 Liber XXIII |
LIBER VIGESIMUS QUARTUS.
[recensere]ARGUMENTUM.
[recensere]Jupiter de Hectore solicitus ad Achillem, ut corpus Herois reddat, Thetidem mittit, Irin autem ad Priamum ut redemptionis pretium ad naves ferat. Deductus ille a Mercurio, qui Græcorum custodes sopiverat, supplex ad Achillem accedit, a quo benignissime exceptus filium recipit, in urbem reportat, sepelit, ejusque Manibus epulum celebrat.
Argivi ad naveis coetu rediere soluto
Quisque suam, dulcique cibo, indulgentque quieti.
At chari comitis memorem dolor urget Achillem,
Lumina nec blando patitur componere somno;
5Sed noctem irrequietus agens huc volvitur, atque huc.
Multa viri virtus animo, multusque recursat
Oris honos, tum quos pariter subiere labores
Proeliaque, erroresque viarum, undasque sonantes.
Hæc memorans gemit, & lacrimis rigat ora profusis,
10Inque latus jacet[1] interdum, interdumque supinus
Mox cubat in faciem pronus, mox litus oberrat
Exurgens, neque pulchricoma hunc Aurora latebat
Litoribus super ab rosea quum fulserat æthra.
Tum volucres jungebat equos, curruque ligatum
15Ter Patrocli ad tumulum furiis ingentibus actus
Hectora raptabat, mox pronum in pulvere linquens,
Depictasque rateis, tentoriaque alta petebat:
Hectoris at chari exuvias miseratus Apollo
Curabat sordeisque arcens, tabumque cruentum;
20Raptandumque viri corpus fulgente tegebat
Ægide, ne molleis tellus offenderet artus.
Hectora sic indigna furens tractabat Achilles
At Dii adspectantes aderant, iraque fremebant,
Mercurioque aliqui suadebant tollere furto.
25At non Junoni hæc placuit sententia magnæ,
Nec tibi, Neptune armipotens, flavæque Minervae
Nam vetus ira Deas agitat, stat corde repostum
Judicium Paridis, spretæque injuria forma
Et prælata Venus, vetitos quæ suasit amores.
30Hinc Priamus, populusque Phrygum, atque invisa Deabus
Pergama. Bissena sed enim jam luce micante
Caelicolum in cœtu hæc ait indignatus Apollo:
Immites Superi! an vobis non Trojus Hector
Exta boum sæpe, & pecudes adolevit ad aras?
35Quis furor, exanimum saltem non reddere patri,
Uxorique suæ, & populis, qui extrema perempto
Justa ferat, sacroque rogi dignentur honore,
Unius Aeacidæ ob furias, rabiemque nefandam?
Aeacidæ, cui non animus, mensve æqua sub illo
40Pectore; sed torvi præcordia sæva leonis,
Qui rabidus ruit, & toto grassatur ovili
Solicitante fame, haud aliter, nam sævit Achilles
Immitisque, effronsque, viroque injurius omni:
Hoc unum juvat, atque etenim cui charior alter
Non passim perit, aut frater, dilectaque proles?
45At postquam flevere, dolor, rabiesve quiescit,
Namque animum patientem homini Deus indidit æquus:
Hectora sed tamen occisum male sanus Achilles
Raptat adhuc chari ad cineres, tumulumque sodalis.
At nec honesta quidem, nec Diis laudabilis illa
50Ira stet, Superumque olli succenseat ullus,
Surdam ignominia terram namque afficit excors.
Talia jactanti infrendens hæc candida Juno:
Hæc ita sint sane, Arcitenens, si poscis honorem
Priamidæ, Æacidæque parem; mortalibus Hector
55Sed patribus genitus, muliebriaque ubera suxit:
Ille Deæ proles, curis quam ingentibus olim
Ipsa alui, & sacris Peleo conjunxi hymenæis
Peleo, terrigenum quo Diis non charior ullus
Adfuistisque omnes Superi, tuque ipse canoram
60Pulsabas cytharam, & lætus conviva sedebas.
At Divum pater: hunc, Juno depone furorem.
Non idem statuendus honos: verum Hectora amabant
Dii quoque præcunctis Trojae quos tecta tenebant.
In primis ego, nam festis mihi sæpe diebus
65Atque adipe, & sacras oneravit lancibus aras
Lectarum pecudum, quo Dii gaudemus honore.
Clam tamen exanimum fas hunc non tollere Achille.
Mater adest Dea quippe viro nocteisque, diesque.
Huc Thetidem satius vitreis arcessere ab antris.
70Suadebo ut Priami lacrimis, pretioque redemptum
Hectora Pelides reddat. Sic Jupiter infit.
Confestimque Iris nimbo volat ocyor, Imbrum
Saxosam, propterque Samum, & se in gurgite mergit
Plumbea glans veluti cornu bovis insita ponti
75Ima petit, tristeisque avidis fert piscibus escas.
Stipatamque Deam Nimphis sub rupe cavata,
Et chari reperit flentem fata aspera gnati
Qui procul Iliacis erat interiturus in agris;
Et prope, surge, Theti, in cœlesteis Jupiter arceís
50Te vocat. Hæc Iris, Thetis hæc argentea contra:
Quid Divum genitor jubet? immortalibus ipsa
Misceri vereor tot tristibus anxia curis.
