 Liber XX |
Liber XXII  |
LIBER VIGESIMUSPRIMUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Trojanos in duas partes divisos partim in urbem‚ partim in Scamandrum fluvium Achilles agitat, duodecimque juvenes vivos capit ad Patrocli rogum mactandos. Lycaonem, & Asteropaum interficit. Dein fluvio inundante, incolumem ipsum servat Vulcanus, qui fluvium, campumque incendit. Dii inter se digladiantur. Achillem inhibet Agenoris sub specie Apollo, fugiendoque decipit: interea salvi redeunt in urbem Trojani.
Ut ventum ad ripam, & Xanthi saxosa fluenta:
Ab Jove cui genus, hinc Teucros, atque inde fatigat
Jamque hos in muros toto fugat æquore campi,
Qua prius Argivum turmas agitaverat Hector,
5Adproperantque fugam trepidi; sed moenia Juno,
Atque urbem involvit nimbo, & caligine cæca,
Inde alii in vada præcipitant argentea Xanthi.
Et rapidos tranant latices properante tumultu,
Dant unde sonitum, & ripa ingemuere profunda:
10Olli urgent sese, atque hinc, atque hinc caerula nantės
Stagna secant fremitu ingenti, ceu flamma repente
Quum furit in saltu, crepitantque arbusta, locustæ
Undique prosiliunt subita formidine pulsæ
Fluminis ad ripam, facto mox agmine in undas
15Dant sese attonitae, sic pone sequentis Achillei
Agmina pulsa metu fluvium opplevere sonantem
Cornipedes, mixtique viri; tectamque myricis
Ille hastam ingentem linquens ruit asper in undas
Ense minax nudo, jamque huc rotat, & rotat illuc.
20Fit gemitus morientum, & sanguine tingitur amnis.
Delphinemque velut pavidi per cærula pisces
Hac, illac fugitant reliqui, tutosque recessus,
Anfractusque petunt imos; ille obvia quæque
Devorat insiliens, pubes sic territa Teucrum
25Pelidem fugit instantem, perque antra, per altas
Abdunt se rupeis: cædendo fessus Achilles.
Bis sex hic juvenes[1], Patrocli quos immolet umbris.
Inferias rapit, attonitosque, & mentis egenos
Ex fluvio trahit, ac manibus post terga revinctis
30Hinnuleos veluti imbelleis in castra ferendos
Committit sociis, rursumque ad fluminis undam
Regreditur cædisque avidus, pugnæque cruenta,
Obvius hic olli fluvii progressus ab undis
Dardanida natus Priamo stetit ante Lycaon
35Quem patrios populatus agros nocturnus Achilles
Ceperat, is curva ramos dum falce novellos
Scinderet agrestis fici, currumque pararet.
Abductumque virum in Lemnum stirps Jasonis Euneus
Quasierat pretio; at donis ingentibus ipsum
40Imbrius Eetion Lemnum dum viseret hospes
Gratificans Priamoque seni, Teucrisque redemit.
Ille fuga, ab magna in Phrygiam contendit Arisbe,
Nataleisque lareis, vixque illi Aurora refulsit
Undecima, Iliacas postquam regressus in arceis
45Dilectumque patrem, & matrem oblectaverat ægram,
Quum rursum Æacidae dextra mittendus in Orcum
Sistitur infelix fato compulsus acerbo.
Intuitusque virum fugientem, ac tempora nudum,
Nam galeam, & clypeum, longamque abjecerat hastam
50Defessus cursu, atque ingenti membra labore,
Sustitit, & secum indignans sic fatur Achilles:
Quænam hæc monstra oculis video? Phlegetontis ab unda
Scilicet Argivos contra, atque in bella resurgent
Dardanidæ, reor hic Lemni delatus ad oras
55Ut rediit, pelagi nec rauca coercuit unda,
Nec domini timor, aut vires tenuere superbi.
Verum age, nunc duræ experiar post cuspidis ictum,
An Patrios iterum veniat redivivus in agros,
An fata invitum, tellusque coerceat alma,
60Quæ ingenteis heroum animas tot distinet Orco.
Hæc secum attonitusque metu, trepidusque Lycaon
Infestam quum jam Æacides attolleret hastam
Continuo subit, at dorsum super incita cuspis
Mordet humum hostili nondum satiata cruore.
