 Liber XVI |
Liber XVIII  |
LIBER DECIMUS SEPTIMUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]De Patroclo interempto acris pugna committitur. Menelaus Euphorbum interimit: Hector suos hortatus induit arma Achillis, ad quem mortem Patrocli nuntiaturus Antilochus a Menelao mittitur. Ipse interea, Meriones Patrocli cadaver sublatum, utroque Ajace propugnante & hostes ingruentes arcente, versus naves ferunt.
Ut Patroclum occubuisse videt Menelaus Atrides
Procedit primam ante aciem nitido ære refulgens,
Lactentemque velut vitulum tegit anxia mater
Multa gemens primu Lucina experta laborem,
5Sic Patroclum juxta, venienteis excipit, hastam
Prætendens, clypeique orbem Menelaus Atrides.
At prope Panthoides Patroclum pulcherrimus heros
Adstitit intrepidus, flavumque adfatur Atridem:
Cede loco, Atride, exuviasque relinque cruentas,
10Nam neque Teucrorum, aut sociorum ex agmine quisquam
Ære Menoetiadem petiit prior: hanc, sine, laudem
Trojanos inter referam, jactemque triumphos,
Aut comitem Patroclo mittam hoc te in Tartara ferro,
Hæc Pantho satus, Atrides dein talibus infit:
15Jupiter omnipotens, quantum se extollere turpe est!
At non Panthæræ hos animos, non pessima tygris,
Aut leo, vel rabido in silvis sub pectore condit
Torvus aper, quo non truculentior ulla ferarum est,
Euphorbo[1] qualis, generique ferocia Panthi.
20Atqui non domitor quondam me Hyperenor equorum
Sprevit, & impune imbellem me voce vocavit
Grajugenis coram juvenili robore fretus.
Nam neque dilectam uxorem, dulceisque parenteis
Oblectasse reor reducem, sic vana tumentem
25Te quoque prosternam turbæ immiscere tuorum,
Si sapis, adversum nec te mihi confer in armis.
Gesta docent stultos; sapiens videt ante gerenda.
Dixerat, & juvenis contra hæc interritus infit:
At mihi de occisa, cujus te funere jactas,
30Fratre lues pœnas, thalamo viduata recenti
Quem conjux, charique dolent, deflentque parentes;
Maerorem sed enim exuerint, ubi Phrontidis ipse
Inque manus Panthi genitoris victor ademptum
Tradidero caput hocce tuum, splendentiaque arma.
35Tentandumque manu jam non certaminis expers,
Nec virtutis opus, terrorisque atque pericli.
Dixerat, & clypeum telo petit; ære reflexo
Sed cuspis resilit, validum neque perforat ictu.
Deinde ruis, Menelae, Jovem per vota precatus.
40Perque viri mollem cervicem ferrea cuspis
E regione abit, horrendum sonuere cadenti
Arma super, Charitum similes tum sanguine crines,
Cincinnique auro innexi, argentoque madescunt.
Qualis ubi plantam late frondentis oliva
45Vir colit, & puris nitidus fons alluit undis,
Lætaque consurgit, placidisque adsibilat auris
Mota comam, niveo candens pulcherrima flore,
At subitus rapido insurgens cum turbine ventus
In terram jacit evulsam ab radicibus imis .
50Talem Panthoidem domitum spoliabat Atrides.
Umbrosisque leo veluti nutritus in antris
Armento ex omni præstantem mole juvencam
Corripit, & pingui primum cervice refracta,
Viscera dein nigrumque haurit rabido ore cruorem.
55Pastores procul, atque canes clamoribus instant
Nec cuiquam irasci, propiusve accedere virtus.
Sic nullus tibi Trojugenum, Menelae, resistit,
Eriperesque arma exanimi, ni infensus Apollo
Ductoris Ciconum Menta mutatus in ora
60Priamidem tali urgeret sermone propinquum:
Quo properas currum, bijugosque sequutus Achillis
Difficileis hominum cuiquam frænarier, ipsum
Pelidem præter mortali haud matre creatum?
Panthoidem interea Euphorbum Menelaus Atrides
65Exanimem circum Patroclum sævo ære peremit.
Hæc Deus, atque alias belli festinat in oras.
Infremuitque dolore gravi, gressumque tetendit
Priamides circumspectans, videt arma trahentem
Hinc Menelaum; Panthoidem videt inde jacentem.
70Manantemque viri per lactea colla cruorem.
Tum vero ruit inclamans, Vulcania quantum
Flamma furit, latuit magnum neque clamor Atridem.
Continuo hæc secum[2]: fugiam, exuviasque relinquam
Atque Menoetiadem, nostrum qui propter honorem
75Hic jacet? Argivæ at vereor convicia gentis.
