 Liber XXII |
Liber XXIV  |
LIBER VIGESIMUS TERTIUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Achilles justa exequiarum exhibet Patroclo, tyrannico more adolescentibus Trojanis duodecim super illo mactatis, canbusque, equis. Deinde certamen funebre instituit ubi alii aliis; sed Diomedes equis, Ulysses cursu, Epeus cæstu vincit. Agamemnon jaculi certamine nondum inito, premio donatur.
Interea ingenti fervent dum mœnia luctu
Grajugenæ naveisque cavas, litusque tenebant,
Diversique abeunt propria in tentoria quisque.
At non Myrmidonas discedere passus Achilles,
5Evocat in cœtum, adloquitur sic deinde coactos:
Flos equitum, lecti comites, ne ab curribus altis
Cornipedes solvantur equi; verum agmine facto
Exanimem stemus circum, Patroclumque fleamus,
Qui supremus honos vitaque, & lumina cassis.
10Dein luctu satiati animos, potuque, ciboque
Corpora curemus. Præit hæc effatus Achilles,
Ingentemque ciet luctum, bijugesque comanteis
Ter circum Patroclum, currusque egere volucreis.
Alma parens aderat, planctumque urgebat amarum,
15Armaque pulchra virum, lacrimisque rigantur arenæ
Dilecti comitis, magni ac ductoris amore,
Mortiferasque manus geminas super ille jacentis
Corde tenens, gemit, & luctum exorditur Achilles;
Tartareis etiam salve, mihi chare, sub umbris.
20En perfecta tibi dudum promisa, daturum
Hectoreum alitibus prædam, canibusque cadaver,
Et bis sex juvenum Teucrorum sanguine flammas,
Sparsurumque rogos animis ardentibus ira.
Dixerat, atque indigna parans furit Hectora contra.
25Et feretrum propter locat atro in pulvere pronum.
Interea bijuges solvunt de curribus altis
Certatim ad puppeis, fulgentiaque arma reponunt
Myrmidones, magni deinde in tentoria Achillis
Conveniunt numero ingenti, ac de more paratis
30Accingunt omnes dapibus, tum corpora centum
Magna boum jugulis ferro ingemuere recepto,
Balantes & oves, & amantes culta capellae,
Florentumque suum pinguedine multa per ignem
Corpora torrentur setis crepitantibus alte,
35Plurimus & circum Patroclum fluit undique sanguis
At lecti Aeacidem ducis in tentoria Atridæ
Ducebant proceres cunctantem, & sæva dolentem.
Ut ventum in sedeis, tripodem circumdare flamma
Præcones jubet Atrides, si qua arte cruentum
40Suaserit Aeacida divino ab corpore tabum
Abluere, at multis renuit juratus Achilles:
Non mihi fas per summa Jovem, qui sidera torquet,
Optimus, atque Deum primus, non tingier unda
Fas caput hoc chari Patrocli combusta priusquam
45Ossa tegam tumulo, sacrumque totondero crinem,
Nam neque me gravior, fuerit dum vita superstes,
Invadet dolor, invisis nunc denique cogar
Indulgere cibis, primæ tu lucis ad ortum,
Atreo gnate, pyram congestis undique lignis
50Aedificare jube, qui in tristia Tartara eunteis
Solus honos decet, exuviis mortalibus igne
Consumptis, solita ut redeant ad munia turmae.
Sic infit, parentque viro, dapibusque paratis
Certatim incumbunt. Ut amor compressus edendi,
55Decubituri alta in tentoria quisque recedit.
At maris horrisoni incurvum prope litus Achilles
Turba Myrmidonum magna comitante jacebat
In puro bibulas fluctus qua lambit arenas,
Quum cursu assiduo, & Martis defessa labore
60Membra sopor subit, & curarum dissipat æstus.
Ecce autem Patrocli ante oculos miseri adstitit umbra,
Oraque pulchra viro similis, molemque, coloremque,
Et vocem, talique humeros circumdata amictu.
Adque caput stetit, & blando sermone loquuta est:
65Dormis extincti Patrocli jam oblitus, Achilleu?
Eja age, quam primum effoso tege membra sepulchro.
Nam vagor[1] inferni circum magna ostia Ditis,
Meque leves animæ, simulachraque luce carentum
Ire ultra prohibent Stygii trans fluminis undam.
70Jamque vale, & charam extremum mihi porrige dextram.
Nam neque, me postquam Vulcania flamma piabit,
Æthereas iterum remeabo in luminis oras,
Nec procul ab reliquis curas partirier omneis
Fas tibi jam mecum, fatum me absorbuit ex quo
75Invisum, quod nascenti nevere sorores
Quin te, gnate Dea, Iliacis occumbere campis
Dii voluere; memor, tamen hoc concede precantis
Idem ossa amborum tumulus, lapis unus habento.
Ut simul ab teneris nutrití assuevimus annis,
80Actorides genitor quum me in Peleja duxit
Tecta olim puerum, ab patria digressus Opunte,
Talorum ob jactum quando Amphidamante creatum
Imprudens misi Stygias, nolensque sub umbras.
Ex illo famulumque tibi, fidumque sodalem
85Aeacides dedit: ergo ambos eadem tegat urna
Aurea, quam genitrix auritam utrinque, futuri
Docta olim dedit. Hæc Patroclus, cui dius Achilles:
Cur mihi, fraternum caput, hæc gratissima nobis
Jussa dares? Equidem facerem, faciamque libenter.
90Sta propius, liceat collo dare brachia circum;
Inque vicem lacrimis animum satiare profusis.
Dixit, & expansis ruit hinc, atque inde lacertis
Sed stridens volat, & tactum frustratur imago
Par levibus ventis, tenuique simillima fumo.
