Oratoriae artis Epitomata: Siue Quae ad confirmatum ſpectant Oratorem: ex antiquo Rhetorum gymnaſio dicendi: ſcribendique breues rationes: Nec non et aptus optimo cuique viro titulus: Inſuper et perquam facilis memoriae artis modus Iacobi Publicij Florentini lucubratione in lucem editus. Foelici numine Inchoat.
Oratoriae inſtitutiones: ex veterum inſtituto: per Iacobum Publicium: ad Cyrillum caeſarem fauſtiſſimum delectae.
 |
Imago hoc loco in textu apparere debet, vide Normas imaginum. Si eam praebere potes, vide Auxilium:Imagines addendae pro instructionibus onerandis. |
S Iquis: id operis diligens examinator inſpiciat: hoc mente ſecum facile cogitabit: quod (vi Marci tulij Ciceronis oratorum principe v̓bis ornatiſſimis vti videamur) non parum in ſe habet fructus: copia dicendi ⁊ commoditas orationis: Si recta intelligentia ac determinata animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa quae caeteri inanis arrogantiae cā ſibi aſſumpſere relinquimus. Nam illi ne parum multa ſciſſe viderentur: ea conqueſierūt: quę nihil atti nebant: vt ars difficilior cognitu putaret̉. Nos vero ea quę ad rati mnem dicendi pertincre videbant̉ ſumpſimus: Non enim ſpe quę¬ ſtus aut gloria moti: ad ſcribendū venimus. Sed vt induſtria no ſtra ſtudioſorū voluntatibus morā geramꝰ. Nūc ne nimium lon¬ Naſūmatur oratio: de re dicere incipiemus. Si id vnum et te Cyriſ lum: ⁊ ſtudioſos cętcros monucrimꝰ: artem ſine aſſiduitate. dicen di: nō multū iuuare: vt intelligat hanc rationē pręceptionis ad ex¬ ctitationem cōmodari oportere. Itaqꝫ breui hac oratione multa rl̓ neceſſaria: quę a Marco Ciccrone: quē pręcipue in hoc opcre imitamur: necnō a Fabio maximo Quintiliano exerpſimus: plexi ſumus. Quę ſi tu cyrille ⁊ quilibet illis eruditus exercitatio¬ ni accōmodauerit: plurimū in arte dicendi ſc profeciſſe intelliget. Pręferea ne rethorices dignitatē et excelleniiā ſilērio prętereamꝰ Marci ciceronis teſtimonium afferamus: in primo de oratore ita inquientis. Quid eſt enim tam admirabile ꝙͣ ex infinitarimititu¬ dine hominum vnum exiſtere: qui id quod omnibus natura da¬ tum ſit vel ſolus vel cum perpaucis facere poſſit: Aut tam iocun¬ dum cognitu atqꝫ auditu ꝙͣ ex ſapientibus ſententijs: grauibuſqꝫ verbis: exornata oratio atqꝫ polita. Aut quid eſſe poteſt in ocio io eundius: ꝙͣ ſcrmo facctus et nulla in re rudis. hoc enim pręſtamꝰ vel maxime feris ꝙ colloquimur inter nos: et ꝙ exprimere inter nos ſenſata poſſumꝰ. Ob quam rem quis hoc iure miretur ſuni¬ meqꝫ in cō laborandū eſſe arditret̉: vt quo vno homines maxime beſtijs preſtent: in hoc hominibꝰ ipſis antecellat: arte ⁊ vin qui o¬ mnium magiſtrorū pręcepta ſuperat. ac ne plura quę pen̄e ſūt in¬ numerabilia cōſet emur breui comprehendamꝰ. Sic enim ſtatui¬ mus perfecti oratoris moderatione ⁊ ſapientia non ſolū ipſius di gnitatem ſed ⁊ priuatorū ⁊ plurimorū ⁊ vniuerſę reipub. ſalutem maxime contineri. Sed nunc inſtituti noſtri ſumanius initium.
|
|
Imago hoc loco in textu apparere debet, vide Normas imaginum. Si eam praebere potes, vide Auxilium:Imagines addendae pro instructionibus onerandis. |
S Ocraticū Eucratē bene appoſitęqꝫ dicere Rhetoricā: pontificij vero ci¬ uiliſqꝫ iuris īterprętes Oratricē dya lecticā dixiſſe: locuples: papiriꝰ au¬ ctor eſt. Eſt enī ciuilis ſcientię pars qua cum aſſenſione auditoruꝫ ſcd̓m mores ⁊ īſtituta patrie bene ꝓ viri¬ bus dicemus. Inficiali nāqꝫ: cōcio¬ nali: ſanctionaliqꝫ ſtatu forcnſcs: pu blicęqꝫ cauſę bene in ciuilibus quę¬ A. iſſionibus dicendo comprobantur. Cuſilis vero quaeſtio dicitur: cum ſcd̓m mores: et inſtituta patris dicere poterimus.
|
|
Imago hoc loco in textu apparere debet, vide Normas imaginum. Si eam praebere potes, vide Auxilium:Imagines addendae pro instructionibus onerandis. |
C Iuilium quaeſtionum genera tria ſunt. Concionale. Sermocinatiuum: et forenſe. Forenſe eſt genus quod in iudicio accuſatoris defenſoris ve partem ſequit̉. Sermocinatiuum eſt quod in laudem vel ignominiam verſatur. Concionale eſt quod in deliberando qdid ſequi eportet ſuadet. Horum ſpecics ſex ſunt. hortatio: et dehortatio: taus trituperatio accuſatio: et defenſio. Defenſio eſt qua delictum vel debitum a nobis remouemus. Accuſatio eſt qua crimen vel alienum ns in aduerſarium impingimus. Dehortatio eſt non agendae rei piſuaſio. Hortatio eſt agendae rei ſuaſio. Aituperatio eſt rerum mabum expoſitio. Laus eſt rerum bonarum amplificatio.
|
|
Imago hoc loco in textu apparere debet, vide Normas imaginum. Si eam praebere potes, vide Auxilium:Imagines addendae pro instructionibus onerandis. |
H Orum fines tres ſunt. Concionalis. pro auditorum qualitate: Utilitas vel honeſtas. Sermocin atiui Honoris dignitas. Forenſis aequitas. Aequitas na turali et ſingulari inre confluere credit̉. Cuius non Imodo homines. verum etiam cae era animalia perita cen ſentur. Honeſtas perpetuus eſt honor ad aliquem fauore populi belatus. Ea habet prudentiam: iuſtitiam: forritudinem; et temperantiam. Itilitas animi corporis et fortunae conmoda aduocat. et inconmoda propulſat. Hos fines in dicendo ſemper mentetenus habere vebe nus: ne erratici veluti et vagi praeter cauſae noſtrae dignitatem conmria ſectemur. Communis omnium generum finis eſt appoſite dicendi poteſtas: vt in ſequenti figura facile cernere eſt.
|
|
Imago hoc loco in textu apparere debet, vide Normas imaginum. Si eam praebere potes, vide Auxilium:Imagines addendae pro instructionibus onerandis. |
C Iuilium quaeſtionum elementa et partes: ſine quibus orator nullus merito dici debet: tres ſunt. Inuentio ſcilicet, Diſpoſitio, et Elocutio. Duae reliquarum facultatum communes et a natura partim contributae Memoria videlicet, et Pronunciatio. Inuentio autem diſpoſitio et Elocutio ſola arte percipiuntur. Inuentio eſt verborum: et rerum apta negocijs excogitatio. Diſpoſitio eſt horum condecens collocatio. Elocutio eorundem eſt venuſta exornatio.
H Aec Natura: Praeceptis inmitationae: et Exercitatione facile conſequemur. Natura eſt ingenita vis, et vna cum anima cuique donata diſpoſitio. Praeceptio eſt recta agendi ratio. Imitatio eſt aemulatio quaedam ad bene appontaeque dicendum. Exercitatio eſt iugis dicendi conſuentudo.
ciuilium quaeſtionum parte prima.
I Nuentio: in quattuor potiſſimas Orationis partes reſoluitur: im Exordium; Nartationem; Confirmationem; et Concluſionem. Partitio enim: quae prope narrationem per expoſitionem: vel enumerationem ponitur: et Confutatio confirmationis membri ſunt: Sine his enim confirmationem nullam vim habere certum eſt: Exordium eſt quo auditoris animus priuſqueͣ rem nouerit ad cauiam praeparatur. Narratio eſt idonea rerum expoſitio. Confirmatio eſt diſtincta locorum comprobatio. Concluſio eſt principalium locorum complexio.
C Iuilium quaeſtionum qualitas quadripartita eſt. Anceps cui: ad mirabil̓: honeſta: humiliſque eſſe pont. Anceps (in quo principium a beniuolentia ducimus) e turpi honeſtoque commixtum enim: vt fortiter facienti vxorem vicini radcͣ. Admirabile: inſinnatione gaudens: eſt quod ſine infamina defendi nequit: vt Sextum aduerſum lucretiam defendi. Honeſtum (ſatis per ſe apud bonos viros valens) dicitur: cum laude res agitur. Humile (attentum auditorem requirens) eſt cum perparui res agitur. Caeterum: quoniam in concione nonnunquam et omnigenum hominum corona dicendum eſt: Si quando exordiri volemus: honeſtatem rei vel breuibus quid dicturi ſumus exponemus: Sin apud bonos viros dicemus: valida locorum comprobatione: teſtium: ſcripturae et legis eſſertione vtemur.
E Xordium: in principium: et in inſinuationem diuiditur. In Principio clara beniuolentiae captatio: In Inſiniatione ſurrepens: et occulta indaganda eſt. Cum cauſae turpitudo ineſt: aut cum auditor eſt infeſtus: perſuaſus vel defeſſus: rem pro re: et hominem qui diligit: pro eo qui laedit ponemus. Cum enim inuidioſe: res: cauſae et perſonae erunt: ad alias confugere oratorium eſt.
C Um ſola Beniuolentiae captatione: printipium: et inſinuatio diſcrepent: qua ratione eam dicere poſſimus docendum eſt. Quinque autem e locis deducitur aperſona ſcilicet: litigatoris: actoris: iudicis: aduerſari: et ab ipſa re. A quoniam beniuolentiam trahemus: Si partibus iuris: rem noſtram aequam: aduerſariorum iniquam oſtendemus. Ab aduerſariorum perſona beniuolum efficiemus auditorem: Si eos in odium in inuidiam: in contemptionem adducemus. In odium rapiemus. Si turpes, ac nocentes exponemus. In inuidiam trahemus: Si potentes factioſos: nobileſque dicemus: et his rebus magis que veritate eos confiſos aperiemus. In contemptionem ſi humiles: abiectos: deſides: ignauos: inertes: ſecordeſque demonſtrabimus. Auduosem conciliabimus nobis: Si laudem eius ad vtilitatem cauſae noſtrae ſecundum mores ipſius: vt leuis: aſper: iocundus: triſtisve ſit conueriemus.
Ab actoris perſona: Si pauca pro meritis de ſe ipſo dicet: Nec aduocati officium: ſed teſtis ſtudium et rei publicae cauſam ſe agere ſignificabit. A perſona litigatoris beniuolentiam trahemus: Si qualis in alios fuerit demonſtrabimus: incommoda proferemus: Sexum ptatem: conditionemque aperiemus.
R Es Magnae: admirabiles: inaudite: nonae: de quibus nos verba facturos dicemus: vel ad religionem: rem publicam priuatamque ſpectantes: docilem: attentumque auditorem: Si etiam: vt animaduertat: orabimus: facient.
E Xordium: quo pluribus in cauſis nulla vel leui commutationem vti poſſumus: vel quod nimium longuet ſeparatum: ac nimium ornatum: vitioſum eſt. Eo ſuperſedendum ducimus: cum cauſa turpis: auditor: ſuaſus vel defeſſus erit: Inſinuatione tamen vti poterimus: aliter atque parati fuerimus firmiſſimis aduerſariorum argumentis primum nos reſponſuros dicemus: ac irriſione feſſum auditorem recreabimus. Natura vero: occaſio: locus: tempuſque ſententia: perſona: continentia cachinni: ridiculum ridiculo: ac mendacium mendacio notare: riſum liberalem excitat.
E Xordium non e perſonis et cauſis: ſed earum adiunctis in expoſitionem: rationem: comprobationem: ac illationem deduci ſolet. Perſonis vero adiuncta dicuntur affinitates: amincitiae: regiones: ciuitates: praeceptores: diſciplinae: et artes. Adiuucta cauſae dicuntur: pus: habitus: opinio: fama: rerum: expectatio: culgi. Ad potentiſſimas vtro quaeſtiones auditorem in exordijs cauſae praeparabimus. De Narratione inuentionis parte Secunda. Arrationum genera tria ſunt. Anum quod in iudicio Scd̓m re geſta. Tertium exercitio conprobatur. Narratio exercitatiua Tercitatiua negociorum: et perſonarum eſt. Negocia vero argumenta: hiſtoriae: vel fabulae dicuntur. Fabula nil veritari conſonum habet. Argumentum verita ti conſonum eſſe debet. Hiſtoria rerum verarum em. NaE ratio perſonis attributa: Diuerſos: aetatum: condictionum: ſexuunque affectus: referre debet. Hiſtorica narratom Renis erit uarratio: non quae minus: ſcet quae non plus AX queͣ ad ſuadendum expediat dicit: Quae facium eſſe non quem admodum factum ſit generali er exponens quod etiam non dictuet eſt per ea quae cxpoſita ſunt intelligi poſſit. Apertam vero rerum geſtarum: ordo: et expoſuio Nartalio Iudicialis reddat. Arratio quae ad veritatenim pertinet? quid quoque loco proſit oſtendere debet Maximae probabilis eſſe po terit: Si quae veritati meſſe: et ſidem facere ſolent: com plectetur. Si perſonarum dignitates: et cauſae factorum extabuntur: Si ad corum qui aegerint naturam: ad vulgi et corum qui audient opinionem referentur. Si occaſione: ordine et probationum ſcmniDe clementis narrationis nibus conrroborantur. Arratio a perſona: cauſa: loco: et tempore initium duceſ. Ea vel tota pro nobis: aut contra nos: aut ex his compoſita erit. Ero nobis cum ratione. contranos ſinc rationem exponctur: et ante rem vel poſt rc̄m: vel Iarc ipſa pro noſtrae cauſae cemodo incipcre poincti mus. finem forenſi eius innitium quaeſtionis oſtendet:
Abunde ſatis hactenus dixiſſe videor quaeratio enar randi: et exordiendi in cauſis ciuilibus ſectanda ſit. Nunc iam ad confirmationem forenſium cauſarum lomnis praeceptio conuertatur. Narratione igitur exoſita que nobis cum aduerſarijs conueniant: quid in controuer. ia relinquatur: quibuſque locis quod intendimnus pro bare velimus: ſic oſtendentus. Rem ab inuito domino ſubtractam ſe: conuenit cum aduerſarijs? Furtumt ne: an̄ peculatum conmiſſum dicamus: id eſt in controuerſia: Peculatus autem crimine reum teneri? tribus rebus hac luce clarius oſtendam. Ad eam autem rem comprobandam: cum nil aeque ac ſtatus cognitio proſit: de eo prindiplo dicendum eſt.
St aunt Cauſae Status: qui ex prinia conflictione naſcitur: vt Legiſti rein ſacram: non legi. Uiraque iam pars hic conſiſtit ac ſtat: vnde et ſtatus dictus eſt. Sunt autem ſtatus generales tres. Inficialis: cum ſta AN tim quod obicitur negatur. Qualitatis cum factum conſtat: ſed facti qualitas ignoratur. Legalis cum em ſcripto contronerſia naſcitur.
Nficialis ſtatus: Argumenta rerum et perſonarum ſunt. Rerum comprobatio: Cauſae: Temporis: loci: Spacij: Inſtrumenti: Occaſioniſque dicitur: Perſonarum: Genus: Natio: Patria: Sexus: Bita: aetas: NoUmen: EducatioHabitus: Fortuna: Condictio: Natura: Uictus: Studium: Affectio: ac conſilium eſt.
