem ex ore cruorem.
Ut vidit magno perculsus corda dolore
Terrigenum, Divumque pater, sic lumine torvo
Junonem intuitus verbis castigat amaris:
 15Obtinuisti ergo, Dea perfida, fraude, dolisque
Hectora percussum, Teucrosque avertere campis.

Artis, at ipsa, reor, pœnas, fraudisque maligna
Prima lues, iras, vireisque experta Tonantis.
Et te, Diva quidem veterum meminisse malorum
 10Fas erat, incudes validas quum vertice ab alto
Immisi pedibus geminis, & nescia frangi
Aurea sublatas nectebant vincula palmas,
Aereque in vacuo, terramque, interque profundum
Pendebas caelum, Divum indignante caterva.
 25Solvere nec quisquam audebat, poteratve, prehensos
Quin etiam per inane Deos ab culmine Olympi
In terras, pontumque altum indignatus agebam.
Nec tamen his satiata malis deferbuit ira
Argolicos donec Tirinthius attigit agros,
 30Quem tu ventorum excitis, Diva improba, nimbis,
Jactatum pelago immenso, & mala plurima passum
Usque Coon tuleras optato ab litore longe.
Hæc decuit meminisse novis quam fraudibus ante
Divorum procul ab placida statione maritum
 35Deciperes blanda fallacis imagine formae.
Hæc ait, horrescit Juno, sicque incipit ore:
Audiat hæc Tellusque alma, & magni ætheris orbes
Et Stygis inferno quæ flumine labitur unda,
Dii cujus^[1] jurare timent, & fallere numen.
 40Dilectumque tuum caput, & commercia nostri^[2]
Immaculata thori, quo nil mihi sanctius usquam est.
Non me authore favet Danais Neptunus, & acrem
Priamidem avertit campo, Teucrosque fugavit.

Sponte sua ad naveis casos miseratus Achivos
 45Irruit in pugnas, vadam, & quo jusseris, ipsum
Ferre gradum flectam invitum, vertamque precando.
Hæc fatur pavitans, risit pater optimus olli,
Et vultu adloquitur placido: mens una duorum
Nostrum esset, similisque animus, suavissima conjux,
 50Quamlibet iratus meaque, & tua vota sequatur
Armipotens frater. Nunc, si mihi vera fateris,
Vade, age, Divorumque domos, caelumque revise,
Iridaque buc, Phoebumque voca: petat illa comantum
Grajorum Turmas, fratrique in tecta redire
 55Suadeat, afflictum simul Hectora Phœbus Apollo
Excitet in Danaos, vireisque, animosque ministret,
Imbellemque fugam trepidis immittat Achivis,
Pelidæ ad naveis donec spectantis, & ora
Litore cædantur toto: miseratus Achilles
 60Mittet in arma Menoetiadem, quem Trojus Hector
Post cladem ingentem Teucrorum ante Ilion altum
Interimet ferro, & fulgentibus exuet armis.
At Patrocli dextra prius (o fata aspera rumpat)
Sarpedon, mea progenies occumbet in agris.
 65Ulturus Patroclum deinde Hectora sternet Achilles
Hinc Danais meliora fluent jam tempora, donec
Pergama Grajugenæ evertant vi, atque arte Minervae,
Sic Parcis placitum, fatorum is vertitur ordo
Nec flectar, Danaisve Deum auxiliarier ullum
 70Permittam prius acidæ quam vota, precesque
Perficiam æquoreæ Thetidi, cui talia quondam
Prendentique genu, ac dederam promissa roganti.
Jupiter hæc, paretque ulnas Dea candida Juno,
Rupeque ab Idaea in magnum contendit Olympum.
 75Atque emensa redux veluti spatia ampla viator
Percurrit secum tacita sub mente revolvens,
Huc ieram, deinde huc ieram, sic concita terras
Pervolat, & Jovis æternas pervenit in ædeis,
Conciliumque frequens Divum Saturnia Juno.

 80Surrexere omnes venienti, & pocula quisque
Plena dabant, Themis at roseo pulcherrima vultu
Occurrit prior, at plenum Jovis aurea conjux
Accepit cratera manu, Themis inde profatur:
Quo properas, Dea? namque metu perculsa videris.
 85Fare, age, num magni terret te conjugis ira?
At Juno: Ne me ista roga, sat nota profecto
Ira tibi, ingeniumque mei, moresque mariti.
I præ, nunc magis, & mensis accumbe Deorum
Hic reliquis coram magni mandata Tonantis
 90Edisces, nec quemquam hominum, quemquamve Deorum
Plausurum reor, etsi inter convivia fronte
Nunc sedeat placida. Hæc inquit, seditque reposta.
Infremuere Deum reliqui, ridetque frementeis
Juno procul; non læta tamen frons usque renidet,
 95Oraque pulchra Deæ, mediisque hæc farier infit:
Stultos, dementeisque Jovi, qui irascimur, ipsumque
Audemus verbis imbellibus, atque minaci
Flectere sermone, aut ullo compescere nisu.
Ille sedens procul insanas irasque, minasque
 100Conatusque Deum ridet, temnitque superbus
Caelicolas quoniam virtute, & robore cunctos
Extollit super, ac tumido se gutture jactat.
Ergo ferenda æquis animis, quæ asperrima cumque
Ab Jove sors tulerit. Marti charissima proles
 105Nunc jacet Ascalaphus fato sublatus iniquo.
Nec plura his, pronaque manu percussit utraque
Mars femora infrendens, simul hæc de pectore fundit:
Ne mihi nunc vestrum quisquam succenseat, ultum
Si gnati cædem indignam ferar agmina contra,
 110Telaque Grajorum, patrio mihi fulmine quanquam
Fata minarentur, terrasque, interque jacerem
Pulvereque, & nigro perfusa cadavera tabo.
Vix ea, Terroremque jubet tremulo ore, Fugamque
Jungere equos, nitida ipse humeris simul induit arma.
 115Atque etenim majorque alia, asperiorque fuisset