65Ille gastam hærentem læva, dextraque furentis
Complexus genua hæc supplex tremulo ore profatur:
Te precor, Aeacide, miseri ne despice luctum
Supplicis o Jovis, & Superum sate sanguine Divum.
Nam te apud ipse olim Cereris gratissima dona
70Gustavi primum patrio quum captus in agro,
Indeque Lemniacas exul delatus ad oras
Ab patria tellure procul: tibi corpora centum
Inde boum parta; at triplo majore redemptus
Nunc pretio fuerim, vix ex quo Pergama vidi
75Bisseni fluxere dies, tristissima postquam
Pertuleram nunc Coelicolis, Regique Deorum
Invisum caput hoc rursum fata aspera telis
Objecere tuis. Nimium breve mater in ævum
Me miserum senis Altaei pulcherrima proles
80Laothoe peperit liquidum prope Satnioenta,
Qua Lelegum populos, & Pedason Æpeessam
Obtinuit quondam, Troja hanc dominator opima,
Prætereaque alias sacro sibi foedere junxit.
Hinc gemini nati, geminos tu victor in Orcum
85Miseris; ante aciem peditum Polydorus acuto
Nam telo jacet; infelix nurc denique resto
Mactandus, nec enim fatum vitare cruentum
Crediderim, postquam me fors inimica furori
Objecit, telisque tuis; tamen eloquar unum;
90Hoc audi, precor, haud miserum me interfice, non sum
Ex Hecuba genitus, non Hectoris illius ipse
Germanus, frater Patroclum qui funere acerbo
Sustulit, assiduumque tibi, fidumque sodalem.
Talia fundebat lacrimans, nec mitior inde
95Aeacides: Suadere mihi quid talia, demens
Importuna velis? Equidem mors sæva priusquam.
Dilectumque mihi socium, charumque tulisset.
Parcere supplicibus gaudebam: & sæpe redemptos
Restitui, venumque dedi; nunc ultima nemo
100Vitarit fata, adversos quot moenia circum
Obtulerit fortuna mihi Lyciosve, Phrygesve,
Gnatos præsertim Priamo; qua propter, amice.
Nunc morere incassum quid enim suspiria jactas?
Occidit & Patroclus te longe insignior armis.
105Qualis ego, quantusque, viden? genitore creatus
Aeacide, & genitrice Dea; tamen ultima Troja
Me quoque fata manent, animamque hanc auferet olim
Trojugenum quisquam telo; volucrive sagitta,
Sive Aurora siet, seu Phœbi luce micante.
110Dixerat, atque olli solvuntur frigore membra,
Demisitque hastam, expansisque hinc, inde resedit
Ambabus manibus, strictumque immitis Achilles
Claviculam propter capulo tenus abdidit ensem.
Fusus humi tremit, & largo rigat arva cruore
115Correptumque pede in fluvium projecit Achilles
Exultansque super tumido hæc de pectore fundit:
Isthic nunc, ingnave, jace, tibi vulnera pisces
Impasti lambent, haec te moestissima mater
Fleverit impositum lectis; sed in æquoris undam
120Vorticibus rapidis Xanthus feret, & tua circum
Viscera cæruleis ludent Delphines in undis.
Sic cadite, o, muris donec potiamur, & arce
Vos properante fuga trepidi, trepidos ego ferro
Pone sequens, nec vorticibus argenteus altis
125Profuerit fluvius, cui pinguia corpora sæpe
Taurorum soliti, & vivos demittere in undas
Cornipedes; tamen infanda vos morte cadetis,
Dum Patrocli cædem indignam, interitumque luatis
Caesorum, me absente, olim prope litora Grajum .
130Sic ait, infremuitque imo de gurgite Xanthus
Indignans, animumque parans frenare furentem,
Et cladem infandam ab miseris avertere Teucris.
Interea satus acida longa arduus hasta
Pelegonis gnatum cursu petit Asteropæum,
135Pelegonis, vitrea genitor, cui limpidus unda
Axius, & Periboea parens, pulcherrima proles
Regis Acessameni, fluvii prope rauca fluenta
Femina mixta Deo. Hunc contra contendit Achilles,
Obvius ille volat gemina fortissimus hasta,
140Namque animos Xanthus sortem indignatus acerbam
Trojugenum; dederatque viro, atque urgebat in arma.