Ibo tamen, magnique sequar mandata parentis.
Hæc ait, & nigro crineis obnubit amictu,
85Deserit & thalamos, Irisque præibat eunti.
Spumeaque has circum diducta remurmurat unda.
Ut ventum ad litus, sedeis petiere beatas
Quo Superum genitor turba comitante sedebat.
Asseditque Jovi, cessit Tritonia Pallas
90Auratumque Deæ Juno cratera propinat,
Illa haustum reddit, mediisque hæc Jupiter orsus:
Mærentem licet, hæc Superum te in tecta vocavi,
Haud ignarus ego, nostram nunc accipe mentem:
Nona dies est quum cælo discordia sævit
95Pelida super, Hectoreoque cadavere: furtim
Tollere Mercurio quidam suasere; sed ipse
Te veritus, gnati tum consulturus honori,
Ocyus ire hortor, meaque hæc mandata referte.
Iratos sibi Calicolas, meque assere primum
100Hectora quod tenet ad naveis, animoque furenti
Raptat adhuc, donis nec reddidit ille redemptum.
Reddat, siqua mei reverentia tangit Achillem.
Laomedontiadem Priamum nunc ipse monebo
Ut gnatum redimat supplex in castra profectus
105Munera grata ferens. Summus sic Jupiter infit
Paruit alma Thetis, terrasque ab vertice Olympi
Adproperans, charique petit tentoria gnati,
Mærentemque illum reperit, crebrumque gementem,
Dilectique aderant comites, pinguemque bidentem
110Mactatam admorant flammis, epulasque parabant,
Demulcetque manu genitrix, sicque ore profatur:
Gnate, quid assiduo mærens torquere dolore
Nec potus memor, aut thalami? sed pectoris ægri
Fæmineis est illecebris mulcendus amaror,
115Non mihi quippe diu vives, violenta minantur
Jam prope fata tibi. Hæc infit, caelestiaque olli
Jussa refert[2], contra respondet talibus heros:
Actutum pretiumque ferant, portentque cadaver,
Si vera hæc summi memoras mandata parentis.
120Talia sese inter maesto sermone serebant.
Jupiter interea ad Priamum Thaumantida mittit.
Iri, age, dic Priamo ut Grajorum in castra profectus
Hectoreum redimat corpus ; sed solus Achivas
Ipse rateis petat; at rhedam qui dirigat unus
125Præco adsit senior, referatque in tecta cadaver.
Nec mors, aut fraus ulla viro obversetur eunti.
Mercurium namque ipse dabo comitemque, ducemque,
Qui tutum ferat, & magnum prope sistat Achillem,
Intrepidum; nec enim Regem interfecerit ipse,
130Adstantumque minas (sique) compresserit omneis.
Imprudens nec enim est adeo, ac temerarius, ut non
Supplicibus parcat, Regem & vereatur Achilles.
Dixerat, illa Notis Priami petit ocyor aulam.
Luctus ubique, sonant mostis plangoribus ædes.
135Hic Priamus gnatis circum lugentibus, atra
Obtectus chlæna senior, multoque jacebat
Cervicem, & canos conspersus pulvere crineis.
Turba nurum, gnatæque intus, famulæque suorum
Quæque memor flebat, quot non virtutis egentes
340Argivum domuere manus. Regi adstitit Iris:
Et prope submissa adfatur sic voce trementem:
Aude, Laomedontiade, formidine pulsa,
Grata Jovis tibi nam refero mandata Tonantis,
Qui procul ab summo Priamum miseratur Olympo,
145Hæc ait, atque patris simul omnia jussa recenset.
Confestimque abit, at senior rhaedamque parari,
Atque arcam jubet, ipse alta in penetralia tendit
Cedrina, odorata, hic longos congesta per annos
Gaza ingens, Regumque jacent spolia ampla priorum.
150Uxoremque Hecubam senior vocat, atque ita fatur:
Infelix, gnatum me Jupiter ire redemptum
Argivum jubet ad naveis, & munera ferre
Grata viro, mihi mens cadem suadetque, jubetque
Quid super his? aususne tibi, facinusque probatur?
155Sic ait, ingemuitque uxor, tum talibus infit:
Quo tibi mens abiit, rerum & prudentia quondam
Iliaco in regno, totumque audita per orbem?
Ad naveisne paras ire incomitatus Achivas,
Atque sub ora viri, qui tot tibi pignora chara
160Sustulit? heu! duro tibi sunt præcordia ferro.
Quippe nec ille tui miserebitur, atque prehensum
Occidet subito: gnatum intra tecta fleamus.
