 Liber XVII |
Liber XIX  |
LIBER DUODEVIGESIMUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Achilles cognito Patrocli interitu, eum luget gravissime Thetis mater ipsum invisit, solaturque, & arma se a Vulcano allaturam pollicetur. Interea at a prælio abstineat, jubet. Progressus tamen ad fossam Junonis monitu, apparet hostibus inermis, eosque voce territos in fugam vertit. Ita demum Patrocli cadaver ad Achillis tentorium perducitur. Thetis interim arma a Vulcano impetrat miro artificio elaborata.
Hic velut ignis edax toto furit æquore Mavors:
Interea ad magnum Antilochus festinat Achillem,
Invenitque virum depictas ante carinas,
Moestaque volventem heu nimium jam vera sodali
5Dilecto super, & tacito sic corde gementem
Heu quianam[1] naveis Argivum turba comantum
Cum clamore petit toto conterrita campo?
Ah vereor, nimium ah vereor, ne numina quicquam
Sæva parent, genitrix nam, me vivente, canebat
10Myrmidonum egregium ductorem Troja circum
Mania casurum ferro: jacet ille profecto.
Heu Patroclus jacet infelix, sæpe, hoste repulso
Regredere, ajebam, ad naveis, neve Hectora tenta.
Talιa dum secum maesto sub corde volutat,
15Adstitit Antilochus, lacrimisquæ hæc fatur obortis:
Nuntius heu tibi, Pelide, mæstissimus, adsum.
O fatis in nos miseros non tanta licerent.
Patroclus occubuit, nudo de corpore circum
Pugnatur, namque arma sibi tulit efferus Hector.
20Hæc fatur, nubesque virum tegit atra doloris,
Sublatosque manu cineres effudit utraque
Cæsariem super auricomam, vultusque decoros.
Oraque, & ambrosij foedantur pulvere amictus.
Ipse ingens spatio fusus ingente jacebat
25Avellens pulchros divino ab vertice crineis.
Tum luctu excitæ famulae, quas ipsemet armis
Ceperat Aeacides, Patroclusque, immane dolentes
Plangebant niveis contusa pectora palmis,
Circum affusæ omnes, plangit quoque Nestore natus,
30Antilochus lævam, dextramque amplexus Achillis,
Solicitusque idem jugulum ne turbidus ira
Scinderet, amenti similis nam torva fremebat.
At flentem senis ab tecto, thalamoque parentis
Audiit alma Thetis vitrei de gurgitis imo,
35Ingemuitque altum. Nereides illicet omnes[2]
Turbatæ accelerant quotquot liquentia ponti
Arva colunt, Glauceque Thaliaque, Cymodoceque:
Nicæe, Spioque, & candida Lymnoria,
Atque Thoe, atque Halie nitidis pulcherrima ocellis.
40Dotoque, Prothoque, Pherusaque, Dinameneque
Dorisque, & Panope suavissima Neptunine,
Cymothoeque, atque Amphithoe Nereides ambae,
Apseudesque, & Nemertes, Actæaque virgo,
Dexameneque, atque Amphinome, atque insignis Jæra
45Et Melita, & Clymene, nandoque celerrima Agave,
Callianiraque tum partus experta laborem.
Atque Janira comas pulcherrima, & Orithya,
Atque Janassa soror, formosaque Callianassa,
Et Galatea procis asperrima, blandaque Maeris,
50Et flavas Amathia comas innexa coralis.
Quotque aliæ maris ima tenent; totasque per ædeis
Cursantque attonitis similes, & pectora plangunt
Quas inter Thetis has fudit roseo ore querelas:
Audite, o chare Nereides, aspera quantum
55Fata mihi ingeminant tristi sub corde dolores
Hei miseræ, heu matri miseræ, fortissima proles
Cui tot nata malis, nam vix in luminis auras
Edidi, & innumeris nutrivi sedula curis.
Jamque velut planta adsurgebat fronde comanti,
60Planta velut pulchra irriguis quæ innascitur hortis,
Quum bello insignem, & præstantem robore dextræ
Rostratis ratibus Trojana in prælia misi,
Eheu! non iterum Peleia in tecta reversum
Amplexura sinu. Quin donec vescitur aura
65Crebra dolet, nec mater opem conferre dolenti
Ipsa potest; vadam sed enim, maestumque revisam,
Quidve dolet norim ad puppeis ab Marte repostus.
Dixerat, & cum voce thoros, antrumque relinquit,
Et Divam lacrimis Nymphæ comitantur euntem.
70Unda locum diducta dabat, jamque arva tenebant
Troja, Myrmidonum stabant qua ad litora puppes.
Ordine tum longo clari in tentoria Achillis
Adproperant, mæstoque parens, ac dira gementi
Adstitit, & lacrimis oculos suffusa decoros
75Demulcetque caput, verbisque volucribus infit:
Quid fles, gnate? quis hic animum dolor urget acerbus?