95Complositque manu, attonitusque hæc fatur Achilles:
Sunt quoque, sunt aliquæ infernis in sedibus umbra,
Atque leves animæ; præcordia nulla sed illis.
Ossave; sed tenues volitant sine corpore vitæ,
Qualis visa mihi Patrocli lugentis imago
100Cuncta viro similis, fierique hæc singula jussit.
Sic ait, & sociis luctum commovit acerbum,
Ingentem, assiduum Aurora fulgentis ad ortum.
Interea Atrides mulosque, virosque parabat,
Qui adveherent silvam, ductoremque omnibus acrem
105Merionem dedit Idomenei Cretensis alumnum
Funibus hi armati, durisque bipennibus ibant.
Planaque camporum emensis, colleisque supinos.
Ut ventum Idæam in silvam, saltusque profundos,
Cæduntur patulæ ingenti certamine quercus,
110Procumbuntque; gravi resonant procul antra fragore.
Diffisasque ligant mulis: hi robore multo
Corripiunt iter, ingenteisque ad litora truncos
Cum stridore ferunt calido sudore madentes.
At lignatores (etenim sic jusserat heros
115Meriones fasceis quicumque in castra minores
Gestabant humero. Ut ventum qua Thessalus heros
Et Patroclo tumulum, sibique adsignaverat ipsi,
Deponunt onus immensum, exspectantque frequentes.
Myrmidonas sed enim cingi fulgentibus armis
120Imperat acides, currusque adnectere bigis.
Confestim incumbunt jussis: loca prima tenebant
Cornipedes, sequitur peditum densissima nubes,
In mediis Patroclum portabat lecta juventus,
Et feretrum tonsis onerabant triste capillis.
135Pone sequens manibus caput attollebat Achilles
Multa dolens, charum comitem missurus ad Orcum.
Devenere locum, confestimque arida ligna
Adglomerant circum. Interea de vertice pulchram,
Flaventemque comam ferro tondebat Achilles
130Quam sacram, Sperchie, tuis nutriverat undis,
Et nigrum adspectans pontum sic ore precatur:
Incassum, Sperchie, tibi, pater optimus olim
Me in patriam reduce Iliaco de litore, sacrum
Voverat hunc crinem, taurorum & corpora centum,
135Tum quinquaginta lectas de more bidenteis
Se mactaturum ad fonteis ubi pinguia florent
Arva tibi, & sacris redolent altaria flammis.
Sic senior, nec vota tibi exaudita precantis.
Nunc vetitum quando in patrios remeare penateis,
140Hanc habeat Patroclus, secumque in Tartara ducat.
Sic ait, atque comam manibus locat ille jacentis.
Tum vero exoritur clamor, planctusque dolentum.
Solque etiam occiduas lugentibus iisset in undas,
Instaret nisi Pelides, Regemque moneret:
145Atride, (tua nam populi mandata verentur)
Flendo multa dies superest; nunc corpora curent
Præcipe; sed quibus est cura hæc commissa, manento
Hic mecum, lectique duces. Sic fatur Achilles.
Parentque, & propria in tentoria quisque recedit,
150Delectique pyram ingentem struxere ministri,
Centenosque pedes latam, tum culmine summo
Moerentes gelidum Patrocli posuere cadaver,
Flexipedesque boves multos, pingueisque bindenteis
Circum obtruncabant ferro, tum frigida membra
155Pingui adipe ad caput ab talis obduxit Achilles,
Corporaque excoriata recens oviumque, bovumque
Accumulant, oleique cados, mellisque recentis.
Quatuor hic bijuges alta cervice comanteis
Obtruncat, geminosque canes, circumdare mensam
150Quippe novem soliti, & gradienti assistere Regi
Tum bissena Phrygum ferro dat corpora lætho,
Horrendum, atque immane furens, toedamque flagrantem
Admovet extrema adfatus sic voce sodalem:
Aeternum salve, infernis, mihi chare sub undis.
165En promissa tibi bis sex jam corpora Teucrum
Flamma vorat; non Priamidem tamen Hectora flammis,
Sed canibus dabo. Sic minitans, frendensque profatur,
At non membra canes patitur consistere circum
Blanda Venus, noctemque omnem indefessa, diemque,
170Sed roseo perfusa oleo incorrupta tenebat.
Hectorei Phœbus sed corporis intervallo
Coeruleam induxit cœlorum ab vertice nubem
Urentem ut flatum, Solisque averteret æstum.
Nec Patrocli pyra concepto flagraverat igne
175Ergo heros Boream, Zephyrumque in vota vocabat
Multa Deos orans, atque aurea pocula libans
Ut citius flamma ambirent crepitante cadaver
Audiit hæc, pictoque volat Thaumantias arcu
Nuntia ventorum in sedes, Zephyrique penateis
180Læta celebrabant ubi tunc convivia mensis.
Limineque ut primo stantem adspexere, frequentes
Adsurgunt, Divamque optat sibi quisque propinquam;
Abnuit illa tamen, roseoque hæc incipit ore:
Non vacat his tempus, vocor hinc ad limina magni
185Oceani, Æthiopumque agros, ubi plurima Divis
Crura boum fumant sacras ambusta per aras.
Nunc, agite Aeacides Zephyrum, Boreamque sonoros
Pollicitus sacra multa rogat, cieatis ut igneis,
Impositumque rogis comburat flamma cadaver
190Actoridæ Patrocli, flebunt quem semper Achivi.
Dixerat, atque abiit, toto cava nubila cœlo
Adglomerant illi subito, vastoque sonore
Spirantes pelago incumbunt: freta turbida flatu
Pulsa sonant, ruit Iliacos dein nimbus in agros,
195Sublimemque pyram, increpuit Vulcanius ignis,
Flammarumque ingens petit aurea sidera vortex.