De Statum qualitatis: ¶Balitatis ſtatus duobus modis comprobatur: cum partibus vel ſine partibus iuris: factum aſſeriinus. Iuris partes ſunt duae? Naturae ſcilicet: et conſuctoi dinis: Naturae ius eſt quod natura omnia animalia ☞ U docuit. huius partes ſunt obſeruantia: vindicta: veri tas: religio: et pietas. Pietas eſt per quam ſanguine coniunctis: patriae: et beniuolis: officium et uiligens tribuitur cultus. Rcligio eſt quae ſuperioris cuiuſdam naturae (quam diuinam vocant) cerimoniam affert. Heritas eſt per quam immutata ea: quae ſunt aut fuerunt ant futura ſunt: dicuntur. Aindicia eſt qua omnem quod obfuturum em deſendendo propulſatur. Obſeruantia eſt per quam homines aliqui dignitate antecedentes: cultum quodam et honore dignantur. Conſuetudiuis ius eſt quod in morem: vſus vulgique vetuſtas approbatio ne produxit: Eius partes ſunt par: factum: iudicatum: et lex. Par eſt quod in omnes aequale eſt. Pactum eſt quod inter aliquos conuenit. Iudicatum eſt de quo ſententia lata eſt. Lege ius eſt quod im co ſcripto: quod populo expoſitum eſt vt obſeruetur: continctur. Fine partibus iuris qualitas: per conceſſionem: tranſlationem: comparationem: remotionenque criminis comprobatur. Conceſſio eſt qua per deprecationem vel purgationem uobis ignoſci poſtulamus. Puigatio neceſſitate: furtuna vel imprudentia: haud conſulto: factum ciſe arguit. Deprecatio licet conſulto factum conſtat: pro priſtinis ta mem beneficijs: comparatione: tranſiatione: aut criminis remotione ignoſci poſtulat: Depraecatione vtemur: cum etſi conſulto factuet eſſe dicimus: tamen pro priſtinis beneficijs ignoſci nobis poſtulamus: Ea officiorum ratione et rebus iudicatis ignoſcendi cauſam querat: vt ſi plura aut maiora officia: queͣ maleficia videbuntur conſtare: Si nobilitate: officio: virtute ſe tuebitur: Si ea virtute: qua in ſe vtendum dicit: im alios vſus fuerit: Si alijs quoque ſil̓i im cam ignotum demomſtrabi mus: Si nulla ignominia iudex: ſi eum abſoluerit: notabitur: Si non nonum aut iniquum exemplum exteris aut poſteris ſtatuemus. Foriuna: neceſſitate: et imprudentia quaeratur: an culpa in eam ventum int: Quomnodo vis illa vitari et leniri potuerit: Coniecturis quaerenª: an quid contra facere potuerit expertus ſit: nec fortuna aut neteſſatio: ſed conſulto factum demonſtrabimus. Quod ſi fortuna at neceſſitate ad id ventuet ſit? an ſatis idoncam cauſae excuſationem afferre vidcatur inquiremus. Qui motu animi ſe fugiſſe rationem edicet: mimi vitio non imprudentia: neceſſitate: aut fortuna ocliquiſſe pacetur. Et oſtendetur non ſatis praeſidij in fortunae: neceſſitatis: et impiudentie excuſationem debere eſſe: haec prob tionum ſemiuibus: lo coratione: et tempore: in medium adducto: dolo etiam geſta eſſe comprobbuntur. Comparatione quaeretur: vtrum ſatius fuerit agere id quod reus fccille dicet: vtrum venuſtius: facilius: conducibilius: An ſibi cius rei vindicandae poteſtas fuerit. Remotione quaeratur: is ne In quem cauſa confertur quantum ipſe rcus demonſtrabit potuerit. Quo ve modo honeſtem ſine periculo reſiſtere potuerit apcriemus: an quod alieno inductu feccrit concedendum videatur. Deinde conieuiris proprio comſilio factum eſſe oſtendemus. Tum quae de fortuna etnecellitate dicta ſunt ad comprobandum vel diluendum afferentur. Ttaſlationem quaeratur: iure ne crimen in cum tranſferatur: an aeue magnum ſit: atque id quod rcus fecille dicatur: vtrum in care peccadum fuerit in qua alius ante peccarit. Oporteat ne de ea re iudicium fieri: quae in iudicini non venerit. Accuſator interrogabitur qid futurum ſit: ſi caeieris idem concedatur: et rem: locum: tempos: ad augendi minuendive criminis cauſa adducemus. Conceſ ſione reus ſe et deliquiſie dicet: et ſc purgationis partibus ſcuare nitetur. Aliud enim imprudenter: aliud neceſſario: aliud forte factum De Statu legali. de demonſtrare occupatus eſſe debebit. Egalis ſtatus ratio: in ſex partes dimſtributa eſt. Sri ptum: et ſententias: Obſiſtentes leges: ambiguum: tranſlationem: ratiocinationem: et diffinitionem Scripti et voluntatis controuerſia eſt: cum ſcriptoris mens: cum ſcripto ipſo diſſidet: vt lex ait Liberi parctes a lant: aut vinciantur: Cum non aluit infaus: huiuſcemodi cauſa orietur: Uerum qui ſe ſcripto tutabitur. Conmoditatem breuitatemque ſcripti cum laude cnodabit: queͣque deteſtandum et praeericuloſum ſit a ſcripto recedere: Exemplis: rationibus: et auctoritate euoluet. Qui vero ſcriptoris voluntatem ſeruandam dicet: aduerſatij ſcriptum: cum partibus iuris alienum ſit: improbabit: Iniquunque eſſe dicet: ſcriptum et firteras ſequi: ſcriptoris autem mentem negligere. Obſiſtentibus legibus lis oritur: cum altera lex vetat: altera permittit quippiam fieri: vt lex. Mulierem accuſare non poſſe. et lex: Quae vltionem et mortem filij proſequitur cum ſe malrem probancrit ad accuſationem admitti certum eſt. Sed ui his conſiderandum an altera melius: atque aequius iubeat: vetet: vnict: permittat vc: quippiam fieri: Obſiſtentem legem deinde enodamus :eanque ad noſtrae cauſae comodum: iurins partibus trahemus. Ex amdiguis oritur: cum in ouas aut plures ſententias ſcriptum interpraeiari poteſt: vt Titius: heres meus: ſemproniae vxori meae annulos pece: quos elegerit dato. Qd̓ in ambiguis: interpraetabimur partibus iuris aequum: aduerſariorum iniquum oſtendemus. Ex tranſlatione cauſa conſtat: cuet aunt quod immutndum: quod indignum accuſatore: iudicemt: actionem: aut ternpus aſſerimus: vt non debes apud praetorem: ſed apud com ſulcm fidci commiſſum petere: maior enim praeioria cognitione ſumma em. Ex ratiocinatione controuerſia conſtat: cum propria lex non repperitur: et ſimili vtemur: Cum enim pc̄ ea re nihil ſcriptum em ratione pronimciandum ducimª: Qua queritur an quod in vno: in plu ribus: quod ſemel ſaepius: quud ante poſtca: quod in parie in toto pronunciandum. Ex diffinitione cauſa comſtat. cuet queritur: quo nomi S ne factum appelletur: vt ſi rem priuatam em loco ſacro ſublegerit. Diffinitionem quaerendum em: furtum nc̄ an ſacrilegium admiſſum dicamus: haec ommnia ſcpe deciduntur: aequis teſtibus: religioſo iurciurando: ſignis tibulis: fama: ac quaeſtionibus. De deſtimonijs. T frequens et prorſus nccelſarius teſtium vſus: eorum maxiuie atteſtationibus comprobatur: quibus praeclarum genus: ſpectata auctoritas: egregia dignitas praeclara fama: mores: probitas: fides: conditio: for tuna? et grauitas: omnibus exemplo et ornamento cſſe conſueuit Teſtes autem: aut voluntarij: aut electicij creduntur. Ioluntarius: vt timidus: incomſtans: cupidus: nullaeque paſſionbus et affectibus praepeditus: refelietur. Multa igitur de auteactis: inſecutis: loto: tempore et rei qualitate interrogabimus. Eoſque odio: gratia? pe cunia: precario illectas confirmabimus. Eius autem rei: numerus: et ieſtium qualitas: argumento cem poterit. Si enim iureciuili compro batus numcrus teſtium decrit: paucitatem: nec vt ſpectatos teſtes admiticmus: Sed vt inconſtantes: et cupidos his argumenris refellemus. Si enim tcſtis ſuperabundabit factionem et conſpirationem dicemus. Si humiles producentur et abiecti: aut gratia: aut metu: aut pccunia corrupti dicentur. Si potentes gratiam oportet inceſſere Stultum crebris interrogationibus: vt aduerius fidem ſuae atteſta tionis vacillat: occipiemus? Iracundum vt cupide dicat: irriſione yronia: vel conuicino concitabimus: Ambicioſum. maiorum proprijſque meritis: honore et gloria: inflammabimus. Prudens rationibus reintandus: vel aliquo vrbano dicto refrigerandus eſt. De inriſiurandi veritate. Raeclare inriſiurandi religionem excogitarunt maiores noſtri: Maius enim ad decidendas lites remedium habet et auctoritatem firmiorem: queͣ res iudicatae. ☞¶ Quod vel litigantium pactione. vel indicis auctoritate litem exercentibus traditur. Id autem reijcimus. offerimus. exigimus recipimuſque. Recepturum ſe dicere nulla aduer ſariorum interpellatione improbum et ſuſpicione plenum eſt: Patatus cnim dc cauſa ſua pronunciare irreligioſe dicitur: niſi vita: fama: et moribus ſe tucatur Qui reijciet a multis contenini iuriſiurandi religionem dicet: Cum enim Epicurus negaret deum rerum humanarum curam habgNec vlla harum paſſione affici. Qui defert modeſte agit: cum caſae ſuae aduerſarium iudicem facit. Cui defertur ſi iurare non vult: dicer inuide ab aduerſario quaeri: vt im qua cauſa vincere non poteſt: queri poſſit qui a cauſa cadere refugit iuſiurandum nunqua deferat. De Tabulis. Abulas accuſare et refellere ac ſcelus ſignatorum improbare conſu etum em. Hic autem ignorantiam allegabimus: ſi aliquem ſignaiorem defuiſſe dicemus. Aut prios teſtatorem aut teſtem defunctum oſtendemus. De Signis Ignis quanpluribus rem iufectam factamque conprobabimus: His plus queͣ teſtibus credendum dicemus. L ſtes enim: gratia: praecario: precio: metu: Simultateſet penumero corruptas oſtendemus. Signa conprio ¶Se. x.x. ggta et. qmronere compeoibabimi alimnt ſarius econuerſo nihil eſſe exemplo oſtendet: que malignus interpraes ſignis et coniecturis deprauare non poſſit. Si enim in loco admiſi criminis deprehenſus erubuerit: expalucrit: titubanctit: inconſtanter locutus fucrit: conciderit: aliquid pollicitus fuerit: Conſdiam maleficiorum hoc factum aſſerat: ſi nihil horum fecerit vſque adcod maleficia praemeditatum acceſſiſſe dicet: que quottidiano vſu et cogitatione confirmatus quid poſſet ſibi accidere: nulla leſae conſdientiae ſigna ocmonſtrauerit: Quare ſine teſtibus indignum eſſe ſigna De Rumore et fama. vim aliquam probationis habere. F ¶ Umores primuli ſermones in populo ſine certo au ctore ei perſi dicuntur. Famam increheſcentes. et iam adauctoa?ac promulgatos runores appellamus. Qui rumoribus et famae ſidem adhibendam dicet: puplicum conſenſuet ciuitatis: et conmune omnium teſtimυν. ſη eſſe eam aſſerat: quae nunqueͣ ni ſubſit aliquid exoriti exem plis demonſtrabitur. Qd̓ ii virtute clarus reus iam habitus fuetii. accuſator facta non iniquam hominum exiſtimationem ſpectandam aſſerat: Sermonem enim ſine auctore diſperſum: eam dicαt: cui mannitas initium: augumnentum credulitas dedenit: quod etiam innocentiſſimo cuique fraude in imicorum accidere poſſe falſa vulgantium exemplo demonſtrabimus. De Queſtionibus FFs Ormentis nullam ſidem adhibendam dicemus: que retentiores alij alijs ſunt in dolore: Quare conſideram dum eſt: quomom: et quis tortus ſit: an credibilia dixe rit: an conſtanter perſeucrauerit. Accuſator maiores noſtros tormentis: et cruciatum corperis dicet voluiſſe bemines cogi: vt que infamiae et mortis mentu conticeſcerent: dolore fa itti cogerentur: vniuſque noxij paena caeteris exemplum? et rationem bene teque viuendi afferat: haud ab re igitur ſanctiſſimarum legum interprae tes quaeſtioni fidem non ſemper nec tamem nunqueͣ habendam ſtatuere. Re ai fragilem et periculolam: quae ſaepe veritatem fallat rati: quam ratione or nem: quilitatem: modum: tempus: et perſonam conſiderandam eſſe cenſuen. Si enim vnius criminis noxij plurimi audiendi ſunt a rimidiore in dolore: et aetate recentiore incipiendum em. Ncc̄ in omim tamem cauſa ni ſi cum capitalia et atrociora maleficia: quae non aliter niſi tormentis explorati poſſimt. Prius enim veriſimilibus argumentis: probationunque ſaninibus ſcd̓m perſonarum condictionem ad quaeſtionem deueniendum puuit. Primo qualis vox accuſati: ſermo: conſtantia: trepidatio et opi nio. finem quaeſtioni: cognitionis ſubtilitate afferre ſoletur. Emeriti treterani milites cminentiſſiniorunque virorum filij et proncpotes quaeſtioni non ſubijciuntur. Qui etiam ſine accuſatoribus in cuſtodiam rccepti ſunt: quaeſtionibus cogendi non ccnſentur. his igitur ſimilibuſque locis forenſes cauſas conprobate: et infirmare conſuctum eſt. Sermocinatiuae: et concionales plurimis varijſque argumentationibus ſpe ctandae vel refellendae ſunt: de quibus hinc principio ducto plene perfecteque dicere incipicinus. De genere. Concionali? Sermocinatiuo. ¶ Uoniam hactenus dc primo gencre ciuilium quaeſtionum confirmatione: narratione: et exordio dictum eſt. De com O lcionali genere iam dicendum videtur. Cui tamen ploriM Ot macum ſennocinatius con ſunt. De his vna ticcnus Quibus vtrum potius: aut quid potiſſinium quaeritur. Pri mo enim an faciendum ſit deliberare confuctum eſt. Qd̓ ſi duae res yna intercidant quid potius ſcciandum: et ex plurimis in diſquiſitio ne concionis incidentibus: quid potiſſimum fugiendum ſequendum ve ſit hortari: ochortari ve: oc honeſti vtilis et tuti ratione conſucuimus. Tutum in vim: et dolum diuiditur: quae per conmoda: et inconmoda animi corporis et fortunae conprobantur: Honeſta ſola animi bonis id em virtute comprobantur. Birtus aunt eſt animi habitus naturae modo rationi conſentancus. Habitus vero abſoluta: et conſtans eſt ani mi perfectio: quae per frequentes et voluntarias operationes ſit. Huius partes quattuor ſunt. Prudentia: Iuſtitia: Fortitudo: Temperantia. Eſt autem prudentia bonarum et malarum rerum: aut vtrarunque ſcientia. Partes eius memoria qua quae fuerunt animus repctit. Intelligentia quae ſunt percipit. Prouidentia quae antequeͣ ſit quod futurum eſt prum uidetur. Iuſtitia eſt animi habitus pro dignitate cuique ſuuminbuens. Eius initium auatura profectum: legum metu: religione: et comſuetudine adauctum eſt. Naturae lex em quod quaedam innata vis inſeruit vt religionem: pictatem: gratiam: viudicationem: obſeruantiam et veritatem. Religio em quae ſuperioris cuiuſdam naturae: quam diui nam vocant: cerimoniam affert. Pictas eſt per quam ſanguine con 7 lunctis? patrimae: et beninolis: officium: et dim ingens tribuitur cultus. Gratiam in qua amiciciarum: et officiorum alterius memoria: et alterius remunctandi volunts continctur. Rindicatio eſt per quam vis: aut iniuria: et omne quod obfuturum eſt pefendendo propulſara. Obſernantia eſt per quam homines aliqua dignitate ante. edentes cultu quodam et honore dignantur. Acritas eſt per quam inmutata ea quae ſunt: aut fuerunt: aut futura ſunt dicuntur. Conſuetudine ius eſt quod aui leuiter a natura tractum: aluit et maius fecit vſus: vt quod in morem yctuſtas vulgi produxit: quod genus em: Pactum: par: iudicatum Pacium eſt quod inter aliquos conuenit. Par quod in omnes aequa bile eſt. Iudicatum de quo ſententia lata eſt. Lege ius eſt quod im co ſcripto quod populo expoſitum eſt vt obſcruetur continctur Fortitu do em conſiderata periculorum ſuſ. eptio: et laborum perpeſſio. Eius partes? Magnificentia: fidentia: patientia: et perſeuerantia. Magnificen tia eſt rerum magnarum: et excelſarum amplamentis adminiſtratio. Fidentia eſt per quam magnis et honeſtis in rebus multum ipſc ani mus in ſe fiducimae certa cum ſpe collocauit. Patientia eſt honeſtatis aut vtilitatis cauſa: rerum arduarum et difficilium voluntaria: et diuturna poſſeſſio. Perſeuerantia eſt in ratione bene conſiderata ſtabilis et perpetua permanſio. Temperantia eſt rationis in libidinem atque alios non rectos impetus animi firma: et moderata dominatio. Eius partes Continentia: clementia: et modeſtia dicuntur. Continentia eſt per quam cupiditas conſilij gubernatione regitur. Clementia eſt per quam animus remere in odium alicuius concitatus: co mitate retinetur: Modeſtia em per quam pudor honeſtus: caram et ſtabilem comparat auctoritatem. Nunc vude digreſſi ſuntª ad vtilitatem reuertamur. Utilitas in cluili deliberat ione bipartita eſt. Set multo maxima pars ad conmodum corporis reuertitur. Quare vti litatis duae partes videntur ſcilicet: Intolumitas: et Potentia. Incolumitas eſt ſalutis tuta: atque integra conſeruatio. Potentia ad ſua conſcruanda: et alterius obtinenda rerum facultas. B 2 His igitur partibus ad diluendum vel comprobandum locos ſummendos arbitramur. Laudes vero et vituperationes: ex his locis quos perſonis attributos .i. animi corporis et formnae diximus. Caeterum animi bona iam expoſitam rem confirmare et confutare pote rint. Fortunae quoque conmoda pro affectu mentis in laudem: vel ignominiam trahentur. Corporis autem conmoda non natura: ſed dili gentia noſtra parta: velocitate? viribus: forma: dignitate: membro runque proceritate et diſpoſitione: vobis auxilio erunt. Comparatione. item praeſtantium virorum laus praeclara efficictur. Summae quoque res: aut magnitudine praeſtantes: aut nouitate primae: aut genere ipſo ſingulares: ſummam nobis laudem vendicabunt. In Concionali deminatiuoque gencͣ exordiendi et enarrandi ratio: Nhis aurem duobus generibus ciuilium quaeſtionum. Principium a natura rei? auditoriſque perſona aut a re ipſa trahemus. Narrationem v̓o a rebus externis: et animi tandem bonis exquiremus. Quae locia Oimperionbus cuute corfirmati vel dilui poterit. De Argumentatione. Gcos ex arte conparatos orgnn̄ito coroberabunmes Eſt aunt argumentum inuentum aliquod ex genere rem probabiliter aunt neceſſario demonſtrans. Omnis lantem argumentatio: aut per appodoſin: aut per inductionem: aut per ratiocinationem tractanda eſt. hoc eſt per plenam argumentationem per imperfectam ratiocinatio nem: per imperfectam inductionem. Eſt autem inductio oratio qu de rebus dubijs captat aſſenſionem. Dicitur aunt (vt ſocraticis placet) imperfectum epicerrema ſinc medio orationem claudens?: vt Socrates apud xenofontem: et aſpaſiam vſus em. Appodoſis enidens probatino di citur? vt furtum factum ab eo qui in domo fuit. Ratiocinatio em oratio e ipſa re aliqͣd probabile eliciens. Ea quincupartita eſt. ſcet Expoſitione: expoſitionis conprobatione: ratione conprobationis: Exomatione: I illatione vel conplexione. Expoſitio em qua ſunmatim oſtendimus quod ſunmatim probare volumus. Conprobatio eſt cam que on̄dit verum eſſe quod intendimus. Ratio conprobationis em oratio rationem expoſitionis cor roborans. Exornatio eſt qua vtimur rei honeſtandae vel collocupletandae cauſa. Haec: Exemplor ſimili: Rebus iudicatis. Amplificationibus et exomationibus comſtat. Conplexio eſt quae breuitur concludens expedite partes argumentationis conplectitur. Uerum ſi expoſitio perſpitua em conprobatione et ratione ſuperſedemus. At Si ſunmopere ſapientia petenda em: ſtulticia vitanda em: vehementur autem ſapientia petenda em: maximo igitur opere ſtulticia vitanda em. Quod ſi cauſa parum locuples uit exornationem relimquemus. Ritia autem haec in expoſitione vi tanda ſint: ne quod ab aliquo fit: ab omnibus fieri dicamus. Nen quod raro ſit nunqueͣ fieri oſtendamus: Nen aliquid rebus omiitat: neu addat. Rationes non conuenientes expoſitioni vitioſae dicuntur: quae non neceſfariae probabileſque: quae idem dicunt quod in expoſitione dictum eſt vel alteri cauſae conueniunt vitandae ſunt. Omnis autem argumentatio vel neceſſaria vel probabilis eſſe debet: Probabile id eſt quod fere ſolet fieri: aut in opinione m̄ poſitum eſt: Aut quod habet in ſe ſimilitudinem quandam veri vel falſi: vt ſi mater eſt diligit filum. Similitudo contrarijs et partibus maxime ſpectatur. In contrarijs ſi his qui prudenter ſaeſerunt non ignoſci conuenit. His qui neceſſario praefuerunt habere gratiam non oportet. Ex paribus talis em: homo indoctus vt equus indomitus. Nam ille nec habenis: Ncc hic rationi obtemperare vult. Omne probabile aut ſignum eſt: aut credibileSignum dicimus cam ſub aliquo ſenſo cadere poteſt: Credibile quod ſola opinionem auditoris conprobatur vt nemo eſt qui non liberos ſuos incolunies cupiat. Uel iudicato aſſeritur id eſt re auctoitate? aut in dicio comprodata. Id tribus in generibus ſpectatur religioſo .