In Superum genus omne Jovis rabiesque, furorque
Ni Patris verita imperium, clademque minantem
Armipotens Pallas stellata sede relicta
Adversum staret, capitique, humerisque furentis
 120Ingentem traheret clypeum, galeamque comantem,
Eque manu ferro præfixum hastile corusco.
Dein sic orsa loqui: Vecors, malesane, peristi.
An frustra tibi sunt aures, cerebrumque, pudorque
Omnis abest? Audisne Jovis quæ nuntia conjux
 125Dicta refert? magis an velles mala plurima passus,
Afflictusque, dolensque altum vix scandere Olympum,
Aerumnasque graveis Divis inferre beatis?
Nam pater extemplo, Teucris, Danaisque relictis,
Clicolas contra irarum converteret æstus,
 130Correptosque simul sceleratos, inque nocenteis
Dejiceret cœlo. Insanum depone furorem,
Tu precor, Ascalapho aut cecidit jam fortior alter,
Aut cadet. An clara Divum de stirpe creatos
Terrigenas facile est omneis subducere lætho?
 135Tantum effata Deum fulgenti in sede locavit.
Tum Phoebum Juno, & celerem Thaumantida plantis
Ad sese vocat, atque alto sermone profatur:
Ocyus Idæum genitor conscendere culmen
Vos jubet, ite citi, & jussis parete volentes.
 140Dixit, & abscedens solio in fulgente resedit
Adproperantque olli, atque Idæa in culmina tendunt
Fontibus irrigua egelidis, tesqua alta ferarum.
Atque Jovem procul adspectant super alta sedentem
Gargara, odorato nubes quem candida amictu
 145Pendebat circum. Venienteis ore sereno
Excipit æthereus genitor, nam conjugis almæ
Paruerant jussis celeres, tum talibus infit:
Iri, age, Neptuno hæc Regi mandata referto:
Abscedat pugna, & divum stellantia templa
 150Vel canum petat Oceanum; si obsistere certat,
Cogitet, an mecum quanquam fortissimus, ausit

Conseruisse manus, namque & præstantior armis
Esse feror, majorque annis, nec se mihi fas est
Ferre parem, magnorum horret quem turba Deorum:
 155Hæc pater: Idæis ab collibus Ilion altum
Illa volans petit actutum, ceu nubibus atris
Quum nix alba cadit, percussa aut grandine densa
Tecta sonant, Boreasque fremens cava nubila toto
Depulsat cœlo, talis Dea pervolat Iris
 160Neptunoque adstans pulchro sic ore loquuta est:
Neptune armipotens, Jovis adsum nuntia caelo,
Protinus Iliacis ut agris, pugnaque relicta,
Tecta Deum, pontumve petas, tua regna, profundum.
Si renuas, semet venturum, vique minatur
 165Pulsurumque manu, neque Te nescire Tonantis
Virtutem, roburque putat, cui sidera parent.
Hec Dea, cui frendens Neptunus talibus infit:
Præstantis quanquam vesana superbia fratris
Ila fuat, si me invitum compescere dextra
 170Conatur, tentatve pari haud contentus honore:
Tres etenim ab Rhea fratres, Saturnia proles,
Jupiter altitonans, & ego, & qui Tartara Pluto
Nigra tenet sorte imperium divisimus^[3] æqua.
Mi mare^[4] velivolum, & sævum dedit urna tridentem
 175Pallenteis Plutoni umbras, Acherontia regna,
Cælivagasque Jovi nubeis, atque æthera magnum.
Omnibus alma tamen terra, & communis Olympus.
Nec Jovis adstringor jussis, sua^[5] sorte quietus,
Ille potens licet: ætherea se jactet in aula,
 180Nec veluti imbelli dextramque, & vincla minetur.

Sunt gnati, gnatæque olli, quas ore minaci
Terreat, ac dictis cogat parere trementeis.
Talia Neptunus, roseo hæc Thaumantias ore:
Ergo hæc dura Jovi referam responsa Tonanti?
 185An demens quicquam facilis sententia verti
Prudentum est, ipsæque sequntur Erynnies ultro,
Majoresque colunt natu. Nec plura loquuta est.
Ad quam Neptunus: Recte, o decus Iri Deorum
Talia commemoras. Pulchrum est quum nuntius ipse
 190Utile consilium novit, panditque; sed ira
Corda tument, quum sorte parem, fatoque potitum
Consimili, sermone parat terrere superbo
Nunc equidem cedam invitus, tu hæc pectore serva
Dicta tamen; si me invito, & Junone sorore,
 195Mulciberoque, & Mercurio, pulchraque Minerva
Ipse volet tectis perjuræ parcere Trojae,
Nec mala tot passis cedat victoria Graiis
Hoc sciat æternumque fore, insanabile nobis
Secum odium. Sic fatus abit, pontique sonantis
 200Marmora cana subit, desideriumque relinquit
Triste sui Danais. Phoebo tum Jupiter infit
Hectora Priamidem pete nunc jam, Phoebe, dolentem
Neptunus quando pelagi spumantia regna
Jam petiit, veritusque minas, nostrumque furorem
 205Atque Deis pugna illa quidem exaudita fuisset,
Conflictusque gravis, qui tristia Tartara subter
Saturno comites frendent; nostrum sed utrique
Hoc satius, quod agris Troja, belloque relicto
Ille abiit, nec enim exiguo perfecta labore
 210Res foret. Ipse manu nunc ægida tolle coruscam,
Concutiensque acies Danaum, heroasque fugato.
Ast Hector tua, Priamides sit maxima cura.
Huic tu inspira animum, roburque immitte jacenti,
Dum Danaos agitet fugienteis litus ad altum,
 315Depictasque rateis, sine nostræ cætera curæ,
Respirent trepidi, ut Danai, Martemque retractent.

