 De responso |
Colloquium in salutatorio habitum  |
Si tempus non habes totum librum legendi, lege unum saltem et alterum caput.
Quid, tu ne tantulo quidem penso tempus habuisti?
Otio profecto non cares (assez de temps libre).
Vix edendo tempus datum est (on avait à peine).
Vah, non otium mihi est te auscultandi (je n'ai pas le temps).
Eiusmodi fabulas per otium legatis (dans le temps libre).
Hoc mihi transcribes, quando otium tibi erit (tu auras le temps).
De hac re alias, cum plus otii nacti erimus.
De hac re posterius, si superest nobis otium.
Tu satis habuisti temporis ad omnia ediscenda.
Nobis otium non est fabulandi.
Vix his rebus excribendis tempus datum est (on a à peine le temps).
Liberum vobis tempus datur ad legendum.
Vacatne tibi mihi operam dare (praebere — rendre un service)?
Mihi certe vacat.
Audi, si vacat audire.
Tempore egeo (le temps me jait défaut).
Impeditus sum negotiis (je n'ai pas le temps).
Tu certe spatium habes ad ludendum.
Vix spatium fuit ad surgendum (on avait à peine le temps).
Spatium nactus, paucas paginas legi.
A corrigendo brevitate temporis excluditur (il n'apas de temps de corriger).
Deest mihi opera (je n'ai pas le temps, loisir).
Estne tibi operae (as-tu le temps)?
Non est mihi operae.
Otium non habeo ad venandum.
Veni, si forte vacas.
Nemo nobis, tempus (spatium) dat respirandi (ou ad).
Dabo tibi spatium, quo possis absolvere pensum.
Relinquam tibi tempus ad cogitandum (recordandum — laisser, donner).
Vobis moram dedi (tempus — accorder).
Unusquisque sibi tempus sumat ad hanc rem (prendre du temps).
Spatium sumam ad cogitandum.
Qui pensum absolvere non poterit, spatium sibi postulet (demander du temps).
Res jam non ultra cunctationem recipit (il n'y a plus de temps à perdre).
Non nunc tibi cunctandi copia est.
Non est mora libera nobis.
Tempori parce: tempus tibi vilissimum esse videtur.
Tu tempus perdis.
Jacturam temporis facis (perdre).
Operam et oleum perdidi.
Tu tempus teris nugando (in nugando).
Tempus bene locasti (collocasti) in legendo.
Tempus praeterit, transit, fugit, aufugit, labitur.
Dies unus intercessit.
Librum sextum anno practerito (priore, superiore) legimus.
Moneo vos, ne tempus (horas) perdatis (bien employer).
Nolite tempus amittere (tempus dimittere).
Ordine servato multum temporis lucrabimini (gagner).
Hoc argumentum (sujet) mora eget (demande du temps).
Erit illud tempus, cum vos poeniteat (le temps viendra).
Discite dum est tempus.
Venit tempus libere loquendi (le temps est venu).
Quaestio est longi temporis (qui exige beaucoup de temps).
Tempus postulat, ut rei finem imponamus.
Heus maturato opus est (il est grand temps).
Tempus est maximum, ut huic rei medeamur.
Tempus est jam hinc abire = tempus venit, quo abire debemus.
Tempus est abeundi = tempus opportunum.
Tempus est loquendi (c'est le moment favorable).
Mone me, ubi tempus erit (quand il sera temps).
Tempori serviendum est (s'accommoder aux circonstances).
Tempore procedente videbimus.
Age cunctator, moraris (lu prends du temps).
Petrus ad tempus (in tempus, in breve tempus) a classe est exclusus (pour un temps).
Eum subinde (itentidem, interdum, nonnunquam, quandoque) viso (inviso — je le visite de temps en temps, de temps à autre).
Ex quo tempore in hoc gymnasio commoraris (depuis combien de temps)?
Brevi abhine tempore adveni (il y a peu de temps); nuper (il y a quelque temps); jam pridem vel pridem (il y a déjà quelque temps); haud ita pridem (depuis peu de temps).
Aliquanto ante (post); haud ita multo post frater tuus quoque advenit (quelque temps après).
Tibi octo dierum spatium concedo (tempus) ad deliberandum.
Tibi nullum spatium relinquis ad cogitandum (prendre).
I et quaere ab aliquo horam (demandez quelle heure il est).
Non multum diei processit (il n'est pas tard).
Jam pridem hic sedeo neque quisquam advenit.
Jam mensem et amplius, hanc rem agitamus (traiter).