Totam olli noctem flatu incubuere sonoro,
Totamque acides aureum cratera tenebat
Fundebatque manu libans, Maneisque vocabat.
200Desponsique velut juvenis pater ingemit æger
Ossa cremans, mostisque sonant ululatibus ædes,
Haud secus ardenteis artus gemebundus Achilles
Circumit, & rosen fulsit vix Lucifer ortu,
Quem sequitur croceis Aurora invecta quadrigis,
205Quum rogus, atque omnis Vulcania flamma quievit,
Threjciumque super pontum venti agmine facto
In sedeis rediere suas, tumidisque gemebat
Fluctibus unda furens; fessum sed membra labore,
Digressumque rogo ab tristi sopor urget Achilleme:
210Interea circum Atridem populique, ducesque
Conveniunt, somnoque heros excitus ab alto
Erigitur subito, atque duces adfatur Achivos:
Atride, & lecti proceres quod flammea cumque
Vis spatium obtinuit, nigro perfundite vino,
215Ossaque combusta ab reliquis discreta legamus
Dilecti Patrocli, facile est discernere, namque
Ille rogo in medio, extremas sed turba per oras
Ardebat confusa, virumque, canumque, & equorum
Lecta adipe duplici phiala claudantur in aurea,
330Donec eam tristeis Patroclo comes ipse sub umbras.
At tumulum mediocrem equidem, non mole superbum
Surgere nunc vellem; sed qui mihi puppibus altis
Grajugenum fuerint super, hunc attollite ad auras
Et latum facite, & facto superaddite nomen.
325Hæc ait, & socii extemplo mandata facessunt
Ossaque lecta cado tentoria ad alta reponunt,
Subtilique tegunt lino, tumulique per orbem
Signavere locum, moles subducitur ingens.
Argivam pubem, atque duces considere toto
330Litore tunc jubet Aeacides, & puppibus altis,
Præmia victorum, tripodes, pulchrosque lebetas:
Et capita alta boum, & magnorum corpora equorum,
Extulit, & forma insignes, aut arte puellas;
Et ferrum nitidum, argentique, aurique talenta.
235Aurigasque prius rapido contendere cursu
Edicit, gnaramque operum, pulchramque puellam
Victori pretium primo, tripodemque coruscum,
Utrinque auritum, undenas bis ventre capaci
Mensuras capientem; olli qui proximus, annos
340Sex natam, gestantem utero, indomitamque reportet
Victor equam, tripodem fulgentem tertius, igni
Admotum nondum, mensuras quatuor alto
Complectentem utero, quartus dein bina talenta
Aurea, sed phialam geminam postremus habeto
245Intactam flamma, adstanteisque adfatur Achivos
Stans circo in medio: Atride, atque Argiva juventus,
Certantum cursu aurigarum hæc præmia sunto.
Atque equidem alterius si ludo agerentur honores
Prima ferens victor tentoria ad alta redirem.
250Nostis enim quanto immortales robore præstent
Cornipedes, mihi quos Peleus concessit habendos,
Neptunus Peleo; sed ego, biiugesque quiescent
Aurigam amissum flentes, qui sæpe nitente
Perfuditque oleo crinem, & pura abluit unda
355Hunc capite in terram prono lugentque, dolentque
Impexa pendente juba: vos sistite campo,
Ut bijugum cuique, & volucris fiducia currus.
Vix ea convenere viri, prior adstitit heros
Admeto satus Eumelus, quo doctior alter
260Non auriga fuit, Tydides hinc Diomedes
Trojanis confisus equis, quos abstulit olim
Magno Anchisiadae; ast illum servavit Apollo.
Tertius in mediis surgit Menelaus, & Æthen
Fert Agamemnoniam, fratri quam Rex Echepolus
265Donum Anchisiades dederat, ne in Troja bella
Atridem geminum, & Reges sequeretur Achivos,
Sed partis opibus clara frueretur in urbe,
Namque virum multo ditarat Jupiter auro,
Argentoque gravi, atque altam Syciona colebat.
270Hanc simul, atque suum conjunxerat ille Podargum
Surgit & Antilochus Nelida Nestore natus,
Et Pylios hortatur equos cervice comanteis,
Alipedes genitor juvenem satis usque peritum
Adloquitur tamen, informatque his pectora dictis:
375Te juvenem licet, aurigandi Jupiter artem,
Neptunusque pater docuit, nec plura necesse est
Dicere, nosti etenim volucres inflectere bigas;
Sed tardi tibi cornipedes, & maxima equorum
Vis reliquis; non plura tamen te sciverit alter.
280Nunc memor, hæc, ne te effugiat victoria, serva;
Arte faber longe quam vi præstantior acri,
Arte gubernator jactatam fluctibus alnum
Dirigit in portus, aurigamque arte magistra
Vicerit auriga; at fretus quis robore equorum
285Fertur in incertum imprudens, sed in arte peritur
Bigis non adeo pernicibus alter adactos
Urget equos metam spectans, neque flectitur usquam,
Observatque oculis præeuntem, & continet acreis
Cornipedes nosci at facilem metam ipse docebo:
190Aridus ab terra truncus vix eminet ulnam,
Quercus, sive larix, quam non corruperit imber
Hinc, atque hinc albi lapides, & semita circum
Plana patet, volucres possint ubi vertier axes,
Sive viri fuerit monimentum insigne jacentis.
395Sive hæc meta fuit priscorum tempore avorum,
Et nunc Æacides metam adsignarit eamdem.