Paruit auditis, Idæaque culmina linquens
Accipiter veluti, rapido volat impete Phoebus,
Accipiter veluti, quo non violentior alter
 220Aera per liquidum pavidis instare columbis.
Hectora tum molli in ripa videt inde sedentem
Nam neque ut ante jacens, animos collegerat, & jam
Cæperat adstantum sociorum agnoscere vultus,
Sudorque, & creber cessarat anhelitus olli.
 225Nempe virum Jovis in pugnas arcana voluntas,
Visque ciet, tali quem voce adfatur Apollo:
O Priamo sate, quid resides, & languida lentus
Membra trahis? telone doles percussus acuto?
Hector ad hæc: Quid tu ista, Deum mitissime, quæris?
 230Tene latet qui me sternentem ad litus Achivos
Excelsasque rateis saxo percusserit Ajax
Ad pectus, pugnaque dolentem exegerit acri?
Atque equidem mihi jam lucem affulsisse supremam
Credideram, Ditisque domos, atque invia vivis
 235Regna petiturum. Olli autem sic fatur Apollo:
Macte animo, Idæis talis tibi rupibus adsum.
Ab Jove demissus pugna auxilator Apollo,
Cui tua jam dudum, sacrataque Pergama cordi.
Dardanios, age nunc, equites hortare, rateisque
 240Cursu invade cavas, præcedam, & Troibus omnem
Complanabo viam, Grajorumque agmina rumpam .
Hæc Deus, immisitque novum per membra vigorem
Ac veluti plenis^[6] præsepibus hordea pastus
Quum sonipes vinclis fugit stabula alta solutis
 245Pernici secat arva fuga, campumque sonoro
Aere quatit, liquido perfundi flumine suetus
In pastusque fremens, armentaque tendit equarum,

Luxuriatque altis cervicibus, atque volanti
Colla per, & geminos ludit juba densa per armos.
 150Sic rapidus campo discursat Trojus Hector,
Hortaturque viros, divinaque jussa facessit.
Atque velut capram, aut surgentem in cornua cervum
Agricolæque, canesque agitant, illum ardua rupes
Atque nemus tegit umbrosum, nec vescier ollis
 255Est licitum, tum forte via si torva frementis
Apparet facies, barbatique ora leonis,
Diriguere omnes, prædaque abiere relicta,
Sic Teucros Danai fugienteis usque sequuti
Ensibus, & longis hastilibus arva tenebant,
 260Obstupuere tamen cernentes Hectora densas
Percurrentem acies, ferrumque, ignemque minantem
Etolus quos deinde Thoas Andræmone natus
Adloquitur, jaculoque Thoas insignis acuto
Eminus, insignisque nitenti cominus ense.
 265Ore etiam melior, juvenum quod turba^[7] locatis
Captabant verbis, pictisque coloribus auras.
Hic medios inter taleis dat pectore voces:
O Dii, monstrum ingens video, sævum Hectora rursum
Proelia miscentem, merita quem morte peremptum,
 270Ajacisque manu domitum rebamur Achivi.
Fata virum servant, inimicaque numina Graiis,
Quorum acies stravitque olim, sternetque per agros.
Nam neque ego incolumem Divum sine numine credam
Auxilioque Jovis pugnam miscere cruentam.
 275Quare agite hæc omnes, animo & parete lubenti:
Turma equitum, peditumque rateis vertantur ad altas,
Lecta ducum manus obstemus, primamque ruentis
Conemur furiam infestis confringere telis.
Ille furens licet, Argivum penetrare per agmen