Te foris vidi abhinc horam (semihoram – il y a une heure).
Hunc locum vobis explanavi nudius quintus decimus (il y a 15 jours).
Semel bisve summum te in schola vidi.
Tu tres quatuorve summum paginas legisti.
Octavo (ab hoc) die ferias habebimus (aujourd'hui en huit).
Quam dudum hic exspectas? — Abhinc duas horas (depuis).
Quando surgis e lecto? — Prmia luce, primo mane, bene mane, multo mane (de grand matin).
Sed haec hactenus - jam sonuit, (pulsatum auditum est tintinnabulum; jam pulsatur aes campanum — cloche).
Octavo die a lunari proximo te visam (lundi en huit.)
Hesterno die mane (heri mane) adveni et cras mane denuo proficiscar.
Legatus nudius tertius advenit, et postridie mane (postero die mane) profectus est (le lendemain matin).
Dies Solis, dies Lunae, dies Mercurii, dies Jovis, dies Veneris, dies Saturni.
Hodie est dies festus (feriatus), cras dies profestus (negotiosus — jour ouvrable).
Sed hactenus, cum hora sit exacta (l'heure est passée).
(Hinc) ad horam tibi rem confectam dabo (dans une heure).
Ad mensem januarium parentes meos hic exspecto (au mois).
Ad horam secundam (hora secunda) adero in cubiculo tuo.
Cras quovis ternpore (hora) ad me venito.
Quotidie horas dinumero (compter — noli dicere computare, quo verbo potius utimur in rationibus).
Quota hora est?
Nondum est decima, sed paululum interest (ils'en faut de peu).
Instat decima; fere (circiter) est decima; decima parumper abest).
Jam sonuit decima; audita est nona.
Modo sonuit (audita est) decima (il vient de sonner).
Dudum audita est decima (ily a qiielque temps).
Dudum sonuit decima (tantôt).
Quamdiu audita est decima?
Dudum; haud dudum; non ita dudum (tantôt; il n'y a pas long temps).
Est supra decimam (dix heures passé).
Praeteriit, transiit decima; decima praeterita est.
Exacta est decima; exacta est hora, semihora (passée).
Quamdiu auditus est quadrans, dodrans, semihora (1/4, 3/4, 1/2)?
Modo sonuit quadrans; jam sonuit decimae dodrans.
Guilelmus ad punctum temporis aderit (dans un instant).
Hora est, cum hic te exspecto (depuis une heure; jam horam te exspecto).
Horae spatium praeterivit, ex quo te operior (attendre).
Hic horae dimidium (horam dimidiatam) te exspectavi.
(Item: dimidium diei, diem dimidiatum).
Cum adveni, hora erat prima cum dimidiata.
Sesquihorarn te exspectavi (une heure et demie).
Menses plus tres exacti sunt, cum nemo me visit (visiter-invisit, visum venit).
Anni tres exacti sunt, cum ille mortuus est (il y a déjà 3 ans que).
A morte illius hic tertius annus est.
Annus agitur secundus, ex quo sum in hoc gymnasio (c'est la seconde année que).
Jam hic annum quartum ago.
Quot annos es natus (quotum annum agis — quel âge)?
Minor decem annos natus (pas encore dix ans).
Major decem annos natus (plus de 10).
Tu octo annos es natus aut plus (aut minus).
Illud ante duos dies efficere potuisti, nunc autem tibi non est integrum (n'est plus possible).
Intra annos viginti tale nihil visum est.
Tempore sacri tu semper fabulatus est (pendant la messe).
In prandio (inter prandendum, dum prandebatur, inter prandium, tempore prandii) nihil aliud quam garrivisti.
Dum coenatur, silentium fit domi nostrae (siletur, tacetur, silent omnes, tacent omnes, conticetur).
Ad annum videbimus (dans un an, l'année prochaine).
In annum in Galliam me conferam (pour un an).
Anno vertente Gallice sciam (au cours).
Puer qui aditum ad magistrum postulat, sic fere dicet (demander une audience au maître).
Hora amplius te, domine, hic exspectavi. Nonne tibi licet me statim admittere (me recevoir tout de suite; me confestim audire, illico, protinus, extemplo, sine mora)? Si tibi non licet, libeat saltem, mihi horam dicere, qua possim te convenire (parler).
Magister puero: Venito[1] paulo tardius (posterius). Dies antemeridianus tempus valde incommodum (perincommodum) est; die postmeridiano opportunius venies. Ante meridiem te admittere non possum; tempore antemeridiano (horis antemeridianis) adeo occupatus sum, ut, nisi res urget, neminem ad me admittam.
