Medea
[recensere]Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra precanti
Et dirae Vltrices et tu, Saturnia Iuno!
Ad te confugio, nam te dare iura loquuntur
Conubiis. si quid pietas antiqua labores
Respicit humanos, nostro succurre labori, 5
Alma Venus! quicumque oculis haec aspicis aequis,
Accipite haec meritumque malis aduertite numen!
Quid primum deserta querar? conubia nostra
Reppulit et sparsos fraterna caede penates.
Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid uasta Charybdis 10
Profuerit mediosque fugam tenuisse per hostis?
Inprobe amor, quid non mortalia pectora cogis?
Iussa aliena pati iterumque reuoluere casus,
Ire iterum in lacrimas. sed nullis ille mouetur
Fletibus, infixum stridit sub pectore uulnus. 15
Extinctus pudor atque inmitis rupta tyranni
Foedera et oblitus famae melioris amantis
Oblitusue sui est: lacrimae uoluuntur inanes.
Nusquam tuta fides, uana spe lusit amantem
Crudelis. quid, si non arua aliena domosque 20
Ignotas peteret, pro uirginitate reponit?
Heu pietas, heu prisca fides! captiua uidebo
Reginam thalamo cunctantem ostroque superbo
Haut inpune quidem, si quid mea carmina possunt!
Chorus Colchidarum
[recensere] a Rerum cui summa potestas, 25
Precibus si flecteris ullis
Et si pietate meremur,
Nostro succurre labori.
b Et tu Saturnia luno,
Cui uincla iugalia curae, 30
Oculis haec aspicis aequis?
b' Nemorum Latonia custos
Triuiis ululata per urbes,
Sic nos in sceptra reponis?
a' Quid, o pulcherrime coniunx, 35
Potuisti linquere solam,
Per tot discrimina rerum
Nequiquam erepte periclis?
a" Manet alta mente repostum,
Quam forti pectore et armis 40
[Medioque ex hoste recepit]
Quaesitas sanguine dotes.
c Felix, heu nimium felix,
Dum fata deusque sinebant!
Nescis heu perdita necdum,
Quae te dementia cepit 45
Caput obiectare periclis.
c' Haec nos suprema manebant,
Hoc ignes araeque parabant?
Nostram nunc accipe mentem:
Vaginaque eripe ferrum 50
Ferroque auerte dolorem!
Creon. Medea
[recensere]Cr. Femina, quae nostris erras in finibus hostis,
Flecte uiam uelis; neque enim nescimus et urbem
Et genus inuisum et non innoxia uerba;
Hostilis facies occurrat et omina turbet. 55
M. Nullae hic insidiae nec tanta superbia uictis,
Non ea uis animo nec sic ad praelia ueni.
Cr. Non ut rere meas effugit nuntius auris,
Vnde genus ducis uarium et mutabile semper.
Tu potes unanimes armare in praelia fratres 60
Funereasque inferre faces et cingere flamma,
Pacem orare manu et uertere sidera retro
Atque odiis uersare domos. tibi nomina mille,
Mille nocendi artes ... fecundaque poenis
Viscera - notumque, furens quid femina possit. 65
Cede locis pelagoque uolans da uela patenti!
M. Rex, genus egregium, liceat te uoce moneri.
Pauca tibi e multis, quoniam est oblata facultas,
Dicam equidem, licet arma mihi mortemque mineris.
Ne pete conubiis natam: meminisse iuuabit; 70
Dissice conpositam pacem; miserere tuorum!
Cr. Ne tantos mihi finge metus neue omine tanto
Prosequere: causas nequiquam nectis inanes.
Stat sua cuique dies. non ipsi excindere ferro
Caelicolae ualeant, fati quod lege tenetur. 75
Nec mea iam mutata loco sententia cedit.
M. Non equidem inuideo genero dignisque hymenaeis,
Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro:
Tempus inane peto: liceat subducere classem;
Extremam hanc oro ueniam. succurre relictae, 80
Dum pelago desaeuit hiems, miserere parentis,
O genitor! et nos aliquod nomenque decusque
Gessimus [et] scis ipse neque est te fallere quidquam.
