 Liber XV |
Liber XVII  |
LIBER DECIMUSSEXTUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Patroclo deprecanti Achilles sua ipsius arma permittit capere, & Myrmidones in proelium educere. Hi vero egressi Trojanos ab navibus in urbem repellunt. Patroclus Sarpedonem Jovis filium occidit, qui funalem equum currus Achillis interfecerat Pedasum. At Patroclum prius ab Apolline territum, armisque exutum Euphorbus primum vulnerat, tandemque Hector occidit.
Sic nigram ad puppem pugnabant viribus aequis.
Patroclus interea Pelidem propter amaras
Versabat lacrimas, nigro ceu fonte perennis
Unda fluit, faturque virum miseratus Achilles:
5Quid, bone, sic luges, lactentis more puellæ
Quæ madidis oculis properantem veste parentem
Detinet abrepta, inque hæret, sequiturque, premitque,
Materno donec gremio sublata quiescit?
Huic tu etenim similis planctu torqueris acerbo.
10Triste mihi quicquam, turmis aut nuntius affers?
An soli auditum patriis quisquam attulit oris?
Spirat adhuc, regnatque Menoetium Actore natus.
Vivit adhuc, reor, Aeacides, populosque superbos
Myrmidonum regit: ambobus charissima quorum
15Vita est. An domitos fletu miseraris Achivos
Atridæ ob scelus infandum, mentemque protervam?
Eja age dic tecum ipse fleam, atque hac parte levabo.
Patroclus ast alto ducens de pectore questum:
O Peleo sate, cunctorum fortissime Grajuni,
20Parce, ait, Argivum sortem, & fata aspera flenti.
Namquid enim miseris reliquum? pars maxima Regum
Vulneribus dolet acceptis, dolet ipse Agamemnon,
Et Tydei sobules, atque hasta insignis Ulysses,
Eurypilusque femur ferro trajectus acuto.
25Quos circum cura assidua exercentur, Achivum
Quotquot Apollinea insignes censentur in arte.
Nescius at flecti furor, immortalis, Achilles,
Ira tua est, nec Dii talem mihi pectore mentem
Indiderint, qualem ipse foves, immittis, acerbus,
30Inque malum fortis. Quonam hæc clarissima bello
Dextera? quo invictum robur, si classis Achivum
Te spectante perit, nomenque, & gloria gentis?
Crudelis[1], nec eques Peleus tibi sanguinis author,
Nec tibi Diva parens, tumidis te fluctibus horrens
35Oceanus, duro aut genuerunt marmore cautes,
Indomitumque, ferumque alme quod si ulla vereris
Jussa Dex Jovis aut terrent oracula mentem,
Me saltem mitte in Martem, me turba sequatur
Myrmidonum, res Grajugenum vireisque jacentis
40Restitutam forte: arma etiam concede roganti
Chare, tua; Iliacas falsa sub imagine turmas
Deceptas rursum ab ratibus, castrisque repellam,
Respirentque acies Danaum; Dispendia quamquam
Vix patitur pugna, exiguumque in Marte levamen .
45Deffessosque Phryges solo clamore fugabit
Turba recens procul ad muros; fagumque comantem.
Talibus orabat, sibi tristia fata precatus,
Et lathum imprudens. Pelei quem filius alto
Cum gemitu adfatur: Tene hæc indigna precari,
50Chare Menoetiade? Matris non me ulla coercent
Jussa Deæ, non ulla Jovis me oracula terrent;
Sed gravis ille animum dolor, ac præcordia rodit,
Quum memoro me ut honore parem contempsit Atrides,
Præmiaque eripuit sceptroque, opibusque superbus.
55Hic furor, hæc rabies, irarum hæc summa: puellam
Selectamqne mihi ab Danais, ferroque cruento
Quæsitam eversis hostilis moenibus urbis,
Hanc, inquam, tenet ablatam Briseida ductor.
Nos animæ indecores partis orbamur inulti.
60Sed quid ego hæc recolo, quæ non memorare sereno
Fas animo? Atque etenim sævum non ante furorem
Ponere mens fuerat, donec flagrante tumultu
In nostras jamjam ruerent Phrygia agmina puppeis;
Arma tamen mea nunc humeros accingere circum
65Myrmidonumque acres in prælia ducito turmas,
Namque rateis jam densa virum premit undique nubes.
Argivi ad litus spatiis arctantur iniquis
Teucrorumque urbs tota recentibus ingruit armis
Pelidæ nec enim splendentem vertice ab alto
70Conspiciunt galeam: fugientes gramina fusis
Corporibus tegerent, fluerent & sanguine fossa.
In nos tu meliori animo, Atreo gnate, fuisses.
Agmina nunc conclusa premunt, nec jam Diomedis
Fulmineum furit hasta manu, nec Regis Atrida
75Audio per campos inimico ab gutture vocem
Ordinibus mediis, homicidæque Hectoris una
Vox sonat hortantisque acies, flammasque minantis
Planaque camporum victrix clamore secundo
Teucrum turba tenet: propera, atque averte minantis
80Ab ratibus flammas. reditumque in tecta parentum
Assere Grajugenis. Jussorum hæc summa meorum est:
Obsequere ut mihi Grajorum de gente reportes
Immortale decus, simul & Briseida pulchram
Abductam referant, cumulentque ingentia dona.
85Trojugenas ubi repuleris, in castra reverte
Nec sine, me quanquam Divis videare secundis
Rem gerere, Iliacas acies, neve Hectora tenta.
Dedecus hinc mihi nam referes, victoria nec te
Transversum ferat, ut Teucris fugientibus instans
90Myrmidonum ducas sacrata in Pergama turmas,
Ne Divum quisquam cœlo delapsus ab alto
Ingruerit, saltem nam gens charissima Phobo est.
Ergo ubi parta salus ratibus, pete litora bigis,
Insanumque ipsos inter sine fervere Martem.
95Namque utinam, o Divum genitor, Pallasque, & Apollo,
Dardanida pereant, carpunt quot luminis auras,
Et Danai simul, ast ambos nos numina servent,
Eversæ ut Trojæ soli potiamur honore.