Hanc prope tu radens sella inclinator ab alta
Pronior in lævam, dextrumque hortare jugalem
Increpitans altum, totasque effundito habenas;
300Ad metam sed enim sonipes tibi lævus agatur,
Ut rota modiolo lapidem videatur aheno
Stringere; sed saxo prudens impinge re vita
Ne læsis bigis, fractoque inglorius axe
Risum aliis facias, magnum tibi, dedecus ipsi,
305Caute age propterea, metam si laberis urgens
Nam præter, non te certarit vincere quisquam
Nec si terga quidem premeret divinus Arion
Adrasti sonipes cælesti ab semine cretus,
Vel quos Laomedon quondam his nutrivit in agris
310Hæc monuit, seditque iterum, volucresque jugaleis.
Meriones agit extremus: stant sedibus omnes.
Concutit acides galeam, Antilochumque priorem
Inclamat, deinde Eumelum. Menelaus Atrides
Inde venit, tum Meriones, tandem Diomedes.
315Hinc loca sorte tenent, metamque ostendit Achilles
In plano procul, & juxta qui vera referret
Phoenicem locat armigerum, sociumque parentis.
Inde omne simul elato insonuere flagello,
Cornipedesque hortantur equos clamoribus altis.
320Ocyus ab ratibus camporum in plana ruebant
Pulvereusque oritur nimbus sub pectore equorum,
Atque agitata volat geminos juba densa per armos.
At currus interdum in sublime videres jamque
Subsultare leveis, humileis jam radere terras.
325Acrius aurigæ hoc instant, trepidantiaque haurit
Corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido,
At maris extremo peterent quum litora cursu,
Tum vero ardescunt animi, tum robore toto
Certatur, Pheretiadem par nobile equarum
330Extulerant primum, Tydeo gnatum inde ferebant
Trojani bijuges nimium prope, scandere currum ut
Ferme viderentur, flatuque calescit anhelo
Eumeli dorsum, atque humeri; palmamque tulisset,
Ambiguove pependisset victoria jure,
335Instanti nisi Tydidae, urgentique flagellum
Invidus e manibus pulchrum excussisset Apollo.
Ingemuit magno perculsus corda dolore.
Aetolus ductor, quod longe anteire volantem
Cerneret Eumelum; læsos, stimuloque carenteis
340Cornipedes torpere suos: miserata dolentem
Pallas (Apollineam Dea nam cognoverat artem.)
Tydidem cursu assequitur, redditque flagellum,
Dein volat Eumeloque jugum confringit equinum
Tum pavida turbantur equæ, temoque volutus,
345Ille rotam propter de curra volvitur alto
Pulvereque, & fuso foedatus sanguine vultum,
Adque supercilium saxo contusus acuto.
Impleruntque oculos lacrima, & vox faucibus hæsit.
Emicat Aetolus, dederat namque ipsa vigorem
350Pallas equis, laudemque viro, palmamque ferendam.
Dein Menelaus agit; patrios sed Nestore gnatus
Hortatur bijuges: Totas nunc promite vires.
Non Diomedeas hortabor vincere bigas,
Quanquam o! sed superent quíbus hoc Jove gnata dedisti.
355Atridem vicisse satis, nec femina laudem
Hanc the ferat; at vos non præsepibus altis
Nelides genitor blandum curaverit ultra,
Sed dabit ille neci, si deteriora feramus
Præmia postremi, totis contendite nervis,
{{Versus|360}]Sed quo res tentanda modo mihi linquite curam,
Hæc ait, & Regem veriti vix impete toto
Irruerant, quum Nestorides tellure cavata
Stare viam videt angustam, atque hinc inde præaltam,
Qua rapido terras subduxerat agmine torrens.
365Conflictum hac metuens currus agitabat Atrides.
Ipse viam secus Antilochus magna improbus arte,
Avertens impellit equos, sequiturque, premitque
Territus at Menelaus: Equos inhibe ocyus, inquit,
Quo temere ruis? hic spatiis arctamur iniquis,
370Collidentque rotæ, & bijuges lædentur utrique:
Præterages ubi mox toto via panditur agro.
Hæc ait, Antilochus bijuges haud segnior urget.
Increpitans, surdo adsimilis, quantumque per auras
Discus abit missus juvenilis robore dextræ
375Tantum præcurrit, nam sponte remisit Atrides
Pellere cornipedes, axi ne impingeret.axis.
Et big bigis, curruque volutus uterque,
Dum nimium properat, caderet ridendus Achivis;
Tum juvenem audacem dictis castigat acerbis:
380I nunc, & sapere Antilochum, gens dicito Graium;
Sat patet; at valeas; sed non tu præmia victor
Pulchra ferens Grajum ab coetu injuratus abibis.
Fatur, & alipedes hortatur voce jugales:
Infractis properate animis, nervi ocyus illis
385Quam vobis deerunt, jam tristi urgente senecta.
Hæc ait, accelerant cursum, & rapido impete juxta
Nestoridem steterunt, Læti per gramina Achivi
Spectabant magno miscenteis pulvere campum.
Idomeneus primus specula sublimis ab alta
390Hortantum vocem agnovit, bijugesque frementeis,
Namque præibat equus maculam spectabilis albam[2]
Fronte gerens, ceu plena nitet Latonia Phoebe.
At reliquam spadix, faturque hæc Gnossius heros:
Graiugenum proceres, fallor? vel litora versus.
395Cornipedes alios, alimin properare priorem
Aurigam adspicio? Læsas divinitus illas
Crediderim, reliquos que anteibant hactenus omneis
Vidi equidem metam circumflexisse priores;
At nunc arva oculis late procul omnia lustrans
400Cernere non valeo: lapsis fors ductor habenis
Non bene præcipites potuit frenare jugaleis,
Confregitque rotas, curruque volutus ab alto est,
Perque agros subita trepida formidine bigae
Decurrere viam præter; vos cernite, amici.