Nunc uicti tristes (quoniam fors omnia uersat)
Submissi petimus terram litusque rogamus 85
Innocuum, neque te ullius uiolentia uincat.
Cr. Quid causas petis in me exitiumque meorum?
Quidquid id est, timeo uatum praedicta priorum.
Eia age, rumpe moras; quo me decet usque teneri?
M. Quem sequimur? quoue ire iubes? ubi ponere sedes? 90
Cr. Ire ad conspectum cari genitoris et ora,
Dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri.
M. Nunc scio quid sit amor. hospitio prohibemur harenae,
Nec spes ulla fugae, nulla hinc exire potestas,
Quassataeque rates, geminique sub ubere nati, 95
Et glacialis hiems aquilonibus asperat undas.
Si te nulla mouet tantae pietatis imago,
Indulge hospitio noctem non amplius unam!
Hanc sine me spem ferre tui; audentior ibo.
Cr. Desine iam tandem: tota quod mente petisti, 100
Largior et repetens iterumque iterumque monebo.
Si te his adtigerit terris Aurora morantem,
Vnum pro multis dabitur caput.
Vox deintus. Chorus
[recensere]Vox. O digno coniuncta uiro, dotabere uirgo.
Ferte facis propere, thalamo deducere adorti. 105
Ore faueţe omnes et cingite tempora ramis.
[Chor.] a Velamus fronde per urbem
Votisque incendimus aras.
Heu corda oblita tuorum
Vatum praedicta priorum, 110
Fati sortisque futurae!
a' Spe multum captus inani
Mactat de more bidentis
Phoeboque patrique Lyaeo,
Cui uincla iugalia curae, 115
Cumulatque altaria donis.
a Tremere omnia uisa repente,
Fibrae apparere minaces,
Vox reddita fertur ad aures:
Thalamis neu crede paratis, 120
Funus crudele uidebis.
a' Carpebant membra quietem,
Animalia somnus habebat,
Ferali carmine bubo
In fletum ducere uoces: 125
Tristis denuntiat iras.
b Quae tanta insania, ciues,
Velati tempora ramis?
Thalamo deducere adorti
Quaeso miserescite regis! 130
b' Recubans sub tegmine fagi
Diuino carmine pastor
Vocat in certamina diuos:
Ramo frondente pependit.
b Quae te dementia cepit, 135
Saxi de uertice pastor,
Diuina Palladis arte
Phoebum superare canendo?
b' Raptim secat aëra pinnis
Fugiens Minoia regna 140
Ausus se credere caelo
Vitamque relinquit in auras.
c Demens uidet agmina Pentheus,
†Caput a ceruice reuulsum,†
Incensas pectore matres; 145
Vocat agmina saeua sororum,
Iuuenem sparsere per agros.
Medea. Nutrix
[recensere]M. En quid ago? uulgi quae uox peruenit ad aures?
Obstipui magnoque irarum fluctuat aestu
Durus amor; taedet caeli conuexa tueri. 150
Quae potui infelix! quae memet in omnia uerti,
Cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent,
Heu furiis incensa feror! stat gratia facti.
Illum ego per flammas et mille sequentia tela,
Per uarios casus, per tot discrimina rerum 155
Eripui leto. fateor, arma impia sumpsi.
Sed quid ego haec autem nequiquam ingrata reuoluo?
Quid loquor aut ubi sum? ictum iam foedus et omnes
Conpositae leges. credo, mea uulnera restant.
N. Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit, 160
Sed cape dicta memor, duri solacia casus.
Sensibus hic imis nostram nunc accipe mentem:
Heu fuge crudelis terras, fuge litus auarum!
M. Cara mihi nutrix, claudit nos obice pontus,
Deest iam terra fugae; rerum pars altera adempta est. 165
Hac gener atque socer patriaque excedere suadet.