100Talia sese inter mutuo sermone serebant.
Nec Telamoniades ultra subsistere ductor
Jam valet, obruitur densis sic undique telis.
Nempe Jovis mens versa virum, Teucrumque domabat
Turba ruens strepit assiduo cava tempora circum
Tinnitu galea, & clavis nexa æra fatiscunt
105Lassanturque humeri clypei sub pondere magno.
Nec tamen usque valent pugnantem avertere crebris
Missilibus Troes, tum toto corpore sudor[2]
Liquitur, & piceum (nec respirare potestas)
Flumen agit, fessos quatit æger anhelitus artus,
110Atque malis mala firmantur. Nunc dicite, Musa,
Calicolum genus, ut ratibus primo incidit ignis?
Hector fraxineum Ajacis magno impete telum
Ense ferit, ligno qua nectitur ærea cuspis,
Ac secuit penitus, truncumque hastile furenti
115Versabat dextra incassum Salaminius heros,
Insonuitque cadens ferrum, & procul inde refulsit.
Obstupuitque Ajax animo, horrescitque tuendo
Monstra Deum, Martisque vias præcludier omneis
Ab Jove Grajugenis sensit, Teucrosque foveri.
120Ergo abit indignans, tardasque, ignemque carinis
Injiciunt subito Troes: volat abiete tota
Transtra per, atque unctos Vulcania flamma rudenteis.
Percussitque femur, sociumque adfatur Achilles.
Rumpe moras, Patrocle Argolicas jam pascitur ardens
125Flamma rateis: spes nulla fuga, spes nulla salutis.
Induere arma, ego Myrmidonum sæva agmina cogam.
Dixerat, ille ocreas primum, quas aurea morsu
Fibula connectit suris aptabat, & altis
Circumdat thoracem humeris velocis Achilli
130Stellatum, varium; lateri dein subligat ensem
Cui Capulus solido argento, clavisque rigescit.
Tum validum, ingentem clypeum, capitique coruscam
Induitur galcam crista, setisque comantem,
Atque suis aptam selegit viribus hastam.
135Nam neque Pelidae ingentem, validamque, gravemque
Aut torquere Menoetiades, aut alter Achivum
Ductorum poterat; solus torquebat Achilles.
Hanc Peleo dederat Chiron, que fraxinus olim
Pelio in summo æthereas surgebat in auras.
140Quot mox illa viris mortem adlatura cruentam !
Jungere dein bijugos, currusque aptare sonanteis
Automedonta jubet, charum, fidumque sodalem
Aeacidem juxta, quo non præstantior ullus
Aut ruere, aut hostem curru expectare ruentem.
145Hinc Xanthum, Baliumque pareis pernicibus Euris
Ad juga cogit equos, praegnans Harpyja Podarge
Quos Zephyro peperit[3] cani prope gurgitis undam.
Addidit insignem ac Pedasum temone sub alto,
Pelides quem capta olim Eetionis ab urbe
150Duxerat; huic mortale genus, currum sed agebat
Inter cœlestum immortalia corpora equorum.
Myrmidonum interea turmas armabat Achilles
Castra obiens: tum carnivori ceu montibus altis
Ore lupi rabido tollentem cornua cervum
155Occisum laniant: lavit omnibus improba teter
Ora cruor, fontemque petunt, aut stagna gregatim
Hausturi raris summo de flumine linguis
Nigranteis latices, ructantque ex ore cruorem,
Accrescuntque animi, atque alvus distenditur ingens:
160Tales Myrmidonum ductores, lectaque pubes
Circumdat Patroclum, medius quos inter Achilles
Urget equos, urgetque duces, turbamque comantem.
Quinquaginta altas Trojana ad litora puppeis
Duxerat, & totidem juvenes ad transtra sedebant.
165Ductores quinque his lectos præfecerat, ipse
Imperii summam, & rerum molitur habenas.
Agmina prima regit se stirpe Menestius alta
Insignem referens Sperchio pulchra parenti,
Quem genuit Polydora, sacri prope fluminis undam
170Mixta Deo mulier, magni stirps inclita Pelei;
At Boro gnatum Perieride fama ferebat,
Dote sub ingenti fuerat cui tradita conjux
Dein subit Eudorus Polymela matre creatus
Philantis gnata, qua non magis apta choreis
175Ulla fuit; Maja hanc genitus pulchræ arma Dianæ,
Sectantemque choros magno devinctus amore
Subripuit, prolemque dedit pugnæ arte cruenta,
Insignemque pedum cursu; sed lucis amicas
Vix puerum Ilythiia favens eduxit in oras
180Echecli datur Actoridæ Polymela marito,
Immensis dotata opibus, Philasque nepotem,
Ceu gnatum senior tectis nutrivit in altis.
Tertius agmen agit Pisandrus, Martius heros.
Moenalides, quo Myrmidonum non alter in hastam
185Fortius adsurgit, Patrocli sed robore dempto.
Dein senior graditur Phoenix agitator equorum,
Tandemque Alcimedon Laercei clara propago.
Utque duces inter turbam distinxerat omnem,
Talia voce refert, animosque inspirat Achilles.
190Nunc, o præteritis toties jactata diebus
Myrmidones revocate animis quum sæpe querentes
Pelidem immitem, dixtis, non dulcia Diva
Ubera, sed fellis nigrum suxisse liquorem.
Qui lectas juvenum sinat hic torpescere turmas
195Nonne domos satius, tristeis dum decoquit iras
Ille furens, patriasque iterum remeare sub oras?
Hæc quondam at grave Martis opus cupientibus ultro
Obtulit alma dies, agite, atque irrumpite in hostem.
Sic fatur, ferventque animi, densantque phalangem.