Scilicet hæc olim nascenti fata sorores
Eumenides nevere; canes ut pasceret agris,
165Ab nobis procul acidæ crudelis ob iram
Cujus ego medium discerpere dentibus hepar
Possem utinam, meritas raptato de Hectore pœnas
Solveret; at non indecori se more gerentem,
Sed charam ob patriam conversa fronte ruentem,
170Immemoremque fugæ tristem demisit in orcum,
Sic conjux, contra sic Laomedontius heros:
Chara, precor, ne me cupientem avertere tenta;
Læva avis, haud etenim flectar, nam tale sacerdos
Si mihi, vel doctus quisquam cecinisset aruspex,
175Credere mendacem merito, insanumque liceret;
At vidi ipse Deam, vocemque hisce auribus hausi
Ibo, nec incassum; quod si mihi fata parabant
Edibus his procul, ad naveis occumbere Achivas
Occumbam tristi satiațus pectora luctu
180Hectora complexus gnatum. Sic fatur, & arcas
Ingenteis aperit senior, pictosque tapetas
Bis senos, totidemque ardenteis murice lænas,
Bis sex & tunicas lini de flore comantis,
Pallia tum pulchra, & gemmis, auroque micanteis
185Femineas vesteis totidem, quatuorque lebetas
Extulit, & geminum tripodem fulgentibus ansis.
Crateremque auro solidum, quem Thracia quondam
Gens dederat Priamo legato ea regna petenti,
Donum ingens, tamen haud illi Rex parsit, Achivum
190Ut retro ab ratibus gnatum ferat Hectora in urbem.
Spectandique avidos portarum ab limine Teucros
Arcebat senior, verbisque urgebat amaris:
Ite procul, genus invisum, unicuique dolendum
Nonne domi satis? An nostros augere dolores
195Est animus, tanti ac misero de funere gnati
Succensere patri? at nimium lugebitis ipsi
Prosterni magis hunc faciles, facilesque fugari
Hectore sublato; sed me vastata priusquam
Pergama conspiciam, & nigris crepitantia flammis
200Fata ferant utinam Stygii sub gurgitis undam.
Sic ait, & sceptro Teucros abigebat adacto.
Illi urgerte sene adproperant, limenque relinquunt.
Dein gnatos Priamus dictis his increpat ardens,
Pammonaque, atque Helenum, Paridemque, Agathona, Politen,
205Deiphobumque, atque Hippothoum, Antiphonumque, & Agavum.
Festinate, sati indecores, utinam simul omnes
Hectore pro charo Cociti issetis ad umbras.
Hei misero charos virtute, & robore gnatos
Arcibus Iliacis genui: jam nullus, opinor
210Est super, aut Mestor Diis æquiparandus, & alto
Troilus ab curru pugnax, & maximus Hector
Qui Deus inter erat Teucros, neque patre creatus
Mortali, Divum sed enim de semine natus
Ille videbatur. Mars hos tulit; ista supersunt
215Probra mera, insignes saltu, blandisque choreis,
Nectendisque dolis: convectandisque rapinis.
An mihi non tandem rhedam junxeritis altam,
Omnibus his super impositis festinus Achivum
Ut tendam ad naveis? Dixit, veritique parentem
220Certatim adproperant, aptantque volubile plaustrum,
Pulchrum, compactumque recens, arcamque ligarunt.
Dein traxere juguni validum tornatile buxo,
Umbone ornatum, quem plurimus annulus ambit,
Temonique alto lorum inseruere jugale
225Annulus hinc clavo insertus, tum triplice nexu
Umbonem circum nitidum, dein simplice nodo
Funem adstrinxerunt, atque ab penetralibus altis
Hectorei capitis pretium infinita tulerunt
Munera, tum valido junxerunt robore mulos
230Quos Mysi Priamo dederant pulcherrima dona.
At præco, & Priamus curis ingentibus ambo
Cornipedes junxere, senex præsepibus altis,
Quos dulci Bacho, & lectis nutriverat herbis .
Tum conjux Hecuba ingenti perculsa dolore
235Dulcia vina ferens, atque aurea pocula dextra
Constitit ante rotas, mostoque hæc ore loquuta est:
Accipe (quandoquidem ad naveis contendere Achivas
Me juvat invita) Superum libato parenti,
Incolumi ut liceat Trojana revisere tecta.
240Insuper atque ora cogentem nubila patrem
Quique Idam, & celso Trojam speculatur ab axe,
Ut dextram tibi mittat avem, quæ gratior ipsi est,
Viribus & volucres inter præstantior omneis,
Quamque ipse adspiciens, firmatusque omine tanto
245Inceptum aggrediaris iter; super ipsa sedere
Hortarer secus. Hæc conjux, hæc maximus olli
Laomedonte satus: Nequaquam recta monenti
Obstiterim, nec enim Jovis est sine numine quicquam
Aggredier tutum, si fors miseratus ab alto
250Auxilium ferat. Hæc inquit, purasque parari
Admonuit manibus lymphas, tum jussa frequentes,
Adproperant famulæ, & pelvim,guttumque ministrant.
Ut lavit, dextra accepit cratera rigentem
Stansque aula in media libavit dulce Lyæum
255In cælum adspectans: altaque hæc voce precatur;
Jupiter, Idæo regnas qui culmine, Divum
Maxime, in aspectum Pelidæ, atque ora venire
Da gratum, pater, & tantis bonus annue cœptis,
Mitte, precor, volucrem, tibi quæ gratissima coelo est:
260Maximaque alituum, fretus quo numine Achivas
Contendam in puppeis. Orabat talibus heros,
Audiit atque Deum genitor, tum visa repente
Venatrix aquila, ex avibus præstantius omen.