N. Tu ne cede malis, sed contra audentior ito
Et quo quemque modo fugias [que] ferasque laborem,
Tu modo posce deos ueniam, tu munera supplex
Tende petens pacem causasque innecte morandi 170
Carminibus: forsan miseros meliora sequentur.
M. Nunc oblita mihi tot carmina, uox faucibus haesit;
Mens inmota manet et caeco carpitur igni.
Carmina uel caelo possunt deducere lunam,
Sistere aquam fluuiis, deducere montibus ornos. 175
Has herbas atque haec ponto mihi lecta uenena
Ipse dedit; nihil ille deos, nil carmina curat.
N. Quid struis? aut qua spe inimica in gente moraris?
[M.] Aut pugnam aut aliquid iam dudum inuadere magnum;
Seu uersare dolos, seu certae occumbere morti. 180
Iason. Satelles. Medea
[recensere]Ias. Quod uotis optastis, adest; timor omnis abesto.
Hic domus, haec patria est, nullum maris aequor arandum.
Soluite corde metum tandem tellure potiti
Per uarios casus. bene gestis corpora rebus
Procurate, uiri; iuuat indulgere choreis. 185
Sa. Vnde tremor terris? qua ui maria alta tumescunt?
Quid tantum Oceano properent se tingere soles?
Nescio quod certum est: in nubem cogitur aër.
Aspice conuexo nutantem pondere mundum,
Et fratris radiis obnoxia surgere luna. 190
Ias. Media fert tristis sucos, infecta uenenis,
Quo thalamum eripiat atque ossibus implicet ignem.
Fare age quid uenias iam istinc et conprime gressum.
M. Ad te confugio, precibusque inflectere nostris.
O dulcis coniunx, non haec sine numine diuum 195
Eueniunt. tanta meae si te ceperunt taedia laudis,
Hos cape factorum comites, his moenia quaere!
Ias. Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas
Iam propiore deo? nescis, heu perdita, nescis,
Nec quae te circumstent deinde pericula, cernis! 200
M. Hanc quoque deserimus sedem. tibi ducitur uxor.
Cui, pater et coniunx, quondam tua dicta relinquor?
Et sedet hoc animo, dotalis regia cordi est
Externique iterum thalami.
Mene fugis? hoc sum terraque marique secuta? 205
Hic labor extremus, longarum haec meta uiarum,
Hi nostri reditus expectatique triumphi?
Quid tua sancta fides? iterum crudelia retro
Fata uocant. tantis nequiquam erepte periclis,
Mene fugis? per ego has lacrimas, per si quis amatae 210
Tangit honos animum, per inceptos hymenaeos,
Per conubia nostra et mensas, quas aduena adisti,
Te precor: [o] miserere animi non digna ferentis.
Namque aliud quid sit, quod iam inplorare queamus?
Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis: 215
Tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant;
Ionioque mari tantis surgentibus undis,
Luctantis uentos tempestatesque sonoras
Conpressi et rabiem tantam caelique marisque.
Vnius in miseri exitium proque omnibus unum 220
Obieci caput, id sperans fore munus amanti.
Sed quid ego ambages et iussa exorsa reuoluo?
Nil super imperio moueor; sperauimus ista
Tempore, quo primum fortes ad aratra iuuencos,
Semina tet tauros spirantis naribus ignem 225
Obieci, satis inmanis dentibus hydri
Explicuit legio et campo stetit agmen aperto,
Telorum seges et iaculis increuit acutis,
Ferrea progenies duris caput extulit aruis.
Illi inter sese magna ui uulnera miscent, 230
Confixique suis telis et pectora duro
Transfossi ligno animasque in uulnera ponunt.
Auro ingens coluber seruabat in arbore ramos
Nec uisu facilis nec dictu affabilis ulli.
Ille manu patiens inmania terga resoluit. 235
Vt me conspexit flammantia lumina torquens,
Ceruicem inflexam posuit somnosque petiuit.