Priamidem solus contra, Teucrosque ruenteis
Pugnabo at venient unum Phrygia agmina circum,
Namque globos rapit huc omneis crista arduus Hector.
Sed quid ego hæc? Nulli invitis fas fidere Divis,
80Dilectosque Jovi impune insectarier armis.
Cedamus: mihi non Danaum succenseat ullus,
Namque jubente Deo totis furit Hector in agris:
O Telamoniadæ vox si mihi nota sonaret!
Fatum etiam contra irruerem, si forte referrem
85Pelidæ exanimem Patroclum tot namque malorum
Hoc minimum foret, hæc tacito sub pectore volvit.
Priamidem interea Troes, sociique sequuti
Ingruerant, ille actutum vestigia torsit.
Exanimem linquens Patroclum, retroque subinde
90Vertebat sese: barbatum ut sæpe leonem.
Pastoresque, canesque abigunt latratibus altis,
Et jaculis, ille invitus stabula alta relinquit
Asper, acerba fremens, Patroclum sic linquit Atrides,
Nec stetit ad socium donec pervenerat agmen,
95Vestigatque oculis Ajacem, forte labanteis
Ad lævam cuneos, turmasque ciebat Achivas
Ille furens, quibus ingentem Grynæus Apollo
Terrorem indiderat, quen cursu concitus heros
Talibus adfatur: propera huc, fortissime, Achilli
100Ut saltem exanimum liceat deferre sodalem,
Nudum,inquam, namque arma tulit jam Trojus Hector.
Sic infit, movitque animum: ruit inclytus Aiax
Primorem ante aciem, sequitur quem flavus Atrides
Exueratque armis Patrocium, corpusque trahebat
105Hector, ut ex humeris meteret caput ære corusco,
Raptandumque daret canibus per plana cadaver.
Adstitit huic Ajax ingentis turris ad instar
Scuta gerens, abit in turbam retro illicet Hector,
Conscenditque rotas, sociisque in castra ferenda
110Arma corusca dabat, decus immortale futura.
At Patroclo clypeum obtendens Salaminius heros
Constitit, ut quondam catulis leo pone relictis
Obvius antevolat venatorum agmina contra,
Demissoque supercilio fera lumina obumbrans
115Torvam aciem jamque huc frendens, jam dirigit illuc.
It comes huic, luctumque premit sub pectore Atrides.
At trepidum Glaucus, properantemque Hectora cernens,
Compellatque ultro, & verbis insultat amaris:
O forma, & famæ melior mendacis honore
120Quam dextra, factisque, Hector, nunc moenia tute
Indigenæque tui ferro defendite soli,
Nec sociis Lyciorum armis jam fidite, nulla
Tot pro sanguineis queis gratia reddita pugnis
Tune virum imbelli hac dextra prostraveris ullum,
115Hospitis, & socii exuvias, atque aurea passus
Ferre Menoetiadem clari Sarpedonis arma?
Qui te, qui Priamum ptopter discrimina belli
Tot tulit; at non tu ab canibus servare jacentem
Ausus; quod si me lyciorum turba sequetur,
130 Ibimus in patriam ruat alto ab culmine Troja.
Hos animos utinam gererent sub pectore Teucri.,
Quales esse decet pugnanti arisque, focisque
Pro patriis, Patroclum Priami ferremus ad urbem.
Confestim Danai Sarpedonis arma vicissim
135Tradiderint, corpusque viri tumulare liceret.
Namque ducis cecidit socius, quo insignior alter
Non ratibus fuit Argolicis, cuique inclyta pubes.
Sed non tu Ajacem ferro exspectare ruentem
Ausus enim, longe hostileis discernere vultus,
140Non ruere adversum solitus, nam robore præstat.
Hunc torvum intuitus, respondet talibus Hector:
Tene hæc dura loqui, Glauce, atque indigna relatu?
Atque equidem te consilio præcellere cunctis
Credideram, quotquot latis Lycia educat agris
145Desipis at; tu me Ajacem effugisse minantem
Argueris? nec enim pugnam, strepitumve frementum
Æripedum metui, verum arte potentius omni
Consilium Jovis, ingentum qui maxima Regum
Corda fuga domat, & subita formidine terret,
150In pugnan licet excierit; verum adspice crudum
Martis opus, meque ignavum, imbellemque vocato,
Si non exanimi ab Patroclo turbata repellam
Agmina Grajugenum. Dixit, Lyciasque cohorteis,
Dardaniamque manum, adloquitur, Teucrosque comatos.
155Huc conferte pedem, juvenes, dum fortis Achillis
Nuper adempta Mencetiada pulchra induor arma.