Dextra viro Iliacam pennis petere ocyus urbem.
265Quantum autem thalami patet ingens janua celsi
Regifico in tecto, tantum patuere volantis
Hinc, atque hinc alæ, atque animis gaudentibus axem
Conscendit senior, portisque sonantibus exit.
Ante quidem rhedam prudens Idæus agebat
270Pone senex urgebat equos per strata viarum,
At certam veluti in mortem lacrimatur euntem
Charorum ingens turba procul, jamque arva tenebant,
Quum gnati Trojan, & generi petiere reversi
Atque per arva senem Genitor miseratus cuntem
275Mercurium adloquitur gnatum: Cito labere pennis
Namque hominum jucunda tibi commercia gnate,
Laomedontiadem ad naveis sic ducito Achivas
Ut videat nemo ex Danais, ante ora priusquam
Venerit acidæ. Summus sic Jupiter infit.
280Continuo[3] ille patris magni parere parabat
Imperio, & primum pedibus talaria nectit
Aurea, quæ sublimem alis, sive æquora supra,
Seu terras rapido pariter cum famine portant.
Tum virgam capit, hac animas ille evocar orco,
285Pallenteisque alias sub tristia Tartara mittit,
Dat somnos, adimitque, & lu mina morte resignat.
Illa fretus agit ventos, & nubila tranat.
Ut Trojam ventum, atque Helles ad litora ponti
Formosi juvenis vultum mentitur, & ora
290Flore genas primo vestit cui gratior ætas.
Jamque Ili tumulum præter curru alite vecti
Ad fluvium steterant sub prima crepuscula noctis,
Mercuriumque prior præco se versus euntem
Conspexit propius, trepidansque hæc ore profatur:
295Dardanide, huc adverte animum, res maxima poscit.
Quippe virum video venientem protinus ambos
Perdiderit, reor: aut bijuges fiectamus ad urbem,
Aut genua amplexi, si fors miserebitur, ipsum
Exoremus, ait. Senior formidine pressus
300Obstupuit, steteruntque come, attonitusque tremiscit.
At Maja genitus propior dextramque prehendit,
Compellatque virum, dictisque adfatur amicis:
Quo noctu, pater, ignavo quum victa sopore
Cuncta silent, bijuges flectis, currumque sonantem?
305Nec Danaum vicina times, inimicaque castra?
Quæ tibi mens, Danaum siquis conspexerit atram
Per noctem tot opes, onerataque plaustra ferentem?
Ipse senex quando, nec multum junior annis
It comes, audacem ut posses compescere dextram.
310Sed non talis ego; potius te namque tueri
Vellem etenim, genitoris enim te dignor honore.
Olli Dardanides: memoras hæc vera profecto
Gnate inquit: sed Calicolum mihi ab æthere quisquam
Dexter adest, comitem qui talem adjunxerit ultro
315Faustum, felicem, qualem tu corpore reffers,
Prudentique animo, o patribus prognate beatis.
Sic Priamus, Deus hæc contra: Næ tu omnia recte
Dixisti, pater; at verum jam expone roganti:
Num gazam externas servandam mittis in oras?
320Deseritis ne urbem, atque altos formidine muros?
Talis enim periit gnatus tuus inclytus ille,
Nec pugna inferior Danais. Hæc fatur, & olli
Laomedontiades: quis tu, aut qua stirpe creatus,
Optime, qui gnatum memoras cum laude peremptum
325Tunc Atlantiades: Quid me super Hectore tentas
Chare senex? Pugnantem equidem sæpe ipse videbam,
Et pavidos quando ad naveis agitabat Achivos,
Nos mirabamur pugna procul; acer Achilles
Dum ferro abstinuit magno indignatus Atridae.
330Ejus ego famulus, navique huc vectus eadem
Myrmidonum de gente satus, genitorque Polyctor
Est mihi dives opum, & tecum certaverit annis
Sena viro soboles, gnatorum septimus ipse
Sum tibi, cui misero ex cunctis sors obtigit uni
335Atridas in bella sequi: nunc puppe relicta
Arva pererrabam, nam quum lux crastina surget,
Iliacas tentant arceis invadere Graii,
Otia nec jam ferre queunt, frustraque frementeis;
Pugnarumque avidos certant compescere Reges.
340Sic Deus, at Priamus: Pelidæ diceris ipse
Quandoquidem famulus, verum ne absconde roganti.
Gnatus adhuc jacet ad naveis meus? anne recisum
Membratim canibus mandendum objecit Achilles?
Hic Maja genitus: volucrum non ille, canumve
345Præda fuit; jacet ad naveis neglectus Achivas
Aeacidæ in castris, luxque hæc duodena jacenti;
Nec tamen immunda squallet putredine corpus,
Vermibus aut scatuit, Patrocli circum ille sepulchrum
Quanquam raptat adhuc, quum pulchra Aurora rubescit.
350Nec turpat tamen; accedens mirabere forsan
Roscidus ut jacet, haud ulla de parte cruento
Foedatus tabo, nullo jam vulnere hiante,
Namque olli extincto inflixerunt plurima Graii.