Si te nulla mouet tantarum gloria rerum,
Sin absumpta salus nec habet fortuna regressum,
Si nulla est regio, miseris quam det tua coniunx, 240
I decus i nostrum, faciat te prole parentem
Egregia interea coniunx melioribus opto
Auspiciis! possem hinc asportare Creusam:
Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,
Supplicia hausurum scopulis; dabis, inprobe, poenas, 245
Quod minime reris, rebus iam rite paratis.
Ias. Desine meque tuis incendere teque querellis.
Nam mihi parta quies, nullum maris aequor arandum,
Nec ueni, nisi fata locum sedemque dedissent.
[M.] Heu tot incassum fusos patiere labores 250
Nec uenit in mentem sudans sub uomere taurus,
Iam grauior Pelias et aëna undantia flammis
Squamosusque draco et quaesitae sanguine dotes?
In regnis hoc ausa tuis.
[Ias.] Haec loca non tauri spirantes naribus ignem, 255
Nec galea densisque uirum seges horruit hastis,
Nec uim tela ferunt: mitte hanc de pectore curam.
[M.] Nam quis te, iuuenum confidentissime, nostras
Iussit adire domos? pelagine erroribus actus
An fratris miseri letum ut crudele uideres? 260
Ias. Siue errore uiae seu tempestatibus acti.
Quis deus in fraudem, quae [te] dementia cepit
Commaculare manus, fraterna caede penates?
Aut ego tela dedi aut uitam committere uentis
Hortati sumus? [aut] quae dura potentia nostra? 265
M. Nil nostri miserere, nihil mea carmina curas;
Efficiam, posthac ne quemquam uoce lacessas.
Nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris.
Ias. Quid causas petis et inrita iurgia iactas?
Iamque uale, melior quoniam pars acta diei est. 270
M. Vtere sorte tua, susceptum perfice munus.
Ias. Nunc iter ad regem nobis. quod te adloquor, hoc est.
M. Num fletu ingemuit nostro aut miseratus amantem [est]?
Et dubitamus adhuc? lacrimantem et multa uolentem
Dicere deseruit rapidusque in tecta recessit. 275
Quid labor aut benefacta iuuant? mea tristia fata
Fessa iacent. ubi nunc nobis deus ille magister
Et Furiis agitatus amor et conscia uirtus?
Nam quid dissimulo aut quae me ad maiora reseruo?
Stat casus renouare omnis, dare lintea retro, 280
Rursus et [est] casus abies uisura marinos.
Te sine, frater, erit. quod si mea numina non sunt,
Flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo!
Chorus
[recensere]a Dictis exarsit in iras
Insani Martis amore, 285
Poenorum qualis in aruis
Venantum septa corona
Fulua ceruice leaena;
a' Qualis mala gramina pastus
Tractu se colligit anguis, 290
Tumidum quem bruma tegebat:
Caput altum in proelia tollit,
Linguis micat ore trisulcis;
a [Qualis Threissa fatigat]
Furiis agitatus Orestes
Armatam facibus matrem; 295
Ardens agit aequore toto,
Patrias obtruncat ad aras;
a' Triuiis ululata per urbem
Qualis trieterica Baccho
Inter deserta ferarum, 300
Palla subcincta cruenta,
Vocat agmina saeua sororum;
a Qualis philomela sub umbra
Pectus signata cruentum
Late loca questibus implet, 305
Maerens miserabile carmen,
Cantu solata laborem.
a' Grauiter pro coniuge saeuit
Deserti ad Strymonis undam:
Te solo in litore secum 310
Anima fugiente uocabat,
Scirent si ignoscere manes.
Nuntius. Creon
[recensere]N. Quo feror? unde abii? [rumpit] pauor, ossaque et artus
Perfudit toto proruptus corpore sudor.
Genua labant, [gelidus] oculos stupor urget inertis, 315
Arrectaeque horrore comae et uox faucibus haesit.
Cr. Quo res summa loco? unde haec tam clara repente
Tempestas sine more furit? maria omnia caelo
Miscuit, ingeminant abruptis nubibus ignes.