 280Haud poterit, reor. Hæc infit, parentque jubenti
Ajaces gemini, Idomeneus, Teucerque, Megesque
Merionesque, duces lecti, densantque maniplos
Priamidean, ac Troes contra: plebs cætera retro
Flectit iter, cursuque cavas petit inde carinas.
 285Adproperant Teucri, magnis queis passibus Hector
Ipse præit, densaque humeros caligine tectus
Agmen agit Phoebus dextra sævam ægida quassans
Arte laboratam, horrificam, setisque rigentem
Vulcani donum artificis, qua Jupiter hosteis
 290Territat, incusoque fugat, sternitque fragore.
Conferti obsistunt Danai, tum magnus utrinque
It clamor, manibusque hinc, illinc missa per auras
Tela volant, volucresque arcu stridente sagittæ.
Et juvenum sane pugnantum in corpore pultes
 295Hærebant penitus, plures per inane sine ictu
Incassum sternuntur humi, sitiuntque cruorem.
Arcitenens donec Phœbus magnam Ægida dextra
Immotam tenuit, Danaum, Troumque vicissim
Plebs confusa cadit; sed postquam lumine torvo
 300Terque, quaterque manu horrendum quassavit, & alta
Voce Deus tonuit, Grajum conversus in agmen,
Tum vero obstupuere animis, tremor occupat artus
Olli autem quales gemini sub nocte silenti,
Sive armenta boum, vel ovilia plena leones
 305Incursu exterrent subito, turbantque frementes,
Pastor abest, fugit Argivum sic territa pubes
Impellente Deo, Teucrorum armisque favente.
Agmine tum rupto cædit, sternitque virum vir.
Priamida ferro Stichius cadit, ille Menesthei
 310Dilectus socius, cadit ingens Arcesilaus
Bæotum ductor fulvo procul ære micantum
Jason Aeneas interficit, atque Medonta
Olli Cecropidum parebant agmina, Spheli
Bucolidæ egregia soboli; sed gnatus Oileo
 315Patre Medon nothus, atque Ajacis frater Oilei,

Qui Phylacem procul ab patria tellure colebat
Ob furias, memoresque novercæ Eriopidis iras,
Cui fratrem juvenis ferro obtroncaverat olim.
Mecisteum dein Polydamas, Echiumque Polytes
 320Ante aciem primam, Clonium prosternit Agenor,
Dejochumque Paris, latos huic hasta per armos,
Extremumque humerum subit, atque infigitur alte.
Dumque olli spoliis inhiant, pars maxima Achivum
Præcipiti delapsa fuga, vallumque, sudeisque
 325Per medias, fossamique altam, murumque tenebat.
Fervidus at magnis urgebat vocibus Hector.
Irruere ad naveis, nec opimæ incumbere prædæ.
Quod siquem^[8] procul ab ratibus conspexero, dextra
Hac subito cadet, ad tumulum neque justa sorores
 330Persolvent misero, aut fratres, verum Ilion ante
Visceribusque canes pascet, fusoque cruore.
Sic effatus equum percussit terga flagello,
Teucrorumque ciet cuneos. Clamore minaci
Olli certatim adproperant, bijugesque fatigant
 335Congestam sed enim fosse surgentis ad oras
Phæbus humum facile incedens vertitque, ruitque
Pontis ut in morem Teucris via lata pateret,
Longaque, quantum contorta volat impetus hasta,
Quam juvenis toto jaculatur robore quondam
 340Ostentans artem pariter, dextramque potentem.
Turmatim irrumpunt Troes, præit ipse coruscam
Ægida concutiens, murumque evertit Apollo
Qualis ubi puer Oceani prope litus arenam,
Constructasque domos luteas, opera improba, ludens
 345Dein manibus, pedibusque ruit, vertitque repente
Haud secus Argivum ingenti sudata labore
Moenia confundis, Phabe, exterresque maniplos.

Ut ventum ad naveis, cursum tenuere trementes,
Inque vicem hortantur sese, atque ad sidera palmas
 350Attollunt geminas, onerant atque æthera votis
Hos inter decus Argivum Nelejus heros
In cælum elatis manibus sic voce precatur:
Summe Deum, tibi si patriis quisquam obtulit Argis
Pingue femur bovis, aut pecudem fumantibus aris
 355Ut charam uxorem, dulceisque reviseret agros,
Audistique preces, pater, & pia vota rogantis
Sis memor, & capiti impendentem averte ruinam;
Nec Danaos sine Teucrorum delerier armis.
Audiit orantem genitor, lævumque sereno
 360Horrendum intonuit cœlo. Sensere Tonantis
Consilium, mentemque Phryges, properantque, ruuntque
Acrius in pugnam, qualis pelagi unda sonori
In ratis invehitur latus, urget verbere crebro
Ventorum furor, & fluctus ad sidera tollit.
 365Sic Teucri ad muros magno clamore ruebant
Inductis & equis ad naveis prælia miscent.
Crudescit Mavors: ab equis fulgentibus hastis
Dardanide certant; Danai de puppibus altis
Obsistunt contis, plures qui forte jacebant
 370Ora æære inducti, pugnis navalibus apti.
At Patroclus, donec Trojani ab litore longe,
Et ratibus, muros miscebant prælia circum,
Mærentem Eurypilum vario sermone levabat,
Atque salutiferis curabat vulnera succis.
 375Ut murum irrupisse Phryges, strepitumque, fugamque
Grajugenum sensit, tum vero exhorruit, atque
Percutiens manibus femora has dat pectore voces:
Chare vale, non jam tecum versarier una
Tempus, resque sinunt: nimium jam urgentur Achivi.
 380Sunt famuli, sociique tibi: visurus Achillem
Hinc propero, urgebo in Martem, fors numine dextro
Durum animum moveam, chari namque optima amici
Sunt monita. Hæc ait, & gressum cum voce tetendit.