405An me acies fallit? videor mihi cernere Regem.
Aetolum genere[3], Argivosque in bella regentem
Patre satum Tideo, clarum Diomedea bello.
Dixerat hæc, Ajax quem sic perstringit Oilei.
Idomeneu, quid præcipiti sermone, profaris?
410Nonne agnoscis equas cursu procul arva secanteis?
At non tu minimus ductores inter Achivos
Nec te acíe tantum extuleris ridendus, acuta.
Lingua tibi sed enim præceps; at dedecet inter
Prestanteis sceptroque viros, & stirpe parentum.
415Primus, ut ante suis volat huc Eumelus equabus
Ipse, inquam, pictasque manu moderatur habenas.
At Cretum infrendens ductor: Rixa optime tantum
Effrænique Ajax lingua; sed cætera cuique
Argivum inferior, pulchrum depone lebetem,
420Aut tripodem, & magno certemus judice Atride,
Uter equos agat, ut pretio experiare soluto.
Talia Deucalides, surgens & plura parabat
Asper Oiliades, finis nec forte fuisset
Verborum, & rixa, nisi surrexisset Achilles
425Et medius blandis mulsisset pectora dictis:
Ajax, Idomeneu, verbis jam parcite amaris
Nec decet, atque alii succenseretis Achivum
Talia jactanti; bijuges spectate sedentes.
Ocyus huc venient succensi laudis amore:
430Quis prior, aut quis posterior tunc noscere cuique
Fas erit. Hæc ait, & currus jam proximus urget
Tydides, crebroque armos, ac tergora equorum
Verbere solicitat, crebris, & saltibus olli
Corripiunt iter, aurigam pede pulsa sonanti
435Terra quatit, pone horrendum sonat aereus axis
Ferrataeque rotæ, neque signat canthus arenam;
Ut circo stetit in medio, ab cervicibus altis
Sudor iit largus, fumantum & pectore equorum.
Ille renidentem festinus deserit axem,
440Admovitque jugo scuticam Capanejus heros:
Ingentem tripodem, servamque in castra ferendam
Committit sociis properans, solvitque jugaleis.
Dein currus agit Antilochus, Neleja proles
Fraude mala Atridem, non vi prælapsus equorum.
445Proximus ille tamen properantis terga premebat,
Atque rota ab volucri quantum per gramina currum
Distat agens equus, & canthos, orbemque rotarum
Verberat extremum cauda, pone ardua sedes
Cum sonitu rapitur, spatium neque distinet ingens
450Tantum Nelide Antilocho Menelaus Atrides
Posterior volat, alipedis nam creverat Æthes
Immensum vis, atque animus, quod si ulla fuisset
Ulterius fuga, nec limes præfixus utrique
Antejsset procul, & palmam, plausumque tulisset.
455Meriones comes Idomenei cursum inde fatigat,
Hasta volat quantum ab flavo sejunctus Atride.
Ars neque magna viro, nec vis, et robur equorum.
Dein satus Admeto sese postremus agebat
Confractosque trahens currus, pavidosque jugales
460Ingemuitque virum adspiciens, et fatur Achilles;
Ultimus ille venit quo non præstantior alter
Flectere cornipides; verum illi proxima dentur ·
Præmia, Tydides primo nam gaudet honore
Talia dicenti Danai plausere, tulisset
365Atque Eumelus equam circum plaudente corona
Obsistit tamen Antilochus, mediisque profatur:
Ergone promerito, caream te judice, Achilles,
Munere victor ego, quoniam divinitus olli
Confracta jacuere rotæ, bijugesque comantes?
470Ille acturus equos, superos in vota vocasset,
Non ita postremus palma lugeret adempta.
Quod si collapsi miseret, tentoria fulvo
Plena auro, argentoque tibi, sunt optima equorum
Corpora, sunt pecora, et famula: majora dolenti
475Mox dato, vel coram ut plausum merearis Achivum.
Hanc ego non patiar, nulli concedere certus
Graiugenum, sed jura manu quæsita tueri
Talia Nestorides: blandumque arrisit Achilles
Gratificans fidoque sibi, charoque sodali,
480Et lubitum quando, Antiloche ut de puppibus, inquit,
Quicquam aliud promam, thoracem Eumelus ahenum
Refferet, albentis stanni quem circulus ambit
Munimen quondam, et Phrygii decus Asteropæi,
Et magno pretio ducendum: Talibus infit,
485Et charum Automedonta jubet thoraca rigentem
Ferre viro; accepto Eumelus lætatur honore.
At caveam magnis clamoribus implet Atrides
Antilochum contra exurgens: præco aurea sceptra
Imposuitque manu, indixitque silentia Graiis,
490Compellatque virum, mediisque adfatur Atrides:
Antiloche, haud quondam imprudens, quis te impulít error
Curribus impactis nostros læsisse jugaleis,
Et tantum eripuisse decus? Vos, optimi Achivum,
Dicite, nec favor ab recti vos tramite flectat.
495Nec quis Grajorum, ignavis Menelaus Atrides
Vectus equis, dicat; sed vi spectandus, et armis
Antilochum oppressit dictis mendacibus, omne
Jusque et fas contra, meritoque invidit honori.
Recta equidem fabor, Danaum nec me arguet ullus.
500Antiloche, huc ades, et currus, atque ante frementeis
Stans bijuges, lorumque tenens scuticamque sonantem,
Urgebas qua nuper equos, hos rite sinistra
Tange manu, et totas cingentem gurgite terras
Neptunum jura, non te ulla fraude jugaleis
505Impediisse meos, et præteriisse volentem.