Fare, age; namque Jovem, fueras quaecumque precatus,
Perfecisse reor dudum, auxiliumque coactos
Implorare tuum trusisse ad litora Achivos.
80Ille gemens: Equidem tibi non perfecta negabo,
Quæ memoras, o chara parens; verum inde voluptas
Quænam parta mihi, quum vita charior ipsa
Y
"Occiderit Patroclus? Patroclus fidissimus unus
Graiugenum mihi Priamidæ jacet Hectoris hasta.
85Aureaque arma sibi, ab Divis data munera Peleo,
Quum te Mortalis primum junxere hymenæis
Hector habet. Pelagi tenuisses marmora semper
Aequoreas inter Divas, Peleoque parenti
Fæmina nupsisset mortalis, non tibi luctus
90Hic foret, æternusque dolor de funere gnati,
Quem non tu reducem Pelei in penetralibus altis
Excipies complexa sinu. Nec vivere dulce est
Jam mihi, nec jucunda hominum commercia donec
Hac indignam animam moriens efflaverit hasta
95Hector, & extincti Patrocli det sanguine pænas.
Hæc ille at Thetis ingenti correpta dolore:
Heu nimium vicina tibi jam fata minantur.
Gnate, ait, hic animum furor, o, si invaserit ægrum.
Te quoniam post extinctum manet Hectora fatum.
100Hæc Dea, cui gemitum gnatus de pectore fundens.
Confestim moriar, quando mihi fata negarunt
Auxilium misero, & morienti afferre sodali.
Ille quidem procul ab patria, tectisque paternis
Occidit, & charum frustra imploravit Achillem.
105At me quandoquidem reducem patria alta videre
Fata vetant, nec opem Patroclo conferre cadenti,
Nec sociis potui quos tot ferro abstulit Hector,
Quid sedeam jam pondus iners, & inutile terris
Æternum ad naveis, longe quum robore præstem
110Graiugenas inter reliquos, namque ore diserto,
Consilioque gravi forsan me vicerit alter.
O Diis, atque hominum generi malesuada periret
Ira gravis, rixa atque omnis: quæ pectora sæpe
Prudentum insano cogit servire furori,
115Dulcius inque animos mellis stilante liquore
Insinuat sensim sese, atque increscit eundo
Ceu fumus, mentem ut misero mihi nuper Atridæ
Eripuit scelus. Hæc autem transacta sinamus
Inviti licet, & fatis parere coacti.
320Hectora nunc quæsitum ibo: dabis improbe pœnas
Dilecti occisor capitis. Saturnius inde
Quum volet, ac Divum reliqui mihi fata paranto.
Namque nec ipse Jovis gnatus charissimus olim
Effugit mortem infandam Tirinthius heros
125Junonis domitus furiis; sic ipse jacebo
Quum me fata prement; fruar hoc sed vivus honore.
Iliadumque aliquam cinctarum ad pectora matrum
Ambabus roseasque genas, oculosque decoros.
Tergentem manibus crebra in suspiria cogam,
130Pelidemque diu ab pugna cessasse cruenta
Noverit hunc oro sine me furere ipsa furorem,
Indecorem neque chara velis torpescere gnatum.
Sic ait, atque pedem Thetis hæc argentea contra:
Vera canis pulchrum est miseris afferre salutem,
135Haud equidem inficior; verum fulgentia Teucri
Arma tenent, humerisque gerens Priameius Hector
Gestit ovans; non ille diu tamen usque superbus
Gestiet, atque extrema viro nent fila sorores.
At non tu Martem indomitum, & fera proelia tenta
140Ipsa redux donec, simul ac Sol fulserit ortus
Vulcano ab Rege immortalia, splendidaque arma
Attulero. Hæc gnato. Nymphas dein voce sorores
Adloquitur tali liquidi vos æquoris antra
Hinc petite, atque audita seni narrate parenti.
145Sidereas festina domos ego visere pergam,
Mulciberumque Patrem, charo ut pulcherrima gnatos
Arma feram, nostra audierit si vota libenter.
Dixerat & fluctus Divae subiere marinos,
Stellanteisque Deum sedeis, & culmen Olympi
150Illa petit. Magno interea clamore per agros,
Graiugenas retro ad litus, pictasque carinas
Dardanidumque acies, homicidaque verterat Hector
Nec Patroclum procul ab telis, turmaque ruente
Fas portare viris, celeri namque agmina cursu
155Ingruerant, peditumque globus, currusque sonantes,
Et flammæ similis rapidae Priameius Hector .
Terque pedem exanimum dextra comprenderat, alta
Voce vocans socios, ter magno robore contra
Ajaces gemini telis repulere furentem.