Troibus interea obsistunt constanter Achivi,
 385Nec tamen ab ratibus longis detrudere contis
Usque valent, Danaos retro nec pellere Teucri:
Oblongamque trabem veluti secturus, amussim
Palladia movet arte faber, ductumque tuendo
Insequitur recta, ancipiti sic Marte feruntur,
 390Atque alias alij ad puppeis fera proelia tentant.
Ajacem sed enim contra fert se arduus Hector
Atque eandem^[9] circum navem se viribus æquis
Invaduntque, arcentque, nec altam exurere puppem
Ajacemve potest avertere Trojus heros,
 395Nec Jovis adductum auspiciis ab navibus Ajax
Pellere Priamidem potis: ergo Caletora contra
Clytiadem^[10] telum intorquet, flammamque ferentem
Percutit ad pectus, sonueruntque arma cadenti,
Delapsusque manu torris, sed turbidus Hector
 400Cognatum ut sese jactantem in pulvere cernit
Trojanas, Lyciasque instigat vocibus alas:
O flos Trojugenum, Lyciique, & Dardana pubes,
Robore nunc opus, atque animis, namque undique iniquis
Arctamur spatiis, Clytii defendite gnatum,
 405Nec lapsi spoliis Danai potiantur opimis.
Fatur, & Ajacem contra ingentem jacit hastam
Sed diversa volat, sternitque Lycophrona longe
Mastoridem, Ajacis famulum, cui tecta Cytheris;
Pinguiaque arva, viro donec fugere inde perempto
 410Ipsi opus. Huic aurem propter caput ære corusco
Tunditur, atque in humum de puppe revolvitur alta
Horruit, & fratrem adloquitur sic maximus Ajax:
Mastorides jacet Hectoreo, charissime, ferro,

Dilectus, fidusque mihi, assiduusque sodalis.
 415Quo jam tela tibi, nervique, & læthifer arcus,
Munus Apollineum? Simul hæc, simul adstitit heros
Tela manu, pharetramque gerens, arcumque sonantem,
Conturbatque acies, & crebris ictibus instat
Hic Pysenoridem transfigit cuspide Clytum
 420Panthoide aurigam eximium, qua maximus urget
Pugnantum globus, aripedes agitare frementeis
Per campos solitum: Teucris gratissimus unus
Propterea, ab misero sed fatum avertere nullus
Dardanidum potuit, cervicem allapsa sagitta
 425Nam venit in mediam, cerebroque infixa tepescit.
Ille ruit, pictæque manu labuntur habenæ
Et pavidi retro bijuges cessere: feruntur
Cum strepitu horrisono vacui per gramina currus:
Sensit Polydamas, & equis venit obvius ante,
 430Traditque Astynoo, gnato Protiaonis, illum
Multa jubens prope se ut bijuges, currumque teneret,
Dein volat, & primis se pugnatoribus infert.
Hectora tum contra Teucer Telamonius arcum,
Et telum parat, ac pugna exegisset ab acri
 435Ardentem heroa, ac tristem misisset in Orcum.
At non illa Jovem latuit vesana cupido,
Priamida cui charus bonos, invisaque Teucri
Lans erat: ergo arcum curvanti abruptus utrinque
Dissiluit nervus, diversaque fertur arundo
 440Ære gravis, manibusque teres simul excidit arcus.
Obriguit Telamone satus, sicque ore profatur:
Consilium pugnæ, atque artem sors abstulit omnem,
Infensusve Deus, manibus qui excusserit arcum,
Intortumque recens lorum, nuperque ligatum,
 445Selectumque diu conanti abruperit ultro.
Huic Ajax arcum, & celeres depone sagittas,
O frater, Deus Argivis quando invidus obstat.
Scuta humeris, longamque hastam citus arripe dextra,
Irrueque in Troas, reliquasque hortare phalanges.

 450Nec magna saltem sine cæde, & sanguine puppeis
Tradiderint flammis, fortes sed in arma ruamus.
Hæc ait, ille arcum tentoria ad alta relinquit,
Quadruplicemque humero clypeum suspendit ab alto,
Et galeam insignem setis, cristaque rubenti
 455Induitur capiti, nodosamque arripit hastam
Ære gravem, & fratri socium se adjungit in armis.
Hector ut abruptos nervos, Teucrique sagittam
Incassum per inane videt sine lege vagantem,
Divinamque agnoscit opem, atque hæc pectore fundit:
 460Trojugenae, sociique cavas invadite puppeis
Nunc o dum fortuna favet, vidi irrita Teucri
Tela volare manu, quo non felicior arcu
Grajugenum quisquam. Divum favor, irave certis
Clarescit facile indiciis, seu extollere in auras,
 465Deprimere aut placuit, genteisque domare superbas.
Nunc nobis favet, & robur, vimque hostibus aufert,
Irruite, o chari, & pugnantem vulnere siquem
Fata premant, moriatur: Erit non turpe profecto
Pro patria cecidisse: domus, salvique penates
 470Interea, & gnati, & conjux, dulcesque parentes,
Si Danai rursum Argolicas vertantur ad oras .
Dixerat, accenditque animos Telamonius inde
Grajugenum turmas urgebat talibus Ajax:
O, pudet, Argivi, satius cadere ante fuisset.
 475Servatosve semel repulisse ab navibus hostem.
An vobis spes ulla fugæ? pedibusne putatis
Tendendum dulcem in patriam, si exusserit altas
Priamides puppeis? dictis non corda cientem
Cernitis, hortantemque acies, flammasque ferentem?
 480At non ille choros jubet instaurare; sed agmen:
Una salus nobis totis incumbere in arma
Viribus, & conferre manum: læthumque subire,
Aut vitare semel satius, quam ad litus inultos
Imbelli ab turba lento tabescere Marte.
 485Vix ea, crudescunt pugnæ furit Hector in armis;