Quum prope constiterat, Pelides talia fatur:
Quis qua stirpe virum adversus contendit Achilli?
Infortunatis namque ex genitoribus orti
145Occursare mihi soliti. Sic Thessalus heros,
Sic contra Asteropæus ait: Peleja proles,
Quid genus exquiris? procul hinc mihi patria tellus
Paeonia in lata, longis ac Poonas hastis
Auxiliaturos Priamo socia agmina duxi.
250Undecima hæc Aurora mihi, ex quo Pergama veni
Axius at generis nostri est, & sanguinis author
Axius illimi fluvius pulcherrimus unda.
Pelegona hic bello insignem tulit, hocque parente
Natus ego. Hæc satis: in pugnam veniamus, & arma.
155Sic fatur minitans, simul hastam attollit Achilles
Peliadem, ingentem, simul heros Asteropaeus
Hinc telum jacit, atque illinc (manus utraque namque
Dextra viro) atque alio clypeum percussit ahenum
Nec rupisse datum, prohibent Vulcania dona.
160Ast alio dextrum cubitum perstriaxit Achillis,
Itque ater cruor[2]; illa volans procul inde resedit,
Tellurique infixa tremit, dein Phtius Achilles
Irruit. Hasta volans hostili ab corpore longe
Fluminea stetit in ripa, atque infigitur alte
165Hastile ad medium: stricto salit ocyus ense
Turbidus acides; ast ille crepidine ab alta
Telum ingens multo conatur vellere nisu,
Terque ipsum valido concussit robore, terque
Destitit invitus, tandem confringere multa
170Vi parat inflectens; sed enim prosternitur ante
Aeacidæ ferro ventrem perfosus acuto.
Viscera tum dilapsa fluunt, & ferreus olli
Obrepit sopor, exanimique insultat Achilles:
Sic miserande jace, Jovis atque incessere telis
175Parce genus, fluvii quanquam de stirpe creatus.
Ab fluvio tibi; sed nobis genus ab Jove summo est:
Myrmidonum pater imperio, & clarissimus armis
Peleus Aeacides, Jovis & genus Aeacus ipse.
Jupiter at quantum præstat fluvialibus undis.
180Præstiterit tantum fluviorum ab semine natis
Clara Jovis soboles, etenim tibi flumine ab alto
Quidquid erit, feret auxilium pater arma paranti;
Sed non ille. Jovem ferro tentaverit audax;
Nam neque purpurea turgens Achelojus unda,
185Nec patris, Oceani: robur certaverit ingens,
Amnibus unde genus. liquidis, pelagoque sonanti,
Fontibus ac nitidis, vitreisque paludibus exstat.
Ille tamen Jovis altisoni fulmenque veretur,
Et tonitru horrendum, rupta quum effulgurat æthra.
190Hæc ait, & ripa telum convellit ab alta,
Exanimemque virum viridanti in gramine linquit,
Pallenteisque fluens artus nigra. abluit unda,
Anguillæque leves, pinguique abdomine raptim
Vescuntur pisces, & hiantia vulnera lambunt.
195Interea toto palanteis Paeonas agro
Pelides sequitur, trepidosque, ut morte jacentem
Eximium videre ducem. Mnesusque, Mydonque,
Astypylusque cadit, cadit Ænius, atque Ophelestes,
Thersilochusque ingens, Thrasiusque, & protinus omneis
200Mactaret reliquos, imo ni ab gurgite Xanthus
Ora viro similis daret has de pectore voces:
O Peleo sate, terrigenis quam robore præstas,
Hoc indigna magis. Diis auxiliaribus audes.
At tibi si penitus Teucrorum evertere gentem
205Concessum fatis, nostris saltem exige ab oris,
Exactos tum dede neci; vada respice fusis[3]
Plena cadaveribus, latices agitare sonanteis
In mare purpureum nec jam licet, arctor ubique.
Absiste hinc procul, & nostris avertere ripis.