ſ. conmu ni et approbato. Religiolum eſt quod iurati legibus iudicare. Conmune em quod omnes ſequuntur et probent: vt maioribus natu aſſurgamus. Appro batum eſt quod cum dubium eſſe et quale haberi oportet: ſua homines con B 3 ſtituerunt auctoritate. Comparabile eſt quod im rebus diuerſis ſimilem aliquam rationem: inmagine: collocatione: vel exemplo: continct. Imago eſt omnino demomſtrans corporum aut naturarum ſimiliiudinem. Collatio eſt oratio rem cum re ſimilitudine conferens. Exemplum rem auctoritate: aut caſu alicuius hominis: vel negocij firmat aunt in firmat? Neceſſaria argumentatio per conplexionem: enumerationem: aut ſimplicem concluſionem tractatur. Conplexio eſt in qua vtrum conceſſeris re prehenditur: vt ſi improbus em cur vteris: Si probus cur accuſas. Ennmeratio eſt in qua pluribus expoſitis. et caeteris infirmatis vna rdlinquitur: qui neceſſario confirmatur. Concluſio ſimplex ex ncceſſaria com ſecutione conficitur. vt Ros me hoc fcciſſe dicits ego tunc trans mate ſui relinquitur ergo vt non mom non fecerim: ſed ne quidem facere potuuim His igitur ſimilibuique locis omnis neceſſaria et probabilis argumen tatio elicienda eſt. De Amplificatione et prinma ſua parte Cohoratione. ¶ Vlanplificnio in Cohortationem: et conqueſtionem diud ¶ Siſ Ultur. Cohoriatio eſt oratio auditoris animum ad indignationem concitans. Primus locus ſumitur per Iauctoritate cum oſtendit quantae cutae ea res fucrit dile inmortalibus: qui locus ſumitur ex Sortibus: oraculis: ve ticinijs reſpomſis: oſtentiet: prodigijs regibus. ſapientiſſimis hominibus: ſenatu: populo: legum ſcriptoribus. Secundus ad quos pertinea quae ve bona altingat: conmemorat. Tertius. quid ſi idem omnibus concedar̉: multos eiuſdem audaciae futuros exenplo aperiet. Quarto mil tos expectare quid ſtatuatur vt illius exemplo audaciores et impune ad maleficia accedant. Quinto caeteras res comſilio etiam vbi acciderit corrigi poſſe: hoc niſi prouideatur ne accidat: fruſtra auxilia implonabimus. Sexto voluntario facinori haud veniam contribuendam: inprudentiae nonnunqueͣ concedi conuenire. Septino maleficium: tetrum: nepharium: crudele: tirannicum: vi et manu geſtum: ab aequali: mre alienum oſtendemus. Octauo ab inmaniſſimis barbariſ et beſtijs remotiſſimum: cum facium di A eetur in maiores natu: in hoſpites: im vicinos: in amicos: in eos quidbus cum vitam aegeris: in mortuos: claros: nobiles: honore vſos: in eos qui neque alienum laedere: neque ſe defendere potuerunt. Nono conparatione hoc atrocius demonſtratur. Decimo quae ante tem in re et poſt rem ſunt colligimus. Audecimo oſtendimus ab eo factum a quo ſi alius feciſſet prohibendum erat. Duodecimo indignemur que nobis primum acciderit neque antem alicui configerit. Tertiodecimno iniu riae contumneliam iunctam demomſtrabimus. Quartodecimo oramus qͣ audiunt: vt iniurias noſtras ad res ſuas referant. Quintodecimo dicimus inimicis etiam: et hoſtibus noſtris quae nobis acciderit indigna De conquaeſtione amplificationis parte ſecunda. videri. Onquaeſtio eſt oratio auditoris miſcricor ſiam captans Primus locus eſt per quem quibus in bonis fuerint: et quibus nuni malis ſini oſtenditur. Secundo in tenpora diſtribuitur per juae quibus in malis ſuermt: et futuri ſint comſideratur. uneitio carp: imi vnunquodque orploratur inconmodum ett im morie ſilij: pueriliae: peleitatio: andoles: amor: ſolatium: cducatio. Quarto res turpes: humiles: et illiberales proferuntur. Quinto praeter ſpem im miſerijs demomſtiatur eſſe. Sexto p?aeter micrita in luctu poſi tum apcricinus: Septimo oramus vt oc his quid chari ſinit cum vos viderint recordentur. Ocrauo modum quo crimem admiſſum em dedlaramus. Nono quod oportuerit: non eſſe factum: vt non extremum ſpiritum eius accepi: non ſe pulcrum condidi. Decimo ad mutas. et cxpertes animi res oino reſcretur Andccimo inopia: infirmitas: ſolitudo: demonſtratur. Duodecimo liberorum: aut parentum: aut ſepcliendi corporis ſui conmendatio ſit. Terciodecimo diſiunctio eius quo cum libetiſſime vixeris deplo ratur. Quartodecimo que ab his quibus minime conueniat male tractemur. Quincodccino humili et ſupplici oraone oramus: vt noſtri mimſercantur. Sextodccio non noſtra ſet rciprae. et eorum qͥ nobis chari ſunt inconmoda deplorginus. Decinoſeptimo animum noſtrum im alios miſericordem: amplum: excellum: et patientem inconmodorum: ſignificamus. B 4 De Concluſione Inuentionis: parte quarta et vltima. Oncluſio id eſt exitus: et determinatio totius oratio nis tripartita eſt. Nam conſtat enumeratione: indignatione: et conquaeſtione. Enumeratio eſt per quam colligimus: et ordine conmonemus quibus de rebus Iverba fecerimus: In qua a confirmatione ſummemus initium. Hae varie citabuntur vt artificij ſuſpicionem: tperdium et ſacietatem effugere: et memoriam reficere: quod artificioſius eſt: Et quid contra aduerſarium dixeris: quidve contra afferatur oſtendemus: vt confitmationis et repraehemſionis interatione maemoria rcintegretur. Enume rare autem poterimus ex noſtra perſona: Tum vero perſonam: aut rem aliquam inducere: vt quid quoquo loco dixeris admoneas. Tum ctiam perſonam: aut rem aliquam induccre cui totam enumerationem condones. Alias autem argumentationes ſigillatim tranſire. Alias ad partitio nis ſingula genera referre. Alias ab auditore quae deſideret quaete rc. Alias haec facere per comparationem ſuarum et contrariarum argumem tationum: In enumeratione aunt id eligatur quod erit grauiſſimum. Indignatione et conquaeſtione animum auditoris: mirem miſericordemque: aut aſperum et inmintem oſtendemus. quo facilius ad indignationem: conquaeſtionem corum animos exſuſcitare poſſimus: De Diſpoſitione ciuilium quaeſtionum parte ſecunda. Upereſt vt de ſecunda parie retoricae id em de diſpoſitione dicamus. Ea eſt quae certo in loco inuenta olgerit. Diſpoſitio quippe duplex em. Altera nanque artis praecepta. Altera caſum tenporis ſequitur. Ut ſi a narꝘratione: aut ab aliqua firma argumentatione. Acl ſi ſcd̓m principium et confirmatione incipiamus: Cui narrationem ſi ratio poſtulat ſubdamus. Si cam noſtra magnam videbitur habere difficultatem: vt nemo aequo aino principium audire poſſit: a narratione incipie mus: et ad principij ſententiam: ſi conmodum videbitur mox reuertemur. Si narratio parum probabilium erit ab aliqua firma argumentatione ex I ordiemur: In confirmatione et confutatione firmas argumentationes tum mediocres nupcrrime firmiſſimas adducemus. Quae autem ab inſtitutione artis proficiſcitur partium orationis et argumentationis ordinem ſeruabit. Partes item exordij: et ſingula quaeque menbra huius artis ratione digeret. De Elocutione ciuilium quaeſtionum parte tertia et vltima. MErum nunc iam ad vltimam huius artis partem .i. elocutionis praecepra hinc nos conuertamus. Orationum characte res dicendi: figurae ac formae tres ſunt. Grauis .ſ. quae ctiam: materia: perſonarum qualitate: graui et magna con ſtructione imeris modulis: amplificationibus: et exornationibus comſtat. Mediocris quae humiliora: non tn̄ infima inſerit. Attenuata quae vſque ad purum et quottidianum deſcendit ſermonem: Quibus generibus elocutionum: materia: ſentenijs: perſonis: et numers etiam vates libros ſuos dimſtinxere. Caeterum proxima vitia vitanda ſunt Suffulta enim turgida: et diſſolnta: et fluitans exanguis ac arida oratio oereſtanda creditur. Quae his rebus fugere poterimus quae grauitatem: fidem: dignitatem orationi: Dignitate: Compoſitione: et Elegantia acconmodare ſolent. Legantia: quae facit vt vnunquodque pure et latine dici videatur: In Latuitatem et Explanatione diſtribota eſt. Latinitas ſermonem prolationem et ſcriprura putum: con grua ſtructura comſeruat. Barbariſmum enim et ſoleoIt ciſmum vitaris docet. Soleton verba conſequenti vel ſuperion: aut vtrique non acconmodat. Barbariſmum verbum vitioſe effert. Explanatio vſitatis verbis: et proprijs apertam et diucidam reddit orationem. Uſitata diuntur: quae quottidiano ſermone: et trita d̓o ctorum conſuetudine noſcnutunr. Propria dicuntur: quae eius rei verba ſunt: aut eſſe poſſunt qua de loquimtr. Ompoſitiorem quae hyatu et traiectione vitatis omnes partes elocutionis aeIles: et perpolitas facit. Quae qͥdem conpoſito: niſi diligentur ſit ab oratore obſcruata omins pene ſplendor v̓borumque concinitas iota icret neceſſe em. Quid cui ſine conpoſitone elegantia: aut v̓borum V lnarumque ordinationes valcant: non ſatis miclligo. Set qm̄ haec conpoſionis pars in tris apud oratores repperiatur diuiſa parics: ordinem: iuncturam: et numerum In pͥmis iuncturam: quia circa litteras: comſiſtit et ſillabas: duxi expediendam. De Iunctura N inunctura igitur? quae apta quaedam: atque concinna littetarum ſyllabarunque im contextu verborum eſt collocanio: ab omni offenſione aurium procul remota: multa ſunt vi Micia ſugienda: que a Soctate eta Theopompo ſunuio ſtudio ſnt virata: a Cicerone aunt et demoſthenc. non niſi cuinims frequentur in orationem incidunt. Saepe etiam ſi modeſte iutercurrant: orationem nunc molliorem: nunc grauiorem efficiunt. Nam vt im ſaporibus quaedam interdum ſuauitur amara ſunt: ſic in orone aliqua aſperitatis interſo nantia magis grata eſt. An̄de ſi vel ſententiarum ncceſſitas exigeret aut punctis quibuſdam curſus diſtinguerctur vocalium nec ſpiritu vno nec eodem proferretur: modo id raro et modeſto fieret: non modo hoc non repiaehendendum eſſet: ſed quandoque etiam laudandum. ¶ Primum igitur ex ordine praeceptum eſt tale. Cauendum eſſe: ne crehec vocalium concurſus: qui hiantem inconſonam atque inſuanem exprimendi ſonoritatem pareat: incidat in oratione: quod ſit ſi precedens in vocali terminetur dictio: et ſub equens ab eadc̄ aut alia inelpiat vocali: quod maxime in A E et O vocalibus: quia maiorem ha bentionum: erit cuitandum. vt Amo amantem deum. Heſtram laudo amiciciam. Egredere ex domo aliena. Egredere ex vrbe clata. Uocales vero quae magis exilen habent ſonum: minorem faciunt hiatum. vt honora illuſtres viros. Excolite virtuoſos homines. Nom tamen magis inconcinnc vocales ſeſe recipiunt: queͣ ſi caedem concur I rant. vt Sollicita auſoniam Mariam. Elige aegregios bellatores. Conueni irritantes ad diſcordiam ciues. Cornu vnicum in caſtris extat. ¶ Secundum eſt praeceptum: que multaruet ſimiliter litterarum concurſionem effugere debemus: quae quandam vel legendo vel pronunciando difficultatem afferre videntur. vt Iacob bonus et Iob beatus: dei leges diligenter obſeruaruntur. Dauid diuinos dedit pſalmos. Ioſeph fuit phataonis intrerpres a fratribus facinoroſe venditus. Animaduertat Titus tirannus quae perpetrauit: et paenitebit tandem tantae tirannitatis. Semiuocalium vero litteratum concurſio nes praeter. x. modicam videntur vel legendi vel pronunciandi dif ſicultatem afferre. vt Chriſtum dominum noſtrum maxinmum nos omnes homines ſummopere debemus excolere. X vero quia dua rum in ſe litterarum vim et ſonum complectitur: difficilem ac hiautem in concurſione videtur afferre pronunciationem. vt Chartaginenſium dux Tantippus trux: ſaelix Xerxes: et virtutis lix Lenophon fuit? Similiter. x. et s. ineptam pronunciationem reddunt. vt Deceptus Xerxes graeciae bellum intulit. Ande non ſolum in verbis diuiſis: ſed etiam in compoſitis x. et s. litterarum vitandus eſt concurſus. Quare ſi forte accidat: vt haec praepoſitio ex cum dictione abs inci piente componatur .s. littera oc medio eſt abijcienda: vt exurgo: exulto et ſimilia. Nec ſolum in his duabus litteris magna eſt aſperitas: ſed Rctiam et T ſi crebre concurrant: iuncturam deformem cau ſant. vt Nunc ſuauiſſime ſuadebat: nunc vero terribilis tutoribus ſuis ſatis grauis erat. Omnium itaque litterarum ſiue vocalium ſiue con ſonantium nimiae concurſiones vel aſſidoitates euitandae ſunt? quae inſuauem profecto ſonoritatem reddere ſolent. ¶ Tertium praeceptum: Quod ſillabarum ſimiliter carundem et conſimilium concurſiones et nimine aſſiduitates ſunt euit aminde: quoniam non tam inſuauem queͣ inextam red dunt orationem. vt Caſſius curans cuſtodire conmunem commoditatem et caeteri etiam oc re certa certantes Caeſarem caeperunt. Item meg mentis memoriae modum ita inponam: et meae meditationis me minime paeniteat. Item Poetae potentiam ponentes in poſſibilibus et honeſtis rebus laudantur. Item Ciuitas quae a regibus regitur: regio amore foclix eſt. Similiter Ne idem ſit dictionum immediate ſe ſequentium exitus cauendum eſt. vt Illorum bellatorum ac imperatorum fortuna laudatur: quorum probitas ciuium optimorum faluti intenta eſt. Item Fortunatorum imperatorum optimorunque rectorum virtus magis queͣ fortuna laudatur. Similit̓ ne ſequens dictio ab cadem incipiat ſyllaba in qua praecedens terminatur perſpice. vt Ille legit. Amor mortalis in te integer eſt. Quod quidem vitium nonnulli Ciceroni obiecerunt: ſed hoc vitium non eſt attribuendum ſi grauitatis cauſa fiat: niſi cum hoc dicendi genere crebro vtamur. ¶ Quartum praeceptum: que ctiam dictionum nimia concurſio et aſ ſiduitas diligenter eſt euitanda. vt non eſt rationis ratio rationem illi adhibere: qui in ſententijs ferendis ratione non vtitur. Nemo quidem ita aeloquentie ignarus eſt: cuius animus non faſtidio aliquo afficiatur ſi quod huiuſcemodi audierit: niſi ornatus cauſa: et repetitione: complexione: traductione: conduplicatione: continua tionem et huiuſmodi in orationem cadant. Dictionibus equideet ex omnibus granmaticae orationis partibus ſumptis vti debemus: lonperis: ſuquibusʳ: diſncidis: ſonantibus olectis: idoncis: conmodis: proprijs apertis: concinnis: vſitatis? et oratio ita ſplendens: idonea et reſonans ex ipſis efficiatur: que aliqua verborum obſcuritas: aut orationis difficul tas in dicendo non conmittatur: quae vel auditorum aures vel legentium aui mos aliquando offendere poſſit. ¶ Quintum praeceptum: Quod nimia verborum ſuſpemſio et prolixitas in oratione eſt vitioſa: quae res tam eiſi in prohemijs interdum concedatur: in caeteris tamem orationis partibus repraehendi ſolet. ¶ Sextum praeceptum: Qd̓ figura quae themaſis dicitur in ſim plicibus non vtamur: nec im conpoſitis niſi im qͥb apud anctores iom permiſſum ſit: vt poſtea v̓o queͣ pro poſteaqueͣ v̓o. Inque vicem: pro inuicenque. ſcpͥtenque triones: pro ſeptentrioneſque. ſatis boni viri officio fecit: pro ſatiſfecit. Et quaedam ad hunc modum a nobs diuiduntur propterea non repre henduntur: que a ſummis poetis et oratoribus ſunt rccepta. ¶ Scprimum praeceptum. hoc inter cum et tum refert: et tum duplicatum. vt multis locis admonet Cicero: Qd̓ ea particula orumtionis: cui haec coniunctio cum antefertur: vel cauſam: vdl concomitan tiam: vel id quod apertius eſt certiuſve ſignificat: vel remporis pͥo ritatem: vel maiorum rerum dignitatem. Tum vero aunt officium an tecedentis cauſae: aut alternatione: aut rem minus notam: aut tem pore poſtcriorem importat: aut minorem dignitatem ac momentum affert: niſi aliquid ſequatur? quod huic rationi aduerſetur. vt potius multomagis ſtudioſius: et quae ſunt huiuſmodi. Exemplum primi Cum tuo in me amore ſummo: tum beneficio ſemper tui memoriam prae me feram. Exemplum ſecundi. Cum mutuo inter nos amore: tum reipub. cauſa perpetua rerum omnium ſocietate ocuincti ſumus. Exemplum tertij. Cum tuis in omnes beneficijs: tum voluntate in po ſterum prona ad omnia viri officia pater patriae iure optime dice ris. Exemplum quarti. Cum dicitur incmporis prioritatem. Cun: olim in parentem pietatem inſignem animaduertimus: tum in patriam non minor ſtudio futuram ſperamus. Exemplum quinti. Cuet vitam pro tua ſalute: tum opes omnes profundere nunqueͣ dubitabo. Quod ſi tum in eadem oratione geminetur aut in diuerſis: concomitantiam ſine differentia ſignunt. vt Ciccro tum natura: tum conſuetudi ne ad omnes tes honeſtas flammato ſtudio rapicbatur. Saepenumc to tamen nimia obeundi negocij oportuna celeritate oppreſſi: aut occupationibus alijs diſtracti: aut parua adhibita diligentia: iucom ſultem in concurſione et aſſiduitatem: vel litterarum: vel ſillabarum vtl dictionum vel vtrarunque incidimus. Quod etian apud Ciccronem cum cloquenriae principem: tum etiam harum compoſitionis rationum et praeceptorum optimum artificem aliquando comperiemus: ſed tamen eſt curandum diligenter: et quoad ficri poſſit: vt ipſa concurſi onis et nimia alſiduitatis vitia declincmus. De Ordine. Rdo eſt quaedam verborum orationunque inter ſe: vel naturalis vel artificialis diſpoſitio. Circa quem obſetuandum em: et ſit hoc octauum in ordine noſtro praeceptum. Quod ſemper oratio creſcat et augeatur: vt quod ſeI quitur magis co ſit quod antecedit: vt Nobilis et aegre gius Magnificus et illuſtris. Crudelis et imanis. Fur et ſacrilegus. Augeri quidem vult oratio et inſurgete: non minui. hoc verum cum verba ad eandem ſint rem relata. Qd̓ ſi ad diuerſas? nullum admittit vitium: qui ab hac ordinis ratione diſcendit: vt cum alium ſacrilegum prius dixeris: alium dehinc furem appellas Exaugendae antem ac multiplicandae orationis ratio: triplex reperitur apud orato res. Una quae pertinet ad vnicam ornionem multis verbis coadoma tam. Altera quae ad plures multis ex partibus granmaricae orationis amplificandis. Tertia quae eſt accomodata epiſtolis et orationibus atque caeteris oratorum dicendi rationibus: non ſolum verborum conpli exaggerandis: verum ctiam negocijs rerum locupletandis. Prima ergo coaugmentandae orationis animaduerſio eſt? vt in noſtra oratione coaceruemus: multa nomina ſubſtantiua vel propria vel appraedlati ua: aut etiam adiectiua: poſitiua: comperatiua: et ſuplatiua: aut verba perſonalia aut imperſonalia: aut participia in omnibus temporibus poſita: aut gerundia vel ſupina: aut pronomina primitina aut deriuatiua: aut aduerbia