160Fervidus ille tamen jamque huc, jamque irruit illuc,
Statque iterum, & magnis instigat vocibus alas
Nec penitus tamen abscedit, vireisque remittit.
Occisoque velut nequaquam ab corpore possunt
Pastores vigiles frendentem arcere leonem,
165Urget enim rabida ora fames, sic Hectora Graii,
Nec gemini Ajaces poterant duo fulmina belli
Pellere turbantemque acies, ac dira frementem,
Traxissetque etiam, ac decus immortale tulisset;
At pedibus celerem nitidis Thaumantida Juno
170Clam Jove; Caelicolumque aliis Saturnia misit
Pelidem ad Regem bello ut se accingeret acri.
Illa volans stetit hunc propter, sicque ore profatur:
Peleo sate, terrigenum fortissime, surge,
Auxiliator ades Patroclo, quem propter Achivi
75Turbanter pugna ingenti, pereuntque vicissim
Ante rateis Teucri ut portent ad moenia corpus;
Ad naveis Danai in primis furit arduus Hector
Quippe viri caput ab molli cervice revulsum
Tollere conatur, duroque in stipite fixum
180Matribus Iliacis spectandum ferre per urbem.
Teucrorumne canes charum lacerare cadaver
Atque indigna pati, lacrimas dum fundis inaneis
Ipse sines? Surge, & charum defende sodalem.
Hæc Dea, tum Peleo gnatus: Quisnam ille Deorum,
185Iri decus coeli, ad miserum te misit Achillem?
Olli hæc purpureo fatur Thaumantias ore:
Juno Jovis soror, & conjux, nec Jupiter ipse,
Nec me Caelicolum quisquam cognovit euntem.
Irida tum pulchram adfatur Pelejus heros:
190Qui vero adgrediar pugnas? Olli arma tulere,
Armarique parens vetuit me Diva priusquam
Vulcano ab Rege immortalia; splendidaque arma
Ipsa redux ferat: alterius quænam ulla profecto
Apta mihi induerem? clypeum nisi forte coruscum
195Ajacis Telamoniadae; verum ille sub armis
Sudat adhuc circum Patroclum, Teucrisque resistit.
Talia Pelides, Iris cui talibus infit:
Novimus & nos ut Patroclum fulgentibus Hector
Armis exuerit, vel sic tamen ipse profectus
200Sta ad fossam, & Teucris venientibus offer Achillem.
Te forsan veriti ab ratibus, campoque recedant,
Respirentque acies Danaum, dispendia quanquam
Vix patitur pugna, exiguumque in Marte levamen
Tantum effata volat roseo Thaumantias arcu.
205Extemplo Aeacides, surgit cui pectora circum,
Ingenteisque humeros magna tegit aegide Pallas
Divinumque viri caput, & cava tempora nubes
Aurea præcingit, rutilo cui flammeus igne
Surgit apex, pelagoque jacens velut insula longe,
210Collucet flammis, nigro tum vortice in auras
Fumus abit, subitus quum moenibus ingruit hostis,
Pugnaturque diem totum, dein Sole cadente
Litora per curva, atque altis de turribus ignes.
Crebra micant, procul æthereas it splendor ad auras,
215Si forte auxilium vicina classis ab ora
Attulerit miseris, cristato ab vertice Achillis
Tantum ardens magnum consurgit in æthera fulgor.
Restitit ut fossam cursu pervenit ad altam
Murum intra, neque se turbis permiscet Achivis
220Jussa Deæ veritus Matris, tum voce per agros
Intonat horrenda, intonuit simul aspera Pallas
Hinc torpere Phryges, toto ac turbarier agro.
Horrida nam quantum clangens sonat ære canoro
Buccina quum trepidos vocat in certamina civeis
225Hoste ruente super, tantum vox ærea magniསྕ
Insonat Aeacidae; at vocem ut sensere cohortes
Æratam, ingentem subito obriguere pavore,
Turbaque cornipedum retro volat incita equorum
Pendentis præsaga mali, neque flectere currus
230Aurigae poterant trepida formidine inertes
Pelidæ ut super ardentem cava tempora flammam
Conspexere procul, fovet hanc nam cæsia Pallas.
Terque altam ad fossam torvum inclamavit Achilles,
Terque Phrygum turbate acies, Lyciæque catervæ
235Et bissena virum lectissima robora Teucrum
Dum properant, seseque urgent trepidante tumultu
Inter equos, interque rotas, turbamque, suismet
Procubuere hastis. Patrocli sic corpus Achivi
Extractum procul ab telis in castra tulerunt.
340Exanimumque locant feretro: maestissima circum
Turba virum stabat, primus quos inter Achilles
Hærebat, largoque simul fletu ora rigabat
Pallenteisque genas, & hianteis sanguine plagas
Adspectans socij exanimis, læthoque rigentis,
245Quem peditum miser, atque equitum comitante caterva
Miserat in pugnam, accepit non inde reversum.