Usque adeo magni curam gessere jacentis
355Caelicolæ, fuerat namque his gratissimus Hector
Hæc ait, at senior lætatus pectore fatur:
Muneribus pulchrum est superos placare beatos,
O fili, nec enim meus hic dum viveret, Hector
Divorum est unquam oblitus supera alta tenentum.
360Nunc ideo extinctum tanto dignantur honore.
Tu pulchrum hunc cratera mei fer munus amoris,
Meque tuere: precor, Divisque faventibus ipsis,
Deduc, Pelidæ veniam in tentoria donec.
Ast Deus: incassum juvenem me munere tentas,
365O senior, nec enim accipiam clam munus Achille,
Quem vereor, timeoque suis fraudare merentem.
Nec dux ire viæ renuo, atque ipsum vel ad Argos
Per mare velivolum, nemorumve per avia ducam
Nec duce contempto Danaum te invaserit ullus.
370Hæc ait, & saltu sublimem ascendit in axem,
Atque manu scuticam, & pictas moderatur habenas,
Inspiratque animos bigis, subitoque profundam
Ad fossam ventum, & turreis, longasque carinas.
Custodes fessi recreabant corpora victu.
375At Deus his placidum immittit per membra soporem,
Confestimque aperit portas, vectesque retrudit,
Atque intrò Priamum ducit, rhaedamque sonantem
Inde excelsa petunt Regis tentoria Achillis;
Abiete quæ cæsa multo struxere labore
380Myrmidones levibus calamis tecta alta tegentes.
Ast ingens tota ambibat tentoria vallum
Stipitibus densis, abiegnoque objice posteis
Firmarant valido, quem tres vix obdere Achivi,
Vix poterant reserare; tamen hunc obdebat Achilles
385Solus item. Maja hunc genitus detrusit, & intro
Laomentodiadem; selectaque munera duxit,
Deseruitque axem, vultuque hæc fatus amico est:
O senior, caelo Deus immortalis ab alto
Adsum Mercurius, tibi nam sociumque, ducemque
390Jupiter ire viæ dederat, nunc ipse revertar,
Pelidæ nec enim conspectum, atque ora subibo,
Nec fas Caelicolum genus immortale tueri,
Mortaleisque fovere palam, tu amplectere supplex
Aeacidæ genua, & lacrimis corda aspera tenta
395Perque patrem, matremque Deam, gnatumque precatus.
Dixerat, inque altum subito contendit Olympum.
At Rex Idæo ad currum, rhaedamque relicto
Intrepidus tectum ingreditur, sedemque repostam
Phtius ubi acides, (dapibus ut forte remotis,
400Mensa aderat) turba sociorum adstante sedebat,
Solique Automedon, & Martius Alcimus olli
Circum assistebant, ambosque ingressus in aulam
Priamides latuit, genua atque amplexus Achillis
Procidit, horrendasque mañus tremulo admovet ori,
405Invictas, validas, homicidas, sanguine charo
Tot sibi gnatorum infectas, & cæde recenteis.
Virque virum veluti fato quum impulsus acerbo
Interimit, patria profugus, tectisque paternis
Externas volat in terras, opulentaque magni
410Tecta viri, adstanteisque omnes stupor occupat ingens,
Sic Priamum intuitus stupuit Pelejus heros.
Inque vicem socii sese spectantque, silentque
Attoniti; at lacrimans Priamus sic ora resolvit:
Maxime Grajugenum chari reminiscere Patris
415Jam senio gravis, & nostros qui computet annos.
Et nunc forte quidem indefensumque, inque peditum
Finitimi circumsistunt, belloque fatigant.
Te gaudet vivente tamen, speratque reversum
Visurum Iliaca ab pugna; miser ipse potenteis
410Tot genui gnatos, nec jam super ullus, opinor.
Quinquaginta olim fuerant, quum classis Achivum
Appulit, unde quidem, vigintique editi eadem
Ex alvo fuerant, reliquos confusa per ædeis
Matrum turba dedit, plerosque hos funere acerbo
425Mars tulit: ast uno solabar me Hectore, quem tu
Pugnantemque urbem circum, murosque tuentem
Nuper victrici hac misisti in Tartara dextra.
Hunc ergo infinita ferens tibi dona, redemptum
Huc venio supplex: Superos reverere, meique
430Longævi miserere, patris memor; ast ego quanto
Sum miserabilior, nec enim ex mortalibus alter
Gnatorum interfectoris ferre oscula dextræ
Sustinuit, reor. Hæc fatur. Memor ille parentis
Compressitque senis dextram, blandumque removit.
435Lugebantque ambo: ille pedes complexus Achillis
Hectora: sed patrem, & charum quandoque sodalem
Pelides, resonant moestis plangoribus ædes
Ut luctus satiatus amor, consurgit Achilles,
Attollitque senem dextra, vultusque senileis,
440Incanumque caput miseratur, & ore profatur:
Heu nimium miser, adversisque exercite fatis!
Qui solus Danaumque rateis, aususque furentis
Ora subire viri, qui tot tibi funere gnatos
Sustulit? E durone rigent tibi pectora ferro?
445Verum age, jam confide sedens, luctumque premamus,
Ingenteisque animo curas, sævosque dolores.