Fare age - mihique haec edissere uera roganti. 320
N. Aedibus in mediis quaeque ipse miserrima uidi
Horresco referens. palla subcincta cruenta
In medioque focos nocturnas inchoat aras
Intenditque locum sertis et fronde coronat
Funerea, crinem uittis innexa cruentis, 325
Vnum exuta pedem uinclis, in ueste recincta,
Spargens umida mella soporiferumque papauer.
Sparserat et latices simulatos fontis Auerni,
Sanguineam uoluens aciem, manibusque cruentis
Pro molli uiola casiaque crocoque rubenti 330
Vrit odoratam nocturno in lumine cedrum
Scillamque elleborosque grauis et sulfura uiua,
Obscuris uera inuoluens lacrimisque coactis
Voce uocans Hecaten; et non memorabile numen
Ferro accincta uocat. 335
Haec effata silet, oculis micat acribus ignem,
Expectans, quae signa ferant, ignara futuri.
Eripiunt subito nubes caelumque diemque,
Et tremefacta solo tellus, micat ignibus aether.
Continuo auditae uoces uagitus et ingens, 340
Visus adesse pedum sonitus et saeua sonare
Verbera; [tum] uisaeque canes ululare per umbras
Aduentante dea, refluit[que] exterritus amnis
Et pauidae matres pressere ad pectora natos.
Exhinc Gorgoneis Allecto infecta uenenis 345
Exurgitque facem adtollens atque intonat ore:
Respice ad haec; adsum dirarum ab sede sororum,
Bella manu letumque gero.
Talia cernentem tandem sic orsa uicissim:
"Venisti tandem. mecum partire laborem, 350
Tu dea, tu praesens animis inlabere nostris.
Dissice conpositam pacem, sere crimina belli
(Namque potes), colui uestros si semper honores.
Talibus Allecto dictis exarsit in iram
Horrendum stridens rabidoque haec addidit ore: 355
O germana mihi, mitte hanc de pectore curam.
Et nunc si bellare paras, luctu miscere hymenaeos
Funereasque inferre faces et cingere flamma,
Quidquid in arte mea possum meminisse necesse est,
Quantum ignes animaeque ualent: absiste precando. " 360
Dixerat; adtollit stridentis anguibus alas,
Ardentis dare uisa faces, supera ardua linquens.
Illa dolos operi flammisque sequacibus iras
Iungebat, duplicem gemmis auroque coronam
Consertam squamis serpentum: flamma uolantem 365
Inplicat inuoluitque domum caligine caeca,
Prospectum eripiens oculis; mihi frigidus horror
Membra quatit gelidusque coit formidine sanguis:
Inprouisum aspris ueluti qui sentibus anguem
Aut uidet aut uidisse putat, metuensque pericli 370
Incipit effari, nec uox aut uerba sequuntur.
Idque audire sat est, quo me decet usque teneri.
Vadite et haec regi memores mandata referte.
Nutrix. Medea
[recensere]N. Hoc habet. haec melior magnis data uictima diuis.
Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos! 375
M. Tu secreta pyram natorum maxima nutrix
Erige-tuque ipsa pia tege tempora uitta,
Verbenasque adole pinguis nigrumque bitumen.
Sacra Ioui Stygio, quae rite incepta paraui,
Perficere est animus finemque inponere curis. 380
N. Discessere omnes medii spatiumque dedere.
Medea. Filii. Vmbra Apsyrti
[recensere]M. Heu stirpem inuisam et fatis contraria nostris!
Huc ades, o formose puer. qui spiritus illi!
Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat!
Perfidus et cuperem ipse parens spectator adesset. 385
Fil. Parce pias scelerare manus! aut quo tibi nostri
Pulsus amor? si iuris materni cura remordet,
Natis parce tuis et nos rape in omnia tecum;
Quo res cumque cadunt, unum et commune periclum.
[Vmbra.] Aspice nos. adsum dirarum ab sede sororum: 390
Infelix simulacrum, laniatum corpore toto.