Et Perimede satum Schedium transverberat hasta
Phocaicas ducentem acies at Laodamantem
Ductorem peditum, claroque Antenore natum
Ferro Ajax perimit, cadit & Cyllenius Otus
 490Panthoida telo, cui paret Epeja pubes,
Dilectusque comes Phylidae. Hic turbidus ira
Polydamanta petit; sed enim subducitur hostí
Obliquum insiliens, nam prolem sternere Panthi,
Phoebe vetas, Grajumve ullo violarier ictu.
 495Sed medium Croesmi pectus secat ærea cuspis,
Insonuitque cadens humerisque arma ille trahebat
Quum subitus stetit ante Dolops Lampi optima proles
Laomedontiada, pugnæ, Martisque peritus,
Et clypeum medium ferrata perforat hasta.
 500Phylidem sed enim lorica fidelis aheno
Tegmine tutatur, Phyleus quam maximus olim
Ex Ephire tulerat vitrei Selleentis ab unda,
Hospitis Euphetis monimentum, atque aspera contra
Septum ingens tela, ac densos munimen in hosteis.
 505Insiluitque Meges, galeæque extrema comantis
Nutantemque jubam capiti, conumque recidit.
Purpureusque rubet longe color, & nitet agro.
Dumque virum sperata animos victoria pascit,
Inque vicem observant sese, Menelaus Atrides
 510Clam Dolope addit se comitem, perque ardua terga
Telum humero infigit: penitus per pectora ferrum
Prominet ulterius tendens, pronusque recumbit.
Detracturi humeris vesteis, atque arma jacentis
Adproperant illi, at contra stetit obvius Hector
 515Cognatosque alios, Hicetaonidemque propinquum
Horrendum inclamans, Hicetaonidem Melanippum,
Flexipedum qui armenta boum, nigrasque juvencas
Percotem ad pinguem Troje melioribus annis
Paverat; Argivum sed postquam classis ad oras
 520Appulit Iliacas, Trojam, Priamumque petivit,
Trojugenasque inter primo gaudebat honore.

Adfaturque Hector, verbisque instigat amaris?
Torpemus, Melanippe à tui nec te ulla nepotis
Cura movet nuper crudeli morte perempti?
525 Abstulerintque etiam nobis spectantibus arma?
Quin sequere: haud procul hostileis turbare maniplos
Jam satis, urgendi propius, mors inclyta donec
Pugnanteis tulerit, Priami vel regna potentis,
Urbsque eversa cadat. Taleis dat pectore voices,
 130Et præit, atque virum sequitur Melanippus euntem.
At Danaos contra Salaminius incitat Ajax:
O chari, servate fidem, servate pudorem,
Inque vicem vultus, atque ora veremini, Achivi,
Salvi etenim plures, quam qui interiere pudentum
 135Dedecus, atque ignominiam fuga parturit effrons
Sic fatur, laudisque avidos, pronosque momordit,
Atque infixa diu sententia mentibus hæsit.
Fervet opus, muro naves stipantur aheno.
Jupiter Iliacas acies impellit, Atrides
 340Archilochum dictis urget Menelaus in hostem:
Archiloche, Argivum non te robustior alter,
Ocyor aut cursu, aut melior florente juventa,
Adgredere, & Tencrorum aliquem prosterne ruentem.
Sic effatus abit, laudisque inspirat amorem
 545Egregio juveni, in medium tum prosilit æquor
Ductores inter primos, & turbine multo
Se circum adspectans telum contorquet acutum.
Teucrorum jaculante viro cessere cohortes.
Irrita nec volat hasta manu, nam te, Melanippe,
 550Certa petit, mediumque abrumpit vulnere pectus
Ille ruit super ingentem dant arma fragorem.
Et quondam veluti canis ingenti oris hiatu
Lactentem ruit in cervum, quem forte cubili
Surgentem herboso venator cuspide fixit,
 555Sic Hicetaonidæ spolia ablaturus opima
Archilochus properat, contra tamen adstitit Hector;

Ac velut^[11] ille prius quam tela inímica sequantur,
Conscius audacis facti in nemora avia tendit
Occiso pastore lupus, fidove Molosso,
 560Hectora sic procul intuitus, Grajum agmina retro
Nestorides petit, iusultant clamoribus altis
Priamides, Troesque viro, telisque fatigant,
Nec stetit Argivum donec pervenit ad agmen.
Turba Phrygum interea rabidorum more leonum
 565Ad naveis properant: vireis, animosque superbos
Quippe dabat Jovis auxilium, atque arcana voluntas,
Pectoribus domitis Grajum, namque Hectori honorem
Hunc dederat Pater, ut flammas, ignemque carinis
Injiceret tandem Argolicis, ac vota marinæ
 570Perficeret Thetidi: ergo oculis spectare flagranteis
Ipse rateis volet, ex illo Phrygia agmina retro
Pulsurus rursum ab ratibus, Troja eruta donec
Æternum daret Argivis nomenque, decusque.
Hectora propterea in naveis urgebat Achivas
 575Id meditans, pronumque satis, cædeisque frementem,
Marti nam similis furit, ut per devia montis
Sæva sonans ignis, densique in culmine saltus,
Et spumas vomit ore, micant fera lumina flammis.
Ærea pugnanti circum cava tempora cassis
 580Horrendum quassata sonat: favet æthere ab alto
Jupiter omnipotens, summo ac dignatur honore
Ductores inter reliquos, nam extrema trahebant
Fila viro Eumenides, pugnantique aspera Pallas
Fata minabatur Pelidæ ab robore Achillis.
 585Hos aditus, jamque hos aditus tentabat, Achívum
Densus ubi globus armorumque ad sidera fulgor.
Stat Danaum conferta phalanx, obnixaque contra