poſitiua comperatiua et ſuperlariua: que dictiones huiuſcemodi ita gradatim collocentur: vt alteram altera et aliam alia ſubſcquatur: quae maiorem vim et efficaciorem vehementiam importet: et orationis ſententiam magis adauctam efficiet. At in hoc exem plo. Cum iuſtitiaet eam ipſam apertiſſime conſtare videamus: ex qͣ oppida: ciuitates: prouinciae: uationes: regna: atque imperia gubernantur: conſeruantur: amplificantur: omnem igitur cogitationem: dili gentiam: acriones: fortunaſque noſtras: nos denique totos libentur exponere debemnus: vt ea ipſa iuris aequitas diligenter excolatur. De ſecunda coaugmentandae orantionis ſpecine exemplum tolle. vt Ego propter magnum Ciccronis in me amorem: et propter inſignes cius virtutes: atque propter magna et multa ſua benenicrita cuit plurimum diligo. Item Ego enim cum propter magnum Ciceronis in me amorem: quem ſemper optimum fuiſſe cognoui: tum etiam ſua crga ne benemerita: quae ab ipſo quidem multa et magna recepi: cum profecto mirifice diligo. Eccc quomodo oratio praecedens ex relatiuis interpoſitis multiplicatur. Sic enim ex omnibus orationis partibus oratio multiplicari poteſt: Sed de omnibus ponere exemplaſtem et de tertia augmentandae orationis ſpecie: non tam prolixuet eſt queͣ laborioſum. De hoc autem relatiuorum exemplo et alijs oratio num partibus: circa multiplicandas orationes: quomodeim oportune concurrant in ſuis proprijs dicetur locis. Nonum praeceptum: Quod dignitas retum attendi debet ac naturae: vt quae in eodem genere dignitate naturae praeſtant: ea minus dignis in oratione an feferantur: vt viri faeminis: ortus occaſui: dies nocti? ſecundae res aduerſis: honeſtae turpibus. et multum ad hunc naturae modum ſimim lia? Hoc verum cum aliqua verba ſeſe immediate ſequuntur: Nihil cnim impedit: ſi a ſe diſtantia fuerint: et in diuerſa orationis poſita parte: aut ad diuerſum tempus ordinenque relata: quae minorem dignitatem habeant polle dignioribus antefcrri. vt in hoc exemplo. Cum ingens agmen prius mulicrum: de hinc virorum in manus hoſtium perueniſſet: ſecuta eſt ſubito cunctis in rebus capiiuitas. Idem in ſeparatis videri multo facilius eſt. Decimum praeceptum Cauendum eſt ne verba in oratione ocioſa ſint: ne ſuperuacua: ne nihil agentia. quod vicium qui euitare volet: ſemper genus ſuae ſpetici anteponet. vt Caſtor et pollux: fratres gemini cum finitimis bel lum gerebant. Superuacue igitur et mepte diceretur gemini fratres. Nam cum omens gemini fratres ſint: nihil upus erat: cum gemini dixiſſet fratres adilcerc. ¶ Xj. Qd̓ verba rebus oem quibus loquimur ſint acconmodata ne plus minuſve queͣ dignitas rei poſtulabit ſignificare videantur. Nam qui agricolam illuſfrem: aut regem parcum inter laudandum appellat: non mediocriter vicium incurrit: quoniam illic adiectiuo amplio ri: hic anguſtiori queͣ rei natura poſcat vtatur. ¶ Duodecimuet: Qd̓ non abutamur vnius verbi ſignificatione pro altero: in quibus nul la ſimilitudo reluceat. vt ſi fundum eruditum appelles: aut militem ſine ariis iuſtructum incedere ad bellum dicas. Opus itaque crit propriam ſignificationem verborum a granimaticis repetere: et rerum naturas conſulere: quis ornatus rebus de quibus ſit accommodandus. ¶ Decimumtertium: Qd̓ inter adiectiuum et ſubſtantiuum aliquae interponantur dictiones: quae profecto ex oinmnibus partibus gram niatincae orarionis conmodiſſime ſummi poſſunt. vt Ampliſſimam. M. T. C. facultatem rationenque dicendi ingenio ſtudio atque doctri na conſecutus eſt. Item Summam equidem Maria laeticiam ſuſcepit cum ſibi ab angelo filium dci ſe parituram nunciatum eſt. Item. Tam multa legiſti libroruet volumina que in virum tanden peritiſſimum enaſiſti. Item. Magnum ſupra vires onus deſumpii: qui de rebus diuinis dicturus ſum. Cauendum tamen ne uimium abinuicem ſcparentur: que orationem obſcuram faciant. vt in hoc exciplo. Nulla ſatis probata apud ciues ſuos virtus eſt. Non tamen ſemper concinnum eſſe videtur: que adiectiuum a ſubſſantiuo intermedianius: ſi me liorem praeſertim ſonoritaiem habere videatur vt continuo collocen tur. quod euenit potiſſimum: ſi adiectiuum et ſubſtantuium in genitiuo poſitum: aliud adiectiuum et ſubſtantiuum cui ſubordinatur: fuerit intclocatum. Aut enm adiectiuum comparatiuum vna cum ſubſtantiuo fue rit in genitino poſitum. Aut cum aliquam magnam alicuius rei vche mentiam imporict. Ex ctinam aliquando adiectiuum poſitiuum vel ſuperlatiuum in omnibus caſibus poſitum decenter contigue traciari po teſt. Sed potiſſimum participia omnis temporis cum in concomiiam tia vel ſubſequentia continentur: ſine intermediationem collocari ſolent. Exemplum de adicctiuo et ſubſtantiuo in genitiuo poſito. vt eximia priſtini noſtri amoris magnitudo me vehementer adhortatur t parmutui beneficij retribntio a me thdi referatmr. Item. Excellens tuae familiae dignitas: et praeclarus ſpectatae virtuiis ſplendor: etexardeicens fruendae virturis deſiderium ad ſtudium te plurimum incitre debent. Excinplum vbi adiectiuum comparatigum cum ſubſtantiuo in genitiuo ponitur. vt neminem video callidioris ingenij: perſpicatioris intelligentiae: accuratioris excogitationis: ingeni oſioris ſcientiae: ſtudioſioris diligentiae: amplioris poctrinae: praeſtam noris eloquentiae: qͣet. M. T. C. extitiſſe. Exemplum vbi magnam vebementiam importat: quod contingit in ablatino. vt. Qui aegregias bonarum artium diſciplinas ſumma voluntate: accuratiſſima con templatione: et quottidiano ſtudio complexi ſunt: eas quas exinde ſperarunt emolimentorum rationes faciliter conſecuti fuerunt. Exeplum vbi adiectiuum poſitiuum ponitur cum ſubſtantiuo in omnibus caſibus ſine intermediatione. vt Marcus Aurelius vir oinficioſus et prudens: cuius virtus tantae eſt intelligentiae: tantae integritatis: tantae conſtantiae: tantaeque modeſtiae: vt ei tanqueͣ fido ſocio thomini ſapienti plurimum debeam: Illum igitur ad te proficiſcen ten vt hominem rectum et ingenioſum artificem: ita tibi conimen do vt meum affinem et gratum hominem. Nam et ego ipſo claro genete nato: et inſignibus moribus expolito: atque alijs magnis virto tibus praedito in omnibus meis negocijs familiariter irctus ſum Exemplum oc adiectiuo ſuperlatino. vt Incius Craſſus vir peritiſ ſmus: cuius vt hominis integerrimi fides mihi explorata eſt: a me plurimum diligitur. nam et ſibi tanqueͣ homini amicilſimo et procura iori vigilantiſſimo rationes meas agendas libenter conmitiere ſoeo: nec vnqueͣ ipſum optimum amicum oerelinquam: quemadmodum ego inpſo Lucio Cralſo viro officioſiſſimo vior familiariſſime: ita ttiam a te pͣctom: vt cauſae ſuae tanqueͣ ſi nea res agcretur: te maximopere accomodare velis: quo gratius mihi nihil efficere poteris. Exemplum vbi adrectiua participia omnis temporis ſine intermedatione ponuntur. vt Cum in Senatu cauſam ruam agere caepiſſcet: Solvſtiu deteruenter conultons qudientibus: perxefertis legationi bus: caeteris magiſtratibus fantoribus: ſenatus eſt dimiſſus: obmiſ ſis etiam alijs creandis magiſtratibus: Itaque res in alium diem delato eſt: de qua quicquid actuet fuerit te certiorem reddam. ¶ Decimumquartum praeceptum. Quod orationes ab adiectiuis ſaepius queͣ a ſubſtantiuis incipere debeamus: et hoc a poſitiuis comparatim nis et ſuperlatiuis: ſimplicibus et compoſitis. Item a relatiuis ſubſtantiae et accidentis. Item a participijs in ans vel in rus vel in dus vel in tus deſinentibus. Item a pronomiinibus primitiuis et derinatiuis. de quibus omnibus exempla per ordinem ſequuntur. Exemplum de adiectiuo poſitiuo. Magnum ego a iem beneficium mere cepiſſe profiteor: pro quo vniuerſam meam tibi operoni deſcro. Item Immortalia enim in me benemerita liberaliſſime profecta ſunt: quae nulla vnqueͣ mea pelebit obliuio. Exemplum de comparitiuo. Maius mihi officium praeſtare non potuiſſes: queͣ illud quo in me hodierna dic amiciſſime praecrornaſti. Exemplum oc ſuperlatiuo. Maximum profecto illud tuum erga me promeritum: quo ego atem cumulatiſſime exornatus ſum: reputo mihi ſummum ſummorum re gratiſſimum. Exemplum de adiectiuis compolitis: vt permulta: permagna: perclara: permaiora: perclariora: queͣ maxima: queͣ iog diſſima: queͣ ampliſſima. Exemplum de relatiuo ſubſtantiae. Qui libi ex me fructus debentur: cum idonea mihi facultas offeretur: eos profecto quidyrbetiores ſuſcipica. Excinpium de relatiuo quiccidenia Qualia enim ub alijs officia recepimus: talia picrunque reddere ſo lemus. Exemplum de participio in ans. vt Inuigilantes virtutibus homines et bonarum artiuet ſtudijs iugiter inſudantes: maxima ſcm per fui beniuolentia proſecutus. Exemplum de partincipio in rus. vl Daturum operam virtutibus Albertum noſtrum que ſcribis: mi rum in modum gaudeo. Exemplum de participio in dus. vt Excolendus ub omni hominum genere penitus eſt Chriſtus: quio muium hominnum eſt conditor e bonorum elargitor: Exemplum pe participio in tus. vt Conſecutum ſe opera mea commoditates quidplurimas Ciceronem tibi rettuliſſe ẜchementer laetor. Exemplum depronomine primitiuo. Ego ſemper tibi amiciſſimus eſſe volui: muia tum me ſemper plurimum peramaſti. Item. Me quidem in amicitia ſi aliquando experiri volueris: amicum profecto tibi comperies optimum atque paratiſſimum. Exempluet de pronomine deriuatino. Mea quidem viligentia tibi ſemper futura eſt parariſſima: quia tuam in me beniuolentiam cognoui mihi ſemper queͣ promptiſſi mam. ¶ Decimunquintum praeceptum. Quanqueͣ ab adiectiuo appoſito vc ſuppoſito principium ſummere orationis commodiſſimum ſit quia tamem aliquando accidit vt dictiones aliae multipharis non minus in orationis principio optime facere et pulchre reſonare viden tur: non incommodum viſum eſt ab eis principium orationis comſtitui poſſe: quae profecto dictiones ex omni genere atque manerie octo partium grammalicae orationis commodiſſime ſumi potueunt: vbi adiectiuationes non tibi commode ſuccedent: quod per plura videre exempla pulchrum iudicabis. Exemplum de nomine proprio in principio orationis poſito. Brutus quem in his tibi lit teia commendo: cum mihi ſit omnium amiciſſimus? tum etiam maximis eſt virtutibus exornatus. Exemplum or nomine appel latipo. Homines enim illos quos duplices eſſe cognoui: vt vnum tebis dicant: alterum autem re ſentiant: niſi ipſi aliqua probabili ſortaſſe ratione ad hanc fictionem compellantur: apud me ſemper parum valcre debere comſtitui. Exemplum de verbo actiuo. Amabote ſemper atque ſummopere diligam: quoniam tum omina pro me liberaliter fffeciſti. Exemplum de paſſiuo. Rideor enim te videre tum tuas lego litteras: ſed dolco cum appellor immerito a te negligens: cum ſcribendi facultatem non habuerim. Exemplum de verbo inter eſt. vt C 2 r Intereſt plurimum virorum prudentium internolcere quae adeorum rempub. recre gubernandam pertinere videantur: Exemplum de verbo placet et ſimilibus. Placuit ſemperˡ ac libuit maximopere principibus ſapientibus accuratiſſime perſcrutari: quid ſuperioribus alijs principibus acciderit: vt ſuppeditet eis quid eueniet ant eos agere oporicat. Exemplum de gerundio. Agendum eſt aſſiduo vt officioſum aliquid conſequamur. Exemplum de ſupino. Relatui multorum nobis ſignificatum eſt maximum officioſum te vitum eſſe factum: quo plurimum certe gaudemus. De participio ſupu in proximo dictum eſt praecepto. Exemplum de praepoſitione. Ad. x. cal. Maij ad vrbem cum veniſſem vt de multis ac varijs rebus tecum conmentater: te reperire non potui quas igitur res te coram agere volebam: per litteras abſens breuiter ſignificabo. Item extra iocum ſunt ea profecto quae tibi ſcribo: quae certe ſunt et te diligentiſſime conſideranda. Item. Poſt ocum noſtrum omnipoten tem et parentes qui me genuerunt neminem habeo: quem magis ie diligam: magis excolem: magis obſeruem: neque maiori queͣ te beninolentia complectar. Item vſque quo ſpiritum perducere potero non ceſſabo me tibi gratiſſimum demonſtrare. Item. Ab omnibus ho minibus hi merito deridentur: qui clariſſimas bonarum artium diſciplinas vilipendunt. Irem. Coram te cum affucro ea tibi dedarabo: quae et gratiſſima iore et conmodiſſima tibi videbuntur. Item. de omnibus rebus quae ad te pertinent: quaſque mihi curandas praecepiſti quid aegerim ex his litteris cognoſces: quas tibi Gaſpatinus meo nomine conſignauit. Exemplum de aduerbio. heri literas ad te ſcripſi: hodie vero atque nunc de te cogitor eras etinam meis te lit teris viſitabo: diligenterque res tuas pertractabo: vt aliquando intelligas me ſemper et iam olim de tuis ornamentis et conmodis maximopere cogitare. Item Uerum enimuero niſi tandem meliorem vinendi conſtitutione deſumpſeris: conſpicio te maxima ſubiturum inconmoda. Item. Forſitan parua haec inconmoda quibus impraeſentiarum ffficeris: in maximuet tibi emolimentuet in poſteruet redundabunt. Item Rix fere me contineo quin ad te aduolem: et ea tibi ſignificem: que ſi feceris tibi plurimum conducent. Exemplum de interiectione. Heu mihi cur ego tuis omnibus inconmodis non affueri. nam maximis te profecto curis atque moleſtijs fortaſſe liberafſem. Iteet hem bone Ieſu ita exoro vt nobis perpetuo ſis adiumento. Item Papae ita ne ie res habet vt narraſti Marce Tulli. Item Arat quas huic noſtrae reipu. foturas inminentes calamitates narrat Sempronius. Iteet. Aha ita ne ab his decipiendus ego ſemper ſum: quorum rationibus plurimuet me accomodare ſoleo. Exempluet de com unctione. Et tecum libenter adeſſem: et me tibi libentiſſime accomodarem: ſi magnae meae atque aſſiduae cogitationes ac occupationes hoc mihi permitterent. Item. Si in hoc meo negocio adiumentuet mihi tuuet praeſtiteris: perficiam profecto que te beneficiuet mihi prae ſtitiſſe laetaberis. Item. Igitur cum tu plurimuet mihi ſemper obfuiſti: noli expectare vt pro his tuis in me iniurijs debeaet magnis uemcis heneficijs exornare. Item. Nunqueͣ vllum fuit tempus in mo non maxiniaet atque firmiſſimaet tuorum in me benemeritoruet nemoriam continue complexus fuerim: pro quibus equidem iam tibi cumulare ſatiſfcciſſem: ſi idoneam tibi ſatiſfaciendi facultatem nihi comparare potuiſſem. Item. An tibi ego vnqueͣ nulla in re com tradicturus ſim: qui te mihi ſemper omnibus in redus queͣ facillimum praebuiſti. Item. Saltcm verdis te mihi conmodare velis te obſego: ſi re ipſa adiumento mihi eſſe non poſſis aut non velis. Et queͣ plurimum ad hunc modum de omnibus partibus orationis potens excogitare exempla. ¶ Decimum ſextuet praeceptum. Quod diſtributiuis et partitims nominibus conmodiſſime vti poſſumus: cum aut alicutus negocij partitioneet quandaet facere volumus: aut certaet aliquaet animi determinationeet declarare nitimur. De qua ratione hoc exempluet conſpicere potes. Quod. Catho et. L. Clodius a me C 3 piurimuet diliguntur: neque eniet inmerito eos maximi facio: Nam tum alter mihi doctrinam miniſtrauerit: alter vero mugnas mihi rerum facultates praeſtitenit: non poſſum abduci quin cum altenus virtute adanctus ſim: alterius tutem copijs adiutus exiſtam: alie ri maxime debeam: alterum etiam admoduet diligam: quoruet vtro mugis gaudeam aut magis vti velim non facile diiudico. Praeterea ſaepenumero euenire videmus: vt in comparatione reruet multaruet: aut aliud alio laudabilius vel turpius demonſtrare: aut com modius: aut deterius perſuadere: aut iuſtius vel iniquius ſignifice re volumus: tunc comparatiua videntur omnino necellaria. De quo hoc tibi exempluet trado. Si ex omnibus hominibus qui maximam tibi beniuolentiae coniunctionem profitentur. vnuet nbi po tiſſimuet adoptaſti: qui dignitatem tuaet maximopere tueretur: neminen profecto conmodiorem diligere potuiſſes: queͣ Pomponis: cuius ſtudium pro auctoritate tua colluſtranda tam maximum exiitiſſe conſtat: vt neque maiorem operam: neque ſtudioſiorem curam: nec ardentiorem beniuolentiam: nec promptiorem quidem dilitiam quiſ quam praeſtare tibi potuiſſet. Inſuper id quidem concin num eſt: ſi in omni pene modo dicendi frequentemus ſuperlatim nominalia vel participalia aunt aduerbialia. quod multis ex canfu a nobis fieri idoneum eſſe videtur. Nam cum in primis ipſa ſuper latiua propter magnam reruet reſonantiam magis ſplendidam reddant orationem: tun etia efficiunt: vt dicentis ſententia longe ve rior et efficacior eſſe videatur. Praeterea ipſa ſuperlatina dicendi fli lum reddunt magis amplum: magis longum magis opimum. Quod cum ita ſit: apte ſatis ſuperlatiua quae vſui tuo ſe acconmodabunt arbitratu tuo pertractare potes. De quibus hoc exemplum tibi patefacio. Qd̓ Antonio tam familiariſſime ſemper fretus ſum: tum iunmopere cum diligam: vt ego ſumma cum ipſo ſim familiaritate coniunctus: non eſt profecto mi Lentulae: que vlia moueri debeas admi ratione. nam cum is et ſummo mihi ſemper amore praeſtiterit: et vingi ſantiſſimam pro rebus meis diligentiam declarauerit: et ampliſſimam nubi libertatis beneſicentiam patefecerit vt nullum ſummum hominis amantiſſimi liberaliſſimique officiuet praetermiſerit: neque vllum maximuet pro ſalute mea perericulum ſubterfugere voluerit: iniquum Ac duxi niſi ego etiam virum me ſibi queͣgratiſſimum: et omnibus ſuis conmodis et ornamentis queͣpromptiſſimum demonſtrarem. ¶ De timumſeptimum praeceptuet eſt: Qd̓ oratio frequenter obliqua ſit: id eſt a poſterioribus in recta conſtructione incipiat: ſiuc id quod ver bo ſupponit: verbum ipſum antccedat ſine poſtponatur. Exemplum primi. vt Neminem poſſe ad cloquentiam accedere Craſſus inquit niſi qui multarum rerum prius ſcientia inſtructus ſit. Exempluet ſe tundi. Hanc vnam eſſe ad bene beateque viuendum compendioruet ylam inquit. Socrates: vt tales ſimus quales iudiciri apud alios rolumus. ¶ Decimumoctanum praeceptum. Quoniam genitiuus in matione rhctorica ſaepeuumero occurrit neceſſario tractandus: eius atur pertractandi ratio erit diligenter comſideranda. Genitiuus ergo praepoſtere collocetur: vt illis dictionibus quidus ſubordinatus em preponatur: tondnnam profecto ſonoritatem iportat: et magno orationi clarius intelligem dadiumento eſſe videtur. De quo hoc tibi exemplum deſcribo. Cum Cicconis ſcripta quorum inumerabiles conſtat conmoditatis oportuni tates: eos ſemper plurimum oblectarunt: quorum animus officioſis rebus femper fuit expoſitus. non igitur mirum em: ſi eius. Marci. T. volumina a meppraeo accuratiſſimo quidem ſtudio fuerint pertractata. Item. Chriſti praecepta quid diligenter obſeruant: aeternam gloriam optime coniequuntur. Item Oratoris omni praecepta a multis maximopere celebrantur. Ita datiuus caſus in convmnitione ornande orationis praepoſtere poſitus bonam reddit ſonoritatem. et Chriſto qui ſe tradunt: optimam viuendi rationem