210Dixerat hæc fluvius, contra sic dius Achilles:
Xanthe, Deum soboles, equidem tua jussa libenter
Exequar; ac ferro sceleratos sternere Teucros
Non prius absistam celsis quam manibus omneis
Clausero, & experiar fulgentine Hectoris hasta
215Ipse cadam, cadat an nostræ sub cuspidis ictum.
Hæc ait, atque Deo similis petit agmina rursum.
At Xanthus Phoebum adloquitur sic voce propinquum:
Arcitenens, stirps clara Jovis, sic jussa parentis
Negligis? Iliacis nam te auxiliarier armis
220Jusserat, Hesperías donec Sol iret in undas.
Et sacra nox umbra latos circumdaret agros.
Hæc Deus, & ripa subito digressus ab alta
In medium salit: ecce autem tumida unda repente
Estuat, exundant latices, tum turbidus amnis
225Bos veluti, immugit, casorum & gurgite ab imo
Corpora trunca virum, nigramque ejectat arenam.
Vorticibus sed enim vivos, rapidisque fluentis
Occulit; acidem contra præruptus aquæ mons
Insequitur cumulo, totumque spumeus ambit.
330 Infremuit ductor, fluctusque obnixus aheno
Urgebat clypeo incedens, subductaque passim
Incassum obnixo fallit vestigia tellus.
Ille ulmum ingentem, & felici fronde comantem
Corripit, & magna ripa cum parte revellit.
235Stipite tum vasto, & ramorum ambagibus undas
Pons veluti cohibens ripam conjunxit utramque
Insilit acides, medioque ab gurgite latos
Evolat in campos celeri velocior Euro.
Insequitur tamen usque Deus nigra horridus unda
240Ab campisque procul pugnantem avertere Achillem.
Et certam parat ab Teucris arcere ruinam:
Hastaque torta manu quanto volat impete, tantum
Aeacides fugiens celeri secat aera saltu
Nigra aquila similis robur, rapidumque volatum,
245Cui volucrum nulla, aut patulis certaverit alis,
Viribus aut validis, quum se de nubibus altis
Venatrix agit, & liquidum secat æthera pennis.
Huic similis fugit, atque humeros, & pectora circum
Horrendum nitida æra sonant, transversaque cursu
250Arva petit, sequiturque virum truculentior amnis
Ac veluti irriguas olitor quum fonte perenni
Ducit aquas, clauditque vias, aperitque ligone
Areolas circum, leni tum murmure rivus
Insequitur, teretesque sonans rotat unda lapillos;
255Ductoremque ipsum antevolat, sic fluctus Achillem
Assequitur, quid enim virtuti obsistere Divum
Mortalis posset? Quod si convertere frontem
Tentabat quando, dubius num se omnis in unum
Turba Deum rueret quotquot tenet altus Olympus;
260Continuo ingenteis humeros, & colla refuso
Alluitur fluvio, & rursum dare terga coactus
Desilit indigno perculsus membra dolore,
Genuaque fessa viro, incerta & vestigia subtus
Pulvere subducto, & luctantum pondere aquarum;
265Ingemuitque polum adspiciens, sicque ore precatur:
Summe parens, Superum, servabit nullus ab unda
Pelidem miserum? Quam me fallacibus olim
Alma parens dictis, & spe lactabat inani?
Quæ me, Phoebe, tuis sternendum ad Pergama telis
270Asseruit. Mene[4], o Teucrum fortissime gentis
Priamide, haud potuisse tua procumbere dextra!
Strenuus ab simili domitus, victusque jacerem
Nunc fato indecori media conclusus in unda
Decedam, ceu quem montanus forte subulcum
275Deprensum medio torrens oppresserit alveo.
Talia jactanti Neptunus, & aspera Pallas
Adstiterunt simul humanæ sub imagine formæ
Complexique manum firmant his pectora dictis;
Neptunus prior: indignis jam parce querelis,
{{Versus|280}Gnate Dea, tibi nos quando missi ab Jove summo
Adsumus, undarumque potens, & cœsia Pallas;
Nec tibi fatale est fluvii tumularier undis
Turgenteisque iterum cernes decrescere limphas:
Hæc animo tamen, & memori sub pectore serva:
285Sternere non ferro Teucros absiste, priusquam
Agmina palantum muro concluseris urbis.
Hectore tum domito naveis convertere ad altas.