200Regificæque domus velut in parietibus altis
Ventorumque minas contra, pluviasque sonanteis,
Artis opus, mutuis inter se nexibus hærent
Ingentes lapides, densis sic agmina Grajum
Ordinibus steterant, scutis tum scuta cohærent,
205Virque viro, & galeis galeæ, cristæque rubentes
Miscentur cristis, geminique ante agmina prima
Mirmidonumque aciem Automedon, Patroclusque corusco
Armantur ferro, ast alta in tentoria Achilles
Solicitus properat, pulchramque, atque arte politam
210Arcam aperit, quam Diva parens lænisque refertam
Villosis ventos contra, & penetrabile frigus
Mollibus ac tunicis, pictisque tapetibus olim
Tradiderat gnato Trojam, & maria alta petenti.
Addidit, & magnum cratera, auroque rigentem,
215Collatum, eximium, quo non liquentia quisquam
Vina unquam biberat, nec Diis libaverat ullis,
Supremo nisi terrigenum, Divumque parenti.
Hunc heros puro detersit sulphure primum,
Ipsum deinde, manusque liquentibus abluit undis.
220 mplevitque mero pateram, libansque precatur
Stans septo in medio, extollensque ad sidera vultus.
Nec latuere preces gaudentem fulmine patrem:
Summe Pelasgorum rector, Dodona nivalis
Cui paret, cuique illoti vestigia Selli[4]
225Caelitus immissos carpunt in pulvere somnos.
Pelidæ siquando alias audita precantis
Vota tibi, & claro genitor dignatus honore
Grajorum domuisti animos, hoc perfice votum
Nunc mihi, pugnarum a strepitu procul ipse manebo
230Myrmidonum sed enim Trojana in proelia turmas
Fert Patroclus, charusque mihi, fidusque sodalis.
Hunc, Pater, ab cœlo victoria læta sequatur,
Invictumque inspira animum: sciat inclytus Hector
An me etiam sine pugnaceis compescere Teucros
235Audeat ab ratibus pulso clamore, metuque
Incolumis tandem nostra ad tentoria sese,
Victricemque aciem referat, victriciaque arms.
Audiit[5], & voti genitor succedere partem
Mente dedit, partem volucreis dispersit iu auras.
{{Versus|340}]Pelleret ut pugnam ab ratibus, Teucrosque fugaret
Annuit oranti; reducem ut se in castra referret,
Non dedit, inque Notos vocem vertere procella.
Ilic ubi libavit, fuditque ea vota, repostam
Servavit pateram rursum, tentoriaque extra
345Progreditur, juvat Argivum, Teucrumque tueri
Conflictum, pugnasque graveis. Olli ordine longo
Ibant armati Patroclumque, ducesque sequuti.
Ut ventum in Teucros facto velut agmine vespae
Funduntur, vespæ veluti, quas rupe cavata
350Degenteisque viam propter, de more puelli
Solicitant, vexantque, malum commune creantes
Stulti præteriens illas si forte viator
Moverit imprudens, animis ingentibus alto
Erumpunt tecto, gnatosque, lareisque tuentur,
255Sic tunc Myrmidones magno clamore ruebant
Hortaturque viros Patroclus: fortissima Grajum
Pectora, Myrmidones, clari socia agmina Achillis,
Nunc priscos renovate animos, nomenque, decusque
Instaurate ducis, quo non præstantior armis
160Argivos inter proceres, charique sodalis
Poeniteatque etiam, pudeatque Agamemnona, tantum
Contempsisse virum. Taleis dat pectore voces,
Inspiratque animos, confertique agmina Teucrum
Invadunt subito: immensus ferit æthera clamor
265Grajugenum, reboantque rates, & litora longe
Trojanique Menoetiadem ut videre ruentem
Ipsumque, & famulum juxta fulgentibus armis,
Obstupuere animis, rarescuntque agmina, Achillem
Adventasse rati, ac veterem posuisse furorem.
370Ergo ut cuique via est; fugiunt; sed Patroclus hastam
Conjicit in medios, qua confertissima turba,
Ad navis puppem præstantis Protesilai,
Pyræchmemque ferit, qui Pæonas agmen equestre
Duxerat ex Amydone, rigat quas Axius oras.
375Perque humerum cuspis dextrum subit, ille supinus
Cum gemitu cadit: attoniti ductore perempto
Pæones hac, illac fugitant, fugientibus instat
Patroclus, ab castrisque omneis, ratibusque repellit,
Ardentemque ignem extinguit, semiustaque puppis
380Ad litus jacuit. Troes clamore, tumultuque
Aufugiunt, sequitur trepidos Argiva juventus,
Perque rateis ruit in pugnas, & litora complet.
Et quondam veluti nemoroso ab culmine montis
Quum nebulæ pater humentem Saturnius umbramı
285Submovet, apparent speculæ, atque cacumina summa,
Et nemora alta, superque ingens aperitur Olympus,
Sic Danais iterum redit in præcordia virtus,
Nec tamen omnino cessat Mars: undique nondum
Terga dabant Troes, magna sed parte resistunt,
290Cedebant sed enim paulatim ab litore retro.
Agmine tum rupto, cædit, sternitque virum vir.
Primus Areilycum fulgenti dejicit hasta
Osse Menæetiades femoris, nervisque refractis.
Ille ruit pronus, pectusque Thoantis apertum
295Perforat Atrides Menelaus, membraque solvit.
At Phileo satus Amphiclum per plana ruentem
Occupat, & cruris pars qua densissima turget
Aversi ferit, ac nervos crudo abscidit ære,
Offusæque oculis tenebræ; sed Atymnius hastam
300Excipit Antilochi, trajectusque ilia ferro
Sternitur, at Maris Antilochum de fratre perempto,
Stans prope collapsum, indignans, frendensque petebat.
Nestoridarum alter sed enim Diis par Thrasymedes
Occupat ardentem, atque humero qua dextra cohæret.
305Telum certus agit, nervosque abrumpit, & ossa,
Insonuitque cadens, oculos texere tenebræ.
Sic fratres gemini geminis ab fratribus umbras
Pallentis petiere Erebi, Sarpedonis ambo
Insignes jaculo comites; Amisodarus ambos
310Hos genuit, qui perniciem mortalibus olim
Nutrierat fumo horrentem, flammisque Chimæram.