Tantum effatus abit, sociosque ad moenia missos
Assequitur cursu, & strepitu procul, atque tumultu,
Ille quidem sua Trojugenis dedit inde ferenda,
160Armisque acide immortalibus induit actus,
Inclyta que Peleo dederant Dii dona parenti,
At gnato senior Peleus; non ille paternis
Sed tamen optatum ad senium venturus in armis:
Talia despiciens ab cœlo Jupiter. alto
165Quassavit caput, & tacito hæc sub pectore fatur.
Infelix menti haud quaquam mors dura recursat
Heu nimium vicina tibi: immortalia demens
Induis arma viri, quo non præstantior alter,.
Ex capite, atque humeris Patrocli detracta perempti.
170Nunc tamen hoc saltem lætabere victor honore,
Nam neque te Andromache reducem de Marte cruento
Excipiet, trahet aut humeris arma inclyta Achillis
Hæc ait, atque supercilio annuit ille nigranti.
Armaturque Hector[3], totus tum pectora Mavors
175Irruit, insolitusque viro perque ossa, per artus
It vigor, acide visusque simillimus ipsi
Ingenti clypeo, galeaque coruscus Achillis.
Tum socios adit, atque ardens in prælia cogit
Mesthlenque, Glaucumque, Medontaque, Thersilochumque.
180Et magnum Hippothoum, præstantemque Asteropæum
Phorcinque, & Chromium, & Disinora, & Ennomon augurem,
Hortaturque viros, acuitque his pectora dictis.
Audite, o socii, vestræ haud opis indigus ipse,
Agminis aut tanti, vos hæc in bella vocavi
185Urbibus ex patriis, victuque, opibusque juvavi,
Et dictis, donisque animos ingentibus auxi,
Ut mihi Teucrorum uxores, gnatosque, lareisque
Defenderetis vim contra, & robur Achivum.
Propterea audendum, perdendaque vita sub armis,
190Aut servanda semel: sævi hæc commercia Martis.
At Patrocli, pulso si quisquam Ajace, cadaver
Traxerit ad Teucros, spoliorum parte fructur
Dimidia, exuvias mecum, & partitus honorem.
Hæc ait. In Danaos olli sublimibus hastis
195Adproperant, sibi cessuros Danaumque maniplos
Ajacemque rati. Dementes: ille jacentis
Corpore quot super horrendum demittet in orcum?
Ast Ajax: non. incolumes, charissime Atride,
Ibimus hinc, ait, haud Patrocli de corpore tantum
200Jam metuo (mox ille canes, pascetque volucres)
Amborum quantum capiti, namque omnia circum
Detonat arva Hector, nobis labor ultimus instat.
Perge, age Grajugenum lectissima robora coge.
Audierit siquis. Suadenti talia paret
205Confestim Atrides, alta & sic voce profatur:
Argivum proceres, lautis qui accumbere mensis
Atrides propter soliti, & quos lecta sequuntur
Agmina Grajorum (Jovis autem gloria tota est,
Atque honor imperii) vos, nam mihi cernere quemque
210Difficile est turba in densa, armorumque tumultu,
Vos, inquam, properate, boni Patroclique jacentis
Teucrorum ab manibus ferro defendite corpus.
Talia clamanti primum se sistit in armis
Clarus Oiliades, Creta tum rector opimæ
315Idomeneus, atque Idomenei comes impiger, heros
Meriones Marti similis; sed nomina quisnam
Lecta ducum facili possit comprendere cantu?
Dardanidæ incumbunt primi, præit igneus Hector,
Fluminis ac veluti properantis in ostia, fluctu
320Quum fremit oceanus, fulva miscentur arena,
Confliguntque undæ, & litus procul omne remugit,
Tantus in astra Phrygum consurgit clamor; Achivis
Idem animus, clypeis & tecti corpora ahenis
Circumstant Patroclum, favet his caligine densa
225Jupiter omnipotens prognatum namque Menoeteo,
Viventem, & famulum acidæ dilexerat olim,
Nec canibus prædam fieri volet ille peremptum,
Inspiratque animos Danais pepulere paventeis
Dardanidum sed enim turma, trepidique relicto
230Corpore terga dabant: sed non & sternere quemquam
Trojugenis liquit, Patroclum tamen inde ferebant
Quum subito Argivi conversa fronte resistant.
Urget enim Telamone satus, quo præter Achillem
Non quisquam Danaum mole, aut præstantior armis.
235Primoresque inter Teucris sese obvius effert
Quantus aper turbamque canum, turbamque virorum
Dissipat huc, illuc saltu conversus in alta.
Fracta sonant virgulta, strepit nemus omne tumultu.