Hinc decus, & nullo moriturum tempore nomen.
Talia præfati cætum petiere Deorum.
290Aeacides (urgent etením Neptunia jussa)
In campum properat, super autem flumine fuso
Stagnabant undæ, & totos fluitare per agros
Cernere erat pulchra arma virum, truncataque membra.
le ruit tamen, audentem nec detinet amnis
295Auxiliante Dea; sed non Xanthi ira tumentis
Cessat adhuc, spumis horrescunt æquora canis.
Dein fratrem adloquitur Simoentem, ac talibus infit:
Collatis, frater, conemur viribus ambo
Audacem ab nostris Pelidem avertere ripis.
{{Versus||300}Mox Priami sacra tecta ruent, nec Troja quicquam
Arma valent, agedum, latices impelle sonoros
Fontibus ex altis, & inunda flumine campos
Truncorumque viro molem, atque rotantia saxa
Objice, jam nimis ille furit par robore Divis.
305At non (ajo equidem) non vis, non forma furentem
Juverit, atque ingens clypeus, Vulcaniaque arma,
Gurgite que nostro, limoque obducta jacebunt
Quin tandem fulva jaceat contectus arena,
Ossa nec indigeant frustra quæsita sepulchro
310Justa viro solvant mosti quum ad litus Achivi.
Dixerat, & vasto cum murmure funditur ingens
Corporibusque virum, spumaque, & sanguine vortex
Erigiturque alte, totumque involvit Achillem.
Actutum procul exclamat Saturnia Juno
315Exitium indignata ducis, sortemque nefandam,
Mulciberumque vocans: Gnate, in certamina, gnate,
Surge, ait, & Xanthi rapidis te oppone fluentis
Pelle moram, totis immisce incendia campis.
Ipsa Notum, Zephyrumque maris de parte ciebo.
320Qui fumum in Teucros agitent, flammasque sonanteis.
Arboreum combure nemus: ripasque præaltas.
Gramineique thori, torusque ebullia amnis.
Nec tu cede minis, precibusve inflectere blandis,
Flammarum aut compesce globos, ego voce priusquam
325Signa dabo. Hæc Juno. Subitis tunc ignibus arva
Undique collucent, casorum & corpora passim
Trojugenum, & pulchra arma virum, ac virgulta cremantur.
Arescitque ager, atque humorem absorbet aquaj.
Atque Autumnalis Boreae ceu flatibus imber
330Confestim excoquitur; sitientem villicus hortum
Miratur, plauditque tuens, sic plana præustis
Arva cadaveribus rapidus siccaverat ignis.
Hinc flammas agit in fluvium, flagrantque cyperi,
Atque ulmi, & salices, lotique, humilesque myricæ,
335Ulvaque, quæ ripis herbæ adnascuntur amoenis:
Anguillaæque intus celeres, piscesque laborant
Ludere coeruleas soliti, atque innare per undas.
Ardescensque imo hæc fatur de gurgite Xanthus:
Mulciber, haud tecum Divum contenderit ullus.
340Cedo equidem flammisque tuis, sævoque furori.
Siste, precor; Troiam per me jam vertat Achilles.
Quid mihi cum pugna, atque his auxiliaribus arinis?
Dixerat hæc i ferventque vada, & miscentur arena.
Ardens ingenti[5] veluti quum flamma sonore
345Virgea suggeritur costis undantis aheni
Fervet adeps, superasque volat vapor ater ad auras
Haud secus ardebant flammis crepitantibus undae,
Nec rapido Oceanum cursu, & maria alta petebant,
Nam cohibet vapor, atque urget Vulcanius ignis.
350Tunc sic Junonem adgreditur prece supplice Xanthus
Cur tuus, o Regina Deum, me filius unum
Impetit, invaditque furens? Indignor Achilli
Solus ego? an Priami quotquot Dij tecta tuentur?
Pareo, si tamen, alma, jubes; sic pareat ipse.
355Trojanis nec opem juro, auxiliumve daturum,
Argolicis quanquam pereant sacra Pergama flammis.
Vix ea, sic gnatum adloquitur Saturnia Juno:
Sævitum satis: immortalia numina nec fas
Terrigenum causa duræ submittere poenae.