At Cleobulum Ajax trepidantemque, inque peditum
Cepit Oiliades vivum, & cervice retorta
Ensem adigit magnum, totusque cruore rubenti
315Incaluit mucro, tegit ater lumina somnus.
Peneleusque, Lyconque pari sese impete frustra
Impetiere simul telis stridentibus, inde
Ense Lycon ruit, & conum perfringit ahenum
Cristatæ galeae, at capulum prope frangitur ensis
320Peneleus furit, & collum, qua nectitur auris
Ense ferit, caput abscissum de pelle pependit
Adversam in partem, tenueis vita ivit in auras.
Meriones Acamanta rotas jamjamque tenentem
Adssequitur cursu,atque humerum transverberat hasta.
325Ille ruit, lapsique oculos sopor æneus urget.
Idomeneus Erymanta petit, clamantis & ora
Ære quatit, cerebrum penitus, præruptaque ferro
Dissiluere ossa, & mixti cum sanguine dentes,
Suffususque oculis cruor, & fœdata vomentis,
330Ora viri, naresque, oculos nigra obtegit umbra.
Talia ductores edebant funera Graji.
Quales aut agnis, hædisve imbellibus acres
Ore lupi rabido insiliunt, procul inscius inde
Pastor abest: olli erranteis, mactantque trementeis
335Nec mora, nec requies, palantes æquore toto
Diffugiunt trepidi Troes virtutis avitae
Immemores; unum sed enim Telamonius Ajax
Hectora tendebat contra; sed Dardanus heros
Ingenteis humeros clypeo septemplice tectus
340Haud rudis armorum stabat, stridentia tela,
Et sonitum observans jaculorum, hastasque volanteis.
Atque etenim adverso fractos jam Marte dolebat
Cedere Trojugenas, stabat tamen, ac trepidanteis
Ille tuebatur socios, cœloque sereno
345Ut quondam nubes frondoso ab culmine Olympi
Tollitur, excitis quum Jupiter humidus Austris
Fulgura molitur dextra, nimbosque sonoros.
Sic retro ab ratibus clamore, fugaque redibant
Præcipiti Troes, frendentemque Hectora celsis
350Extraxere rotis bijuges, turbamque reliquit
Trojugenum, fossa invitos quos alta coercet.
Confractaque rota passim, currusque jacebant.
Attonitos Patroclus Teucros clamore fatigat,
Hortaturque suos, olli trepidante tumultu
355Implevere vias omneis, campumque, virosque
Pulverulenta tegit nubes, retroque jugales
Cum fremitu ingenti ab ratibus, castrisque feruntur,
Patroclus at Teucrum qua confertissima turba
Æripedes agitabat equos: sternuntur in agris
360Hinc, atque inde Phryges, rapidoque sub axe teruntur
At fossam ingentem vigor immortalis equorum
Transiliit facile: Aeacidae quos, inclyta dona,
Dii dederant, ac Priamidem prosternere ferro
Mens erat; ast ipsum extulerant procul inde jugales
365Atque procelloso tellus veluti obruta nimbo
Tota gravi jacet Autumno, largissimus imbreis
Quum fudit mores hominum[6] indignatus iniquos,
Contemptosque Deos genitor, violataque jura,
Expulsamque foro Themidem vi, aut arte potentum.
370Propterea aggeribus ruptis, gemituque sonoro
In mare purpureum ruit alto ab culmine torrens
Grandia saxa rotans & inundant flumina campis,
Sternunturque boum sata læta, hominumque labores,
Is Trojanarum pavor est, & cursus equarum.
375Patroclus ut primas, perfregerat impete turmas
Compulit ad naveis rursum, neque tendere in urbem
Fas miseris, fluviumque inter, pictasque carinas,
Et murum inclusos castrorum ulciscitur ardens
Occiditque viros. Pronoum tunc pectora nudum
380Sub clypeum ferit, atque animam de corpore solvit.
Horrendumque cadens sonuit, dein Thestora frendens
Enopidem petit: hic curru in fulgente sedebat
Attonitus, cui lora manu demisssa trementi
Exciderant, ruit at Patroclus, malamque corusco
385Percutit ad dextram ferro, perque ærea cuspis
Ora viri, denteisque meat, tum gurgite ab alto
Piscator ceu quondam hamis, linoque prehensum
Piscem agit ingentem pelagi de rupe propinqua,
Sic sede ab celsa Enopidem detraxit hiantem
390Patroclus, ille ruit pronus, lucemque relinquit
Deinde, Eryale, tibi saxo caput impetit, atque
In parteis dirimit geminas sub casside ahena.
Labentem fuscis mors circum amplectitur alis.
Inde Erymanta, atque Amphoterum, & prosternit Epaltem,
395Tlepolemumque Damastoridem, Euippumque, Pyremque,
Ipheaque, atque Echiona, atque Argeadem Polymelum.
Sarpedon sed enim cernens tot fusa per agros
Corpora trunca virum Patrocli victricibus armis
Substitit, & Lycias hortatur voce catervas:
400Sistite, quo fugitis Lycii? Contra obvius ipse
Ire paro: experiar quisnam in nostra agmina tantum
Grassatur ferro. Hæc ait, & de curribus altis
Desilit in terram, saliit quoque Patroclus, atque
Vulturibus similes geminis, qui in vertice rupis
405Unguibus invadunt sese, rostrisque recurvis,
Auditurque procul clangor, sic ductor uterque
Cum clamore ruit; sed enim miseratus utrumque
Jupiter, adloquitur tali cum voce sororem:
Ergo Menoetiadae domitum Sarpedona dextra
410Adspiciam genitor fatis constrictus acerbis?
Heu mens ancipiti curarum fluctuat æstu.
Num Lycios vivum in campos, patriosque penateis
Ereptum referam pugnis, & Marte cruento.
An Patrocli cecidisse sinam sub vindice ferro.
415Tum magnis veneranda oculis sic incipit uxor.