Sic Teucrorum Ajax vertitque, ruitque maniplos,
240Qui Patroclum jamjam Trojana in tecta ferendum
Crediderant, laudemque sibi, famamque daturum.
Namque pedem loro innexum per plana trahebat
Hippothous Lethi proles generosa Pelasgi
Teucris gratificans; sed non fata ultima, Teucri
345Ab misero pepulere, volat nam fraxinus ingens
Ajacis contorta manu, & malas per ahenas
Pulgentis galeæ cerebrum perrumpit in altum,
Permixtumque cruore trahit,, tum frigore membra
Solvuntur, dextraque pedem. languente remittit
250Ingentis, Patrocli, atque super ruit ille cadaver
Larissa procul ab pingui florente juventa
Ajacis telo domitus. Contra insilit Hector,
Ajacemque petit; sed flexu corporis heros.
Subtrahitur, Schediumque procul transverberat hasta
255Iphitidem, Panope fuerant cui sceptra, domusque
Phocaicosque inter dextra præstabat, & armis.
Huic jugulum venit in medium, perque ærea cuspis
Summum humerum transit, resonantque immane cadenti
Arma super, deinde Hippothoum Phorcina tuentem
260Poenopidem medium ad ventrem petit efferus Ajax,
Perrupitque cavum thoracem, & viscera ferrum
Rimatur calidum, telluremque ille prehensam
Semianimis premit; ast Hector, Troesque recedunt:
Incumbunt Danai, & magno clamore per agros
265Hippothoum, Phorcinque trahunt, spoliisque fruuntur.
Itiacosque etiam muros, & tecta petissent
Trojugenæ, ac decus Argivi immortale tulissent
Fata Deum præter virtute, & robore dextræ,
Eneam nisi Graiugenis infensus Apollo
270In pugnam exciret Periphanti corpore, & armis
Præconi Epitide similis, qui munere tali
Functus apud Patrem longos jam vixerat annos,
Consilio bonus, hunc simulans sic fatur Apollo:
Tun' Diis invitis Priami servaveris urbem
375Dux Anchisiade, multo ceu milite freti
Roboreque, & virtute alij fera prælia miscent?
At Teucris potius nunc Jupiter annuit æquus,
Quam Danais, fugitis, sed enim formidine inertes.
Dixerat, agnoscitque Deum perterritus heros,
280Hectoraque adfatur: Non te pudet, optime Teucrum
Vosque, o Trojugenum proceres, sociique potentes
Vi domitos Danaum retro contendere in urbem?
Atqui Trojugenis (mihi sic testatus Apollo est)
Jupiter ipse favet, dextro Jove in arma ruamus.
285Nec saltem exanimem Patroclum sine cæde quieti
Ad naveis tulerint. Tali ciet agmina voce,
Intrepidusque præit: conversa fronte resistunt
Dardanidum turmæ. Æneæ Liocritus hasta
Gnatus Arisbantis cecidit: miseratus amicum
290Prosilit, & telum Lycomedes torquet acutum,
Hippasidemque volans Apisaona percutit hepar
Ad medium, subterque adigit præcordia ferrum.
Pæoniisque procul campis, tectoque paterno.
Languescit moriens, taurum minor Asteropaeo
295Ardenti in pugna; at casum indignatus amici
Grajugenum turmas frendens petit Asteropæus,
Nec penetrare datur, clypeis namque undique septi,
Qui stabant Patroclum circum, densantur Achivi,
Prætenduntque hastas, retro neque cedere quemquam,
300Ante aliosve sinit procurrere longius Ajax
Multa jubens, nigroque madescunt sanguine campi.
Atque alios alii super Argivique, Phrygesque
Pugnabant; tamen haud plures cecidere, vicissim
Namque tuebantur sese, furit undique Mavors.
305Flammæ instar, nec Solem ipsum, Lunamve putares
Pugnarum experteis penitus, caligine densa
Namque Menoetiadem circum tegit undique nubes
At reliqui claroque die, caeloque sereno
Certabant Phryges, ac Danai, nec ab æquore toto,
310Montibus aut altis ardentem nubila Solem
Lenibant, segnesque viri sese eminus hastis,
Missilibusque petunt, medio sed turbine belli
Pulvereoque alii versantur vortice Achivi,
Antilochum præter, magnum & Thrasymedea fratres;
315Fata Menoetiadae queis nondum audita; sed ipsum
Vivere, Dardaniosque putant vastare maniplos,
Stragemque intuiti sociorum proelia miscent.
Namque viros genitor crebris hortatibus urget
Puppibus ab celsis. Patroclum pars maxima circum
320Pugnarum ingenti premitur sub mole, diemque
Per solidum genua, atque pedes, atque ora, manusque
Sanguineque, & largo juvenum sudore madebant.