Alta velut rupes^[12] vastum quæ prodit in æquor,
Obvia ventorum furiis, expostaque ponto
 590Vim cunctam, atque minas perfert colique, marisque.
Sic Teucris Danai obsistunt: furit Hector ahena
Luce micans totus, turmasque invadit Achivas.
Qualis ubi ratis Aeoliis cita flatibus altum
Verberat unda latus, spumamque ad sidera jactat,
 595Vela fremunt concussa, virum timor inficit ora
Pallidus, ab lætho^[13] tenui discrimine quando
Vix absunt tabulæ, Danaum sic pectora languent
Hectore pugnante, atque leo ceu turbidus, agros
Irriguos propter nactus, placidamve paludem
 600Corpora magna boum, subitus ruit, inscius inde
Pastor abest, pugnæque rudis prima agmina ducens,
Aut postrema simul graditur, leo pessimus agmen
Insilit in medium, & rabido vorat ore juvencam,
Aufugiunt reliquæ, Danaos sic rector Olympi
 605Priamidesque fugat subito terrore paventeis
Una omneis; cadit insignis tantum Periphetes
Ex illo genitus Copreo, qui nuntius olim
Amphitruoniada Eurysthei mandata ferebat.
Deteriore quidem præstantior ille parente,
 610Quo cursu melior, pugnaque, & mente sagaci
Non diteis quisquam fertur coluisse Mycenas.
Occisus sed enim ingentem dedit Hectori honorem,
Nam clypei extremas humero pendentis ad oras,
Dum conversus abit, clypei talaris ad oras
 615Offendit miser, in terram ceciditque supinus

Horrendum insonuit capiti galea alta cadentis
Priamides volat, & sociorum ante ora suorum
Pectora transfigit ferro: infremuere sodales
Adstantes; sed enim trepidos timor alligat artus,
 620Conscenduntque rateis turmatim, atque ante jacentum
Certant se rostris tegere, & cohibere ruenteis.
Acrius hoc instant Troes, primisque relictis
Puppibus, abscedunt Danai tentoria ad alta,
Nec per castra viros patitur timor ire vaganteis
 625Aut pudor, inque vicem crebris se hortatibus urgent
Quos inter medius charorum nomina Patrum
Commemorans, juvenum accendebat pectora Nestor:
Nunc aliorum alii vultus reveremini, & ora,
O Danai, & charam uxorem, tectumque, lareisque;
 630Et gnatos animo, & dulceis revocate parenteis.
Vel jaceant, vel adhuc coelo potiantur, & aura.
Hos per ego absenteis supplex vos deprecor, hostem
Sistite vos contra, neque retro avertite gressum.
His dictis commoti animi, nubemque removit
 635Caelitus immissam divino lumine Pallas.
Clarescunt subito puppes, pugnæque cruentae
In mediisque furens cristatus cernitur Hector
Dardanidumque acies, seu quæ post terga quiescunt,
Seu quæ de ratibus pugnant, sudantque sub armis
 640At non lentus ubi Danaum stat turba paventum
Se tenuit Telamone satus, sed fervidus altas
Per puppeis, per celsa volans tabulata recursat
Ingentemque manu contum, validumque, & ahenis
Orbibus accinctum versat, cui fraxinus ingens
 645Bisdenos cubitos in longum extenditur ultra.
Ac veluti doctus magnorum agitator equorum,
Quatuor ingenteis multorum ex agmine lectos
Nectit agens procul ab campo, qua publica in urbem
Fert via stant circum attonita matresque, virique
 650Ille sedens firmo, jamque hunc se corpore librat,
Jamque illum super alternans, illi ocyus Euris

Arva secant, sequitur densæ tum nimbus arenæ.
Haud secus huc, illucque fureos tabulata per alta
Passibus insiliens magnis Telamonius heros
 655Cursat, obitque rateis, vocemque ad sidera tollit
Horrendum assidue inclamans: defendite naveis,
Argivi juvenes, hostemque avertite castris.
At Teucrum ante aciem primam volat igneus Hector,
Ac veluti in pratis liquidi prope fluminis undam
 660Ætherea^[14] delapsa plaga Jovis ales aperto
Turbat agens caelo volucres, turbamque sonantem,
Sive grues, longo vel ovanteis gutture cycnos.
Sic pictam in puppem turbata per agmina Grajum
Priamides ruit adversum, impellitque ruentem
 665Jupiter ipse manu genitor, Troumque catervas
Exciet in pugnas, oriturque miserrima cædes
Corpora ahena virum credas concurrere campo.
Usque adeo invicto pugnabant robore; Achivis
Una salus nullam bello sperare salutem.
 670Dat furor ipse animos, & inevitabile fatum.
Trojugenæ arsurasque rateis, jamjamque putabant
Sternendas Danaum Sigea ad litora turmas.
Ergo hinc, ergo illinc cæduntque, caduntque vicissim
Ipse ratis puppem, qua Protesilaus in oras
 675Venerat Iliacas iterum non regna, lareisque
Visurus patrios, dextra comprenderat Hector.
Ingens pugna diu circum: nec jam eminus arcu
Tela volant, jacula aut tenueis sparguntur in auras,
Cominus at brevibus gladiis hastisque coruscis
 680Ensibus & magnis, durisque bipennibus instant.
Insignesque auro gladii, capuloque nitenti
Ex humeris lapsi juvenum, manibusque cadebant
Armaque pulchra: fluit campo atri sanguinis unda
Nec summa correpta semel fastigia puppis