Nam quid enim lugere juvat? mortalibus
Hoc onus impositum nascentibus, ut breve vitæ
Tempus agant flentes; curæ expers vita Deorum est.
450Dolia quippe Jovis stant primo in limine bina
Hocce malis plenum, hocce bonis; cui miscet utrimque
Jupiter, ille malis pariter bona mixta tenebit.
Cui mala sola dabit, miseræ ille incommoda sortis
Perpetuum subit, & fortuna urgetur acerba,
455Terrigenisque gravis, Superisque invisus oberrat.
Nascenti Peleo Dii ingentia dona dederunt
Mortaleis inter reliquos, sceptroque colendum
Myrmidonum, & magnis opibus fecere beatum,
Mortalique licet Regi est Dea tradita conjux.
460At gnatum dolet haud ullum in sua sceptra vocandum,
Nam me, quem solum genuit, dum Pergama circum
Bella gero, tibi molitus mala plura, tuisque
Urbe procul patria rapiendum funere acerbo
Novit enim, nec fas misero fovisse parentem
465Te quoque fama refert opibus viguisse superbis
Quot Lesbos claudit, Macaris sita Lesbos ad Austrum,
Phryxæumque mare, & Phrygiæ qua culmina Eois
Prima rubent radiis, lata hac ditione ferebat
Te fama insignemque opibus, gnatisque beatum.
470Dii sed enim postquam bellum immisere cruentum,
Assiduo pugnæque agitant, cædesque cruenta.
Macte animo, neque te immiti substerne dolori.
Proficies nec enim quicquam, nec questibus istis
Hectora, nec luctu ab tristi revocaveris Orco;
475Forte etiam graviora tibi subeunda manerent.
Hæc dux, atque olli Priamus: Ne me, inclyte Achilles,
Pulchra in sede loca, castris inhumatus Achivis
Dum gnatus jacet: hunc citius mihi trade redemptum
Conspiciam his oculis, tu clemens accipe dona,
480Plurima quæ tibi deferimus, felixque fruaris
His utinam, patriosque lareis, vultumque revisas,
Vivere me postquam voluisti, & cernere lumen
Hæc Rex, quem torve intuitus sic fatur Achilles;
Ne hunc senior tu irrita animum: tibi reddere gnatum
485Constitueram equidem, namque ab Jove nuntia mater
Adstitit alma Thetis, nec me latet æthere ab alto
Te quemquam Superum ad Grajum duxisse carinas,
Castraque; nec dextra fretus, viridique juventa
Terrigenum auderet quisquam, vigilesve latere
490 Custodes posset, portasque aperire retrusis
Objicibus validis: priscum ne accende furorem
Propterea, neu submisso licet, atque precanti
Injiciamque manum, & violem mandata Tonantis.
Sic infit, paretque senex, instarque leonis
495Exit Aeacides, gemini comitantur euntem
Alcimus, Automedonque, heros quos Patroclo adempto
Grajugenas inter primo dignatur honore,
Cornipedesque jugo solvunt, introque canorum
Præconem ducunt, pictaque in sede reponunt,
{{Versus|500}]Muneraque ab rhaeda adportant; sed bina relinquunt
Pallia, subtilem ac tunicam, qua corpus amictum
Defferrent, puraque artus perfundere limpha
Ancillas jubet, & liquido super ungere olivo
Conspectu procul, & chari genitoris ab ore,
505Gnatum adspectantem Priamum ne forte subiret
Ira repens, miserumque senem truculentus Achilles
Conficeret subito oblitus caelestia jussa.
At lotum, & tenui circum velamine tectum
Ipse manu lecto imposuit, comitesque tulerunt
510Plaustra super sublimem humeris: gemit inclytus heros
Interea, & charum compellans voce sodalem:
Parce, inquit, Patrocle, audieris, si forte redemptum
Hectora, Cociti sterilem labentis ad undam.
Nam mihi digna senex dona attulit, & tibi partem
515Ipse dabo haud modicam, fas quantum luce carenti.
Hæc fatus redit ad Regem, sicque ore profatur:
Perfeci tua vota, senex: jacet Hector in alto
Compositus lecto, Aurora ut fulgente videbis
Hinc referens; nunc sed dapibus, potuque fruamur,
520Nam neque bissenos quæ amisit funere gnatos
Pulchra comas Niobe, victu abstinuisse ferebant,
Sex pueros, totidem forma præstante puellas,
Illos Arcitenens nervo stridente peremit
Has Phoebi soror, insano quod Tantalis ore
525Latonam super ingenti se Prole ferebat,
Nam bina huic soboles, sibi sed bissena fuisset;
At bini extinxere genus Amphionis omne.
Inque sepulta novem jacuerunt corpora Soles,
Nam populos lapides divina fecerat arte
530Jupiter; at decima tandem sub luce miserti
Dii tumulaverunt, victu tamen ipsa trahebat
Vitam infelicem genitrix, nunc devia montis,
Atque cavas propter rapeis, Sypileja circum
Litora, ubi pulchras posuisse cubilia Nimphas
535Fama est, quæ lustrant Acheloja stagna choreis,
Dura silex quanquam, masto sub corde dolores
Concoquit ab Diis immissos, luctuque liquescit.