Atque bovis magni ut saturam pinguedine pellem
Quum circum pósiti distendunt viribus æquis
325Inde viri, atque hinc, sudat adeps, & liquitur humor,
Sic Troes, Danaique trahunt, retrahuntque cadaver
Exiguo in spatio, Teucri nam mœnia versus,
Adque cavas Danai certant perducere puppeis.
Atrox pugna diu, neque segneis ferreus ipse
330Argueret Mavors, bellis aut aspera Pallas.
Tale virum Patroclo super, & certamen equorum
Jupiter excierat. Nec Peleo gnatus Achilles
Audierat quicquam, nam longe ab navibus illi
Moenia pugnabant circum, Patroclumque putabat
335Teucrorum agminibus pulsis sua jussa sequutum
Inde reversurum, sine se nec Pergama credit
Expugnanda duci, neque secum, sic Dea namque
Sæpe dolens gnato genitrix prædixerat olim;
Sed non Diva parens dilecti funus amici
340Scire virum, aut tantum voluit perferre dolorem.
Interea certantque hastis, perimuntque, caduntque
Sorte pari, atque aliquis socios adfatur Achivos:
O pudeat, juvenes, naveis repedare sub altas,
Pugnanteis sed enim subter nigra terra dehiscat.
345Id satius, quam Troiugenis hanc cedere laudem
Ereptum ut Patrocli ducant in tecta cadaver.
At contra Troum & quisquam moriamur, amici,
Hic omnes licet, ab pugna discedite nunquam.
Sic dictis acuuntque animos, Martemque fatigant.
350Ferreus at strepitus cœli se attollit in auras.
Hinc procul acidæ biiuges in parte reposta.
Amissum aurigam fiebant[4] cruda Hectoris hasta .
Jamque minis Diore satus, jam flectere blandis
Tentabat precibus frustra, teretique flagello.
355Illi nec retro ad naveis, & littora cursu
Tendere, nec ruere in pugnam; sed more columnæ,
Antiquum propter tumulum quæ mole sua stat,
Sic pronum caput immoti, ac defixa tenebant
Lumina guttisque humectabant grandibus ora,
360Foedatæque juba amborum. Miseratus ab alto est
Jupiter adspectans, tacitusque hæc mente revolvit.
Ah! cur vos senii experteis, fatique caduci
Peleo tradidimus mortali e semine nato?
Scilicet ut mala vos hominum, durique labores
365Afflictent miseros, nam quot sub Sole moventur,
Respirantque auras, non ærumnosior ulla
Stirps viget; at curru non hoc, nec vectus in istis
Hector equis sacras Trojæ conscenderit arceis.
Non patiar satis est olli quod victor Achillis
370Exuviis ovat; at vobis per membra vigorem
Immittam, ut pugna incolumem Automedonta feratis
Argivum ad puppeis, decus hoc namque Hectoris armis
Fata parant, rursum ut Danaos ad littora trudat,
Depictasque rateis, pelagi dum Phoebus in undas
375Flectat equos, terrisque atra nox incubet umbra.
Sic fatur, roburque animis inspirat equorum.
Excussaque juba actutum, Danaumque volabant,
Dardanidumque acies inter: furit æquore toto
Automedon, ruit in densos ceu vultur olores,
380Invaditque datis, iterumque refertur habenis;
At non ille viros ferro sternebat acuto,
Nam neque solus equos poterat cohibere comanteis
Atque hastam torquere manu: tandem obvius agris
Astitit Amonida Laercei clara propago:
385Alcimedon, verbisque virum compellat amicis:
Incassum furis, Automedon, tibi numina sensum
Abstulerint. Solusne Phrygum penetrare phalangas
Audes namque tibi comes est occisus: Achillis
Arma ferens humeris exultat Dardanus Hector.
390Huic contra Automèdon ades, o quo nullus Achivum
Flectere cornipedum immortalia corpora equorum
Doctior, excepto Patroclo, dum carperet auras.
Nunc fato jacet at biiugum moderare frementum
Fræna manu, terram ipse petam, Martemque ciebo.
395Hæc ait, Alcimedon saltu conscendit in axem,
Loraque molitur dextra, tum curribus alris
Desilit Automedon, cernensque hos ire per agros
Adstantem Æneam adfatur sic Trojus Hector :
Inclyte Teucrorum ductor, velocis Achilli
400Nuper equos vidi ignavis cessisse magistris
Captandesque reor, mecum si invaseris ipse
Nam neque nos ausint olli expectare ruenteis.
Paruit Æneas, humerosque ingentibus ambo
Tergoribus tecti taurorum, atque ære corusci
405Adproperant, comites queís se per gramina jungunt
Aretus, Chromiusque viros prosternere ferro,
Capturosque rati biiuges cervice comanteis.