At Phoebum Oceani invitum se immergere limphis
Alma jubet regina Deum Saturnia Juno.
llle cadit, simul & fessis certamina Gratis,
250Armorumque furor cessat, Martisque labores.
Dardanidæ interea pugnæ ab discrimine longe
Solvebant bijuges raptim de carribus altis,
Atque incoenati in cœtum coiere frequentes.
Stantesque, ac trepidi (nec enim considere quemquam
255Formido patitur, postquam conspectus Achilles
Intermissa diu aggredier certamina Martis.)
Conveniunt tum Polydamas Panthi inclyta proles,
Præteriti nam docta viro; & præsaga futuri
Mens erat, æquævusque idem[3], charusque sodalis
260Priamidæ, quos nocte eadem fudere parentes.
Lingua alter melior, dextra præstantior alter,
Hic inquam mediis prudens sic voce profatur:
Rem satis ambiguam excutite, atque evolvite, Teucri.
Hortor ego petere hinc muros, nec lucis Eoae
265Exspectare ortum naveis prope, nam procul urbe
Absumus lile quidem dum Regi infensus Atridae
Abstinuit ferro, non usque timendus Achivum
Aut furor, aut numerus, gaudebamque ipse sub armis
Grajorum ad puppeis vigilem perducere noctem.
270Scilicet arsuras sperans: nunc robur Achillis
Extimeo, novi ingenium, moresque furentis.
Non ille ab muris procul, & qua cetera Graium,
Turbaque Teucrorum ancipiti se Marte lacessunt,
Stare volet; sed de tectis certare paternis
275Conjugibusque Phryges coget. Parete volentes
Propterea, celsasque arceis, murosque petamus.
Hæc moneo nunc blanda quies, obscuraque pugnas
Umbra vetat; nos hic clari sub luminis ortum
Armatus veniens si offenderit, ora furentis
280Et faciem invisam nimium agnoscetís Achillis.
Pergameasque arceis repetet quicumque libenter,
Cui fuga contigerit. Quot campis corpora Teucrum,
Vulturibus, canibusque avidis data præda jacebunt!
Dij meliora piis. Nostris accedite dictis,
285O socii, ingressique urbem, cœtuque coacto
Tecta quidem ingentes ærato cardine porta,
Compactæque trabes, turresque, & moenia circum
Alta tuebuntur, Phoebi tum luce refusa
Stabimus armati ad muros, turreisque præaltas.
290Durius huic fuerit castris procul, atque carinis
Prælia miscere, & muris invadere tectos,
Incassumque diu totis agitaverit agris
Fumenteis bijugos cursu: defessus abibit
Hinc tandem retro ad naveis, neque monia ferro
295Tentabit, reor, ille canum prius ora cruore,
Paverit atque adipe. Hæc fatur, quem turbidus ira
Priamides corvum intuitus sic increpat Hector:
Polydama, murumne velis intrare reversos
Trojugenas? Neque te pudet hæc ingrata profari?
300Nonne satis clausæ latuistis moenibus urbis,
Gens ignava? Equidem Priami senis inclyta regna,
Atque urbem immensis opibus clarissima quondam
Audieram, periere tamen dudum optima quæque
Moniam in pinguem, Phrygiasque avecta per oras,
305Pestem hanc Dardaniis postquam Deus intulit agris.
Nunc mihi quum Pater ad naveis detrudere Grajos,
Et clausisse mari dederit, quid talia demens
Trojugenis coram jactas? tua dicta sequetur
Dardanidum nemo, haud patiar: me audite jubentem,
310Socii, civesque mej, nunc corpora læti
Procurate, viri, excubiasque agitate frequenteis
Quod siquem de opibus nimis importuna repostis
Cura tentet, patriæ, agminibusque impendat alendis,
Hoc satins, quam prædam avidis hæc linquere Graiis
315Luce oriente rateis, ferroque petamus Achivos.
Venerit Aeacides. Veniat: sors durior ipsum
Forte manet, nec enim fugiam, contra obvius ibo,
Et laudem ingentem referet, referamve perempto .
Communis Mars; & sperantem vincere vincit.
320Hæc ait, occlamant Troes, namque effera menteís
Turbabat Pallas juvenem ut vesana loquentem
Audirent potius quam Phantoida inclyta dicta,
Indulgentque epulis raptim. Plangoribus altis
Interea Patroclum circum plebs luget Achivum.
325In mediis luctum ingentem exorditur Achilles,
Mortiferasque manus geminas super ille jacentis
Corde tenens gemit, & lacrimis rigat ora profusis.
Ut leo cui saltu catulos venator in alto
Abstulit ablatos sera sub nocte reversus
330Ille dolens fremit horrendum, colleisque supinos,
Convalleisque cavas cursat, vestigia siqua
Ulla viri inveniat: cæcum dolor, iraque raptat.