Ergo age nunc curamque cibi, potusque geranius.
Hectora dein Trojam advectum lugere licebit,
540Nec satis ille tibi fuerit lugendus, opinor.
Dixerat, & niveam jussit mactare bidentem.
Tergora diripiunt comites, & vellera tendunt.
Pars in frusta secant, verubusque trementia figunt.
Accendunt alii flammas, & viscera torrent.
545Aeacides carneis mensa, Cereremque canistris
Expedit Automedon, dapibusque fruuntur opimis.
Postquam exempta fames, & amor compressus edendi,
Ingentem prope Dardanides miratur Achillem,
Qualis erat, quantusque, Deisque simillimus ora.
550Inque vicem Priamum magnus spectabat Achilles
Admirans vultum egregium, vocemque loquentis.
At postquam siluere diu, & stupuere vicissim.
Hæc Priamus: dulcem sine me jam carpere somnum,
O dilecte Jovi, nec enim clausisse sopore
555Lumina fas mihi, præ muris ex quo meus Hector
Ære tuo cecidit, gemitus sed pectore fundens
Per cinerem immundum prostratus membra jacebam
Aulai in septo: Cererem nunc, vinaque primum
Dulcia gustavi. Hæc infit, lectosque sub altis
560Sternere porticibus famulis præcepit Achilles.
Confestim accenduntque faceis, geminumque cubile
Pellibus insternunt blandis dein frigora contra
Stragula purpurea injiciunt, pictosque tapetas,
Vilosasque super chlænas, animumque senilem
565Pertentat falsa illudens formidine Achilles:
Chare senex, extra huc dormi, ne nocte sub alta
Consilium exquirens dubiis in rebus Achilles,
Ut solet, huc quemquam mittat, teque ille jacentem
Intuitus Regem admoneat. Na longa resultet
570Inde mora, ut gnatum referas in tecta redemptum
Verum age,jam dic, ut tumulo charum Hectora condas,
Justaque persolvas, quot habes opus ipse diebus?
Turbam ut contineam Danaum, & simul ipse quiescam
Olli Diis similis Priamus: si funera gnato,
575Ultra etiam mea vota prius permittis, Achilleu,
Quo misero [mage nil gratum, optandumque parenti,
Claudimur ut nosti, murorum tegmine; silva
Monte procul portanda; pavent formidine Teucri.
Nonзm usque ad lucem tectis fleremus in altis.
580Dein sepeliremus decima, assuetisque vacaret
Gens epulis, tumulum undecima strueremus in agro.
Duodecima, si opus est, Martem repetemus, & arma.
Talia Dardanides, Thetidis sic filius inquit.
Hæc ita, ut ipse jubes fient, totidemque diebus
585Cessabunt pugnæ, Danaique ad castra quiescent.
Dixerat, & Priami dextram complexus inhæsit
Ne timor incertumque animum, mæstumque subiret.
Ergo in vestibulo Priamus, fidusque minister
Decubuere, gravis fessos sopor occupat artus,
590Inde procul celsi tentori in parte reposta
Pulchricoma accubuit charo Briseis Achilli.
Diique, & Grajorum proceres, gens inclyta bello
Per noctem solidam blanda indulsere quieti.
Sed non & Maja genitum sopor occupat altus
595Versantem ut Priamum ab castris, Danaumque carinis
Delusis iterum excubiis in tecta reducat.
Tum Priamo stetit ad caput, adfaturque jacentem.
Dormis Dardanide, curarum oblitus, Achivis
Hostibus in prædam? Satis evasisse cruentum
600Pelidem fuerit: redimendo munera gnato
Plura quidem, et pretiosa tibi impendenda fuerunt.
At capto huc Priamo, gnatis ter plura, quaterque
Expendenda forent, de te si magnus Atrides
Resciet, aut Danaum quisquam. Sic ore loquutus
605Expavitque senex, præconemque excitat: ipse
Jungit equos Atlantiades, axemque sonantem
Per medias agitat turmas, neque cernitur ulli.
Ut ventum Xanthi ad ripam, et saxosa fluenta
Ab Jove cui genus, in superas Deus evolat arceis
610Fulserat & croceis Aurora invecta quadrigis
Olli cum gemitu, & lacrimis in moenia currum
Flectebant volucrem, portantemque Hectora rhaedam.
Nec quisquam Iliaca ex turba matrumve, virumve
Regem adventantem ab muris conspexerat altis,
615Cassandra hunc Veneri similis prospexit ab arce
Pergamea prior, & totam bachata per urbem:
Hectora nunc (si quando alias plausistis ovanti)
Troades adspicite, & Troes. Proh gloria quondam.
Præsidiumque, decusque tuæ, & spes maxima gentis?
620Hæc ait, & subito ingenti perculsa dolore
Turba virum ruit ad portas, stipantque cadaver
Permixti cum plebe patres, juvenesque, senesque,
Et cum virginibus matres: mæstissima conjux
Ante omneis caput exanimis complexa mariti,
635Et vulsis veneranda parens a fronte capillis
Lamentabantur, circum turba adgemit omnis.