eligunt. Item. Maiori quidem curae dignitas tua mihi eſſe non potuiſſcitum aliud nihil dies nocteſque: queͣ de rationibus tuis excogitem. ¶ Decimumnonuet praeceptuet. Quod caſus temporales qui a pleriſque in ablariuo caſu collocari ſolebant: ab oratoribus in accuſatiuo conſueuerunt tractari: vt et melior fieret reſonantia: et efficacior conſtaret oratio. Et que hoc ſit ecleberrimum ſequens vldcre potes exemplum. Ego enim multos annos excogitaui quam rationem hoc fieri poſſet: que omnes Criſtianoruet principes atque poteſtates: iniurijs: odijs: ac ſimultatibus obmiſſis: tanta eſſent amoris charitate coniuncti: vt ex omnibus ipſis tam validiſſimus ficret exercitus: que ipſi maxima potentia freti: infidas gentes atque barbatas oppugnare poſſent: Quae huiuſcemodi cogitatio mea: quia tam bo neſta et optabilis eſſe conſtat: non ceſſabo dies nocteſque mecum animo peruoluere: ſi quid fortaſſe conducibile ex hac re poſſet elici. Quod ſi aliquando factum: aut conſtitutuet eſſe videreet: tunc vuae conmutatio (vt mihi videor) moleſta mihi accidere non poſſet: Poterit ſimiliter acenſatinus non temporalis: in conpoſitionem oationis praepoſtere poni. At. Chriſtuet qui vere diligunt: eorue animas aeternae ocatitudini conſecrant. Iteet. Siudioſos aequideet ho mines nitor immitari: vt virum me doctum reddere poſſim. ¶ Rigeſimuet praeceptum. Ablatiuus in concomitantia poſitus: tum orationes plurimum dilucidare videtur: Tum etiam nartationum breuitati poriſſimum eſt accommodatus: qui ablatinus boiuſmodi: ſaepenumcro deducitur: aut a nominibus proprijs hominum locorum et prouinciarum: aut ab appellatiuis nominibus et to balibus et participijs: aut ab adicctiuis diſtributiuis: et caeteris etiam poſitiuis comperatiuis et ſuperlatiuis: atque pronominibus primitiuis et veriuatiuis coniunctis cum nominibus appellatiuis co gnominibus et verbalibus atque participijs. De quibus haec pauta exempla conſpice. vt Superioribus iam priſcis temporibus flo rente Roma Numa Pompilio rege: reſpublica tunc recte gubernabatur: Nerum fluentibus annis. Ludo Silla et Lucio Mu rena conſulibus: intercumbante Caio Mario nouo conſule deſignato: ciuilis diſcordia crudeliter inſantre caepit: qua in longum ni mis deducta conmmunis ſalus ciuitatis acerbiſſimum eſt paſſa detrimentum. d̓cinde paucis poſt annis potentioribus terum potitis: dominante luxuria: nimia exorta iam ambitſone: imperandi cupiditas conualeſcere caepit: ſed auctore Cicerone: ſapientia in com ueniendis magiſtratibus: et conſilijs adminiſtrandis ſuffragante: reſpublica a direptionidus liberata eſt: expulſo praeſertim. L. Cathelina: et ſocijs oppreſſis. Item. Imperante Octauiano auguſto: auctore deo patre: duce Iciu chriſto: adiuttante ſpiritu ſancto: intercedente virgine Maria: fauentibus caeloruet conſtellationibus: omnibus etiam diuinis fatis conſenrientibus: ſalutifera claritatis lux diuinitus nobis exorta eſt: qua duce animas noſtras rationibus mundanae vitae recte conſtitutis: aeterne faelicitati conſecrare va leamus. Item. Chriſto omniuet bonoruet ampliſſimo largitorem qui gratiaruet adiumenta petunt: vt recie id egerunt aliquando conſequi poterunt. Item. Studioſis equidem viris ſedulo ſtudio libenter vſus ſum: vt illuſtratus eorum virtutibus exoggerari valeam. ¶ Ligeſimumprimuet praeceptum quod eſt generale circa nomen et omnos orationum partes: videlicet. Si ſubſtantiua nobis tractan dacontigerint ſiue propria ſiuc appellatiua tam hominuet qͣet mulicrum omnium animaliuet atque locoruet: rerunque caeterarum tam caeleſtiuet queͣ terreſtrium: diligenter inſpicere et accurate conſiderare debemus: quae ſit illorum natura ſubſtantinoruet? quae vis: quae dignitas: quae praeſtantia: quae nobis cum recte perſpecta et prudenter congnua fuerint: ea nos faciliter admonebunt: vt ſubſtantiais illis idoncas conuenientes proprias conmodas et condiguas nominum d partincipiorum adiectiuationes poſitiuas comperatiuas ſiue ſuperſatinas adiungere debeamus: quae recte et concinne et rei contra de eſſe videantur: et etiam ſubſtantinis in genitiuo poſitis: quae alijs etiam ſubſtantiuis in regimine ſubordinantur: addamus alia ſubſtantiua quae ſibi conmode et congrue addere valeamus. Addo etiam que aliae caetere dictiones aliarum partium orationis eadeet ratione vt nomina vel partincipia debent eſſe rei de qua agitur conuenientes. Quae omnia vt clarius percipi poſſint in ſequenti patent exemplo Quoniam in. M. T. Cicerone ſummo et celeberrimo quidem oraiore: tanta erat dicendi vis: eloquentiae facultas: agendi ratio: tantaeque el us comſtabant orationis diuitiae. vt ſibi eſſet iniirum a natura: que in ipſo eſſet acutum ingenium: graues ſententiae; intenta memoria atque geſtus oratorius: omnia poterat animo percipere: memoria cuſtodire: rempub. adminiſtrare: et alia caelera gubernare. Exat etiam eius xi ceronis: ſapienter ſuum in rebus agendis conſiliset explicare: mente prouidere: oratione perſuadere: auctoritate probare: qui etiam ami corum ſaluti conſulebat: multorum inſolentiae reſiſtebat: hominibus virtute praeditis familiariter vtebatur: bonos mirifice olligebat: vitijs deditos odioſe fugiebat: omnia etiam ipſius Ciccconis in rempub. prouiſa prudenter: reſponſa acute: librata accurate: nicepta libenter: perfecta diligenter: gubernata moderate: acta conſtanter: adminiſtrata ſapienter eſſe conſtabant: Omnia praeigebenedicendi praecepta: ab ipſo callidiſſime animaduerſa: verbin deſignata: generibus illuſtrata: et partibus diſtributa fuerunt: omnes denique praeſtantes philoſophiae rationes: ad benc beataeque viuendum optime pertinentes: ab eodem Cice. fuerunt prudentiſſime excogi tatae: conmodiſſime deſcriptae: et diuinitus illuſtrarae. Ergo ipic Cicero diuina prudentia inſtructus: excellenti igenio preditus: perſpicaciſſima animi fortitudine munitus: incredibili temperantia decoratus: maxima integritate conditus: ſingulari modeſtia illuſtratus: integra fide inſignitus: grauiſſima humanitate nobilitatus: clariſſimis moribus expolitus: omni recta viuendi inſtitutione cumu latus: et caeteris praeſtantibus virtutibus exaggeratus: et huiuimo di ſummis excellentibus diuiniſque virtutibus eius? per omnens totius orbis terrarum regiones atque partes: dariſſimam nominis gloriam et amplilſimam virtutum extermiinationem: ſibi celeberrime comparauitur. ¶ Aigeſimumſecundum praeceptum eſt circa pronomina: Quoniam pronomina et proprietatem quandam nominum ſubintelligunt: et promptitudinem maguam important: et demonſtrationem rerum et ani morum. Et huinimodi adiectiua eſſe conſtat: quae per ſe in multis ac varijs dicendi generibus locum habent. Ex quibus equidem pronominibus quanqueͣ multas mdicendo conmodas rationes elicere poſſemus: tamen aliquas video praeter caeferas diligentius eſſe no tandas. Una enim haec ratio comſideranda eſt: que iſtis genitiuis quinque pronominum mei: tui: ſui? noſtri: et veſtri minime vti debeamus: niſi cum expreſſum ſubſtantiuuet habcre non vidcantur: qui profe cto huiuſmodi genitiui abſque ſubſtantiuo expreſſe poſito tunc reguntur ub huiuſcemodi adiectiuis: qui aut copioſam quandam abun dantiam importnt: aut promptum amorem vel odium ſignificant auc efficacem aliquam cupiditatem demonſtrant: vt in hoc patet exemplo. Cum Manfredus Soncienſis fidei amore plenus:met ſtu dioſiſſunus et tui amantiſſimus: cuius dignitatis ego ſum magis auidus queͣ ſui affines: per meas tibi litteras cupiat ſe plurimuet com mendari. ego autem amore ſui maiora facerem: hoc a te peto: vt ipſum Manftendum tua benignitatis gratia recipias exornandum: hoc tibi perſuadens neminem te tui amantiorem eſſe habiturum. Altera eſt conſideranda monitio: Qd̓ haec quinque deriuatiua pronomina: meus: tuus: ſuus: noſter et veſter: quanqueͣ per ſe conſtent eſſe adie ctiua: alia tn̄ eis adiectiua ſibi idonea addenda ſunt: quae illorum adie ctiuorum ſubſtantiua ita adiuuent: vt eorum ſubſtantinorum praeſtantiam aunt di gnitatem aunt anplitudinem aut naturam aunt conuenientiam magis demomſtrent at longe clariorem et magis promptam orationis ſninam explicent. De quo hoc ie expediet exemplum. Optima enim mea ergate tuoſque omnes beniuolentiae conſunctio: et clariſſimae tuae tuorunque virtutes ac etiam ampliſſima tua in me meoſque benemerita efficiunt: vt officioſa noſtra beneficiorum receptorum memoria: immorumalibus noſtris in nos officijs mutuo correſpondere teneatur. Ex quibus quidem onabus conſiderationibus habes: que pronomina primirina atque deriuatiua ad multiplicandas orationes plurimum valent: et commode rhetoricam exaugent elocutionem. De quo etiam ſequens tolle exemplum. Eximia aequidem illa tuae liberalitatis amplitudo: ex qua me plurimum exaggeraſti: iure ipſo a me depoſtu ſare videtur: vt non ſolum res omnes meas? ſed etiam incipſum totum pro omnibus tuis commodis et omamentis exponere tenear. Praeterca ex relatiuis ſubſtantiae et accidentis: noſtras aut multiplicare: aut continuare: aut variare commodiſſime orationes poſſumus: quae licet orationes ſine relatiuo proferri ſimpliditer poſſent: adiuncto tamen ſibi relatiuo longe fiunt conploſiores longeque apertiores. Poſſemus enim ſine relatiuis nude ac ſimpliciter orationem in hunc explicare modum. Ego propter magnum Ciceronis in me amorem et propter inſignes eius virtutes; atque propter multa et magna ſua benemerita eum plurimum diligo. Sed ex felatiula ſubſtantiae interpoſitis ſic multiplicari poteſt. Ego enim cum propter magnum Ciceronis in me amorem: quem ſemper oplimum fuiſſe cognoui: tum propter eius virtutes quas celeberrimas equidem et iuſignes eſſe conſpicio: tum etiam ſua ergamem henemerita: quae ab ipſo multa quidem et magna recepi: eum profecto mirifice diligo. Item ſinc relatiuis actidentis nude ac ſimpliciter ſic dici poſſet. Cum Marcus Cato pro ſalute iuae patriae multa quidem aegerit: non igitur immerito ipſum bonum ſemper ciuem fuiſſe dicimus. Quae oratio ex relatiuis accidentis ſit multiplicatur: Cum talem Mareus: Cato ratione reipublice. ſe ciueni ſemper praeſtiterit: qualcm benemeritae reipubiice poſſidere deſiderant: tantaque benemerita in patriam ſuam contulerit: quanta rectus ciuis inre ipſo conferre debet: totque pro conmu ni ſalute pericula perpeſſus fuit: quot alius quiuis ſolitus eſſet ſuſtinere: non igitur inimerito omnes Catonnem ipſum bonum virum et optimum iudicare poſſunt. Relatiua etiam accidentis: vt ſunt ta lis: tantus:tot: et his ſimilia: multiplicant orationes cum poſt illas orationes ex huiuſcemodi relatiuis confectas: neceſſario ſequa tur illa coniunctio infinitans: vt vel que: aut ſua correſpondentia qͣ lis: quantus: quot et ſimilia: quae coniunctiones vel relatiua ſint alterius ſequentis orationis principium: et ſint cauſa: que aunt vna alia oratio: aut plures etiam orationes ſubſequantur. vt in his patet exemplis. Numa Pompilius Romanorum rex officioſiſſimus: talcm ſe reipub. gubernatorem praeſtitit: tantum Romanae patriae adiunxit totque Roͣ. ciuibus beneficia contulit: que vniuerſa Romanorum patria immortales ſibi gratias referre tenetur. Item Gn. enim Pom peius tales a. M. Cicerone patrocinij fructus recepit: tantas eſt ex ipſo laudes conſcentus: totque immortalibus eius bencficijs exaggregatus eſſe videtur: vt niſi ipſe Pompelus beneſiciorum immemor haberi velit: perpetua debeat ipſum Cice. beniuolentia com plecti: et pari ſibi meritorum viciſſitudine reſpondere. Simili ctimam modo de relatinis ſubſtantiae exempla ſuniere poſſes: quae propter breuitatem nolo enarrare: et potuiſſem tot tibi dediſſe praecepta: quot conſpicis conſiderationes. ¶ Nigeſimum tertium ergo praeteptum ſimiliter circa pronomina ſume: videlicet Qd̓ hoc relatiuum Qui quae: quod: non conſtruatur immediate cum ſuo antecedente: ſcd̓ inter relatinum et ſuum antecedens verbum interponatur aliquod. vt homines diligo qui paci et ſtudio vacant. alias: qui paci et ocio ſtudent. Cicero eloquentiſſimus fuit: qui caetcris in dicendo praeſtirit Platonnem omnes in primis laudant: qui rerum diuinarum cognitionem ante alius aperuit. Nonnunqueͣ eiam ornatus cauſa relatinui ſuo antecedenti prumponitur. vt Quos in vrbe tumultus exci taſti: multarum ſeditionum principium et cauſa extiterunt. Similiter interdum a relatiuo incipimus orationem nullo antecendente expreſſo. vt Quae tua humanitas eſt: maiorem beneficiorum ratio nem queͣ iniuriarum habebis. Quae tua modeſtia eſt: ferenda aequo animo contumeliam hanc iudicabis. Nec ſolum in caſu recto: ſed in ablatino etiam hac dicendi ratione nonnunqueͣ viri aeloquentiſſi mi vſi ſunt. vt: Qua animi prudentia ſemper extitiſti nunqueͣ dubitatur: omnia te prudenter conſultoque facturum. hoc autem relatiuum Is ea id immediate poſt ſuum antecedens collocetur. vt. P. Africanus: is qui Chartaginem magna ſperantem: leges Romanoruet coegit accipere: omnes ſummos bellorum duces laude gloriaque an teceſſit. ¶ Nigeſimumquartum praeceptum Circa verba erit neceſſarium Animaduerti enim queͣplurimum in compoſitione dilucidandi ſtili hoc praeceptum eſſe diligenter obſeruanduet: vt fini orarionis no ſtrae verbum aliquod perſonale vel imperſonalc:. ſiuc finnum: ſipe infinitum: aut actionem aut paſſionem ſignificans ſit collocandum Nam quemadmodum vias faciens: cum multum ambulanerit diuerſorium videat vbi intineris finem et quaſi laboris ſui terminum eſſe intelligit plurimum recreatur: ita etiam ex verbis in fine orationis terminatis: cum ſententia illius totius orationis ante tagiaeapertius explicetur: fit vt legentis animus meliori quidem intelligentia acquieſcat. Et ſi illud verbuet longum fuerit aut plurimq reſonans: concinniorem profecto ſi in fine orationis terminatur: queͣſi in media aut alia orationis ipſius parte collocatur: ſonoritatem praeſtabit. de quibus exempla per ordinem videre pulchrum indicabis quibus ſcilicet modis: quibuſque rationibus ipſa verba ſiue ſingula: ſiue plura in fine ortionis collocentur. Exemplum vbi vnum vtt bum finitum actionem ſignificans vnicae orationi inſeruiens in fi ne orationis terminatur. vt Ego enim homines claris viriutibus praeditos tantopere diligo: vt nulis res tam maxima eſſe poſſet: quam non ego pro illis libenter perficerem. Exemplum vbi vein dum finitum in fine poſitum: duabus inſeruit dictionibus. vt Can ſam profecto meaet iam faciliter impetraſſem: fi amor: ſi gratitudo in quibuſdam hominibus extitiſſet. Exemplum vbi duabus orationibus verbum inſeruit: vt ego quidem id ſemper aegi: vt et me tibi a miciſſimum extitiſſe: et tuis omnibus me nunqueͣ defuiſſe intelligeres. Eodem quoque modo verbum in fine poſitum: tribus: quartuor vel pluribus ſiue dictionibus: ſiue orationibus poſſet acconmodari. De pluribus dictionibus exempluet tolie. Nos cum prudentie cum iuſtitie: cum temperantiae inuigilauerimus: vitam equidem officioſam faciliter perducemus. De pluribus orationibus hoc ſit tibi exempluet. Miror enim plurimuet cur mihi aduerſeris: cuin ego ſemper tibi plurimuet inſeruire: affinibus ſedulo fauere: atque amicis tuis vehementiſſime opitulari ſtuduerim. Exemplum vbi duo verba finita: quoruet quodlibet vnicae orationi inſcruiat in fine ora tionis contingua terminantur. Ego enim rationes omnes: ex quib pro maximis tuis in me officijs merito tibi gratificari poſſim: ex quiro. Exemplum vbi tria verba finita: quorum ſingulum ſingulae orationi inſeruiat in fine orationis terminatur. vt Quoniam ea quidem ratione ad ſtudium ſcientiarum acceſſimus: vt bonarum artium virtutem conſequamur: danda eſt igitur opera diligens: ne ex ipſis ſtu dijs niſi poſtqueͣ virtutem illam quam aſſequi deſideramus: adepti fueri mus: recedamus. Exemplum vbi verba finita tria numero vnicae ora tioni inſeruientia in fine oraonis collocantur: quae ſententiam confirmatiorem efficiant. vt ego qͥdem tantopere te diligo: colo: magnifico: que totam cauſam tuam libentiſſime ſuſcepi: curaui perfeci. Pont etiam ante verbum finitum vnum vel plura verba infinita collocari: vt ſupra ex aliquibus ha bes exemplis. Et tria nunc tibi ſubnectere curabo: vt omens enim homines qͥ recte viuere volunt: deum in pͥmis colere debent: et diuina praece pta ſeruare tenentur. Item. Singularia enim tua in me officia merito efficiunt: vt habeam memoriam tue dignitatis: quam diligenter obſeruari ſtudeo. Item Marcum cnim Ciccronem ex magna eius fa cultate tantum facere poſſe? que meam eauſam eius vnius opera et diſ gentia me aſſequi poſſe confido. Simili etiam per omnia ratione verba paſſionem ſignificantia in finc orationis commode ſunt collo canda: De quibus pauca propter conformitatem actinorum tibi exempla trado. vt illi profecto viri ab omnibus facillime diliguntunr: quorum virtutes dariſſime conſpiciuntur. Item Litterae a te mihi ſe penumcro mittuntur: ex quibus omnes tuae vitae rationes optime pcclarantur. Item a nobis ſaepiſſime noua intelliguntur: quae cum de bono ſtatu ſignificentur: maxima profecto cum iocunditate andiuntur. Uerba item neutralla: deponentia: conmunia: imperſonalia tam actiuae: queͣ paſſiue vocis: et plura alia verba in fine orationis poſita: elegantia reddere ſolent. Exemplum de neutrali verbo. Eſt enl virorum bonorum atque pendentum: vt omnibus faueant et inſeruiant nemini noceant: et officioſis rebus inuigilentur. Exemplum de ocponenti. vt tam et ſi ob ſummas occupationes meas: vel frequenti fe miliaritate noſtra: vel litterarum viſitatione minime vior: tuorum tanim beneficiorum recordor: quorum nullis quidem temporibus obliniſcor. Exemplum de connuni. vt Praeſtantiſſimas bonarum aruum diſciplinas alſidua ſtudendi exerciratione complectaris: maximopere te hortor: quoniam hae ſunt ex quibus homines plurimum venerantur. Exemplum de verbo imperſonali actinae vocis. Eanic opinione atque viuendi ratione ſpero fore: vt nunqueͣ me paeniteat. Exemplum dc verbo imperſonali paſſiuae vocis. Aribi quidem cuin nihil perſcribas a nobis alienum eſſe factum in omnibus aeſtimatur et tuum remiſſum ſcribendi officium plurimum coarguitur: et rehementer etiam accuſatur. Item Ab amicis equidem tuis itnr quontidic: venitur: vigilatur: atque contenditur: vt quo deſideras perueniatur. Exemplum vbi verba beneſit: malefit: ſatiſfit in finc ornan dae orationis conmode terminaniur: vt Tu vide queͣ magni interuos interſit atque referatur: vbi enim affinibus tuis atque amicis pro ſuis n te officijs malefit: a nobis beninolis noſtris plurimum benef atque ſemper cumulatiſſime ſatiſſit. ¶ Higeſimumquintum praeceptum eſt: que ſicut verba finita in fine orationis poſita: egregiam quandam habere reſonantiam et gratam afferre ſolere