 685Dimittens Hector, magna ciet agmina voce:
Ferte citi^[15] flammas, ignem jacite, urite naveis
Dum Jove fas dextro, felixque, & fausta refulsit
Illa dies, qua tam longos tolerata per annos
Reddantur mala Grajugenis, avibusque sinistris
 690Huc delata Deum sine numine classis in ipso
Litore nunc pereat, quæ tristia funera Teucris
Tot tulit heu miseris, seniorum errore, metuque,
Qui me tentantem naveis invadere ferro
Arcebant procul, atque aciem, turmasque tenebant
 695At bene habet, qui tunc animos terrebat inerteis
Jupiter, in naveis stimulis nunc acribus urget.
Sic ait, ingentique Phryges clamore ruebant.
Nec Telamoniades hostem subsistere contra
Jam valet, incolumem nec se credebat ab acri
 700Cessurum pugna, lentusque in proxima puppi
Transtra pedem retulit, longumque hastile coruscans
Trojugenas fugat instanteis, ignemque ferenteis,
Horrendumque tonans acies hortatur Achivum:
Heroes Danaum, Martis genus, hic opus armis,
 705Hic virtute, viri. Auxiliariane agmina retro
Creditis, aut muros vobis, vallumque relictum,
Que Teucrorum aciem possint cohibere ruentum?
Nulla isthinc urbes turritis manibus, unde
Auxilium socia arma ferant. Ad Pergama stamus
 710Urbe procul patria hastatorum ante agnina Teucrum.
Claudimur^[16] hinc alto Oceano, nec fidere plantis
Est licitum ferroque salus quærenda, manuque est.
Hæc ait, & contra venienteis excipit hasta,
Jactanteisque ignem ratibus, bissenaque ferro
 715Audentum juvenum dederat jam corpora lætho.

Notae

1. V. 39. Dii cujus. Versus Virgilianus in 6. Ipse Rex Jupiter, inquit Minucius Felix in Octavio, per torrentes ripas, & atram voraginem jurat religiose. Destinatam enim sibi cum suis cultoribus poenam praescius perhorrescit. Hæc ille putans dæmones non adluc Infernis pœnis cruciari, sed cruciandos esse, qui plurium Veterum Theologorum error fuit, ut alibi demonstratur.
2. V. 40. Et commercia nostri. Honorabile enim conjugium in omnibus, & thorus immaculacus. Fides namque conjugii, etiam Paganis natura duce, divinum quid, & sacrosanctum habitum semper.
3. V. 173. Divisimus. Hujus sortis Clemens Alex. Aug. Lactantius, Arnobius, Tertullianus, aliique prisci Theologi memunerant.
4. V. 174. Mi mare. Inde illud:
   Non illi imperium pelagi, saevumque tridentem,
   Sed mihi sorte datum.
5. V. 178. Sua. Monosyllabum fit a liquescente per licentiam.
6. V. 243. Ac veluti plenis. Comparationem hanc a Virgilio usurpatam adnotavimus, ipsisque Virgilianis versibus expressam dedimus supra lib. 6. Hic aliis verbis eandem efferre libuit, ne more Græcorum plures versus repeteremus.
7. V. 265. Juvenum quod turba. Ad literam in Homero est, quod de verbis certarent juvenes. Ubi juvenilis eloquentiæ vitium adnotavit sapientissimus Poeta, quae comptior plerumque, quam gravior.
8. V. 328. Quod siquem. Transitus a tertia ad primam personam, cujus cum laude meminit Longinus.
9. V. 392. Atque eandem. Simili licentia in eadem primam produxit Virgilius in 10. Versum dedimus alibi.
10. V. 397. Clyniadem. Prima producta necessitate carminis, at in Clytio brevem fecimus infra, Virgilium sequuti.
11. V. 557. At velut. Comparationem hanc adhibuit, & multo pulchiorem reddidit Virgilius in 11, ubi totam lege.
12. V. 588. Alta velut rupes. Versus Virgiliani ex 10. Æneidos ubi Mezentii in resistendo constantiam commendat Poeta. Hic tamen vim, & majestatem Homericæ dictionis non videtur assequutus. Assequurus tamen est, & meo quidem judicio, longe superavit in 7, ubi eamdem Latini Regis constantiam exornavir. Lege sis.
13. V. 596. Ab laetho. Quod lepidissime, ut solet Juvenalis:
    Digitis a morte remotus,
    Quatuor, aut septem si sit latissima tæda.
14. V. 660. Aetherea. Versus Virgilianas hinc decerptus in 1.
15. V. 686. Ferte citi. Ad saporem Virgiliani illius:
    Ferte citi ferrum, date tela, scandite muros.
16. V. 711. Claudimur. Hinc illa Pallantis in 1.
    Ecce maris magno claudit nos obiice pontus.
    Deest jam terra fuga; pelago Trojamne petemus?

Liber XIV	Liber XVI