Saturno sate, quid dubio hæc, sub pectore volvis?
Mortalemne virum, devotaque membra sepulchro
Eripere est animus? Fac, non Diis grata profecto
Receris. An solus Priameja mœnia circum
420Sarpedon pugnat Superum de stirpe Deorum?
At prolem ab lætho incolumem, fatoque caduco
Quisque volet servare suam. Quod si tibi charus
Est adeo, sine nunc lætho cecidisse decoro,
Mox suavi Somno, & Morti committe ferendum
425Dilectam in Lyciam: solvant ubi justa sepulto
Cognati, & chari fratres, maestæque sorores
Ad tumulum, qui solus honos Acheronte sub imo est.
Sic infit, paretque hominum Rex, atque Deorum
Atque oculis genitor roreis sinit ire cruentos
430Dilectam ob sobolem, patrio quam ab limine longe
Mox erat horrenteis Patroclus missurus ad umbras.
Ut prope constiterant, Patroclus Thrasymedea Regis
Armigerum, & comitem ventrem percussit ad imum,
Exsolvitque animam; magnis dein viribus hastam
435Sarpedon jacit, ac tenueis delapsa per auras
Cuspis equum Pedasum dextrum configit ad armum,
Ingemuit moriens, animamque effiavit anhelam
Loraque confusa, & subito insiliere pavore
Cornipedes reliqui, atque axes crepuere, jugumque
440Temonem ad longum fulva exporrectus arena
Namque jacebat equus; gladio sed lora nitenti
Intrepidus secat Automedon; statione, situque
Tum recto steterunt bijuges, pugnamque cruentami
Instaurant animo ingenti. Sarpedonis hasta
445Prima volat, Patroclique humerum super acta sinistrum
Radit iter liquidum; sed non tua cassa per auras,
Patrocle, cuspis iit, nam qua præcordia nexu
Multiplici sese adglomerant, & corda tuentur
Aes penetrat, tum ceu quercus, vel populus ingens,
450Alticoma aut pinus cecidit, quam montibus altis
Navalem in costam fabri rutilante bipenni
Exsciderint, sic ille rotas, atque ante jacebat
Exporrectus equos, largoque cruore rubentem
Dentibus infrendens manibus prensabat arenam.
455Qualis ubi fulvo præstantem in corpore taurum,
Armentum invadens leo corripit, ossaque crudo
Fracta sonant rictu, it cœli mugitus ad auras.
Sic Lycius ductor Patrocli victricibus armis
Indignante anima moriens gemit, atque sodalem
460Nomine compellat. Glauce, huc, charissime Glauce,
Huc opus, o virtute tua, atque hoc robore dextræ
Aude aliquid, si Marte vales, Lyciasque catervas,
Selectosque hortare duces, atque agmina Teucrum,
Tuque incumbe prior, Regemque ulciscere ademptum,
465Nec cedant sine Grajugenis victoribus arma.
Si te tangit honos, & nostræ gloria gentis.
Hæc ait, atque oculos tenebræ obtexere loquenti.
Advolat, & lævo Patroclus pede pectora calcat,
Avellitque hastam, atque hærentia viscera ferro.
470Una eademque[7] via cupisque, animusque sequuntur.
At currus comites vacuos, bijugesque tenebant.
Tum Glauco postrema ducis vox impulit aureis,
Ingemuitque dolens, nec opem conferre cadenti
Quippe potest Teucri tardatos vulnere dextram,
475Constringitque manu plagam, Phoebumque precatur:
Arcitenens, seu tu Lyciæ, seu pinguia Trojae
Arva tenes, namque unde potes me cumque vocantem
Exaudire, pater; volucri transfixa sagitta
Dextra, rigetque humerus sursum, neque sistitur ater
480Usque cruor, non tela manus, neque sustinet ensem.
Sarpedon, Jovis ille genus, jacet inclytus armis,
Nam nec opem gnato genitor tulit: ipse medere
Tu mihi, & ingenteis membris depelle dolores,
Et vireis, animumque dato, ut de Rege perempto
485Ipse ruam simul in pugnam, & Lycia agmina cogam.
Dixerat, audivitque precantem Phoebus Apollo.
Effugit dolor extemplo, & stetit unda cruoris,
Atque novas subito rediisse in pristina vireis,
Auditasque preces sensit lætissimus heros.
490Ductoresque viros obiens, Lyciosque maniplos
Excitat in Martem, Teucrum petit inde catervas
Polydamanta vocans, & Agenora Martis alumnos
Atque Anchise satum, fulgentemque Hectora ferro;
Compellatque virum, & taleis dat pectore voces:
495Nullane, te Priami sociorum gnate tuorum
Cura premit, qui te propter patria urbe relicta
Pugnantes posuere animas? Dum prælia lentus
Contemplare procul cecidit fortissimus heros,
Qui Lycia populos lata ditione tenebat
500Sarpedon Patrocli domitus victrice sub hasta:
Quin ruite, o strenui, æternumque avertite probrum;
Si occisum spoliari, atque insultare jacenti
Myrmidones patimur sociorum fata dolenteis
Ad naveis quot ferratis confecimus hastis.
505Hæc ait, ac Teucrorum animos dolor occupat ingens;
Immensus, vehemens, columen, namque advena quanquam,
Præsidiumque erat, & magnæ[8] spes altera Trojae,
Agmina lecta regens, magnique[9] ipse agminis instar.
Invaduntque aciem Danaum, quos impiger urget
510Voce Menoetiades alta, Ajacesque priores
Adloquitur propius, famæque accendit amorem:
Nobile par bello irruite, atque ingentibus ausis
Hoc cumulate decus: jacet is, qui primus Achivum
Perrupit muros Sarpedon maximus. O si
515Ab Lyciis trahere, atque armis spoliare liceret,
Et ductorum aliquem duro prosternere ferro.
Sic fatur, cupidosque satis, furiisque frementeis
Instigat dictis, firmantque utrinque phalangem
Myrmidonesque, atque Argivi, Lyciique, Phrygesque,
520Prostratumque ducem circum clamoribus altis
Concurrunt, fragor armorum procul insonat ingens.