360Hæc ait, & subito in notos tumida unda canaleis,
Inque suos rediit consumptis ignibus alveos,
Atque jubente Dea furor hinc, atque inde quievit.
At parte ex alia[6] Divum discordia menteis
Improvisa, repens agitat, magnoque tumultu
365Concurrunt, calumque ingens, tellusque remugit.
Audiit, & summo risit pater altus Olympo.
Nec jam se capit ira gravis; Mars Pallada primus
Adversum ruit ærata fortissimus hasta,
Et prope quid magnos agis in certamina Divas
370Audaci hac dextra? Nunc te meminisse licebit.
Vulneris inflicti quondam, Diomedis acutum
Quum telum ipsa manu torquens petere astra dolentem
Fecisti; commissa lues nunc ipsa vicissim.
Fatur, & intorto[7] nitidam ferit ægida telo,
375Ingentem, horrificam, quam non Jovis ira trisulco
Fulmine disciderit: retro procul inde repulsum
Aes resilit: contra infrendens ruit aspera Pallas,
Et saxum antiquum, priscorum ætate parentum
Limes agro positus, campo quod forte jacebat,
380Nigrum, ingens, asprum dextra contorsit in auras,
Cervicemque Dei valido Dea percutit ictu.
Ille cadit, super arma sonant, septemque tenebat
Jugera fusus humi, & fœdatus pulvere crineis.
Labentem ridet, faturque hæc talia Pallas:
385Scilicet haud noras quantum tibi robore præstem,
Has ausus vireis, dextramque lacessere, demens?
Sic Matris furiasque luas, sævumque dolorem,
Trojanis quod opem tuleris, desertor Achivum.
Hæc ait, atque alio gressumque, oculosque retorsit.
390At Jove nata Venus dextram complexa dolentis
Attonitum ducit, suspiriaque ægra trahentem.
Non tulit hæc Juno, adfaturque his Pallada dictis:
Cernis ut ab campi sublatum pulvere Martem
Illa effrons agit? insequere, audacemque coerce.
495Dixerat, exequiturque sibi gratissima Pallas
Jussa lubens, volat, impressisque ad pectora palmis
Idaliam Venerem cædit, vireisque resolvit.
Procubuere ambo, ridensque Minerva jacenteis
Talibus auxiliis, inquit, gens Dardana semper
400Armatos petat Argivos, quam imbellia Marti
Blanda tulit socia arma Venus, Priami alta ruissent
Mania jam dudum, ac Divum gravis ira quiessen
Sic loquitur, risitque ulnas Dea candida Juno.
At Phoebum tali Neptunus voce lacessit :
405Phoebe, age, cessemusne aliis certantibus ipsi?
Turpe quidem fuerit Jovis alta revisere tecta
Pugnarum expertes. Certamen junior, ipse
Incipe, me nec enim decet atque ætate priorem
Et rerum expertum. Demens meminisse malorum
410Præstabat, quæ passi olim sacra Pergama circum
Quum Jovis imperiis pacta mercede per annum
Solí Coelicolum crudelia jussa tyranni
Pertulimus. Namque ingenti perfecta labore
Moenia ego, struxique arcem, te in saltibus Idae
415Flexipedes pascente boves; at fœderis ille
Immemor, elapsis completi mensibus anni
Pacta negat, pretijque ulla non parte soluta
Ire jubet, geminatque minas, manibusque ligatis
Ac pedibus te longinquas jactabat in oras
420Missurum, ambobus postquam præscinderet aureis
Talia Laomedon, animisque dolentibus ambo
Cessimus. Anne ideo Teucrorum scilicet armis
Ipse faves? quin nobiscum sapientior insta
Teucrorum ut dulces gnati, matresque pudica
425Ense cadant, meritisque luant perjuria flammis.
Talia Neptunus, sic tum Latonia proles:
Neptune, imprudens merito, atque insanus habebor,
In te si tulero arma favens mortalibus ægris.
Qui foliis similes pulchra nunc luce renident,
{{Versus|430}Nunc ponunt caput indecores, vitamque relinquunt
Cessemus, Martemque ollis, irasque sinamus.