Venito post meridiem; tempore postmeridiano (aprèsmidi); venito in hora (in semihora, in horae quadrante, in sesquihora).
Venito paulo ante (post) coenam; sub vespertim (vers), sub noctem, nocte appetente (à la tombée de la nuit), hodie vesperi, cras mane (demain matin), cras vesperi, perendie mane (après-demain).
Aegrotus medico: « Insomniis fatigor (avoir des insomnies), domine; dies noctesque (noctes et die) non dormio; in multam noctem somnum capere non possum (bien avant dans la nuit); plerumque totam noctem pervigilo (je ne dors pas). Praeterea vehementi capitis dolore laboro, quod incommodum in dies (de jour en jour) ingravescere videtur.
Medicus re diligenter ponderata respondet: Proponam morbo remedium (prescrire); potionem tibi imperabo, de qua bis in die (vel singulis horis, semihoris; alternis horis; tertia quaque hora — toutes les 2, 3 heures une cuillerée), sumes cochlearis mensuram. Praeterea quotidie vesperi inter coenam unam de his pilulis (catapotiis) devorabis (avaler).
Tridui abstinentiam observato (de trois jours) ceterisque diebus non plus quam bis in die cibum capies et conaberis post cibum meridianum paulisper conquiescere.
Alternis diebus frigida (aqua) lavaberis (balneo frigido uteris), quo facto tergum hoc unguento perfricandum curabis (faire froiter).
Nunquam sanguinem tibi mittendum (detrahendum) curasti (faire saigner)? —
Nunquam in vita, domine; ne semel quidem in vita. —
Nonne interdum animâ defecisti (animus te reliquit animo relictus es — tomber en défaillance)? —
Ita, domine. semel minimum in mense. —
Quae si ita sunt (dans ce cas), sanguinem tibi ex brachio mittam necesse est. Mitte jam aliquem in pharmacopolium (pharmacie) ad medicamentarium (pharmacopolam — pharmacien). Bono animo esto; propediem te revisam (prochainement). Salve.
Puer sodali (compagnon) dicet? Marie paulisper (attendre), Semproni, jam huc revertar (jamjamque revertar; mox huc revertar; ad momentum temporis adero — je serai de retour tout a l'heure, dans un moment).
Noli laborare (ne craignez rien), ad horam adero (à l'heure fixée).
Ad diem constitutam adero (au jour marqué).
Intra horam domum rediero (je serai de retour dans une heure).
In semihora ad te veniam.
Unde fit, ut praeceptor in crastinum diem (pour demain) nihil nobis imperavit ediscendum? —
Quia dies natalis scholae nostrae est (anniversaire de la fondation), quo semper a labore cessamus (congé).
Hunc diem ultimum hic agemus (pour la dernière fois) namque ad annum (d'ici à un an) scholam absolverimus.
In epistolis: In dies[2] te exspecto, mi Antoni; in dies singulos, quotidie (de jour en jour.)
In dies singulos breviores litteras ad me mittis, dulcissima mater.
Bis tantum nuper tibi scripsi (deux fois autant).
Epistola superior mea (proxima, novissima — dernière) altero tanto longior quam tua fuit (deux fois plus longue; duplo longior; bis, ter, quater, quinquies tanto longior).
Nova, quam tibi, Camille, mitto Ciceronis editio bis tanto[3] pluris est quam prior (deux fois plus chère).
In errore versaris, mi Petre, si credis, viam, qua in Italiam eatur per Helvetiam, altero (bis) tanto longiorem esse quam aliam.
Non miror, Urbane, quod a Phormione, qui altero tanto major est natu, in certamine es victus.
Opus meum, in quo per multos annos elaboravi, tandem confeci (des années), observande praeceptor.
Volumen alterum annuo tempore (spatio — dans l'espace d'un an) absolvero.
Alius liber manu scriptus (manuscrit), multorum mensium labor, mea temeritate (manque de prudence) temporis momento flammis consumptus est.
Sed de hoc, amicissime Paule, satis. Unde fit, ut intra annum (anno vertente — au cours) mihi nisi semel non scripseris?
Fac me imiteris: vesperi foris ambulare soleo et nocte (noctu, nocturno tempore) quae necessariae sunt, scribo epistolas.
Hodie jam in multam noctem scripsi, quamquam horae momento (dans le court intervalle d'une heure) expedio senas (six).