M. Quid dubitas? audendum dextra, nunc ipsa uocat res.
Auctor ego audendi, fecundum concute pectus.
Si concessa peto, si poenas ore reposco,
Nullum in caede nefas; [et] amor non talia curat. 395
Fil. Hostis amare, quid increpitas mea tristia fata?
M. Suggere tela mihi finemque inpone labori.
Sanguine quaerendi reditus.
Fil. Nec te noster amor pietas nec mitigat ulla,
Nec uenit in mentem natorum sanguine matrem 400
Conmaculare manus? nostri tibi cura recessit
Et matri praereptus amor?
M. Crimen amor uestrum spretaeque iniuria formae
His mersere malis. fratrem ne desere frater.
Poenarum exhaustum satis est, uia facta per hostis, 405
Et genus inuisum dextra sub Tartara misi.
Iamiam nulla mora est currus agitare uolantis.
Iason. Nuntius. Medea ex alto.
[recensere]Ias. Hei mihi, quid tanto turbantur moenia luctu?
Quaecumque est fortuna, mea est; quid denique restat?
Dic age, namque mihi fallax haud ante repertus. 410
N. En perfecta tibi promissa coniugis arte
Munera! ingentem luctum ne quaere tuorum.
Sed si tantus amor menti, si tanta cupido est,
Expediam dictis et te tua fata docebo.
Conspectu in medio cum dona inponeret aris 415
(A uirgo infelix! ) oculos deiecta decoros,
Vndique conueniunt per limina laeta frequentes
Matres atque uiri cumulantque altaria donis.
Religione patrum biforem dat tibia cantum,
Cum subito dictuque oritur mirabile monstrum. 420
Ecce leuis summo descendit corpore pestis,
Incipit ac totis Vulcanum spargere tectis,
Regalisque accensa comas, accensa coronam
Membra sequebantur, artus sacer ignis edebat.
Diffugiunt comites et quae sibi quisque timebat 425
Tecta metu petiere, et sic ubi concaua furtim
Saxa petunt, furit inmissis Vulcanus habenis.
Nec uires heroum infusaque flumina prosunt,
Quaesitaeque nocent artes, miserabile dictu!
† Illa autem per populos aditumque per auia quaerit, 430
Arte noua speculata locum, paribusque reuinxit
Serpentum spiris uentosasque addidit alas,
Ense leuis nudo, perfusos sanguine currus.
Ias. Quo sequar? aut quid iam misero mihi denique restat?
Me me, adsum qui feci, in me omnia tela 435
Conicite, hanc animam quocumque absumite leto.
Funeris heu tibi causa fui; dux femina facti!
M. Huc geminas nunc flecte acies et conde sepulcro
Corpora natorum, cape dona extrema tuorum.
Et tumulum facite et tumulo super addite carmen: 440
'Saeuus amor docuit natorum sanguine matrem
Conmaculare manus, luctu miscere hymenaeos
Et super aetherias errare licentius auras'.
Ias. Crudelis mater, tanton me crimine dignum
Duxisti et patrios foedasti funere uultus? 445
Arma, uiri, ferte arma, date tela, ascendite muros!
M. Quo moriture ruis? thalamos ne desere pactos!
Hortator scelerum, nostram nunc accipe mentem.
Siue animo siue arte uales, topta ardua pinnis
Astra sequit, et si adeo dotalis regia cordi est; 450
[Quae nunc deinde mora est? nostrasne euadere demens
Sperasti te posse manus? opta ardua pinnis
Astra sequi clausumque caua te condere terra
Et famam extingui ueterum sic posse malorum.
Haec uia sola fuit, haec nos suprema manebat 455
Exitiis positura modum.
Sat fatis Venerique datum est. feror exul in altum,
Germanum fugiens et non felicia tela,
Vltra anni solisque uias. quid denique restat?
Et longum, formose, uale, et quisquis amores 460
Aut metuet dulces aut experietur amaros.