Myrmidones inter luget sic mæstus Achilles.
Et non ista tibi dederam promissa Menceti,
335Quondam, ait, in patria quum te complexus Opunte,
Regressurum iterum prædaque, & honoribus auctum
Ajebam gnatum perituræ ab litore Trojae.
At non terrigenum vota omnia perficit æquus
Jupiter. Iliacis utrumque occumbere campis
340Fata volunt, neque me genitor, neque Diva creatrix
Excipiet reducem, atque eadem mox terra tenebit.
Nunc, tua quandoquidem video jam fata superstes,
Chare comes, cineri solvam non justa priusquam
Interfectoris caput, & rapta Hectoris arma
345Huc tulero, bis sexque virum cervice revulsa
Trojugenum tristeis perfundam sanguine flammas.
Interea mihi apud naveis sic, chare, jaceto.
Te circum Iliades, & passis mœsta capillis
Dardanidum turba hic flebit noctemque, diemque,
350Quas ambo dextra, & longis quæsivimus hastís,
Agminibus fusis, vastatisque urbibus olim.
Sic ait, & sociis magnum circumdare flamma
Actutum tripodem jubet, & purgare cadaver.
Certatim infundunt latices, & ahenea flammis
355Vasa locant, vis turgentis furit intus aquai.
Frigentis tum membra lavant, oleoque nitenti
Singula, dein plagas ungento unxere novenni,
Halanti, nitido, suavi, lectoque reponunt.
Fit gemitus, tenuique tegunt velamine corpus;
360Et pallam adjiciunt niveam super: hæret Achilles
Dilecto capiti, at circum gens fida suorum
Stant vigiles, crebrisque replent plangoribus auras.
Jupiter irata adloquitur tam voce sororem.
En tandem perfecta tibi flagrantia vota,
365Excito in pugna Aeacide, o pulcherrima conjux
Ex te nimirum genitos miseraris Achivos.
At Dea: quid me tu dictis perstringis amaris?
Virne viri meritas sumet pro crimine pænas,
Mentis inops quanquam, & mortali e semine cretus,
370Atque ego[4], quæ Divum incedo regina, Jovisque
Et soror, & conjux, coeli cui numina parent
Tot mala promeritis poteram non reddere Teucris?
Talia caelicolæ alterno sermone serebant
Interea Thetis[5] in pulchras pervenerat ædeis,
375Æternas, immortaleis, stellisque micanteis,
Mulciber ipse olim eximia quas struxerat arte.
Hunc validam circum incudem, folleisque tumenteis
Sudantem reperit, tripodes namque ære rigenti
Bis denos tecti ingentis decora alta futuros
386Arte laborabat multa, & submiserat aureas
Cuique rotas, ut sponte sua per plana moveri
Atria, & in propria potuissent sede locari.
Jamique informati stabant, aureisque polibat
Ingenteis, clavosque, atque hæc dum mente sagaci
385Lemnius adproperat, Thetis improvisa repente
Adstitit. Huic Charis ipsa Dei pulcherrima conjux
Obvia procedit, blando sicque ore profatur:
Ten' video haud etenim Vulcania limina adisti
Unquam alias, dilecta mihi: quidnam anxia poscis?
390Ingredere, & mensam hospitio, ac dignare penateis
Hæc ait, atque interna Deam in penetralia ducit.
Aurataque in sede locat, scamnumque locandis
Admovit pedibus, claudam ac festina maritum
Voce vocans, ades huc, inquit, te nam indiga poscit
395Alma Thetis. Cui Vulcanus mihi nulla Dearum
Suspicienda magis, cæli quæ ab limine pulsum
Consilium imprudens propter, matrisque timorem
Tentantis claudum adspectu celare paterno,
Servavit complexa sinu. Thetis hæc pia quondam,
400Oceanoque sata Eurynome, vitreisque sub antris,
(Hinc, atque hinc spumante salo fremebunda sonabat
Unda fluens) torqueis, & pulchra monilia flavo
Fingebam, armillasque auro, dum Phoebus Olympum
Percurrit novies, Divosque, hominesque latebam,
405Eurynomen præter, Thetidemque: huic debita possem
Pro tantis utinam persolvere præmia curis.
Excipe tu dapibus, positis fabrilibus armis
Mox adero. Hæc fatur, vastoque ab stipite surgens
Incudis validæ haud paribus se passibus effert.
410Adproperant famula limphas, atque ora, manusque,
Cervices validas, hirsutaque pectora tergit,
Induit ac tunicam, & crasso extra limina sceptro
Prodiit accepto: ancillæ comitantur cuntem
Fictæ auro[6] vivis similes, queis pectore mens est
415Docta operum, Divum munus, visque indita, voxque.