Jupiter at magna pugnanteis protegit umbra
Gratificans gnato genitor, Troesque priores
Incurrunt; cedunt, retroque feruntur Achivi,
525Myrmidonum namque ex acie clarissimus heros
Fortis Agaclei soboles percussus Epigeus
Corruerat, qui Budio, regnisque relictis
Venerat ad Peleum supplex, Thetidemque decoram
Quum consanguineum mersisset funere acerbo.
530At gnato comitem Trojana in bella ruenti
Aeacides dedit hunc saxo petit inclytus Hector
Ad caput, inque duas parteis secat, arma trahentem;
Exuviasque ducis Lycii: super ille cadaver
Exanimis ruit, at fato concussus amici
535Infremuit Patroclus, rapidoque per agmina cursu
Prima volat, sturnos olim, turdosve sequenti
Accipitri similis, pugnantemque Sthenelaum
Sternit Ithæmeneo gnatum, cervice sub alta
Percussum saxo ingenti, nervisque recisis.
540At retro quantum hasta volat contorta lacerto
Præstantis juvenis pulchro in certamine ludi,
Seu pugna in tristi, tantum Priamejus Hector,
Et reliqui cessere duces; sed terga prementem
Magnanimum Bathy clem conversa fronte repente
545Interimit Glaucus, Bathyclem Chalcone creatum,
Myrmidonum quo non opibus felicior alter
Hellade in urbe fuit transfossus pectora ferro
Corruit, ingentem strepitum super arma dedere.
Ingemuere viri sortem, & fata aspera Achivi,
550Exultant Phryges, & corpus stant undique circum.
Dat dolor ipse anímos Danais, contraque feruntur.
Meriones, qua maxillæ committitur auris
Laogonum primus percussit Onetore gnatum,
Idæi cui sacra Jovis commissa, verendum
555Propterea Phrygibus nomen, tum membra reliquít
Spiritus[10], & longo clauduntur lumina somno.
Merionem contra clypei sub tegmine euntem
Advolat Æneas, telumque intorquet acutum.
Ulterius sed enim fugiens se proripit heros -
560Substitit hasta tremens retro, atque infixa quiescit.
Amissum Æneas telum dolet, atque ita fatur:
Saltator, ferrum hos agileis ivisset in artus
O penitus, non fata pari deludere saltu
Fas tibi. Meriones fitur cui talia contra:
565At non tu solus pugnantum extinguere robur
Cunctorum potes, Enea, quanquam inclytus hasta.
Et mortale tibi corpus, quod cuspide dura
Si medium feriam, dabis ocyus hanc mihi laudem,
Plutonique animam Iliacis prostratus in agris.
570Talia fundenti: Quid verba minacia jactas?
Indignatus ait Patroclus, non territa verbis
Trojugenum manus exuvias Sarpedonis unquam
Dimittet, ferro, & multo avertenda cruore est.
Consilium lingua; at manibus sunt bella gerenda.
575Mitte loqui, o bone, propterea, atque hac utere dextra.
Şic fatus præit in pugnam, sequiturque furentem
Meriones, tum lignorum ceu montibus altis
Casorum fragor exoritur, longeque resultat
Tergora sic compacta boum, fulgentiaque aera
580Ensibus, atque hastis resonant percussa virorum.
Nec vultum quisquam, aut Sarpedonis ora jacentis
Agnosset facile, telis namque undique tectum,
Pulvereque, & nigro squallebat sanguine corpus.
Stant circum densae Teucrum, Danaumque cohortes,
585Quam multa in stabulis plena ad mulctralia lacte
Muscarum sese adglomerant examina circum
Aestate in calida. At summus non Jupiter unquam
Iliaco ab campo fulgentia lumina vertit.
Muita super Patroclo genitor sub pectore volvens
590Prostratumne super Sarpedona Trojus Hector
Vulneret, atque humeris insignia detrahat arma,
Augeat an miseris duro sub Marte labores.
Id placuit tandem fessos ut rursus in urbem
Trojugenum lectos cuneos, ipsumque repellat
595Priamidem acidæ famulus dilectus Achilli,
Pluribus occisis Teucrorum, primus & Hector
Correptus subita scandit formidine currus,
Inque fugam vertit sese & rapit agmina secum:
Vergere quippe Jovis non æquo examine lanceis
600Sensit enim, fugit & Lycium conterrita pubes
Pectore transfosso Regem ut videre jacentem,
Robora tum juvenum multorum strata suorum
Marte sub ardenti. Confestim fulgida Graii
Arma trahunt humeris, sociis quæ in castra ferenda
605Tradidit Actoridæ proles præclara Menoetj.
Jupiter at genitor Phœbo sic farier orsus:
Phoebe age, & ab tristi sublatas stragis acervo
Exuvias gnati liquidis primum ablue limphis
Et saniem, & nigro manantia vulnera tabo
610Terge manu, & super ambrosios infunde liquores,
Atque immortali charum tege corpus amictu.
Tum cursu celeri in Lyciam, patriosque penateis
Portandum Somno, & Morti committe gemellis
Aggere composito, & lacrimis ubi turba snorum
615Justa ferant, qui solus honos jam luce carentum est.
Sic air, & charo genitori pulcher Apollo
Paruit, Idæi celsoque ab culmine montis
In campum volat Iliacum, & mandata facessit.
At Patroclus bijuges, atque Automedonta ciebat
620In Teucros, Lyciosque furens. Miserandus! Achillis
Audiisset jussa, & fatum vitasset amarum.
Consilium sed enim Jovis arte potentius omni
Consiliisque hominum, qui & fortia corda pavore,
Territat incusso, ut lubitum, atque in proelia Reges
825Sæpe ciet ferro hostili, fatoque domandos.
Quem primum, quem postremum tu in Tartara telo
Misisti, Patrocle, in mortem quum tristia jam te
Urgebant fata Autonoum, fortemque Pylartem,
Et Perimum Megadem, fortemque occidit Adrastum.