Hæc ait, Antilochus contra: parce, optime Atride,
Parce, inquit, juveni, Rex sceptro major, et annis,
Nosti mente levis quantum, et malesuada juventa est,
Propterea nunc perfer; equam dabo protinus ipsam.
510Eque meis, maius si quicquam optaveris, ultro
Tradere mavellem, quam charo infensus Atrida
Vitam agere, et scelerum ultores contemnere Divos.
Hic, affatus equam Menelao tradit habendam.
Ac veluti segetis quum jam crescentis aristas
515Ros nitidus lavit, horrenti gratissimus agro,
Sic, Menelae, tibi pertentant gaudia pectus,
Adloquiturque virum: gaudensque, volensque furorî
Cedam equidem, nam mente gravem, rectique tenacem
Expertus fueram, et talem te fama ferebat.
520Nunc præceps vertitque animum, vicitque juventus;
At satius vitare dolum, laudemque mereri
Majorum obsequio: non me sane alter Achivum
Flexisset facile; at plures pro me ipse subiisti,
Et bonus ille tuus genitor, fraterque labores
525Propterea (posset quanquam mea jure videri)
Munere equam nostro hanc habeas, nam vincier ipse
Officiis nolim, atque animos jactare superbos.
Dixerat, Antilochi sociusque in castra Noemon
Regis equam jussu abduxit, pulchrum ipse lebetem
530Tertius accepit, auri tum bina talenta
Meriones quartus, quo gesserat ordine currus.
At duplicem phialam, postremi munus, Achilles
Nelida dedit ipse ferens, hæcque addidit ore.
Accipe, chare senex, hoc nostri pignus amoris,
535Atque Menoetiada monimentum insigne sepulti.
Nam neque fas reliquos hunc inter cernere Achivos,
Hæc autem damus haud ullo tibi parta labore,
Nam neque pugnabis cæstu, aut luctaberis ipse
Aut volucri jaculo, aut rapido per gramina cursu
540Contendes, jam membra gravi tardante senecta.
Haec ait, haec donis laetatus pectora Nestor;
Vera quidem, fili, haec memoras, languentia torpent
Membra pedesque infra, facili nec tollere nisu
Brachia jam fas, atque manus convertere utrinque.
545Sic florerem utinam, veluti quando inter Epeos
Patri Amaryncidae celebrabant justa sepulto
Buprasio in magna: similis non ullus Epeos
Inter erat, Pyliosve mihi, Aetolosve comatos.
Aenopidem hic caestu insignem Clytomedea vici,
550Pleuronium lucta Ancaeum mi adversa ruentem
Praestantem & cursu Iphiclum; sed te, Polydore,
Fraxineam intorquens hastam, teque, optime Phileu?
Me duntaxat equis gemini vicere citatis
Actoridae freti numero, atque cupidine ducti,
555Maxima victori posita hoc nam praemia ludo.
Hi bini tamen; alter equum flectebat habenas[4],
Alter equum flectebat habenas, verbereque alter
Urgebat crebro. Is fueram juvenilibus annis,
Invidet hanc mihi sed laudem jam segnior actas,
560Invitumque gravi cogit parere senectae,
Taliaque haec aliis subeunda relinquere, sanguis
Queis calidus viget: heroas verum inter Achivos
Quondam excellebam. Charo tu justa sodali,
J, sequere, atque novo produc certamine ludos.
365Accipio tua dona lubens, & gaudeo amantem
Quod redamas memor usque mei, quem semper Achivos
Ductores inter claro dignaris honore.
Dij juvenem egregium donis cumulate faventes.
Hæc senior, Grajosque inter, turbamque frequentem
570Lætitia ingenti perfusus pectora Achilles
Nelidae senis auditis sermonibus ibat.
Cernentum[5] valido exponit dein præmia cæstu,
Exurgensque, Atride, inquit, flosque inclyte Grajum,
Nunc geminos juvenes evinctis brachia palmis
575Tollere suademus: faveat cui dexter Apollo,
Grajugenum plausu victor, duram ille labori
Sexennem hanc mulam ferat, indomitamque, domari
Nam genus hoc durum, & crudis parere lupatis.
Victus cratere hoc pulchro contentus abito.
180Dixerat. Actutum Panopeo gnatus Epeus
Consurgit validusque, ingens, cæstuque peritus,
Comprensamque manu mulam tenet, atque ita fatur:
Adsit; qui cratera feret, namque hanc mihi nullus
Abstulerit reor, aut cæstus me vicerit arte.
585At pugna pejor: quid enim? Non omnia cuique
Posse datum: sic ajo etenim, sic facta docebunt
Comminuamque artus, contundam & cæstibus ossa.
Nec procul inde absint corpus curare jacentis
Qui possint, suaque invalidum in tentoria ferre.
590Hæc ait, obstupuere omnes, contra obvius unus
Euryalus surgit Mecisteo patre creatus
Rege Talajonida, quondam in certamina Thebas
Qui ferro occisi Oedipodae, ludosque profectus
Insigneis retulit Cadmeja e gente triumphos.
595Hunc Tydeo satus antiqui haud oblitus amoris
Firmabat dictis, cinctumque aptabat ahenum,
Loraque secta boum nectebat cruda lacertis,
Tum vero accinctus procedit in æquor uterque,
Brachiaque ad superas interritus extulit auras,
600Conseruere manus, crepitant sub vulnere mala,
Artubus ac totis sudor fluit. Asper Epeus
Tum ruit, atque genas circumspectantis, & ora
Vi quatit immensa: misero vestigia torpent
Euryalo cadit attonitus, velut horrida ponti
605Æquora quum super, algosum prope litus in undas
Desiliit piscis, fluctusque hunc obtegit ater.