Hæc ait, & retro torsit vestigia Phobus
In patruum veritus Neptunum attollere dextram,
At nemorum cultrix fratrem indignata Diana
435Increpitat magna hæc jactans convicia voce:
Neptunum fugis, Arcitenens? laudemque perire.
Hanc pateris, vesane, tibi quid, stulte, sagittas
Incassum geris, atque arcum, pharetramque sonantem?
At non te rursum grandi jactaveris ore
440Neptunum super, ut quondam inter pocula suetus.
Hæc soror, ille nihil contra: sed Regia Juno
Indignata, Deam verbis castigat amaris:
Tune audes etiam Junonis spernere numen
Venatrix jaculo, & gravida confisa pharetra
445Femineas inter turbas te namque leonem
Instituit læthoque velis quam ste roere cumque
Concessit genitor; sed non obsistere nobis
"Tam facile est, pavidas telo quam figere cervas,
Et jaculo, & clamore feras agitare fugaceis.
450Quod si tantus amor postras agnoscere vireis,
Noveris. Hæc fatur, Divæque utramque sinistra
Ad carpum complexa manum, dextra aspera tela,
Atque arcum trahit ex humeris, ridensque sub aures
Verberat; at sese versanti tela cadebant.
455It tandem lacrimans, cen tuta foramina quondam
Accipitrem fugiens repetit turbata columba,
Nam neque fata capi dederant, sic tela relinquens,
Auratosque arcus properat gemebunda Diana.
At Maja genitus Latona talia fatur:
460Non ego sed conferre manum, pulcherrima, tecur
Auderem; nec enim Jovis est cum conjuge cuiquam
Certandum impune: thereis te in cietibus, ito,
Victricem, vireisque tuas, tua robora jacta.
Hæc ait, illa arcus, atque huc, illucque sagittas
465Per campum dispersa legit, sequiturque Dianam.
Jam patrias gemebunda domos, culmenque tenebat
Ethereum virgo, & patrem complexa tremebat.
Huic blandum ridens genitor: Dulcissima, quis te
Ceu sontem temere affixit? Latonia contra:
470Me tua, chare Pater, conjux, Saturnia Juno
Lis unde, & toto discordia didita caelo est.
Interea Iliacam Phœbus contendit in arcem,
Ne fatum contra muris potiantur Achivi,
Quippe timet, reliqui petierunt æthera Divi.
475Hos torquet dolor, hos sublimeis gloria tollit.
Tum summo assedere Jovi, qui sidera torquet.
Cornipedum interea turbas, turbasque virorum
Pelides agitat, nigro ceu vortice fumus
Æthereas petit ab tectis flagrantibus auras,
480Ingentesque ruunt Diis indignantibus arces.
Talibus in Teucros animis furit asper Achilles.
At senior Priamus sacrato ab culmine turris
Heroem procul observans horrenda minantem;
Palanteisque suos, nec spem superesse salutis,
485Custodes adit, atque procul; ne claudite, cives
Limina, flens inquit, pateant fugientibus: ille
Terga premit. Quas nunc caedeis, quot acerba videbo
Funera sed postquam murorum tegmine tutæ
Respirent acies. Teucrorum, claudite, neu se
490Ingerat ille furens, sunupasque irrumpat in arceís.
Hæc senior parentque ulli, tum vecte retruso
Ingentes, patuere fores, viaque una salutis
Hæc data Trojugenis favet indefessus Apollo.
Summa ex arce volans, trepidique ad limina sese
495Adglomerant Troes foedati pulvere vultus,
Arentesque siti, properantibus instat Achilles
Turbidus ira animum, laudisque accensus amore,
Inque urbem irruerent Danai, nisi Agenora Phoebus
Charum Antenoridem in pugnas, Martemque cieret
500Inspiransque animos, præsenti & numine firmans
Fagum altam propter nigra caligine tectus
Constitit, ut vastantem acies conspexit Achillem,
Spemque, metumque inter curarum turbidus æstu
Ingemit, & secum: Quid agam? turbamne sequutus
505Terga dabo? Sed terga premiet fugientis Achilles,
Et lætho peream indecori. Diversa tenebo,
Turbarique sinam Phryges, & nemora avia cursu
Ideosque petam. saltus; dumisque latebo,
Flumine dein vivo ablutus me rursus in urbem
510Serus agam. Sed quid timido hæc sub pectore volvo?