630Epistorque cadit, cadit insignis Melanippus.
Inde Elasus perit, atque Echeclus, tum Mulitis ingens.
Aufugiunt reliquis; Priamique in tecta ruissent
Myrmidones, fu6rit infandum nam Patroclus hasta
At non hæc nullis Danais infensus Apollo
635Observans oculis sublimi in turre sedebat.
Terque altos Patroclus conatus scandere muros.
Terque immortali dextra exturbavit Apollo
Percutiens clypeum, quartumque immane furentem
Increpitat Deus, & magnum torvo intonat ore:
640I procul hinc, Patrocle, haud etenim tibi vertere Troum
Magnanimorum urbem fata indulsere, nec ipsi,
Qui tibi longe armis, & robore præstat, Achilli.
Dixerat, ille Deum veritus retro inde recessit.
Hector equos Scæam ad portam, currusque tenebat
645Ancipiti versans animo, num in proelia rursus
Agmen agat, num Trojugenas clamore coactos
Evocet in muros. Volventi talia Phœbus
Adstitit ora gerens juvenis, molemque, oculosque.
Fitque Asius fraterque Hecubæ, prolesque Dymantis,
650Priamidæ & magno dilectus avunculus ipse,
Sangarias quique ad ripas Phrygia arva colebat.
Tunc sic adfatur: Cessas, famæ immemor, Hector?
O ego deterior quantum, te fortior essem,
Non tibi ab instanti discedere Marte liceret.
655Tenta age, & in Patroclum volueros impelle jugaleis
Sternere forte virum dederit tibi dexter Apollo.
Dixerat, atque alias belli contendit in oras.
Cebrioni extemplo galeatus præcipit Hector
Cornipedes agere in pugnam, præit agmina Phoebus;
660Immittitque fugam Danais, fovet Hectoris arma
Ille volat, nec palanteis dignatur Achivos
Sternere; sed Patroclum sequitur, solique minatur.
Sensit, & ab curru terram petit ille, sinistra
Longum hastile gerens, magno tum pondere saxum
665Corripuit, poterat quantum comprendere dextra,
Asprum, ingens, niveum, & rapido cum turbine torquet.
Nec longe volat, incassum neque verberat auras
Namque nothum Priamo, curruque ad fræna sedente
Cebrionem ferit; at frontis durissima frangit
670Ossa lapis, geminique oculorum ab sedibus orbes
Exiliere suis pronus tum curribus altis
Urinatori similis ruit, atque ruentem
Irridet Patroclus, verbisque insultat amaris.
Papa, quam facile in fulva urinatur arena
675Tros hic, piscosum veluti se immittat in æquor.
Ille rate ab celsa tumidas securus in undas
Iverit, abque imis evulserit ostrea saxis.
Ut video, urinatores quoque Dardana profert
Terra suos. Dixit rabidi ac de more leonis
680Qui stabulo sævit, transfixus pectora donec
Ipse sua virtute perit, sic turbidus heros
Cebriona invadit; contra adstitit obvius olli
Hector, & ab curru saltum dedit ocyus arvis.
Tum quales gemini occiso de corpore cervæ
685Montibus in densis frendent, pugnantque leones
Solicitante fame, ingenti sic robore sese
Patroclusque Menoetiades, & Trojus Hector
Concurrunt, caput hic, plantam tenet ille prehensam
Obnixi contra; at circum densissima pubes
690Decernunt ferro, cædesque miserrima surgit.
Ceu montis nemus alticomum, silvamque profundam
Quum Notus hinc, illinc Eurus magno impete certans
Eruere, aut fagos patulas, aut cortice pingui
Antiquas cornos: collisi murmure vasto
695Franguntur rami, & strepitus procul adsonat ingens
Talis in arma furor, nec sævis cognita Graiis,
Nec Teucris fuga. Cebrionem circumque, supraque
Defixæque hærent hastæ, pennataque tela,
Saxaque, & ingenti saxorum pondere fracta
700Scuta virum, medio in nimbo, atque in vortice densí
Pulveris ipse ingens, spatioque ingente jacebat
Et currus nitidi, & magnorum oblitus equorum.
Atque diem Phœbus medio dum æquabat Olympo,
Ancipiti sub Marte Phryges, Danaique cadebant;
705Quum vero Hesperias jam Sol vergebat in undas,
Succubuere Phryges, potiuntur corpore, & armis
Cebrionis Danai; at Patroclus clamore furenti
Ter ruit, & ferro in Teucros grassatur acuto,
Terque novena virum prostravit corpora lætho.
710Dein quartum ruit (extremum tibi namque parabans
Fata dien, Patrocle) invadentique agmina Phoebus
Adstitit horrendus[11], densa caligine tectus,
Nec visus cuiquam: impacta tum tergora dextra:
Atque humeros quatit, olli oculi caligine torpent,
715Excussæque juba capiti, calcataque equorum
Sub pedibus galea alta sonat revoluta per agros
Sanguineque, & nigro squallebant pulvere cristae.
Ante quidem inviolata comas, ac tempora circum
Pulserat acide divino ab vertice Achillis.
720Jupiter Hectoreo capiti dedit inde ferendam
Postremum decus heu misero, atque in fata ruenti:
Hastaque fracta manu gravis, ingens cuspide ahena.
Tum loro abrupto clypeus delapsus, & altis
Ex humeris thorax. Stupuit perterritus heros,
725Atque per ossa tremor gelidus labefacta cucurrit:
Attonitoque humeros inter longam ingerit hastam
Panthoides pone Euphorbus[12], quo insignior alter
Non cursu volucri, aut jaculo, fræenisve regendis
Dardanios inter juvenes, bisdenaque Grajum
730Curribus ab celsis ferro exturbaverat olim
Corpora, quum primis Martem tentaret in armis.
Ille prior Patrocli violavit vulnere membra,
Ncc domuit, raptimque hastam de vulnere traxit,
Et fugiens retro ad socios secessit, inermem
735Substinuit nec enim æratis ipse integer armis.