intelligentlae terminatio nem conſtat: ſic infinita etiam verba cum ſint in fine praeſertim orati onis conmode collocata: legentium aures admodum oblectant: et aper tam profecto ſententiarum et animorum explicationem repraeſentant. Anim aduertas igitur qua ratione: quove ordine ipſa infinita perſonalia aut imperſonalia: ſiue ſingula: ſiue bina: ſiue trina: vel contigua: vel intermedia in fine orationis collocentur: De quibus haec pauca quae ſe quuntur exempla dabo. Et primo ſit exemplum de verbo infinito in fine poſito: vnicae orationi inſcruienti. vt Si viti boni volumus eſ ſe: non debemus aliquid conmittere: quod alijs hominibus noſtra culpa poſſit obeſte: Exemplum vbi duabus inſeruit orationibus: vt cum haec praeſens vita humana admodum breuiſſima comſtet: et alia quam anima ſequitur ſit futura ſempiterna: ſi animae noſtrae conſulcum iri deſideramus. vtilius eſt nobis a deo queͣ hominibus adamari. Exemplum vbi duo verba infinita in fine poſita duabus orationibus inſeruiunt: vt cum tu ſemper diligentiſſimus extiteris: non ſolum ſalu tem meam: ſed etiam omnium menorum incolumitatem velle quaerere: mihi ego etiam videor: vllum non modo officium: ſed vllam etiam in tuos dili gentiam ſine maxima culpa poſſe praeterire. Exemplum vbi tria verba infinita in fine orationis contigue poſita vnicae orationi inſeruiunt: vt Cum nihil hominibus optatius euenire debcat queͣ diuinam ſibi gratiam velle poſſe comperare: certe vt cam homines ſibi adipiſcerentur omnia vellent ſtudere agere debere. Exemplum vbi plu ra verba infinita ab vno verbo finito dependent: vt In ſuperioribus te litteris admonui: quid te agere oporteret: quid comſtituere: quid cu rare: quidve in omni ratione deliberare. Exemplum vbi verbum infini tum fore ab antiquo verbo ſuo fuis quod nunc non eſt in vſu: quod ſemper comſequens ſignat ſcet futurum eſſe: vt et nullo mom tempus praeſens ſigni ficare ſolet: in fine orationis conmode collocatur: vt Marcus enim Cice. qui maximis a te officijs ſe exornatum eſſe profitetur: ampliſſimas tibi gratias agit: deſideratque aliquando fore: vt cumulatiſſime tibi ſa tiſfaciat. id enim aget libentiſſime: quoniam ipſum gratiſſimum eſſe co gnoui: hoc igitur exploratum habeas velim: Ciccronem ſemper tuum eſſe fo rc̄. Participia praeterea: gerundia: et ſupina im fine item orationis aptiſſime poni poſſunt: Sed de his exempla videre poteris int̓ra im pre cepto? vbi dicemus de participio. ¶ Higeſimumſextum preceptum: Qd̓ ante verbum vel participium in fine orationis collocatum perſaepe aliqua dictio longa ponatur: quae prolixa dictio praeter egregiam illam ſonoritatem quam affert verbum vel participium poſitum in fine: efficit etiam orationis ſtilum magis extenſum magiſque opinium Quae dictiones ex omnibus par tibus granmaricae orationis deduci poſſunt: de qua ratione pauca ti bi exempla proponam: reliqua tu facillime comſiderabis. Exempluet vbi nomem adiectiuum ſuperlatiuum ante verbum in fine orationis terminatum contigue locatur: vt ſi bonarum artium diſciplinis operam accuratiſ ſimam adhibueris: fructus ex ipſis queͣ ampliſſimos comſequeris. Exemplum vbi aduerbium ſoperlatiuum inxta verbum in fine orationis ponitur. vt Nullum eniet agendi aunt cogitandi locum praetermittens res tuas diligentiſſimie curaui. Exemplum vbi participium ante verbum contigue locatur: vt Quintum enim Fabium ita pro dignitate tua vidi laborantem: vt eum virum equidem diligentem exiſtimem. Exemplum de gerundio ante verbum collocato: vt Cum bonarum artium diſciplinas neceſſarias eſſe ad berie beataeque viuendum exiſtimem: ea igitur ratione virtutibus a nobis inuigilandum eſt: vt dum ipſis recte fruemur aduerſae fortuitae minus ſuccumbendum ſit. Exemplum de ſupino iuxta verbum poſito: ett ego enim hac ſemper opinione ductus ſui: vt in vero ingenio veraque do ctrina plurimum dignitatis et emolumenti conſtitutum putem. ¶ Nige ſimumſeptimum praeceptum eſt circa hoc verbum Sum es eſt: quod ita verbum conmodiſſimum eſſe comſtat et neceſſarium: vt in omnibus eus mo dis: temporibus: numeris et perſonis tantas afferat oportunitates ad tuultas et varias orationes in dicendo pertractandas: vt omnium pene verborum pater et adminiculum merito iudicari poſſit. Nam praeterea tem pora verborum paſſiuorum: deponentium: conmunium et neutrorum defectiuorum: tum etiam infinita: participia: gerundia: et ſupina: ipſo verbo queͣſae pilſime tantum indigent: vt aliqn̄ vim ſuam conmode qͣdem exprimere non poſſent: niſi verbum ipſum Sum es em: eis ipſis adminiculetur: et in oim orationis parte ſuum praeſtaret adſuuamentum. Et omittendo exempla in quibus dictino eſt: aliqn̄ pertinentiam inportat: aliquando officium ſignificat: et aliqn̄ proprietatem demomſtrat. Exemplum ponamus vbi dictio: eſt poſt participium in fine orationis conmode locari ſolet: vt Marcº enim Brutus in cauſa noſtra ita diligens eſt? que omens profecto rationes quae nobis prodeſſe poſſunt ſtudioſiſſime pertractans eſt. Item Tantam enim ope ram Quintus Hortemſius eloquenriae ſtudijs adhibiturus cͦ: que orator qͦdem celeberrimus propediem futurus eſt. Exemplum vbi dictio: eſt: poſt gerundium collocatur. vt hoc a nobis diligenter obſeruandum em: vt bona rum artium ſtudium officioſiſſime a nobis pertractandum em: aut ſtudendi officium enintendum em. Exemplum vbi dictio em poſt ſupinum ponitur: vt Qd̓ a te mihim mandatum em ſtudioſiſſime quidem perfectum em. Item hoc enim em facile dictum: ſed non facile factum em. Notaui etiam que poſt infinitiuum eſſe apte collocantur participia oim tenporum: quae et elegantem hn̄t conſonantiam: et gratam intelligentiae terminationem relinquunt: vt haec quae ſequuntur exem pla declarant vt Accurariſſima illa quidem agendi cura quam vidimus Cu rionem pro te eſſe ſuſtinentem: ſatis nos admonere videtur vt ipſum Cu. in rebus tuis iudicemus eſſe diligentem. Item Quid mihi de rebus tuis cu randum mandaſti velim tibi perſuadeas id me libenter eſſe facturum. Et multa ad hunc modum ſimilia exempla. ¶ Xxviij. praeceptum. Quanqueͣ in retorica oratione ſtruenda hoc ſit praeceptum praeter caetera diligenter obſeruandum: vt in fine orationis verbum aliquod colloccim: quod orationem ſplendidam: praeſtantem: ac plurimum reſonantem efficiat: perſaepe tn̄ contingit: vt verba illa quae im oratone concurrunt collocanda: aut breuia ſint: aut parum efficacia: aut qͣſi muta: aut parum reſonantia: aut fuerint adiectiuum aliquod et ſubſtantiuum conmode interfecantia: et alie ml̓te dictio, nes: quae vel longlores vel concinniores eſſe conſtent: in finc orumto nis longe aptius videantur ferminari: non erit inconmodum nj alias conmodiores victiones in fine oranonis collocemus; quas eqͥdem victiones ex omnibus partibus granmaticae orationis verbis et interiectionibus exceptis: vt in ſequentibus deſcriptis exemplis videre potes: apic quidem deſumere poteris. Exemplum de nomine proprio in fine ornandae orationis terminato: vt Litteras tuas ad me dcnlit Antonius: quas tuo nomine mihi aſſignandas: ſibi comſignauera M. Tulliª. Exemplum de appellatiuo: vt praeclariſſimas equidem vir tutes adamarunt ſemper praeſtantiſſimi viri et officioſi homines. Ex emplum dc appellatiuis in tus et in tio terminatis quae aegregiam clocutionis ſuauitatem efficiunt: vt tanta quidem erat Gaſparini Barſuij pergameum. in legendo clocutionis ſonoritas: et in conmutando humani tas: vt neminem vnqueͣ offendere potuiſſet. illa eius vicendi ac conperſandi conmunicatio: quoniam ex eius pronunciatione melle dulcior flue bat oratio. Exemplum de nomine primitiuo in fine poſito. Tua quiddem erga me officia per̄petuo conmemoratum digna id efficiunt: vt non minus te diligam ac ſi mihi proprius eſſes frater. Exemplum de oeriuatmo. Maximopere te ſemper adamabo: quoniam amore me ſemper obſeruaſti confraterno. Exemplum pe comperatino in fine poſito. Non potuiſſem in rebus tuis fieri diligentior: pro quibus equidem raniam addibui curam: vt nulla a me potuiſſet adhiberi maior. Exenplum de ſuper latiuo. Omnibus im rebus ſedulo me tibi comperies paratiſſimum: quoniam in omnibus etiam meis cognoui te mihi ſemper obſequentiſſimum. Iteet Pompeius vir in omnibus rebus ſubniliter conſiderandis fuit prudentiſſimus. Item Munns hoc recepi a te ſuauiſſimum. Exempluet vbi oratio in nomem aliquod egregium et inſigne terminatur: vt Que ad me ſcribis ſunt egregia: et hoc operepraecium laudatur. Similiter lau datur ſi oratio victionem habeat vniuerſalem negatiuam in ſine: vt nul lus et nemo. vel affirmatiuam: vt omnis et quilibet. Exemplum deni gatiua. Quem te magis diligam habeo neminem. Exemplum de affirma tiua. Quae vir bonus facit landant omnes. Exemplum de partitino ne mine in fine poſito: vt Horum quae mihi propoſuiſti vellem neutrum: ſet tamem ſi claborandum em in alterutro: vt nobis omnino ſuſcipiendum ſit alterum: placet magis ſuperius: cum praeſerti neceſſario eorum a nobis ingrediendum ſit alterum. Exemplum de pronomine primitiuo in fine ora tionis poſito: vt Qualis erga te ſemper extiteri ego: facilius longe potes iudicare tu: queͣ tibi perſuadere poterit is ille: qui optine noſtri con uentioni plurimum ſtudet eſſe detractum. Exemplum de pronomine deriuatiuo. Qm̄ tibi promptiſſimus atque omnibus im rebus obſequentiſſimus animus fuerit meus: hoc relinquam aino iudicandum tuo. Exenplum de par ticipio im fine orationis terminato: vt Sum propediem ad te venturus queͣplum ra tecum ad vtriuſque noſtrum conmoditatem pertiuentia conmentatutus. Exemplum de gerundio in fine poſito. De tuis rebus a me nullum profecto tempus praetermittitur et agendi et cogitandi. Exemplum de ſupino: vt Ouantopere te diligam eſſet profecto perdifficile dictum. De quorum participiorum gerundiorum et ſupinorum ronne: infra im praecepto de participijs dicemus latius. Bidenda nunc ſunt nonnulla de aduerbijs exemplum in fine ornandae orationis collocatis: Et primo de aduerbio tenporis. Scio te mihi amiciſſimum fuiſſe ſemper. Item. Ex ampliſſimis tuis v̓tutibus ma gnum te virum exiſtimaui ſemper. Item nunqueͣ potui quicqueͣ agere: quin tu mihi fueris contratiª ſemper. Exempluet de aduerbio loci. Optine congnouiſti me non ſolum amicum tibi extitiſſe intus et foris: ſed etiam me tibi defuiſſe nuſquam: aut qͥcqueͣ me tibi denegaſſe nuſqueͣ. Exemplum de aduerbio optandi. Hanibal Romanum imperiuet plurimum defatigauit: que Italiam nunqueͣ attigiſſet vimam. Exemplum de aduerbio negandi. Multa enim mala nuper comſlata et agitata fuiſſe dicitur: ſed plurinmuet gaudco horum te attigiſſe nibil. Exemplum pe aduerbio afficmam di. Ita res em vt nobis narraſti profecto. Exempluet de aduerbio du bitandi. Quae nobis futura dicebas fortaſſe nobis euenire poſſent fortuitum. Exemplum de aduerbio iurandi. Nom faciam mediuſfidius ueque dicam hercle: quae mihi probabilitur non videbuntur. Exemplum de D 3 aduerbio qualitatins. Tua im me bn̄merita non ſolum retribuam ſingulatim: ſed etiam tibi ſatiſfaciam cumularim ac multibpariam. Item Quoniam eo fato natus ſum: et talem meam fortunam eſſe intelligo: vi nemo mihi quicqueͣ comſulat: niſi quod in magim̄ ſuum emolimentum redundare arbitror: comſtitui igitur mecum velle ocinceps viuere meaum. Item. Tuas litteras legi libenter: et audiui tabellarium diligenter: qui ſtatum tuum mi hi narrat perpolite atque ſuauiter: et cones etiam caſus queͣ ferres fortiter et moderate. Exempluet de aduerbio ordinis. Multa ſum per literas meas tibi ſignificaturus deinceps et te ſcmper amaturus magna in te be neficia collaturª praetcrea: vn̄ meam in te voluntatem quae optinnia em bn̄ ficiorum loco ſuſcipiens interea: Exemplum de aduerbio remiſſiuo. Cum tantae mihi non ſuppeditent facultates tibi ſatiſfaciam paulatim: et qua ratione id melius fieri poſſit pedctentim. Exemplum de aduerbio iutemſiuo. Exopto queͣ plurimum: vt ad me venias penitus quod opus em oinuo. Exemplum de uducrbio ſimilitudinis. Sicuti optima fide tc̄ admonui: velim facias ita. Inter caetera autem aduerbia comperariua et ſuperlatiua in fine orationis poſita: concinnam faciunt ſonoritatem. Exempluet de aduerbio comperatiuo. vt Qd̓ rogas vt negocium tuum curare velim diligentius: hoc tibi perſuadeas velim: nulla quidem ratione agi potuiſſe ſtudioſius: nec curari amantius. queͣ eſt actum: nec perfici accuratius. Exemplum de aduerbio ſuperlatiuo. Hidco enim te vitam agere prudentiſſi me: cum oina quae ad bn̄ vinendum pertincant perſcrutaris accuratiſſime: atque proſequeris diligentiſſime. Item. Quae mihi mandaſti confeci oina cumulatiſſime. Nunc ponenda ſunt praepoſitionum exempla. et primo de praepoſitione ante. vt Ex hoc maximo tuo in me hn̄ficio te plurimum diligo: quod ex ampliſſimis tuis etiam virtutibus fecctam multo ante. Exemplum de praepoſitione citra. Sctibo frequenter amicis noſtris: quod non feceram multos annos citra. Exemplum de prae poſitione contra. Tanto enim omnium hominum conſenſu Cicero ro manorum conſul creatus fuit: vt in ipſo magiſtratum creando neminem habuerit contra. Exemplum de praepoſitione vltra. Recepi duas a te litieras et tres rationes nec vltra. Exemplum de prumaepo ſitione coram. Sed haec multa explicaturus ſum apertius illo conram. Exemplum de praepoſitione clam. Quae agere conſtitui ita probabilia eſſe conſtant: vt nihil ſum facturus clam. Exemplum de praepoſitione palam. Omnia profecto quae officioſe recteque fiunt poſſunt omnibus ſignificari palam. Poſtremo pauca vide de com iunctione exempla. Et primo de coniuictione approbatiua in fine ornandae orationis terminata. ut Quod mihi mandaſti diligenter perficiam: nam ita meruiſti quidem. Exemplum de coniunctione collectiua: rationali: vel ullatiua. Quid faciam ergo: dcceptus ſum igitur. Reliquum eſt itaque: vt deinceps accuratiſſime mecum conſiderem. quibus credam: quoſque cauere debeam. Exemplum de coniunctione dubitatiua. Studebis ncrocio marceſſis ne. Exemplum de coniunctione diminiina: Quod ſi tu ad me accedere non potes: litteras mihi tuas quae de his rebus quas ſcire deſidero me admoneant velim mittas ſaltem. Fui prolixior in hac quam comſtitueram praeceptione: ſed multirudo exemplorum: et quidem domeſticorum circa omnes grammaticae orationis partes incidentium: huiuſcemodi in cauſa fuerunt prolixitatis. ¶ Higeſimumno num praeceptum. Quod verbo ſubiunctiuo interdum pro indicati non vtamur. vt Illud a te velim: pro volo. Et iſte eſt frequens et cle gellis apud oratores mos. Illud ſi feceris pro facies. Similiter futuro infiniti verbi in iri deſinentis interdum pro preſenti eiuſdem vti mur. vt factum iri: pro fieri: et haec eſt dectiſſima praeceptio: nemini dubium eſt. ¶ Trigeſimum preceptum eſt circa multiplicandam ex verbis orationem. Nam quanqueͣ verba ſine in principio ſiue in medio ſiue in fine orationis collocata: tantam in dicendo oportunitatem habeant vt ex vnico verbo oratio perfici poſſit et illuſtrari: tamem multo magis ex pluribus multiplicatis verbis et augetur et maxime reſul tat oratio. Cum igitur aliquando vehementem aliquem mentis conceptuet explicare cupimus: aut rem magis claram et magis apertam D 4 demomſtrare volumus: multiplicatis vbis id efficere poterimus. Exemplum vbi ſnina ex verbis ſimpliciter explicatur. vt Qm̄ litterarum virtutes tales eſſe conſtant: vt totus mundus ex ipſis gubernctur: te hor tor atque rogo: vt ad eas tibi comparandas cures: vt virum ex ipſis te praeſtantiſſimuet reddas. Quae quidem ſnina ſic ex verbis multiplicari pont. Qm̄ litierarum virtutes talens eſſe conſtant: atque huiuſcemoni ſcm per extiterunt: vt ex ipſia vniuerſus terrarum orbis gubernetur: adiuue tur: et comſeruatur: non ſolum te plurimum adhortor atque moneo: verum etiam pro ſumma noſtra familiaritatis coniunctione maximopere te rogo: exoro: obteſtor: atque te vehementiſſime contendo: vt pro ipſis litterarum ornamentis cumulatiſſime tibi comparandis: tantopere cures: labores inſudes: inuigiles atque incunbes: vt virum ex ipſis te reddas praeſtantilſimum. Item aliud exemplum De noſtra repu. bonam equidem ſpem concipio. ns qua ratione res omens agerentur: audini: intellexi: interfui: vidi: cognoui. Itaque a nobis ſedulo excogitatur: tenetur: prouidetur: deliberatur: agitur et nihil praet̓mittitur: vt conis ſalus detrimenti nihil patiatur atque diutiſſime comſeruetur. ¶ Triceſimum primum praeceptuet eſt circa participia: gerundia et ſupina in conpoſitione orationis artificioſe tractanda: quae quidem participia gerundia et ſupina caratione a verbis deducuntur: vt tam ipſorum verborum queͣ ctiam nomium adiectiuorum vim: efficacium et rationem magnam conplectantur. Poſſumus ergo noſtrum dicendi ſtilum ex participijs in omnibus eorum tenporibus atque caſibus: et in principio et in medis ac in fine orationis collocatis ornate eleganterque contexere: atque negociorum ſninas: quae ex prolixanimis dicendi ratione ſaepe numero contractantur: ex ipſia participijs conplecti: tum etiam ex gerun dijs atque ſupinis in omni eorum terminatione orationem retoricam poſ ſumus apriſſime conponere. De quibus omnibus ex ordine exempla ſubſequuntur. Exemplum de participio praeſentis tenporis. Comple ctens ego ampliſſima tua in me bn̄merita: beniuolenti memorſa ſum quottidie perſcrutans: quam ratione paribus tibi officijs coneſpon dere poſſun: nec eſt tamem lu praeſentiaruet poteſtas mei ſedulo de te cogitantis: et tua in me bn̄ficia continna cum recordatione repetentis: vt quod ego in te fieri deſiderem: exſententia perficere valeam. Exemplum de parii. ipraeio praeteriti tenporis. Imitatus ego libenter illorum priſcorum vitam: qui viri habin ſunt officioſi: ſecutus ſum libenter mores Cicero nis; ſtudia bonarum artium ſedulo imitantis. Nam profecto Ciceroni omni bus ſtudijs a puericia dedito ita omnes conmodiſſime elocutionis diuitiae: et officioſiſſime bn̄ viuendi rationes ſucceſſerunt? vt oens ho mines tantam cum eloquentiam comſecutum eſſe cumſpiciant: que eum cumulatum equidem oratore ſaciliter conprobant. Exempluet de participio futuri tenporis in rus: in principio im medio et in fine orationis poſito. Dubitatutus ſum tandiu de negocio noſtro: queͣdiu recepero litteras. DI Bruti: mihi ſignificaturim quid de re ipia factum fuerit: cui Bruto pro nobis maximopere laboranti canm ipſam meam ea ſpe conmiſi: et conmendaui: vt ſperem ipſum canm hanc noſtram diligenter curaturum: et dignitatem noſtram tandem comſeruaturum. Exemplum de partincipio futuri tem poris in dus. Hituperanda rc̄s vt ſcribis tibi delata em: quae nullo qͦdem pacto exſententia tua fuerit attingenda. que Dionyſium quem mul tis vitiorum criminibus