Dementes, nec enim fuso sine sanguine retro
Cessuri fuerant. Sensit fortissimus heros
410Automedon, patremque Jovem per vota precatus
Restitit hand solito perfusus robore membra.
Tum fidum adfatur comitem: Me pone jugales
In dorsum inspirent sinito, charissime Grajum.
Príamides nec enim prius hinc abscesserit Hector,
415Quam curru, auricomis & equis potiatur Achillis,
Turbatisque globis: Danaum, nobisque peremptis,
Ipse vel occiderit. Dixit, clamatque per agros
Ajacemque vocans, atque Atridem Menelaum
Exanimem Patroclum ducibus committite lectis,
420Qui telis obeant, circum, Teucrosque repellant.
Nos vivos fato eripite, o clarissima Achivum
Nomina, namque hac Æneas, & maximus Hector
Priamides ruit adversum; sed robur in armis,
Pugnarumque viceis moderatur Jupiter : ipse
425Nunc jaculor, Jovis & Superum sint cætera curæ.
Sic ait, atque emissa manu simul evolat hasta
Ingentem Areti in clypeum, perque incita cuspis
Terga boum, perque æra meat, ventremque sub altum
Figitur, ac tremulo prærumpit viscera motu.
430Tum ceu quum validus juvenis fulgente bipenni
Agrestis jugulum bovis inter cornua retro
Tendinibus secat abruptis, resilitque repente,
Et cadit cxanimis, cecidit sic ille supinus.
Hinc telo Automedonta petit fortissimus Hector;
435Ulterius sed enim saliens vitavit acerbum
Ille ictum, retro tellure infixa profunde
Hasta diu tremit, ereptis jamque ensibus ambo
Irruerent; verum magnis clamoribus acti
Ajaces gemini adveniunt: cessere coacti
440Ductores veriti Danaum Priamejus Hector,
Duxque Anchisiades, Chromiusque, & funere acerbo
Prostratum Aretum linquunt, quem fervidus armis
Exuit Automedon, tumidoque hæc gutture jactat.
De Patroclo occiso mærorem hac parte levavi.
445Nobiliorem utinam adversum fortuna tulisset.
Dixerat, exuviasque ferens, atque arma cruenta
Conscendit currum fœdatus sanguine dextram,
Atque pedes, leo ceu taurum depastus in agro.
At Patroclum circum fervet tristissima pugna.
450Namque animos Danaum cælo delapsa Minerva
Ab Jove missa ciet, Grajum quippe arma secundat
Conversus pater; abque altis ceu nubibus Iris
Apparens quondam misero seu tristia bella
Terrigenum generi, aut.hiemem portendit aquosam,
455Languescunt pecudes, cessantque opera, atque labores
Florentum juvenum; tali Dea tristis amictu
Grajorum ingreditur turmas, primumque propinquum
Atridem adloquitur, vultum, vocisque sonorem
Phænicis referens: Neque te, Menelae, pudebit
460Præstantis Patrocli lanianda relinquere membra
Trojanis canibus? Quin tu pugnamque capesse,
Atque hortare tuos. Contra sic fatur Atrides:
O Phoenix, longæve pater, mihi caesia Pallas,
Si robur daret, ac telorum averteret ictus,
465In Teucros ruerem solus, Patroclumque tuerer,
Namque virum eximium dolui, doleoque peremptum.
At flammæ similis furit Hector, & agmina vertit
Quippe suis decus hoc voluit dare Jupiter armis
Talia voce refert. Gaudet Jove nata Minerva
470Ante Deos quod se reliquos in vota vocasset,
Indidit insuetumque humeris, genibusque vigorem,
Muscarumque animos, quæ primum, ac saepe repulsæ
Acrius hoc instant, cruor est dulcissimus illis
Namque hominum, tali perfusus robore Atrides
475Ad Patroclum properat, telumque intorquet acutum.
Forte Podes Teucros inter satus Eetione
Dives erat, promptusque manu, charissimus unus
Priamidae; venit hasta viro, & qua baltheus auro
Resplendet, cohibet fugientem, hæretque profunde.
480Insonuitque cadens, lapsumque ex agmine Teucrum
Atrides trahit ad Danaos; verum Hectora Phœbus
Excitat in pugnam vocem mentitus, & ora
Phoenopis Asiadae, quem Trojus Hector Abydo
Devectum ab patria, hospitibus magis omnibus unum
485Dilexit, simulansque virum sic fatur Apollo:
Tene ullus Danaum jam formidaverit, Hector?
Atridemne fugis Menelaum? at frigida quondam
Dextra viro nunc victor abit, gnatum Eetionis
Hinc referens charumque tibi, fidumque sodalem.