At Patroclus Phoebique ictu percussus, & hasta
Panthoide Euphorbi, retro conversus abibat
Insequitur prope Priamides, atque île sub imum
Telum adigit penitus magnum insonuere cadent
740Arma super, dolor atque ingens invasit Achivos
Ac velut ille agrestem aprum leo turbidus urget
Exiguum propter fontem sitis arida utrumque
Solicitat, fremituque sonant nemora avia circum
Donec anhelantem domuit leo viribus aprum .
745Sic Patroclo vastanti acies ferro inclytus Hector
Eripuitque animam, tumidoque hæc addidit ore:
Patrocle, vastaturum almæ te mienia Trojae,
Iliacas & opes, captivaque corpora matrum
Litus in Argolicum ducturum puppibus altis
750Credideras. Demens, nec enim stridente sub axe
Hectorei bijuges frustra, aut fortissimus ipse
Trojugenum nitidis sudaverit Hector in armis,
Alitibus linquere feris, nec magnus Achilles
Profuerit tibi, qui in Teucros, pugnasque profecto
755Multa rogans mandata dabat: non litus ad altum
Regredere, Argolicasque rateis, mihi chare, priusquam
Hectoreos humeros circum thoraca cruentum
Discideris. Dixit, miseroque hæc talia suasit.
Dixerat hæc, contra adloquitur quem languidus heros:
760Gaude, Hector, Patroclo domito, ac te robore jacta,
Quandoquidem Jovis, ac Phoebi me numine victum,
Exutumque armis telo insectaris acuto.
His ego bis denos simileis Acherontis ad undas.
Misissem facile; at Phoebus me hoc vulnere mactat,
765Fataque, & Euphorbus cunctorum ex agmine Teucrum,
Tertius ipse armis frueris, spoliisque peremptum
Accipe nostra tamen: non me, turpissime, cæso,
Victor, nec longum lætabere, te quoque fata
Prospectant paria, atque eadem mox arva tenebis,
770Aeacidae occisus dextra, & victricibus armis.
Hæc ait, atque oculos tenebræ obtexere loquenti,
Vitaque[13] cum gemitu fugit indignata sub umbras
Multa fremens decus amissum, floremque juventa
Exanimem contra adloquitur sic Trojus Hector.
775Quid mihi, tu miser, impendentia fata minaris?
Cui notum an Diva Nereide natus Achilles
Hac ingentem animam moriens efflaverit hasta?
Sic fatus calido telum de vulnere traxit
Pectora calce premens laeva, repulitque supinum.
780Confestimque furens ferro Automedonta petebat
Pelidae aurigam, tamen hunc procul inde jugales
Extulerant immortali de stirpe creati,
Aeacidæ quondam ab Divis data munera Peleo.
Notae
[recensere]- ↑ V. 33. Crudelis. Hinc illa Virgilii, laudatissima
Nec tibi Diva parens, generis nec Dardanus author,
Perfde, sed duris geanit te cautibus horreas
Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tygres. - ↑ V. 107. Tum toto corpore sudor. Virgiliani versus in 9. ubi Turnum multitudine hostium oppressum describit Poeta.
- ↑ V. 147. Quos Zephyro peperit. Podargem a Zephyro adamatam eandem esse, ac Celeno de qua Virgil. in 3, nescio unde aliqui hauserint. Equas porro venm Occidentali seu Zephyro gravidas fieri, & equos velocissimos parere narrat Virgilius in 3. Georgicorum.
Ore omnes verse in Zephyrum stant rupibus altis,
Exceprantque leveis auras, & sæpe sine ullis
Conjugiis, vento gravida, (mirabile dictu).
Unde etiam Plinius, & alii. Vid. Cerdam in Virg, & Eustach, hic. - ↑ V. 224. Selli. Sacerdores Jovis, qui nudis semper, & illotis pedibus incedentes, & humi cubantes Numinis iram placare eredebantur. Quid huic affine Virg. de Apollinis Sacerdotibus in 2.
Summe Deum, sancti Soractis Apollo,
Quem primi colimus, cui pineus ardor acervo
Pascitur & medium freci pietate per ignem
Cultores multa premimus vestigia pruna. - ↑ V. 238. Audiit. Virgiliani versus in 12, hinc deducti levi quadam mutatione.
- ↑ V. 367. Mores hominum. «Audite hoc princeps domus Jacob, & judices domus Israel, qui abominamini judicium, & omnia recta pervertitis, Princeps ejus in muneribus judicabat... propter hoc causa vestri Sion quasi ager arabitur, & Jerusalem quasi acervus lapidum erit», Mich. c. 3.
- ↑ V. 470. Una eadem. Versus Virgilianus in 1. hinc decerptus, ubi in eadem primam produxit Latinus Vates.
- ↑ V. 507. Magnae. Hemisthichium Virgilianum de Ascanio,
Magna spes altera Romæ. - ↑ V. 508. Magnique. Quod Virg. de Clauso in 7.
Agmen agens Clausus magnique &c. - ↑ V. 55. Spiritus. Spiritum pro anima in præsenti sensu non semel usurpavit Virgil. dum spiritus hos regat artus in 4. Spiritus imus alit in 6, sive pro vitali aura, tive pro incorporea mente, ut apud nos accipitur.
- ↑ V. 712. Adstitit horrendus. Ergo fortissimus Hector Patroclum sternere non potuit nisi prius ab Euphorbo percussum, & ab Apolline exarmatum?
Quandoque bonus dormitat Homerus. - ↑ V. 727. Euphorbus. Hic est Euphorbus Panthi Sacerdotis filius, quem in sequenti libro Menelaus interficit. Hujus Euphorbi animam in se transmigrassa ajebat Pytagoras Tullius hunc ab Achille, aut Ulysse interfectum scribit, memoria lapsus, quod jam alii adnotarunt.
- ↑ V. 772. Vitaque. Versus Virgilianus in 12. de Turno moriente.
| Liber XV |
Liber XVII |