Inque hærent lateri, vestigiaque ægra trahentem
Sustentant. Solio tandem consedit eburno,
Adfaturque Deam: Quidnam te insueta coegit
Tecta diu, nostrasque Thetis contendere in ædeis?
420Eloquere, o mihi cunctarum veneranda Dearum.
Quidquid in arte mea possum pete: Jussa libenter
Exequar. Hæc Deus, hæc lacrimis Dea fatur obortis:
Heu non cunctarum infelicior ulla Dearum
Me fuerit, Vulcane pater, nam ex omnibus unam
425Aequoreas inter Divas me credere Peleo,
Mortalisque viri amplexus, thalamosque subire
Jupiter invitam voluit: dudum ille senecta
Confectus jacet; at nostri crevere dolores,
Namque ex me genitum, curisque ingentibus altum
430Præstantem heroes inter, belloque potentem
Ceu palmam, aut pulchro surgentem caudice florem,
Hunc, inquam, Danais Trojana petentibus arva
Adjeci comiten, non heu! Peleja rursus
Tecta revisurum; at curis oppressus amaris
435Interea maret, neque possum ferre dolenti
Auxilium genitrix; pulchram nam deinde puellam
Præmia parta manu rapuit Briseida Atrides.
Ille furens pugna abstinuit; sed Dardanus Hector
Ad puppeis, pelagusque actos conclusit Achivos.
440Pelidæ auxilium Proceres, Rexque ipse Agamemnon
Orabat simul accumulans ingentia dona.
Restitit immotus precibus, donisque superbus.
At Patroclum magna Dolopum comitante caterva
In pugnam properare jubet, suaque arma sodali
445Donat habere humeris. Scææque ad limina porta
Trojugenas repulit, Priamique in tecta ruisset.
At furias aususque viri indignatus Apollo
Post cladem immensam sociorum funere acerbo
Sustulit, & magno ingentem dedit Hectori honorem
450Propterea supplex nunc ad tua limina veni.
Arma rogo genitrix gnato, sua namque sodalis
Perdidit infelix: gnati miserere dolentis.
Hæc Dea Vulcanus, pone hanc de pectore curam,
Diva, inquit, lætho incolumem servare minanti
455Sic utinam possem, gnato ut pulcherrima possum
Arma dare, haud hominum cuiquam concessa precanti
Dixerat, internasque iterum contendit in ædeis.
Adproperant famuli, & bis denis follibus auras
Excipiunt, redduntque leveis, nunc murmure vasto,
460Nunc leni, fluit æs rivis, aurique metallum,
Argentumque grave, & fabrilia corripit arma.
Ingentem informat clypeum[7], validumque, gravemque
Dædaleum, quinos intexens orbibus orbeis.
Extimus, ac triplex totum quein candidus ambit
465Circulus, atque extra pendent argentea lora.
Hic mare, terramque ingentem, cœlumque profundum
Finxerat Ignipotens, & magni lumina solis,
Lunamque, & toto fulgentia sidera cælo,
Pleiadas, Hiadasque atque auripedem Menalippem,
470Atque Ursam, lenti torpentia plaustra Bootes
Quæ circum observans convertitur Oriona[8]
Nec vitreis unquam[9] Oceani submergitur undis.
Fecerat & geminas turritis moenibus urbeis.
Hic epulas inter juveni nova nupta marito
475Traditur ab thalamo tædis fulgentibus ibant
Saltantes juvenes, Hymenæum voce vocantes,
Et cythara, & molleis biforis dat tibia cantus.
At matres in vestibulis, innuptaque turba
Mirantur tacite. Interea clamoribus altis
480Miscerique forum[10], populosque coire frequenteís
Cernere erat, namque inde viri, atque hinc ore diserto
Testibus inductis certant: de cive perempto
Nam mulctam impositam dudum hic solvisse canebat.
Creditor acceptam negat, acclamabat utrique
485Tarba favens, jamque huc vulgus, jam fluctuat illuc.
Præcones sedantque animos, turbamque coercent.
At circo in medio patres in sedibus altis
Stabant, & manibus præconum sceptra tenebant,
Alterni & gravibus dirimebant jurgia dictis.
490Optima dicturo in mediis stant bina talenta.
Urbem aliam geminæ dira obsidione premebant
Hinc, atque hinc acies, ferroque evertere certant.
Irruere aut subito, & prædam partirier omnem,
Congestas & opes: pueri, innuptæque puellæ
495Imbellesque senes, trepidaeque ad moenia matres
Stant vigiles olli insidias, ferrumque parabant.
Mars in bella viris præit, & Tritonia Pallas
Ficti auro, auratis insignes vestibus ambo,
Diisque pari forma, & vasta se mole ferebant.
500Pone armis populi, membrisque minoribus ibant.