490Hæc fatur, juvenisque animum nigra obtegit umbra,
Et primum ruit ante agmen nitido are coruscus.
Jupiter at densis tegit altam nubibus Idam,
Aegidaque horrificam quassans immane per auras
Fulgure cum subito intonuit Teucrum arma secundans,
495Immittitque fugam Danais, primusque per arva
Peneleus fugit: huic humerum namque hasta per altum
Panthoidae volat acta manu, summamque recidit
Osse super pellem. Leitum dein percutit ardens
Hector Alectrionis sobolem dextramque ruentis
500Ære ferit, trepidus campis, pugnaque relicta
Evolat attonitos oculos hinc, inde revolvens.
Agra manus nec enim validam jam sustinet hastam.
Hectoris Idomeneus thoracem pectora juxta
Impetit, exclamant Troes; sed fraxinus ingens
505Frangitur. Idomenea petit contra efferus Hector
Deucalidem curru stantem; sed devia cuspis
Merionis procul armigerum de curribus altís
Coeranon exturbat, Lyctus qui ad litora puppeis
Linquens ipse virum fuerat pedes usque sequutus,
510Trojugenasque etiam magno cumulasset honore
Merione extincto, celeres nisi flecteret ipse
Caranus æripedes, comiti sic ille salutem.
Fata sibi peperit, malam namque inter & aurem
Hasta subit, denteisque omnes, linguamque revulsam
515Exspuit ille cadens, pictasque effundit habenas.
Meriones rapit has subito, sicque ore profatur:
Idomeneu, Graium ad naveis age verbere bigas.
Ab Danais namque ad Teucros victoria transit.
Sic infit, paretque heros, biiugesque fatigat.
520Namque animo timor inciderat; conversaque fata
Pugnarumque vicem flavus cognovit Atrides
Cognorunt gemini Ajaces, tum talibus heros
Adfatur Telamoniades: Jam Jupiter armis
Dardanidum favet, o socii, notissima cuique
525Eloquor: ignavi, aut fortis vix ulla sine ictu
Tela volant, tenueisque regit pater ipse per auras;
Irrita nostra cadunt, agite, atque huc vertite mentem,
Ut Patroclum ab Teucris Argivum in castra feramus,
Dilectosque ipsi reduces solemur amicos,
530Namque oculos in nos conversi ingentibus ipsi
Jactantur curis, nec jam subsistere Teucros
Posse putant contra, bellique hic mole premendos.
Pelide o quisquam charum cecidisse sodalem
Nuntiet, haud etenim Danaum narraverit ullus.
535At circum obductos nebula currusque, virosque
Cernere non licet. Ogenitor Divumque, hominumque,
Redde diem saltem miseris, caeloque sereno
Perde, Pater, lubet Argolicam si perdere gentem.
Sic infit, gemitusque Jovem tetigere precantis.
540Illicet emota Phoebus caligine fulsit,
Atque acies, campique procul, currusque patescunt,
Tum Telamoniades: agros circumspice, Atride;
Nestoridem Antilochum si sorte inveneris: ille
Pelidem ad magnum properet, charumque sodalem
545Nuntiet extinctum. Dixit, paretque jubenti
Atrides, torvusque velut stabula alta relinquens
Discedit leo, quem vigiles sub nocte silenti
Pastoresque, canesque frementem avertere certant .
Ille ruit stimulante fame, & sese undique vertit
550Incassum tamen, audaci nam spicula torquent
Crebra manu, ardenteisque oculorum in lumina fasceis.
Tum frendens abit instantis jam luce diei.
Haud secus ab Patrocio invitus discedit Atrides,
Namque timet ne se prædam formidine adacti
555Trojugenis linquant Danai, sociosque precatur:
Meriones, vosque Ajaces, nunc volvite quisque
Mite Menoetiadae ingenium, moresque serenos
Omnibus ille etenim blandus, facilisque patebat
Dum vixit, nunc fata tenent, orcique tenebræ.
560Tantum effatus abit prospectans undique circum,
Armiger ut Jovis, alituum cui nullus acuto
Certarit visu: non illum nube sub alta
Pendentem lepus arbusta inter densa recumbens
Fugerit, actutumque ruit, rapidoque volatu
565Sublimem rostro, pedibusque eviscerat uncis.
Sic, Menelae, tibi jamque huc volvuntur, & illuc
Lumina Nestoridem quærenti. Ast ille catervas
Pugnarum ad lævam Martem hortabatur in acrem,
Quem prope consistens adfatur talibus heros:
570Huc ades, Antiloche, o nimium non vera fuissent,
Quæ tibi cumque fero, Teucrum victoria tota est,
Exitium miseris Danais, Patroclus jacet, ingens
Præsidium quondam, moeror nunc omnibus idem
Hæc tu Pelidæ defer festinus ad aureis,
575Exanimis socij nudum si forte cadaver
Ad naveis tulerit, namque arma habet inclytus Hector.