Continuo, sic exiliit; lapsum sed Epeus
Erigit; & fidi æquales genua ægra trahentem,
Jactantemque utroque caput, crassumque cruorem
610Ore ejectantem ad naveis, & castra ferebant,
Crateremque tulere manu, solatia victo.
Protinus Aeacides cruda decernere lucta
Invitat qui forte velint, & præmia ponens
Surgite, ait, quibus est animus tentare periclum.
615Ingentem tripodem victor feret ignibus aptum.
Bissenis bobus hunc quivis emisset Achivum.
Victo serva erit haud operum rudis illa Minerva,
Quatuor atque boum pretio. Sic fatur, & ingens
Consurgit Telamone satus, consurgit Ulysses,
620Procinctique ambo steterunt medio æquore campi
Inque vicem amplexu valido stringuntque, premuntque,
Artificis ceu tigna manu connexa cohærent
Flamina ventorum contra alto in culmine tectí,
Dorsaque stridebant validis compressa lacertis,
625Et largus toto manabat corpore sudor,
Amborumque humeros circum, & latera ardua densæ
Vibices surgunt, pressoque cruore rubescunt
Usque adeo magnis animis certatur utrinque
Ingentem ob tripodem, nec supplantarier Ajax,
630Aut Ithacus poterat; tandem quum tædia Grajos
Afficerent, Laertiada Telamonius inquit:
Jam luctæ piget Argivos, me tu effer in altum
Si potes, aut ego te, hæc fatus simul extulit ipsum,
At non ille doli, fraudumque oblitus Ulysses
635Poplite percusso deicit, sternitque Supinum.
Atque super cadit in pectus, stupet undique Grajum
Turba virum robur; surgens dein magnus Ulysses
Sustulit Ajacem, vixque ab tellure levavit.
Implicat ille genu: in terram tum pronus uterque
640Corruit: et multo foedantur pulvere vultus,
Atque iterum luctam, et certamina dura paranteis
Pelides cohibet, tali ac sermone profatur:
Jam satis est; paribus pugnastis. viribus ambo,
Muneribus quoque sublatis æqualibus ite,
645Grajugenæ ut alii subeant. Sic fatur Achilles.
Accipiuntque olli, deterso pulvere, vesteis.
Dein rapido jubet Argivos contendere cursu,
Argentoque gravi, solidum cratera priori
Ingentem, assignat, nitidum, quo pulchrior orbe
650Non erat in toto: bis sex cui ventre capaci
Mensure stabant, manus hunc Sidonia quondam
Fecerat, & vasti sulcantes marmora ponti
Phoenices tulerant, dederantque hæc dona Thoanti
Accepti in portum, pretiumque Lycaonis Euneus
655Jasonides Patroclo dederat, nunc præmia cursus
Aeacides posuit, magnum, et pinguedine obesum
Inde bovem, atque auri postremo semitalentum.
Tum surgens, properate, boni, atque hæc præmia ferte ;
Inquit. Oiliades surrexit protinus Ajax,
660Et Laertiades, juvenumque celerrimus unus
Nelida satus Antilochus, metamque paratis,
Liminaque acides signat; prior emicat Ajax,
Proximus huic volat, atque pedem pede tangit Ulysses,
Qualis ubi radium jamque hinc, jamque inde citatum
665Femina docta jacit pectus prope, licia pulchro
Stamine subtexens, calcem sic calce fatigat
Neritius ductor, nebula atri pulveris ante
Quam totum obrueret, dorsum inque Ajacis, et altum.
Inspirans caput, ingeminant toto æquore plausum
670Grajugenum turbæ circum, cunctique sequentem
Instigant studiis, et jam sub fine laborum
Pallada sic secum tacitus orabat Ulysses:
Auxiliare, Dea, et pedibus nunc adde vigorem
Vimque meis. Dixit, nec frustra in vota vocavit,
675Namque agileis Jove gnata pedes, et reddidit arcus.
Jamque fere spatio extremo, fessique sub ipsum
Finem adventabant, lævi quum sanguine Oileus
Labitur infelix, cæsis ut forte juvencis
Ad Patrocli tumulum virideis madefecerat herbas.
680Ora fimo, et sacro turpantur sanguine vestes.
Præcurrit Laertiades, crateraque victor
Sustulit, ingentemque bovem sibi sustulit Ajax;
Er circum ingressus medium, cornuque prehenso,
Ore fimum ejectans socios adfatur Achivos:
685Heu læsit mihi Diva pedes, quæ semper Ulyssi
Ceu pia mater adest. Danai adrisere loquenti.
Tum vero Antilochus postremum munus adeptus,
Subridensque, Argivi, inquit, me discite victo
Majores colere, hos etenim docuere colendos
690Nunc quoque Caelicolæ, nam natu grandior Ajax,
Hic priscorum hominum genus est, ævique prioris,
Cruda tamen, viridisque viro, atque infracta senectus,
Et pedibus soli ex Danais vincendus Achilli.
Hæc ait, acides tali cumulatus honore,
695At nec inanis erit, tanta hæc laus, inquit, habeto
Semitalentum aliud. Dixitque, et tradidit heros.
Deinde hastam, et clypeum, et galeam, Sarpedonis arma
Efferri jubet, abstulerat quæ Patroclus olim.
Adfaturque viros: Geminos certare jubemus
700Præstanteis virtute duces fulgentibus armis:
Qui prior adversi ferro violaverit artus
Arma per, & nigrum eliciat, fundatque cruorem
Hunc ferat argentoque ensem, clavisque rigentem,
Pulchrum, Threjcium, quondam Phrygis Asteropæi.