Atque diem totum ad portas charum Hectora flerent.
Rex tamen alta ab sede: locum concedite bigis,
Saltem, ait, in tectis luctu satiamini acerbo.
630Dixit & angusto patuit via tramite rhedis,
Devectumque domum lecto imposuere cadaver
Tornato, ingenti, mæstumque hinc, inde geniebant
Cantores, planctuque, & femineo ululatu
Nænia mixta sonat, niveisque amplexa lacertis
635Chara caput conjux luctum exorditur amarum:
Heu juvenis viduam uxorem, dulcissime, linquis.
Edibus in magnis, nostrorum & fructus amorum
Vix tantillus adhuc infans, nec flore juventa
Vernantem, reor, adspiciam; alto ab culmine Troja
640Ante eversa cadet: perijsti, maxime custos,
Muros qui dextra, & gnatos, matresque pudicas
Servabas, captæ Argolica jam classe vehentur
Inter ego hasque etiam, tu me comitaveris illuc,
Atque immitis heri durissima jussa subibis,
645Chare puer, vel te sublimi ab culmine turris
Præcipitem quisquam dederit, cui forte parentem,
Aut fratrem, aut gnatum mens interfecerit Hector,
Namque erat, heu! nimium genitor tuus asper in armis,
Illius & manibus Jomiti jaunere per agros
650Graiorum innumeri: totam lugere per urbem
Propterea, o moror, planctusque parentibus, Hector,
At mihi præsertim, cui non fovisse cadentem
Amplexu licuit, morientis & ultima verba
Excipere, atque alto servare in corde reposta
655Nocteis, atque dies miseri solatia casus.
Hæc conjux, matrumque sonant ululatibus ædes
At genitrix: gnatorum, inquit, mihi charior omnium,
Hector charus item superis, qui morte jacentis
Curam habuere tui: gnatos invisus Achilles
660Namque meos olim ponti trans litora captos
Vendidit, inque Samum, atque Imbrum, Lemnumque feracem.
Te tamen extinctum ad tumulum sæpe ille sodali,
Raptavit Patrocli dextra hac victrice peremptis
Sed non exanimum lucis revocavit in oras.
665Nunc mihi formosusque jaces, & roscidus altis
In thalamis, olli similis, quem pulcher Apollo
Mitibus interimit telis. Sic fatur, & ingens
Exoritur luctus, tum tertia Tyndaris infit:
Hector cunctorum longè charissime fratrum,
670Dij postquam miseram Paridis junxere hymenaeis
Avectam in Phrygiam (perijssem gurgite in alto
Mersa prius bisque hic decimus jam vertitur annus
Trojam ex quo veni patria tellure relicta,
Abs te probra tamen, conviciaque aspera nunquam
675Audieram infelix; fratrum quod siquis amaris,
Mærentem impeteret dictis, socrusque sororve
(Nam socerum haud memoro, qui me genitoris ad instar
Complexus semper) linguas frenare furenteis
Tu blandis solitus verbis, ægramque levare.
680Propterea te, meque fleo, semperque dolebo.
Nam neque jam fuero Teucrum miserabilis ulli
Sed caput invisum, ac toti execrabile genti.
Sic ait, & flenti populus simul adgemit omnis.
Tum senior Priamus; Silvam de montibus aptam
685In muros vehite, o cives; sociique, nec ullas
Insidias Danaum ratibus metuatis ab altis,
Nam discedenti mihi sic promisit Achilles
Non prius Argivum invasuras Pergama turmas
Quam bis sex nitido Phoebus fulsisset ab orta.
690Hæc Rex, soliciti ante urbem mulosque, bovesque
Jungebant juvenes, plaustrisque gementibus ibant,
Perque dies convecta novem silva arida in urbem.
At quum jam decima effulsit lux aurea terris
Cum fletu, planctuque piræ imposuere cadaver,
695Et sacram admovere facem, steteruntque frequentes.
Dein flammam vino, & bibulam extinxere favillam,
Ossaque lecta cado Fratres, cognataque turba
Aureo texerunt tenui velamine circum
Purpureo obducta, & fossa imposuere cavata .
700Tum saxis super aggestis, tellureque multa
Molem struxere ingentem, circumque sedebant
Interea exploratores, ne turba comantum
Grajorum ingrueret, perfectisque undique cœptis
Regifice instructis celebrant convivia mensis
705Laomedontiadae Priami in penetralibus altis.
Sic Teucri extremos solvebant Hectori honores.
F I N I S.
Notae
[recensere]- ↑ V. 10. Inque latus jacet. Hinc ridiculum illud Iuven. sat. 3.
Noctem patitur lugentis amicum
Pelidae, cuba: in faciem, mox deinde supinus. - ↑ V. 117. Jussa refert. Quum nuntii apud Homerum omnia ad verbum, ut sibi dicta fuerant repetere soleant, quod Latinarum aurium consuetudo non ferret, eo compendio nos in tota lliadis versione usi sumus.
- ↑ V. 280. Continuo. Versum hanc, & sequentes, quibus Mercurii ornatus describitur, ex hoc loco ad lib. Aeneidos quartum transtulit Virgilius.
| Liber XXIII |