 Excusandi modus |
De commentariis emendatis  |
M. Parate (expedite) vos ad scribendum; promite commentarios[1] vel potius adversaria[2]. Ego dictabo, vos dictata calamo vel graphide excipietis (litteris mandabitis, litteris consignabitis).
Agite properate (festinate, rumpite, tollite moras—eh bien, dėpechez-vous)!
Prius (d'abord) quae dictabo, in adversariis vel in tabulis litterariis (ardoises) exaretis (velociter in chartam conjiciatis), postea ex adversariis nitidius in commentarios referetis (in commentariis describetis—au propre).
Non opus est scilicet (naturellement) verbum unumquodque in exarando perscribere (ecrire en entier); sufficiunt compendia et notae (vel: satis est scribere per compendia et notas—abreviations et signes, chiffres).
Ita nulla unquam summa perscribitur, sed notatur (avec des chiffres).
Nominum quorundam autem propriorum litteras vobis in hac tabula praeformabo, quas vos accurate transcribetis (imitabimini).
In adversariis praeterea, quantum libebit, emendetis (corrigatis), interscribatis (entre les lignes), verba vel litteras minus recte scripta deleatis (exstinguatis, eximatis, tollatis, expungatis—biffer), grandioribus vel minutis litteris utamini, interpunctionem negligatis, quae omnia minime me tangunt (ce qui m'est absolument egal); hoc vestrum est neque ego laboro (c'est votre affaire, cela m'est egal).
Neque postulo, ut exarantes (au brouillon) decore (belle, venuste, elegantibus litteris) scribatis; ut vero omnia nitide ac lepida manu (belle ecriture), emendate ac recte (sans faute et correctement), interpunctione observata atque ita omnino in commentarios referatis, ut nullum neque mendum neque vitium (aucune faute) in exemplari (copie) inveniatur, illud certe expeto et postulo.
Quid enim magistro litterario (maitre d'ecriture) odiosius esse possit, quam pensa perlegere mendosissime scripta (plein de fautes), ubi alius Antverpiam b littera. alius nomen patris d littera (avec d) scripserit; ubi hic in verbo petere t, ille in verbo nolit I geminet litteram (avec deux l) ubi, ut paucis dicam, orthographiae praecepta majore quam cui ignosci possit, ignorantia et levitate (impardonnable) neglecta sint ac contempta.
Quid obstat, quominus suum quisque pensum, priusquam tradat, diligenter recognoscat (repasse)?
Ars scribendi—hoc memoriae mandate (tradite, infigite—marquez cela), artium non est minima. Qualis est homo, talis ejus est oratio, sermo vel scribendi genus (le style c'est l'homme).
Recte atque eleganter scribere homini est honori, corrupte, male ac mendose, dedecori.
An cui, inquam, non sit dedecori, si ne nomen quidem suum emendate (sans faute) in libro inscribere (libro inscribere) vel documento subscribere, nedum epistolam componere possit?
Ac multo etiam magis est deplorandum, si quis litterarum omnino sit nescius (litteras nesciat; litteras facere nesciat,—ne sait pas ecrire).
Sane aetate pregresso litterarum ductus discere haud facile esse videatur; sed utile est utique neque unquam sero (trop tard).
Ita poterit saltem, cum ei videtur, litteras Romam dare (ecrire à Rome) vel Bruxellas, vel in Americam mittere (scribere), cum aliquem ibi degentem de aliqna rе certiorem facere necesse habebit.
At dicat quispiam, Socratem ipsum, philosophorum praeciarissimum (sapientissimum), litteram scripsisse nullam (rien ecrit); Platonem cogitationes dictaque ejus litteris mandasse (litteris consignasse, litteris custodisse—noter). Concedo; sed nullum verum id argumentum est (mais cela ne prouve rien du tout).
An ex eo, quod nihil scripserit, judicari potest ipsum litterarum omnino fuisse nescium (savoir ecrire)?
Ceterum cum causa (justis de causis (pour de bonnes raisons) antiquorum nemini, quod litteras nescierit, vitio verterim (blâmer): quid vero excusationis afferat ille (quid in excusationem dicat ille), qui hac nostra cultus humanitatisque aetate (de la culture et de la civilisation), quae scholis magistrisque abundat, solus in Israel sit quasi peregrinus!
Concedo equidem, etsi hodie tanta ubique agitatur et vegetat scribendi alacritas (passion d'ecrire), tamen non cujusque esse (il n'est pas donne à chacun) uno vel compluribus libris rerum gestarum memoriam (un traite d'histoire) amplecti (ectire), philosophiam litteris Latinis persequi (ecrire sur—en latin), viri alicujus civilibus artibus praestantis (grand homme d'etat) vitam componere (ecrire la biographie), stilum pugnacem et quasi bellicosum exercere (faire de la polemique) vel acta diurna (acta publica) conscribere (articulos diurnis mandare—ecrire des articles dans les journaux; scripta in acta mittere—publier): sed quemlibet epistolas conscribere posse et quidquid ad vitam pertinet quotidianam, certe decet ac necesse est.
Vos vero artem scribendi tanti facere tantaque cura ac diligentia quotidie in ea exerceri (s'exercer) debetis, ut quisque vestrum regi ipsi, si unquam requiratur, a manu (ab epistolis, regis scriba, amanuensis) esse cum honore possit (etre le secretaire).
Sed haec hactenus (mais c'est assez).
Marginabitis praeterea chartam trium ad laevam digitorum latitudine, idemque spatium vacans sit a summo (in capite) et ab imo (in calce).
Expediti (vite) estote in exarando (brouillon), cautiores (tardiores) in transcribendo, ad quod vobis plus temporis (spatii) dabo, quam satis erit.
Cavete igitur ne turbulenter ac temere faciatis (se précipiter).
Qui enim male scripserit, is sciat, ceteris dimissis, sibi soli omnia denuo esse exscribenda (describenda, transcribenda—recopier). Audite igitur amice monentem (un conseil d'ami).
Tu vero, Guilelme, commentarios postea collectos hic in cathedra deponito, quos crastino die correctos vobis restituam (rendre).
Eja agite (facite ergo —à l'auore douc)!
| Excusandi modus |
De commentariis emendatis |