Dixerat hat, magnumque gemens obmutuit heros,
Suffusæque oculis lacrimae, & vox faucibus hæsit
Adproperat tamen Atride mandata sequutus,
580Armaque Laodoco tradit servanda sodali
Qui prope fumanteis biiuges, currusque tenebat.
Ille quidem lacrimans altas petit inde carinas,
Nuntius heu tibi quam mæstus venturus, Achilleu?
At non se Pyliis cupientibus addit Atrides
585Pro Antilocho in pugnas comitem; sed protinus inde
Ajaces redit ad geminos, sociumque jacentem,
Auxiliaturumque suis Thrasymedea mittit.
Tum sic Ajacem adloquitur: Jam litora versus
Antilochus volat, atque alta in tentoria Achillis;
590At non Priamida quanquam infensissimus ille,
Arva petet, reor, ac Teucris se opponet incrmis
Quam nos cumque viam interea meditemur, & artem,
Ut Patroclum trahere ad naveis possimus, & ipsi
Teucrorum evasisse manus, clademque minantem
595Hæc ait Atrides, contra hæc Telamonius Ajax
Recta quidem, Menelae mones, clarissime Achivum
Propterea tu, & Meriones raptum inde cadaver
Ferte citi Teucrum turmas, atque Hectora contra
Instanteis nos a tergo pugnabimus ambo,
600Nomen idem quibus, atque animus, discrimina quique
Tot tulimus simul ante pares, Martisque labores.
Dixerat, atque vinis subito complexus uterque
Sublimem attollit Patroclum retro agmina Troum
Conclamant trepida, ereptum ut videre cadaver,
605Percussumque in aprum veluti rabido ore Molossi
Insiliunt juvenum venantum ante agmina prima,
Instantque, & crebris trepidum latratibus urgents
Ast ubi convertit sese, atque infrenduit horrens,
Aufugiunt, alioque alius volat ocyor agris
610Sic Teucri Danaos turmatim pone sequuti
Ensibus, & longis hastilibus usque premebant.
Ast ubi jam geminus frontem converterat Ajax,
Pallebant subito, nec contra obsistere quisquam
Trojugenum audebat. Patrocli sic corpus Achivi
615Portabant naveisque cavas, & litora versus.
Crebrescit pugna interea, & Vulcania quantum
Flamma furit, totasque domos, aurataque templa
Corripit improvisa, Notisque frementibus aucta,
Haud secus Argivos abeunteis æquore toto
620Insequiturque virum, & properantum nimbus equorum.
Olli autem muli veluti, qui robore magno
Ingentemve trabem celso de monte recisam,
Aut lignum navale trahunt per scabra viarum,
Contenduntque labore, gravi, & fluit undique sudor,
625Tales sublato properabant corpore Graii.
Pone Ajax geminus graditur, Teucrosque repellit,
Silvosus veluti toto exporrectus in agro
Clivus aquas prohibet, fluviosque immane sonanteis.
Vorticibus tumidis alias detorquet in oras
630Ictum omnem contra, & rapidas immobilis undas.
Sic Teucrorum acies Ajax arcebar uterque.
Instant usque tamen, primique per arva ruebant
Aeneas Anchisiades, & maximus Hector.
Atque leves sturni, & volucrum ceu turba minorum
635Cum clangore volant magno, fugiuntque paventes
Conspectum procul accipitrem, sic nimbus Achivum
Priamidem, Aeneamque fugit clamoribus altis.
Armaque pulchra viris fossam circumque, supraque
Plura cadunt trepidis, nec adhuc pugna horrida cessat.
Notae
[recensere]- ↑ V. 19. Euphorbo. Hic ille est, cujus animam in se transmigrasse dicebat Pythagoras.
- ↑ V. 73. Haec secum. Similis deliberatio supra in ore Ulyssis. Jbi tamen Ulisses resistit, atque honori consulens mori vult potius quam fugere. Menelaus hic in Deos culpam rejicit, & sibi prospicit.
- ↑ V. 174. Armaturque Hector. Quasi cum armis ipsos Acbillis animos, ac virtutem induisset, armaque ipsa velut ex contactu Achillaei corporis, divina virtute prædita forent, & fortitudinem supra humanam largiri viderentur.
- ↑ V. 352. Amissum aurigam flebant. Similis fletus equorum apud Maronem in 12.
Positis insignibus Æthon
It lacrimans guttisque humectat grandibus ora.
| Liber XVI |
Liber XVIII |