Ut ventum ad fluvium, & tacitæ loca commoda fraudi
Qua potare greges soliti, tecti ære corusco
Considunt: gemini ante alios speculantur ab alto
Flexipedes siquando boves, pecudesque viderent.
505Jamque aderant per prata; duoque armenta sequuntur
Pastores, dulcique levant longa otia cantu.
Olli ex insidiis subito clamore ruebant,
Lanigerosque greges, pingui ac cervice juvencos
Improvisi abigunt cæsis pastoribus ante.
510Exemplo hostileis pervenit clamor ad aureis.
Arripiunt turbati arma, inceptumque relinquunt
Concilium, poscunt & equos, currusque volanteis,
Proceduntque acies, concurritur, undique cædes,
Vulneraque, & sanguis, medioque in vortice Terror
315Cernitur, & scissa frendens Discordia palla,
Et Fatum exitiale, virumque hinc vulnere cæsum
Straverat, hic alium vivum capit, inde per agros
Hunc trahit exanimem, sanieque, & sanguine nigro
Ora madent, crudæque manus, vestesque fluentes,
520Vivorumque hominum ritu versantur in armis,
Atque virum exuviasque trahunt, & corpora utrinque.
Finxerat & pinguis spatiosa novalia campi:
Plurimus hinc, atque hinc terram findebat arator.
Ut ventum ad metam pateram spumantis Jachi
525Cuique dabant, lætique Deo[11] se ad jugera rursus
Convertunt, terramque gravi rimantur aratro.
Findier at tetro veras sub vomere glebas,
Et vero credas terras nigrescere sulco.
At parte ex alia Cereris sata culta videres,
530Messorumque manum, & curva sub falce maniplos
Hinc recta cadere, hinc lento sub vimine, cogi.
Tresque ligatores instabant pone sequentes.
Adproperant circum pueri, culmosque ministrant.
Sceptra tenens Rex inde silet, gaudetque tuendo.
535Ast alii instaurant epulas, quercuque sub alta
Exta boum verubus torrent infixa colurnis
Interea cœnam agricolis, albasque farinas,
Alliaque uxores miscent, & rustica farra.
Parte alia pingueis vestibat vines colleis.
540Aurea, per palos, furcasque innexa bicorneis
Argento solidas, cyanique hanc fossa coercet,
Stanneus & circum vallus, viaque una patebat,
Uvaque purpureis pendebat densa racemis.
Certatim & molles pueri, blandæque puellæ
545Dulcia textilibus portabant munera qualis.
In mediis cytharam plectro pulsabat eburno
Crinitus juvenis, mulcebatque æthera cantu[12].
Ast alii ingenti librabant corpora saltu
Ad numerum, lætique canebant carmina Bacho.
550Fecerat atque armenta boum capita alta ferentum
Formosasque auro ex fulvo, stannoque juvencas.
Altisque a stabulis in pascua læta ruebant,
Qua viridi fluvius prætexit arundine ripas,
Vorticibusque secat rapidis, at quatuor aurei
555Pastores, & fida novem comitatur eunteis
Turba canum: verum ecce duo de monte leones
Improvisi adsunt, taurumque ex agmine primo
Corripiunt pulchrum, ingentem: mugitibus altis
Insonat omne nemus; sequitur juvenumque, canumque
560Fida cohors; olli luctantem, & torva gementem
Dilacerant, nigrumque cruorem, & viscera lambunt.
Pastores frusta adproperant, urgentque Molossos,
Hique instant, fugiuntque iterum, cursantque recursantque,
Et sævit procul æthereas latratus in auras.
565Addidit & latis pinguissima pascua campis,
'Atque hircos, niveas & oveis, simasque capellas,
Pastorumque casas humileis, & ovilía tecta.
Inde choros quales Ariadnae[13] Daedalus ædeis
Extulerat Gnosso in magna, qua mille viarum
570Flexibus ambiguis vestigia falleret error.
Implicitique manus juvenes, mollesque puellæ
Mille ineunt cursusque vagos, totidemque recursus ·
Linea virginibus tenui subtegmine vestis.
Candentes tunica pueris, oleoque nitentes.
575Cingulaque ex humeris pendent argentea cuique,
Aureus & gladius, variis at floribus illæ,
Et viridi auratos, cingebant fronde capillos.
Inque vicem effugiunt sese, seseque sequuntur,
Nectuntque alternos doctis ambagibus orbeis,
580Ut quondam Figulus jamque hinc, jamque inde rotarum
Tentat agens orbem: stabant longo ordine circum
Attonita studio ingenti matresque, virique.
Vertice tum prono, inversisque ad sidera plantis
Prosiliunt gemini juvenes, campoque feruntur.
585Extremam sed enim clypei fulgentis ad oram
Vim magnam Oceani, & spumanteis addidit undas
Dein galeam efformat nitidam, flammasque vomentem.