A me quaeris, jucundissime Patrici, quid hic per ferias agamus.
Petronius, sodalis noster apud me est. Heri per horas hamo tructos (truites) cepimus (au hameçon); nudius tertius venati sumus; hodie ad nundinas nos conferemus (aller à la foire); cras in montes excurremus (faire une excursion dans); perendie in pinacothecam ibimus; propediem, ut spero, ruinas amphitheatri Romani, quod urbi vicinum est, invisemus (adibimus — visiter).
Praeterea quotidie fere alternis vicibus (vicissim — tour à tour) equo armisque discimus (monter à cheval et faire de l'escrime — equitare et arma tractare, rudibus certare, dimicare).
Petronius armis jam optime utens mirabilem in modum scit vitare et inferre ictus (coups).
Cum otium nobis est, latrunculis quoque vel chartis lusoriis (aux échecs ou aux cartes), pila vel scrupis (à la paume ou aux dames), alea vel metulis (aux dés ou aux quilles) ludimus.
Petronius, qui idem (aussi) est lusor peritissimus, nudius octavus (il y a 8 jours) ter deinceps (trois fois de suite) metulas omnes uno simul ictu dejecit (les quilles).
Quandoque (un jour) ex ludo divitias fecerit (devenir riche), qui vix ludat, quin ab adversario auferat nummos.
Hodie, optime Pamphile, dies est brumalis (le joitr le plus court); noli igitur longas litteras a me exspectare. Perbelle me habeo et modo vidi Philonem, sodalem nostrum (je viens de voir). Salve.
Quod a me quaeris de avunculo meo, triduo, aut summum quatriduo morietur (il n'a plus à vivre que 3 ou 4 jours).
Heu (hélas)! mi Tite, unus nobis feriarum dies superest (nous n'avons plus qu'unjour).
Intra paucos dies (in diebus paucis, brevi tempore, brevi, perbrevi) te videbo.
Miror, lepidissime Patrocle, quod litterae tuae, quae datae sunt pridie natalem Domini (la veille de Noël — pridie Pascha; pridie festum pentecostes) jam huc pervenerunt.
Nudius decimus quintus (il y a 15 jours) Camillus nos reliquit, qui pridie quam profectus est (la veille de son départ), me rogavit, ut quam primum istum libruin ad te mitterem.
Paulus discessum in posterum diem distulit (au lendemain), sed postridie febri correptus est (lendemain).
Mirum est, quod postridie (postero die) quam huc advenerat, eandem febrim habebat (le lendemam de son arrivée ici).
Hic annus jam vertit (va finir) et instat novus (est près), quamobrem, vir maxime colende, has litteras tibi mittere festi no (vous envoyer mes bons souhaits).
Estne verum, charissime frater, primo incipientis anni die (le Jour de l'an) ab Antverpia[4] te navem esse conscensurum (s'embarquer)?
Hoc molestissime fero; sed annum plenum (solidum) habuisti ad rem considerandam.
Noli mirari, carissima sororcula, illam rationem (calcul); nam hodieque (encore aujour d'hui — hodie quoque, hodie etiam; adhuc) sunt populi, qui annum non ab eodem mense ac nos inchoent, sed initium (principium) in alium mensem transferant.
Heu! famosus sicarius quidam heri intempesta nocte (au milieu de la nuit) e carcere evasit.
Tanto magis de hoc anno fertili (fecundo) gaudemus, quanto sterilior annus exactus fuit (bonne, mauvaise).
- ↑ Veteres grammatici hoc discrimen Imperativi Praesentis et Futuri faciunt, ut ille imperet, quod statim sit faciendum, hic quod posterius v.g. tace. Cum signum tibi dedero, taceto. - Veni huc. Cum tibi scripsero, venito huc. Venito cras mane in cubiculum meum - quod discrimen recentiores minus servant.
- ↑ Recentiores dicunt: « de die in diem », quod apud veteres non invenitur; sed « die mex die»vel « diem de die », quod tamen rarius est.
- ↑ tantum = autant; bis tantum deux fois autant; tanto = Ablativus quantitatis: tanto longior, bis, ter, quater tanto longior, 2, 3, 4 fois plus long.
- ↑ Conscendere vel navem conscendere ab aliquo loco v.g. Ostia vel ab Ostia; Antverpia vel ab Antverpia.
Unde, (ac non ubi) navem conscendit? — A Massilia vel Massilia.
| De responso |
Colloquium in salutatorio habitum |