705Arma pares habeant, & nostræ pocula mensæ,
Regificasque epulas posthac. Sic fatur, & Ajax
Protinus exurgit Telamonius, & Diomedes.
Hi procul ab turba armantur, vuituque minaci
Procedunt pariter, Danaum stupuere cohortes.
710Terque ruere pares, ter cominus arma tulere.
Tydidae tandem clypeum Salaminius heros
Perforat; at corpus lorica fidelis aheno
Tegmine tutatur; Diomedes turvidus hastam
Elevat, atque super clypei septemplicis orbem
715Cervicem petit Ajacis; procedere Graii
Ulterius vetuere tamen, charissimus Ajax
Nam cunctis erat, & paribus discedere donis
Decrevere duces. Tydidae baltheus aureus
Obtigit, atque aurea vagina fulgidus ensis.
720Hinc ferro solidum Pelides extulit orbem
A fornace rudem, Eetion quem mittere suetus
Rex quondam, dextra sed jam prostratus Achillis,
Qui gazam ingentem ratibus convexerat altis,
Tum surgens turbam adfatur sic voce frequentem;
725Adoproperate, quibus tanta est fiducia dextra.
Ne quanquam ingentis provolvat jugera campi
Grajugenum quisquam quinque hos tractanda per annos,
Non ferro vel pastor egens, vel arator in urbem
Iverit. Hæc fatur, confestimque hinc Polypoetes
730Sistitur, hinc magna Divis par mole Leonteus,
Atque Ajax Telamoniades, & fortis Epeus.
Hic orbem ingentem primus rotat ordine; risu
Exceptus sed enim; sequeris, sate Marte Leonteu,
Tertius inde Ajax, jecitque ultra omnia signa
735Robusta ab dextra, tandem extremus Polypoetes,
Ille boum quantum supra capita alta bubulcus
Projicit usque pedum, tantum signa omnia jactu
Transiliit[6], Grajorum ingens ferit æthera plausus,
Præmiaque ad naveis fidi retulere sodales.
740Tum qui forte velint celeri certare sagitta
Invitat, juvenumque manu malum erigit ingens
Argolicæ ratis, & pavidam de fune columbam,
Quo ferrum intendant malo suspendit ab alto.
Qui volucrem telo figet stridente columbam
745Has feret ille decem tentoria ad alta bipennes.
Qui funem attigerit, totidem feret ille secureis.
Dixerat, & Telamone satus subito adstitit Heros
Teucer, Merionesque ducis comes. Idomenei.
Convenere viri. dejectamque ærea sortem
750Accepit galea, & plausu sors prima secundo
Exivit Telamoniadae, nec Apollinis ille,
Divorumque memor telum conjecit in auras.
At pavidam volucrem (namque hoc invidit Apollo)
Figere non valuit, nodos, & vincula rupit,
755Queis innexa pedem malo pendebat ab alto.
Illa Notos, atque atra volans in nubila fugit.
Funiculus cadit; adstantes plausere catervæ.
Meriones arcu jam dudum intenta parato
Tela tenens, Phoebo taurorum corpora centum
760Rite vovet, lætam & cœlo speculatus, & alis
Plaudentem nigra figit sub nube columbam,
Perque meat telum, & mediam transverberat alam.
Adque pedes jaculantis humo rursum ærea cuspis
Figitur, at volucris sublimi ab vertice mali
765Erecto collo, expansisque ingentibus alis
Decidit exanimis, Danaum mirata juventus
Ingeminat plausum, promissaque præmia tollunt,
Meriones primum, gnatus Telamone secundum.
Pelides longam inde hastam, magnumque lebetem
770Intactum flammis pretio bovis, atque coruscis
Floribus insculptum jaculo certantibus offert.
Continuo in mediis Agamemnon surgit Atrides,
Merionesque iterum; at prudens sic fatur Achilles
Atride, sceptro quantum præcedis Achivos,
775Tantum te jaculo præstare, ac robore destræ
Omnibus est notum; omisso certamine prima
Præmia propterea hæc ferto, tum, si lubet, hasta
Merioni detur, hoc dignum nam rebar honore.
Hæc infit, paretque lubens, & gaudet Atrides.
780Meriones longam in tentoria detulit hastam,
Talthybio ille dedit portandum in castra lebetem.
Notae
[recensere]- ↑ V. 67. Nam vagor. Quod Virgilius in 6.
Nec ripas datur horrendas, & rauca fluenta
Transportare, prius quam redibus ossa quierunt. - ↑ V. 391. Maculam spectabilis albam. Quod de Priam. juvenis equo Virgilius in 5. Æneidos:
Frontemque ostentans arduus albam. - ↑ V. 406. Aetolum genere. Hic circuitus verborum, veluti laboriosam reminiscentiam designat Idomenei, veluti hominis jam adsenium vergentis.
- ↑ V. 556. Alter equum fectebat habenas. Frigida ista ejusdem sententiæ repetitio Nestorze senectutis caracter est multum naturalis. Atque hæc potissimum sunt quæ Homerum signa vates reliquos extollunt, quæque oculatiores mirantur, et quæ juvenes imitari oportet
- ↑ V. 572 Cernentum. Quum fere totus Æneidos liber quintus ex hoc Iliadis vigesimo tertio desumptus sit, Virgilianis loquutionibus hic adnotandis supersedemus.
- ↑ V. 738. Transiliit. Ajax Telamonius heros alioqui praestantissimos, infelici semper eventu prius cum Ulysse, dein cum Diomede, ac tandem cum Epeo contendít.
| Liber XXII |
Liber XXIV |