Illicet ab muris properantem me ille sequutus
Straverit immitis, vique insuperabilis ulla.
Quid tamen ante urbem si infestis obvius armis
Ivero Namque olli corpus violabile ferro est,
515Atque anima una viro, & mortalia membra; sed ipsi
Jupiter alme, faves, summum & largiris honorem.
Fatur, & adversum ingenti, se sistit Achilli
Pugnam ardens, saltum veluti, dumosque relinquens
Pardalis antevolat venantum excita tumultu;
520Latratusque canum, atque virum tela aspera contra,
Vulneribusque furor crescit, transfixaque ferro
Pugnat adhuc hostem donet sternatve, cadatve,
Sic Antenorides sævum expectabat Achillem,
Fortunamque manu, & Martem tentare paratus.
525Prætenditque altum clypeum, telumque coruscum
Intentans dextra magna sic voce profatur;
Luce sub hac Priami excelsam te, insane, putasti
Eversurum arcem, sed adhuc te dura, tuosque.
Plura manent subeunda prius, namque alta tuentur
530Moenia ductores numero, & virtute potentes,
Pro gnatis quibus, & charis uxoribus, atque
Pro patribus pulchrum est duris sudare sub armis:
Tu quoque, tu hac mole, & præstanti hoc robore, tandem
Iliacos moriens signabis funere campos.
535Hæc ait, & magno contorsit turbine telum,
Percussitque genu subter, sonuitque metallum:
Ære repercussum, valido neque finditur ictu.
Dona Dei prohibent. Pelida fraxinus ingens
Dein volat acta manu; sed laudem invidit Apollo,
540Eripuitque virum, & circum caligine texit
Ac pugna procul in sedeis jubet ire quietas.
Tum tenuem Æacidæ, & vacuam sine viribus umbram
Objicit, ora viri adsimulans, clypeumque, jubasque.
Pelides volat, antevolans præcurrit imago,
545Dumque instat, trepidæque pedem pede fervidus urget,
Camporum per aperta ruens, qua gurgite flavo,
Vorticibusque secat rapidis sata pinguia Xanthus,
Jamque tenere sibi credit spe elusus inani,
Turmatim portis Teucri infunduntur apertis
550Ingenti strepitu, nec jam exspectare manenteis,
Aut quo quemque timor ferat, observare licebat,
Quisve cadat. Quisque instantem sibi credit Achillem,
Clausorumque virum fremitu strata omnia fervent,
Queis pede cumque datum sortem effugisse nefandam.
Notae
[recensere]- ↑ V. 27. Bis sex hic juvenes. Quod imitatus Virgilius Æneas in 10,
Quatuor hic juvenes totidem quos educat Ulens
Viventes rapit, in ferias quos immoler umbris: - ↑ V. 161. Itque ater cruor. Agamemnon, Menelaus, Ulysses, Diomedes, & tandem hic Achilles vulnerantur; solus Ajax ex præcipuis pugnatoribus invulneratus ab Trojano bello evadit, ut ab aliis observatum.
- ↑ V. 206. Vada respice fusis. unde illud:
gemerentque repleti
Amnes, nec reperire viam, atque evolvere posset
In Mare se Xanthus.
in 6. - ↑ V. 170. Mene. Hinc illa similia Æneae in 12.
O Danaum fortissime gentis
Tydide, mene Iliacis occumbere campis
Non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra
De quo Diomedis atque Aeneae congressu agit Homerus lib. 5. - ↑ V. 344. Ardens ingenti. Comparationem hanc ex hoc loco ad Turni furorem describendum transtalis Virgilius in 7. Aeneidos, ubi reliqua.
- ↑ V. 363. At parte ex alia. Putidiusculum horum hocce Deorum certamen & infimo quolibet Poeta, nedum Homero, & Diis immortalibus indignum, non tam hominis vero, quam religionis illius falsissimæ, & sibimet repugnantis vitium.
- ↑ V. 374. Fatur, & intorto. Mirum est qui in hominis cordati mentem, hæc tam absurda, tamque inepta, ac ridicula venire potuerint. Argumentum ingens, quantulum sit hominis sibi relicti ingenium & curta supellex.
| Liber XX |
Liber XXII |