Surgentem & cristam capiti, & thoraca coruscum
Sideris in morem, lentoque ocreas argento.
590Omnia tum Thetidi tradit, volat illa per auras
Accipitri similis, magnumque relinquit Olympum
Arma ferens gnato Vulcani dona parentis.
Notae
[recensere]- ↑ V. 6. Quianam. Hac interrogandi particula usus haud semel Virgilius, ut in 2. Quianam sententia vobis versa retro?
- ↑ V. 35. Nereides illicet omnes. Nympharum recensionem similem habes apud Maronem Georgicor. 4, apud Hesiodum in Theogonia, apud Sannazarium in 3. de partu Virginis, apud Catullum in Nupt., quos imitati sumus Alexandr. lib. 2.
- ↑ V. 259. Aequaevusque idem. Sic & Mimantem aequævum Paridi fecit Virgilius:
Paridisque Mimanta
Aequalem, comitemque, una quem nocte Theano
In lucem genitori Amyco dedit & face pregnans
Cisseis Regina Parin creat.
Ita ille in 1, ubi duo notanda, primam quod Theano Amyci uxorem fecerit, quum Antenoris uxor, & Minervæ Sacerdos sit apud Homerum nisi forte nomen, utcumque a Virgilio fictum dicas cum Ruaeo, & aliis, quod non placet. Secundum, quod Hecubam Cisseidem vocaverit, sive Cissis Thraciae Regis filiam, quum Homerus Theano quidem Cisseidem haud semel sive Cissim filiam, Hecubam, vero nunquam ita appellaverit, sed Dymantis Phrygis filiam fuisse dixerit, ut dictum alibi. - ↑ V. 370. Atque ego. Versus Virgilianus hinc & aliis ex locis Homericis decerptus.
- ↑ V. 374. Interea Thetis. Hinc mutuatus est Virgilius Veneris profectionem ad Vulcanum, hujus officinam, & laudatissimum Æneae clypeum in 8, quem alii Latinorum deinceps imitati.
- ↑ V. 414. Fictae auro. Statuas Vulcano elaboratas innuit, quæ miro artificio movebantur αὐτόματα Græci vocant, & quibus Dii vocem, ac mentem indiderint, ut statuae Pygmalioneae Venus.
- ↑ V. 462. Ingentem informat clypeum. Hinc ortum Æneae scutum a Vulcano factum Æneid. 8. Sed Aeneae clypeus adscititiis Historiae Romanæ ornamentis longe petitis insignitus est. At Homerus naturae observator, ac Mystes, non nisi naturalis adhibet ornamenta. Hic & Nuptiarum solennia, & litigantium jurgias, & belli astutias, & pastoralis vitæ oblectamenta, ac pericula, & messorum, aratorum, bubulcorum, vinitorum denique gratissimos labores, & quidquid in caelis, terrisque adspectu, ac recordatione jucundum est ac volupo ingeniosissimus Poeta commiscuit.
- ↑ V. 471. Oriona. De Orione varia sunt Mythologorum placita. Vide Eustath. hic, & Virgilii interpretes, quum alibi, tum in 1. Æneidos.
- ↑ V. 472. Nec vitreis unquam. Iis nimirum qui Septentrionalem plagam incolunt; contra vero iis, qui Australem. Unde de Lusitanis Indicum mare navigantibus pulcherrime Camoens
Vimos as Ursas a pesar de Juno
Banharense nas agoas de Neptuno. - ↑ V. 480. Miscerique forum. In foro, portisve urbium, publicisque locis judicis fieri, & sententias ferri solitas constat ex pluribus Sacræ Scripturæ locis.
- ↑ V. 525. Deo. Pro Bacho antonomasticus, ut ibi
Munera, lætitiamque Dei. - ↑ V. 547. Mulcebasque aethera cantu. Homerus materiam sive argumentum cantus assignavit, quem ad litteram sequutus Cunichius pulchre transtulit.
In mediis cytharam pulsat puer, atque decorum
Voce Linum molli simul accinit.
Linus autem dicebatur Cantiuncula quædam in festis ruralibus usitata, cujus item meminit Pausanias lib. 9. sicut nunc rustici nostri Marsilium, aut Paridem, & Viennam. Igitur sive Linus fuerit historia Lini Apollinis filii, sive fuerint versus a Lino antiquissimo Poeta compositi, quum sit posita species pro genere, ad rem nihil refert. Generatim ergo dictum est: mulcebatque æthera cantu, & Crux illa investigandi quid Linus fuerit Homeri, aut belli Trojani tempore cani solitus Grammaticis, & insulsis Scholiatoribus reservata. - ↑ V. 568. Quales Ariadnae. Hanc comparationem ad ludos puerorum Trojanorum explicandos adhibuit Virgilius in 5.
| Liber XVII |
Liber XIX |