coinquinatum eſſe dicis: meis officijs complectendum ſuſceperim: cuius rei canm recte intelligas velim. nam cum mibi acerbiſſimis moleſtijs affcctom: ac etiam maioribus afficiendo: maximo mihi Dionyſius ipſe adiumcio fuerit: iuſtum eſſe iudicaui vt mutuis ſibi officijs reſponderem. Itaque ipſum Dionyſium ea quidem ration mea fide recepi defendendum. Iniquum enim nimis extitiſſetur: ſi meam debitam ſibi operam denegaſſem. Exemplum de gerundio in oi. Quod ad te ſeripſi: illud exerccdi potius: queͣ oſtentandi ingenij cauſa ieci: et amandi tni occaſione mihi propoſitum eſt: vt nihil quod tibi conducere exiſſimem difficile mihi videri poſſet: et vtinam ea eſſet mihi agendi conblata facultas: vt aut comſolandi aunt iuuandi rationem aliquam poſ ſiderem: que ſi hoc eſſet nullum profecto locum ornandi praetermitterem. Exempium de gerundio in do. Qui reipub. gubernationem ſuſcipiunt facilitatem in audiendo: humanitatem in agendo: promptitudinem in fatiſfaciendo ſaruare debent. neque enim reip. deficere deberent: dicendo: conſulendo: argumentando: perſuadendo: conmonendo: in nando: nec ſi opus fuerit mortem effigere debent in praecriculis commorando. Exemplum de gerundio in dum. Cum ea quidem ratione nati ſumus vt aliquid ſemper dignum viro a nobis tractanduet ſit: non eſt ergo nobis negligendum ſed diligenter potius procuran dum: vt officioſum ſemper aliquid ſit agendom: nec tamen contra na turam eſt pugnandum: ſed in recto quidem propoſito ſemper eſt permanendum: et (vt ſapientis mos eſt) temporibus eſt aſſentiendum. Exemplum de ſupino in tum terminato in oratione rhetorica commode tractando. Cum ſaepenumero a me quaeſitum eſſet quid apud maiores noſtros ſapientes viros vſitatum fuiſſet: intelligebam ab ipſis reipuin primis eſſe ſatiſfactum: ſed poſtqueͣ ab ipſis ex nimia eorum arrogan tia et intollerabili potentia itum eſt ad arma: ab ipſis poſtca deſitum eſt: remper. recte gubernare: optime igitur ab illis vrbibus actum em et ſapientiſſime conſtitutum: quae tales ciues habere volunt: vt alius alium potentia ſuperare non poſſit. Exemplum de ſupino in tu. Magna fuit diſceptatio inter. Q. Ciccronem et MI. Tullium eius fratre. Atrum eloquentia co pacto a natura hominibus eſſet inſita: vt dicendi praeceptione opus non eſſet: an ius pe dicendo aliqua dari poſſit. Q. enim Cicero dicebat eloquentiam ea tatione anatura eſſe hominibus datam: vt ipſi homines naturaliter ſe exercen tes: quicquid vellent perſuadere paſſent. Marcus aunt rationes oſtende bat ex quibus conmodiſſimum eſſe extabat dicendi artem fuiſſe inuentam maxurie neceſſariam et optimam eſſe factu: que homines ipſam olicerent ac perfractarent: quoniam oina ſunt ex arte ipſa faciliora dictum et elegantiora quidem inſtructu. ¶ Triceſimumſecundum praeceptum eſt. quo nam pa cto participit orationes amplificant et rerum ſententiam breuiter comple ctuntur. Participia enim tum multas in dicendo nobis afferunt commo ditates; tum etiam ſunt optime accommodata: vt oratoria dicendi ratio admodum augeatur: et rerum ſententiae quae amplam egbo rum copiam expeterent: breuibus quidem verbis ex ipſis partidipijs intercedentibus compraehendantur: ſicut hoc loco et nuda exempla: et etiam ex participijs amplificata conſpicis. Exemplum vbi ſeutentia ex participijs breuiter comprchenditur. Scipio Africanus Ro manus conſul creatus: vrbem Romam a barbaris oppreſſam in priſti nam libertatem vendicauit. Haec quidem oratio ex participijs ſic multiplicatur: et nihilominus orationes ex eiſdem participijs breuiter conprehenduntur. Publius Scipio Africanus amore rcipub. conſcruan dae vehementer incitatus: vna omnium ſenatoruet voce atque conſenſu conſul creatus. Hannibalem Italiam crudeliter deuaſtantem profugauit. Carthaginem nimis pernicioſe ciuitatem euertit: Numantiam Romanos moleſtiſſime defatigantem ſupercrauit: et ronniam acerdiſſima belloruet calamitate conpreſſam: a turpiſſima barbarorum obſidione liberauit: amn priſtinam libertatis dignitatem vendicauit. Exemplum vbi cadem oratio ex multis participijs augmentatur. Marctalis Baleriª vir equidem vigilans: infelligens: prouidens: atque ſapiens: amicis com ſulens: ſuccurrens: fanens: gratificans et benefaciens: cuius fides: virtus: et amicicia indindiu mihi animaduerſa: perſpecta: cognita ac explorata eſt: cum ad te profectus et tibi coram iudicio tuo eius ra tiones ſit peclaraturus: ordinaturus: acturus: atque conimentaturus: te rogo vt eum recipias tua benignitate amanter adhortandum: iunandum: ac defendenduet. Excmuplum vbi geruindia atque ſupina rhetoricam elocutionem exaugent. Quoniam a praecepioribus nobis eſt data ratio ſtudendi: cogitandi: intelligendi: diſcen di: ſcribendi: agendi: commentandi. Eſt igitur nobis diligenter animaruertendum: curandum: atque praecragendum? vt comſulendo: con ſolando: atque iuuando: cymulate ipſis noſtris dmonitoribus ſatiſfaciamus: vt qui hoc a nobis ſic actum ac vſitatum eſſe inielligant: ſid oprimuni cognitu factum atque vſitatum eſſe dimdicent. ¶ Triceſimuniter/ tium praeceptum eſt circa aduerbia: quae vt te minimne fugit in dicendo ſunt idonea et quodamnon neceſſari: ad amplificandum orationis ſtilum ad modum acconmodata. Nam quemadmodum adiectiua nomina ſunt eoruet ſubſtantiuis: ita conmoda et ſibi famulantia: et ipſorum ſubſtantinorum vim̄ naturam ac proprietatem explicant et aperiunt. Ita etiam aduerbia ſunt optine interpretantia: qualem efficaciam: qualem facultatem: qualem ſubſtantiam: qualenque vehementiam: vel verba vel participia ſecum apportent. Si igitur verbis ac participijs cuiuſcunque tenporis conſtent im noſtra oratione rhetorica tractatis: idonea quidem aduerbia ſine poſitiua fiue comperatiua ſuie ſuperlatiua adiunxerimus: orationem profecto noſtram conmodiſſimam efficiemus: et ipſius orationis ſententiam reddemus explica tiorem. Ut hoc tibi momſtrabit exemplum. M. enim Cicero vſque ab ado leſcentia accurate quidem aduertens: quae res homines potiſſinium praeſtantiſſimos efficere ſoleret: et vt magno animo inſignitus plurimum ſperans Romanam rempu. aliqn̄ ſe recte gubernaturum: pernotauit egre gias bonarum artium diſciplinas: cas illas potiſſimum comſtare quae ciuitates atque prouincias optime gubernarent. Statuit ergo ſententias illas ab eo eſſe penitª obſeruandas atque ſummopere celebrandas: quid cum ſtudio eſſet accuratius inuigilans queͣ caeteri: tanta ſibi ſcientiarum ornamem ta cumolatiſſime nactus eſt: que ipſe ſumus orator copioſiſſime factus. Romanam remp. praeſtantiſſime gubernauit: et multa librorum volumina caeteris futuris hominibus crudiendis commodiſſime deſcripſit: et nomem ſuum inmortalitati ominitus conmendauit. ¶ Triceſimunquartum praeceptuet em ſingulare. Qd̓ ſaepe loco aduerbij ponimus adiectiuum cum ſubſtantiuo in ablatiuo caſu: dunmodo aliquam magnam animi vel alte rius rei vehementiam adiectiuuet cuet ſubſtantiuo importet: et inmediate ante verbuet vel participium collocetur: quae quidem praeceptio orationeet efficit ſplendidam: et ſninam reddit efficatem. At in hoc intucbcris exemplo. Marcus enim Cicero vſque ab adoleſcentia ad egregias bonarum artiuet diſciplinas exardeſcenti aino conſpirans: maxine ſperans ampliſſi mas ſe exinde commoditates accuratiſſimo eius ingenio conſecaturum: ita erat ipſis ſcientiarum ſtudijs aſſidua diligentia deditus: que ipſe tam ſuma ſtudiorum ornamenta fuit continua exercitatione comſecutus vi cae teros omnes oratores celeberrimos v̓tute ſuperauit. ¶ Triceſimum quinium praeceptum. Qom̓ aliquando propter nimium animi affectum et ve hementiam duplicamus et eleganter quidem hoc aduerbium: Etiam. vt Te ctiam atque etiam rogo. De aduerbijs autem Cum et tum: quonam pacto cum generalitatem ſignificat: et tum ſpecialitatem importat: et quam tati on in elocutione rhetorica ſint tractanda: quanqueͣ ordinatius hoc im loco de eis tractandum eſſet: vidimus iupra in ſeptimo in ordine praecepto. ¶ Triceſimumſextum praeceptum. Quod aduerbia poſitiua comparatiua et ſuperlatiua rhetoricam elocutionem plurimum exaugent. vt in hoc exemplo patet. Caute eriam prudenter conmode liberaliter atque magnifice in dignitate praetoria te ſemper habuiſti: neque etiam accu ratius aunt virilius vel conmodius ate fieri potuiſſet: queͣ eſt actum: de iuſticia: queͣperitiſſime rectiſſime ainque magnificentiſſime gubernaſti. Quo autem pacio aduerbia orationes multiplicent: quoniam illud ſine coniunctionum in primis et relatiuorum adiumento efficere non polſunt: infra in praecepto dicam de coniunctionibus quod de multiplicatione erit. ¶ Triceſimumſeptimum praeceptum circa coniunctiones ſequitur. Nam coniunctiones multis ex cauſis in noſtro dicendi genere accidunt neceſſariae. In primis enim coniungunt dictiones nominum verborum participiorum pronominum praepoſitionum et aduerdiorum. Coniungunt etiam orationes atque ſententias. Balent inſuper plurimum ad ornandum atque amplificandum orationis ſtilum. Et quanqueͣ coniunctiones omnes in concinna dicendi conpoſitione locum habent: quia tamen conpulatiue diſiunctiue et aduerſatiue: coniunctiones in oratione oratoria crebrius ac aptius queͣ caeterae pertractantur: aliquid ergo dc ipſis potiſſimum videtur eſſe conmemorandum. Ande conpulatiuae coniunctiones atque diſiunctinae ſepenumero in oralione rhetorica interſeruntur: quo vetuſtatem etiam atque vehementiam non paruam important: vt apud omnla oratorum volumina refertiſſime pemon ſtratur. De quo hoc tibi exemplum erit index. Cum mecum diligenter animaduertam mi Iohannes: et quantam bonorum oportunitatem: libe ralium artium ſcientiae hominidus afferre conſueuerunt: et quanta ſit celobcrrimi ingenij tui ſuauitas: illud mihi occurrebat: vt ad ipſas litterarum virtutes te vehementer adhortater: in quas ſi accuratiſſimem incumbetes et multas et magnas emolimentorum oportunitales tibi comperares. Nam ſine oblectationem ſiue admirationem ſiue animi requiem deſideres: aut honorem aunt laudem aut gloriam expetas: vel diui tiarum copias: vd bonorum oportunitates: vd rerum faculrates adoptas: haec omnia profecto: ſcientiarum emolimenta ſuppeditare comſceuerunt. Rectam ergo atque per̄conmodam viuendi rationem imitaberis: ſi ipſa ſtudiorum ornamenta vigilantiſſima diligentia proſcqueris. Nunc de aduerſatiuis coniunctionibus noſter erit ſermo. Nam coniunctiones aduerſatiuae hae conſtare videntur: licet queͣuis quanqueͣ: etſi: tameniſi: etiam ſi: et iamentſi. de quibus. M. Cicero nunquam vſus eſt hac dictione licet pro coniunctione: quoniam dictio eſt ambigua quae verbum eriam ſignificat. Haec tamem ipſa victio licet ab ipſo Cicerone vſurpata eſt pro verbo ſignificante licitum eſt. At in hoc exemplo. Quoniam exactis iam belinum calamitatibus: optata pace nobis frui licet: mihi ergo dein ceps per litteras tecum iocari licet. Raro etiam vdl rariſſime potius apud eundem Ciccronem haec dictio queͣuis reperta eſt. Aliae vero videlicet quanqͣet etſi tamerſi ctiamſi et iamentſi ſunt in ipſius Ciceronis vo luminibus frequentiſſime. De quibus hoc tibi exemplum adduco. Etſi quas oratoria facultas oportunitatis accertones parere valeat mi Ruperte: non ſolum explicare: ſed etiam vix tibi connumerare poſſem: quia tamem ca me ſemper tantopere delectauit vt magnam illi facultati operam adhibuerim: et non paruam etiam ex ipſa oportunitatis com moditatem mihi comperanerim: comſtitui te ad eam capeſcendam plurimum adhortari oebere: quae quanqueͣ tibi viro admodum peritiſſimo maxime nota iam eſſe debeat: qui multa profecto pertractaſti: tamen te hortor queͣſummopere: vt ad eam tibi cumulatiſſime comperan dam ſummis viribus incumbas: tamentſi haec inea apud te adhortatio minime neceſſaria videatur: qui vt a queͣpluribus audiui ad o mnes bonarum artium diſciplinas ardentiſſimus eſſe iudicaris. perge igitur vt caepiſti: et hanc bene dicendi rationem ita vt caeteras agis ſtudiorum vir tutes: fac dies nocteſque conplectaris. ¶ Triceſimunoctauum preceptum. Qd̓ interdum hae coniunctiones: Cum ſi: et ſimiles poſtponuntur dictionibus: quibus praeponi coniter comſueuerunt. vt Omens cum honcſta facimus nihil eſt quod vereamur. Ad nos ſi tenpeſtiue acceſſiſſes: omina nunc tramſacta eſſent. Praeterca coniunctio conpulatiua: et: interdum eleganter proprijs interponitur nominibus in oratione laudis: vt et Cato et Cicero Idem in vituperio attendi pont. Inſuper interdum ſuperſedere ſolemus ab his duabus coniunctionibus: vt et que. vt im hoc exemplo. Moneo quae te digna ſunt facias: Abi tamciſi que vel vt intelligatur: tn̄ conmittitur que non exprimtur. ¶ Triceſimunnonum praeceptum em circa multiplicandam ex coniunctionibus: ex aduerbijs et ex relatiuis orationem. Nam aduerbia et coniunctiones atque relatiua ſubſtantiae et accidentis vna cum ipſis aduer bijs et coniunctionibus contractata: plurimas ſimul orationes multi plicando coniungunt. Aduerbia enim iſta: tam tantum tantopere tanti ſper adco vſquendeo ita tandium totiens catenus et comſimilia: ea quidem ratione multiplicant orationes: que poſt vnam orationem aunt plures ex ipſis aduerbijs confectas: neceſſario ſuccedit iſta coniunctio infinitans: ei vel que: aunt ſequitur aliquid horum aduerbiorum quo ad quantopere queͣdin quotiens et comſimilium: quarum equidem dictionum: quaelibet orationes mul tiplicat. At in ſequenti declarabitur exemplo. Quae tua in me bn̄merim ta contuliſti: eorum tantam video comſtare mugnitudinem: vt parem officiorum gratiam merito tibi referre debeam. Haec quidem ſententia ex tribus vt vides eſt orationibus fabricata. hanc poteris ad. xij. vſque orationes mul tiplicare: per aduerbia coniunctiones et relatiua. Quotiens aunt vel aduerbium vel coniunctio vel relatiuum repetitur: totiens vnam tibi ſuperad dit orationem. vt ſic. Quae in in me hunmerita coniuliſti: eorum tantam vi deo comſtare magnitudinem: ex quibus ita commodiſſime exaggeratus ſum: que res omnes meas ea quidem ratione comſtabiliui: vt nullam calamitatis mutationem: quid duratura ſit: recipere poſſe videantur: vt niſi beneficiorum inmemor haberi velim: quod ego ſemper tantopere effugere conatus ſum: vt nihil vnqueͣ magis enitandum eſſe duxerim: talem officiorum gratiam merito tibi referre debeam: vt tuis me benemeritis: quae memoria profecto conplector ſempiterna: condignum extitiſſe faciliter iudicare poſſis. ¶ Quadrageſimum praeceptum circa praepoſitiones conſiſtit. Prepoſitiones enim eo in primis neceſſariae dicuntur: que his verbis quae aut ſunt imperfecta: aut non ſatis potentia: vt ſententiam per ſe perfectam efficere poſſint: ad eam perficiendam et et longiorem perducendam plurimum adminiculantur. Huic accedit que ipſae praepoſitiones poſſunt in principio in medio et in ſine orationis conmo diſſime collocari. Set omnium praepoſitionum hae duae: Erga et in: praeter caeteras in oratione rhetorica locum habent: quae et ad ornandas ora tiones et breuiandas ſententias optime ſunt acconmodatae. Nam ſaepenumero totiens verbum in oratione concinne faccri poteſt: quotiens harum duarum prumaepoſitionum: erga et in: aliqua fuerit in oratione tractata: niſi fortaſſe quod ſaepiſſime fieri videmus vim apportaretharum duarum praepoſitionum pro et contra. De qua rationem exempla ſequurtur. Si tanta Solonis im ſuam rempub. athenienſem bn̄merita fue runt: quantam P. Africani erga rempub Rhomanam extitiſſe legimus certe quemadinodum Africano thomani ex inmortalibus eius in ipſos beneficijs perpetna deditione tenentur: Ita etiam Athenienſes ipſi Soloni ob innumerabilia ipſius erga eos officia? ſempiternis aequi dem demeritis aſtringuntur. In hoc ergo dicendi genere quod expo ſui: ille duae praepoſitiones: in et erga: ſuſtinent vicem huius praepoſitionis pro. Aliae vero duae praepoſitiones poſtca ſequentes ſcet in et er ga verborum locum tenent: quae niſi in orationibus interpoſitae fuiſſent: neceſſitas orationis poſtulabat: vt in loco ipſarum praepoſitionuet expreſſa verba fuiſſent interpoſita. ¶ Quadrageſimunpriarum praece ptum. Qd̓ interdum praepoſniones quae conmuniter praeponi conſueuerunt: poſtponantur: quales ſunt In ſob ad apud propter prae ex ob et ſimiles. vt in his exemplis. Omnibus in rebus honeſtas apprime placet. Nemo em qui non diuina ſub potentia comſtitutus ſit. Atticam ad vrbem poſtqueͣ acceſſi forte mihi Socrates occurrit. Nolana apud me nia hannibal a Marcello im fugam verſus em. Tuam propt̓ cauſa oens catemus patria. Omens contra hoſtes reip. ſemper infeſtus propter defenſionem libertatis noſtrae fuit. Heſtra pro beniuolentia nihil cam mihi diffici le em quod non libenter ſuſcipiam. Iunonio em phano multa ſigna crepta ſunt. Noſtris ex agris pecus omne abactum em. Ciuilem ob canm multas com rentiones ſuſccpi. Rege ab opulcto exceptus ſum. Idem intelligendum em de aduerbijs ordinis: qͣlia ſunt Dehinc deinde dcinceps interdum interea praeterea et item. vt Tua dehic erit cura ne quid detrimenti accipiam. et ad hunc modum reliqua. Hac ratione latinam orationem im his et ſimilibus modeſte ſi vtimur concinniorem efficimus: mom ea ſint ab illuſtribus oratoribus et poetis recepta. Comſueuit aunt Cicero nonnunqͣet hanc praepoſitio nem cum huic ablatiuo quo poſtponere: vt quo cum: pro cum quo quod male comſonantiae cam com feciſſe arbitror: nos vero in mecum tccum ſecum nobiſcum vobiſcum comſuetudinem hanc retiuemus: ſcd̓ in qui cum pridem iſte modus loquendi aboleuit. Similiter haec praepoſitio de interdum a Cic. ſuo caſui poſtponitur: vt in. ij. ad Herennium cum inquit. Atrum enim ea res ſit ſimilis eim rei qua de agitur: quod item a noſtro vſu diſceſſit. ¶ Qua drazeſimumſecundum praeceptum em circa prepoſitiones quae orationes multi plicant. Praepoſitiones equidem qm̄ ad orationes ſimul adiungendas ſae penumcro vias aperiunt ne aliqn̄ ſine ipſis noſtrum mentis conceptum conmode perficere poſſemus. id circo ipſe praepoſitiones crunt a nobis in coniungendis multiplicandiſque orationibus plurimum comſiderandae. Exemplum vbi ſnina ſine praepoſitionibus ſimpliciter explicatur. Cum praetor vrbanus creatus ſum: tuam nihi praeſentiam neceſſariam eſſe duco: vt ipſam praeturam melius gubernare poſſim. Quae ſic ex praepoſitionibus multim plicatur ſnina. Cum propter eximiam reipub. negociorum magnitudinem ad vrbem acceſſiſſem atque in ſcn̄arum me contpliſſem: ibi a ſenatoribus contra voluntatem meam: et praeter opinionem praetor vrbanus creatus ſum: in quo equidem gubernandae praeturae magiſtratu prudentiam mihi tuam neceſſa riam eſſe puto. ¶ Iliij. praeceptum ſit circa interiectiones: quae tameſi crebrius apud poetas que apud oratores contrectentur: aliquando tamen cum aunt aliquam laeticiam mugnam: aut cum moleſtiam: aut admirationem: aut indignationem: aut ſpem: aut timorc: aut aliquas huiuſmodi animi paſſiones ſignificare volumus: cans etiam in noſtra dicen di ratione poſſumus tractare. hoc ſcilicet modo: Proh bone Iheſu clementiam tuam imploramus tantas hen tanque acerbiſſimas atque intol lerabiles bellorum et penuriae calamitates ſc̄per ita propiciemur. Bab queͣ infelici caelorum conſtellatione nati ſumus: ſi tam granibus mo leſtijs ſemper excruciari debcamus: Sed heu benigniſſime deus tua denique clementia confiſi vniuerſam tuae miſerſicordic bonitaten ſunmis praecibus obſecramus vt tantorum nos malorum inconmodis liberes et in tranquilla nos ſtatus conditione ſtabilias. ¶ Lliiij. prae ceptum. Qd̓ interdum poſt eum orationis ſenſum: qui perfectus em gra uius aliquid addatur: quod affirmando exornet: et auditoribus rem gratam efficiet. vt in hoc exemplo: Bir fortis omnia pro repubadibit pericula: et id quidem impigre. Conmouentur enim auditorum animi vehementius queͣ ſi dixiſſet. Hir fortis omnia pro repub. im pigre adibit pericula: Quanqueͣ varictatis cauſa hoc dicendi genere interdum orator victur. Illud autem placet vt cum in dicendo eo prouecti erimus: vt rebus de quibus loquimur ſatis a nobis factum ſit et aliquo egregio ſenſu oratio ſit concluſa: que non vlterius proueha mur:i ne gratiam illa: quam benedicendo nacti ſumus: amplificatione nimis graui amittatur. In quod vitium plerique incidunt inſcitina po tius quadam aut negligentia: queͣ rerum dicendarum inopia. ¶ Qua drageſimumquintum preceptum. Quod ſicut in mediocri figura magis conuenit rem prius rudem atque inornatam afferre: dehinc ver bis idoneis et grauioribus illam exornare: Ita im graui figura ſiue in laude ſiue in vituperio verſetur oratior ab ornatu initium ſumat. Exemplum primi vt Pompcius facile omnium romanorum tuin armis tum conſilio magnus clariſſimuſque fuit princeps. Exem plum ſecundi. At Omnium imperatorum in rebus pacis ac belli: mari terraque geſtis gloria. C. Caeſar anteceſſit. ¶ Quadrageſimuniexiuet praeceptu. Quod in re laeta verbis triſtibus: aut in triſti rerbis laetis minime vtamur. Bitioſum enim eſt cum in re funcrea: ſimilitudinibus aut exenplis quibus in voluptatibus aunt in pelitijs vtimr: nios affectus amplificamus. Uelut ſi quis in deploratione filij exemplum affe rat parentum: quoniam ex nuptijs filiorum caeteriſque rebus ſecundis ma xima conceperunt voluptuem. nam contrariorum comperatione accroior do lor inſurgit. Cauendum em etiam: ne in re triſtinimis laſciuiat ortioaut in re laeta inculta ſit et horrida. Nam vt in rebus duris ille verborum exquiſuus apparatus fugiendus em: ita in ſecundis ac ſelicibus obſeruatio diligens eſt habenda. Satius enim eſt perturbata potius prout doloris impetus ſuadet queͣ limata nimis atque expolita conpoſitionem vti. Nom equiddem natura ipſa patitur: vt cum graui aliquo merore pͦ ium:ttur: vcrboraet conpoſitioni vacare poſſet animª. Bitatur imſuper illa ab oratoribus accura ta verborum conpoſitio: qn̄ eloquentiam auditoribus ſuſpectam eſſe intclli gimus. tunc enim praecepia conpoſitionis negligendda ſunt: quod pro. Lelia Damicius apher oe induſtria fecit: non t̓minando orationem im verbum dum inquit. Apud iudicem periclitatur Lelia. Fugienda quidem em tenera nimis ac delicatu modulandi voluptas nonuumqueͣ. Si vcro noſtra oratio ad aliquam concitationem animorum quae ſit vebenens inclinabit conmodiſſime in verbum aliquod finietur. magis enim auditorum animis ſi in verbum ſinitur: oratio affigitur. Caput autem omnum quae ad clocutionis praecepta attinent id viſum em: vt oina ad rerum de quibus loquimur dignitatem acconmodata ſint. recte itaque Mecenatis illa minime landatur conpoſitio: cum inquit Sole et aurora rubent plurima. Nam verba rebus: Nom res verbis acconmodare ſolemus. ¶ Quadrageſimum ſeptimum praeceptum? Qd̓ interdum poſt oruionem inchoatum priuſqueͣ ad verbum principale perucniatur: interponatur orao imperfecta vim habens parentheſis. Hi in hoc exemplo. Omnes qui ambitioni et gloriae ſtudent (id quod ignorat ne mo) opinione magis queͣ re ducuntur: his ſimilia. vt Ego vero is E 2 ium (ita me deus ſaluum velit ſi verae et non ficte loquor) is inquam ſum qͥ ſacras litteras omni ſcripturarum generi longe anteponam. Item Legalem tibi ſapictiam a teneris (vt aiunt) vnguiculis cui frequens inſudaſti ſunmopere dedicaſti. Item Quid enim triſtius vt eos conmemorarem qui trias ſuas colunt? quid miſcrabilius queͣ domim ſuae agere; et ita agere: vt iocundiorem aliquando queͣ vitam mortem optes. De Numero. Inc ſupereſſet vt rationem numerorum diceremus: et hoc ti xlviij. comſtituo im ordine praeceptum: quae quidem de nuneris ratio apud Iſocratem tanto ſtudio vel inuenta vel aucta repperitur: vt nollum exom̄nibus elocutionis partibus Ihuic anienponat. Sed cum huipſcemoni diſciplinae praece pto variam ſint: nec latini auctores: vt Cicero: Quintilianus: et Marcialis in hoc graecorum doctrinam ſemper ſecuti f. erint: et magna ſit inter eos contentio: in hoc ſimbrias non dilatabo meas. Sed illud ſcias ve lim: que in hac praeceptione illud obſeruare ſtudemus: vt ſi in monaſyilabam terminatur oratio: quod raro ſit vbi perfectus ſcnſus ab oralore ſeruatur: comſiderandum eſt vtrum ea longa ſit an breuis. Si longa eſt: eam praeite trocheus debet: qui duabus ſyllabis comſtat: longa ſcet ac brcui: vt im hoc Cice exemplo. Legum in rempu. prinia vox. Qd̓ ſi talis monaſyllaba dictio breuis fuerit: tunc recte Iambus qui em pes ex prima bre ui et vltima longa conſtans: ante illam collocatur. Sic ergo qn̄ breuem bre uis ſyllaba: aut longam longa aniccedit: inre id reprehenditur. Ut ſi dicas. Iſta res mea em. Cum aunt biſſyllabum in finem dctionis collocatur: cauendum em ne quattuor breues im fine ſyllabae ponantur. In quod vitiuet incidit qui ait. perdidi bona mea. Et plures aliae a pluribus in malerla numerorum ponuntur doctrinae. Sed certe referenda eſt ratio nume rorum: tum ad varios animorum affectus: tum etiam ad dignitate et modum ſententiarum. Nam quae iracunda eſt oratio breuioribus: quae vero laeta ac locunda longioribus numeris gaudet. nonnihil etiam perſonarum dignitus cauſarunque ac temporum varietas momenti aſfert. Sed quomam ab hac obſeruatione ſaepius ac induſtria recedendum em: vel grauitatis cauſa: vel vt varietate aliqua temperetur oratio: ſplendos ille numerorum intermittendus eſt. Caput enim omnium praeceptorum illud viſum em: vt rebus de quibus dicendum eſt: ars quidem numeris ſeruiat et non res artita qua ratione qui diſcedet omninis ſane elocutonis dignitatem De Modo punctandi. perturbabit. ¶ Receptum. Quadrageſimunnonum. circa modum punctam di orationes tibi trando. Sunt autem generales punctan ſi ſpecies apud modernos octo: videlicet Birgula re ta: vt ſic. l. loco cuius more priſcorum exiguo puncto vtiG ¶ mur: ſic. Uirgula iacens quae ſic em/ Uirgula conuexa quae ſic fit ¶Planus qͥ ſic em. Gemipunctus qͥ ſic fit. Interrogatiuus quid ſic pingitur? Coma quod ſic facimus ſcd̓m imitatores priſcorum oratorum: Periodus qui ſic em. Uirgula recta loco cuiᵈ nunc punctum exiguum facimus ſit inter ſubſtantina vel adiectiua: vel int̓ verba modi finiti vel infiniti: vel inter praepoſitiones quando nulla em copula: Ita tamem que vnum non veniat ad determinationem alterius: Fit etiam quando oratio incipit a diſtinctione: quae per ſe non pont aſſignari ſequenti ſuppoſito et verbo principali. tunc enim ante ſuppoſitum principalis verbi ponitur rirgula recta vel punctus exiguns. Iacens vero virgula ſemper debet im ſine lineae ſituari: vbi dictio non ſic conpleta: Unum illud animaduertem dum em ne ſyllaba vnqueͣ diuidatur in fine lineae: ita que altera pars ſyllabae eiuſdem ſit im principio ſequentis. Nam ſicut ſyllaba vno ſpiritu em indiſtanter proferenda: ita etiam indiuiſibiliter eſt ſituanda. Hirgula autem conuexa poni oeenbet et im principio et im fine orationis qn̄ ponitur inter par tes orationis principales per parentheſim. Coma vero ſit poſt ora tionem quae de ſe perfecta eſſe pont. caetentum alia ſibi annectitur imperfecta di ſtincta: incipiens a relatiuo: mom quo ſuum antecedens non inmediate prae cedat: quiduoniam nihil tunc poni debet. praeterea fi ſequatur dum vel donec vel cum coniunctio et ſic de alijs: quae impediunt verbum. Interrogatiuus onobus pont fieri modis. altero poſt imperfectam orationem cum puncto E 3 iiiii n exiguo ſicˡ altero poſt perfectam ſic? Planus vero punctus ſit im fine orationis perfectae: tamentſi dictatoris animus ad ſequentem vlteriorenque ſententiam pendeat. Genunpunctus aunt ficri ſolet quotiens proprium vi ri vel mulieris nomem ignoratur. velut in ſuperſcriptionibus praelatorum penumero contingit. Periodus v̓o in fine totius orationis fieri debet: quando nil aliud in ea materia ſequitur. Sed eſt notandum que ſi in eadem epiſtola diuerſae ſcribuntur materiae in ſinc cuiuſlibet earum ſeruam da eſt periodus. Omnium horum exenpla oratione in ſequenti ſubijciuntur. Quoniam improborum indies magis inualeſcit nequicia (nec mireris quia principes fauent ſceleri) hinc nihil mirum eſt innocentes calcari: cum potentes tramſeant inpuniti. Quis enim pont eſſe modus facinoriᵗ languentem iuſtitia inflagrantem ncqpiciam virtutis locum ſenten tia conſtituta? Nom itaque ambigendum eſt ſpectabilem et officioſum virum dominum. Abbatem noſtrum ſummo polore confici. De Dignitate Elocutionis parte tertia et vltima Ignitas ornatam orationem et verborum et fninarum luce plſtinctam reddit. Sententiarum aunt exornatio eſt quae de rebus ipſis dignitatem quandam comperat verborunque ipſi ſcimonis perpolita continetur grauitate. Quarum prima ephebaſis .i. verbi iteratio in octo paries diſtriburs em. in repctitionem: conuerſionem: conplexionem: ſubiecrionem: tradugionem? conduplicationem: gradationem et conmutationem. Ꝙ Epetitio verbum principio iterat: vt Quis vehementer iuſtitis ctaruit: quis vehementer amoribus exarſn: quis helcnam rapuit: quis igne ferroque cadentem troiam deleuit. Alexander profecto qui paris dicitur. Onverſio ſine verbum repetit: vt Italiam hannibal armis vicit: ingenio vicit: dolis vicit. Omplexio principio et fine verbum iterat: vt Quis carthaginem pereleuit? populus romanus: quis nunmantiam euertit? populus romanus: quis corinthum ſuſtulit: populus romanus: quis ſocios ſeruauit populns romanus: quantae igitur virtutis extiterit qui et amicos fouit et hoſtens praeci fregit conſiderate. Raductio eandem dictionem vage collocat: vt Qui nihil habet in vita iocundius vitaris cum virtute vitam non poteſt ducere. Onduplicatio em vnius aut plurimorum iteratio cum ronne amplifica tionis: vt v̓tutem ſcipionis v̓tutem. et huius vrbis gloriam comconrat. Ommutat io em cum duae diuerſae ſnimae ita efferuntur vt a pͥori poſte rior conͣria priori proficiſcatur: vt eſſe oet vt viuas n̄ vinem vt endas. Radatio eſt quae non ante ad comſequens verbum deſcenditur queͣ ad ſuperius reuerſum eſt: vt Nihil laudis et gloriae noſtris ciuib reli quum em: ſi hoſtibus quod libet licet: et quod licet poſſunt: et quod poſſunt andent: et quod audent faciunt: et quod faciunt nobis moleſtum non eſt. ☞Abiectium eſt cum quid aduerſum nos aduerſarioſque noſtros di ci pont quaerimus. et quod dici oportet ſic ſubilcimus. Eum ne tu hominem appelles qui ſi fuiſſet homo: non ſic vitam hominis is ſecaretur. Ant reliquae exornationes ſeptem: quibus non verba cadem ſed verborum vis effertur: aut cathacretice verbum pro verbo ponitur Earum prima Agnominatio dicitur. ¶ Gnominatio diſſimilibus rebus ſimilia verba acco Mij. modat: vt Deligerc oet queͣ velis diligere. Suffi cit enim per caſuum mutationem quod ornatum orationi accomodat: vt Scipio numantiam ſuſtulit: ſcipionis prudentia carthaginem euertit: Scipionem gloriam et laudem huic vrbe comparaſſe commemorant. ¶ Nterpellatio non iterat ſed reiutegrat verbum: vt Maenia radicitus deijecit: muros ſolo adeqͣnit: parietes huiº vrbis funditᵈ euertit. Ominatio eſt quae minª idoneo verbo nominat id cuius nominis non recordat: vt Mngire: hinnire: vagire: murmurare. Ronominatio eſt quae cognomine quodam extraneo dicit que ſuo nomine appellari non debet: vt Si gracchos aphricani nepotes nominet. Enominatio eſt quae a rebus propinquis et finitunis trabit orationis originem: quae poteſt intelligi res non ſuo nominne appellata: vt pro libero vinum: pro cerere frugem: aut ebur aurum argentumque pro diuitijs. Buſio pro certo propinquo et ſimili abutitur: vt pro orare: obſecrare: ſupplicare: ambire. Ranſlatio eſt cum verbum in quandam rem tranſfertur ex alia re quod ſimilitudine recte videbitur poſſe fieri. vt Tumultus italiam exper gefecit. Fit breuitatis cauſa. vt vrbem extinxit ſubito: Obſcenitatis euitandae gratia. vt quottidianis nuptijs delectatur: Augendi cupiditate vt nullius vrbis calamitas iſtius explere potuit inimicicias: Minuendi animo. vt paululum in rebus difficillimis aſpirauit: Ornandi ardore: vt quae malitia nocentum exaruerunt optimatum vtute renireſcent. Unc iam de tredecim exornationibus quae ſimplices ſine admixtione ſententiarum et ſuperioribus diuerſis ſuperſunt. dicendum videtur Earum prima Articulus ſe nobis obtulit. Rriculus ſingula verba caeſa oratione diſtinguit: vt Armis eruore: cadaueribus: et luctu: omnia complentur. Imiliter cadens ſimilibus caſibus orationem diſſimilium interpoſitione exornat: vt Birtutem iugiter explorantem et aſſiduis curis extollentem collaudas. Imiliter deſinens verborum exitus ſimiles diſſimili medio ha bet: vt Biuis glorioſe delinquis ambitioſe. Orrectio eſt quae tollit quod dictuet eſt et pro eo quod magis idoneum videtur reponit. ſic Niſi hoc feciſſet. inmo excogitaſſet nullam ſuſpitionem rei eciſſet. Iſiunctio diuerſa diuerſo verbo concludit: vt Populus tomanus nummantiam deleuit: carthaginem ſuſtulit: corinHhum diſijecit. Oniunctio: interpoſitione verbi ſuperiores partes conplectitur et inferiores: vt Formae dignitas et morbo defloreſcit et vetuſlaAdiunctio: aut principio aut fine verbum collocat. Iſſolutum eſt quod ſine coniunctione profertur: vt Clamoribus: vllulatibus: lucturedes reſonabant. Ircunitio: rem ſimplicem: aſſumpta circumſcribit elocutione: vt Scipionis virtus carthaginis opes perfregit. Ranſgreſſio em quae perturbat v̓borum ordinem: vt Inſtabilis im iſtum plurinium fortuna valuit: et hoc arbitror feciſſe tuo im eum pro animo. Aperlatio em oratio augendi minuenoive cauſa ſuperans veritatem vt Sermo melle dulcior: corpus nineum: igncum ardorem. Ntellectio: eſt cum res tota parua de parie aut oc roto pars congnoſcit: vt Num illae tc cibiae nuptiiles a ſcelere arcebant et oſtentas niſi diuitias tuas tum annulum tm̄ oſtentas et aubclans ab imins pulmonibus ſpiritus ducebatur. Ermutatio eſt oro aliud verbis aliud ſnina demomſtruns. Fit a ſimilitudinne: vt Lupus em im fabula: aunt per argumctum vt Gracchum: rurſum nunmitorem dicemus: aut per contrarium vt cum prodigum et luxurioſum parcum et diligentem appellamus. Eliquae exornationes multitudine verborum conſtant earum prima Ratiocinatio dicitur. ☞Aciocinatio em cum ipſi a nobis rationem cuiuſque expoſitionis poſcimus: vt In re militari et medi ¶ Ra Icam vt itidem ſe res habet: qͥd ita: quo enim dux em medicus antiquior co melior creditur: qͥd ita: vſu enim et comſuerudine quae victoriam et ſalutem parere comſueuerunt optime norunt. Ententia quid ſit vel eſſe oporeear im vita expoſitione ſola vel ratione et conprobatione etiam oſtendit vt domat oina virtus. ¶ Ontrarium alteram ex rebus contrarijs ſic facile confirmat vt qui ſuis hoſtibus quomodo alienis conſulet. Embrum res em breuiter abſolutum ſine ſninc profectione im alio me bro orationis exciplatur: et Tuis dolori: alienis ludibrio: tioiipſi dedecori eras: eiuſde ſenſus conplexio periodus et continuato ap pellatur: haec: ſentenciae contrario et concluſioni tanium conuenit. Ompar mendrahabet pari ſaltem quantit. re ſyllabarum vt Audacia allexandro gloriam conparauit Sapina platoni laudem vendicanit. Tclamatio em quae ᶠ rerum ac perſonarum conmemorat ione in ſignifican onem doloris prorunpit: ſic. Si parietes noſtri loqͥ poſſent vel redi nos patres nraos intucremur dicunt vrbem praeclaram quam gentium dominam effecimus vos oppreſſam et ſubiectam red diſti. Ontentio contrarijs ſententijs orationem conficit vt Birtus et litterarum ſtudia difficiles aditus: exitus vero facillimos afferunt. Ccupatio em cum dicimus nos praeterire aut non ſcire: aut nolle dicere id quod maxine dicimus: hac exornatione vtemur cum res planum fre ri non pont: vel ad nos non pertinet: vel longam aunt ignobilem re effugere volumª: vt Non dicam te vrbis nrc̄ hoſtem: oens bonos infectari. Et quod ad te n̄ attinet praeteribo tenplum te religionis et vrbis hus caput cucitiſle Ermillio em cum dicendo aliquam rem toti allcuius voluntati condonare videmur Cum praetur animam nihil relictum ſit: ca vti libet vtamini. Ubitatio em cum quidrere vidctur orator. quid potius aut potiſſimum dicat: vt Quo te moribus tuis appellem nom. ne. Effinitio eſt quae proprias alicuius conplecutur poteſtates vt Ira eſt motus animi ad cohereenda peccata. Ranſitio em quae cum breuiter on̄dat quod dictum ſit paucis etiaet quod ſequitur demomſtrat: vt AIcam in caeſarem ſidem cognouiſtis: nunc eius in me perfidiam accipite. Tpeditio em quae ronnibus pluribus enumeratis quibus aliquam res fieri vel non fieri potuerit caeterae tolluntur vna relinquitur: vt Si nec ab vxore quae amore et pietate perpedita erat. ncc̄a nepote qͥ imbellis interfectus domi em a crudeliſſimo liberio mors illata eſt. Raeciſio em cum dictis aliqͥbus quod conceptum em in aino audictium relinqͣtur vi Tu haec audes dicere: quae nuper alienae douiui non auſim dicc̄ Anc iam de coloribus ſninarum dicere tempus ſimul et res principio a diſtributione ſumpto conmonuere. Iſtributio eſt cum res em perſonae e negocia certa diſpartiuntur: vt Quibus reipub. honor. cure eſt: premina virtuti: paenas ſccleri ſtarutas rependite. Icentia eſt cum apud eos quos veteri debemus aliquid audacius profcrimus: vt Qd̓ omnibus ludibrio eſtis non ab re cenſeo aequiſ ſimi praes (caeterum nc quem tn̄ offendamus ſtatim ſubiungimus) hic ſapientiam veſtram inquiro: audentiam reputo: fortitudinem recogito: ẜ̓tutem mecum viente voluto. Iminutio em: cum aliqͥd ineſſe nobis: naturae: fortunae: aut famae: induſtriae ronne leuamus: vt Cum ſunma rigilantia fortunae como Canimique bona a parentibus mihi et naͣ ferme condonatam comſequi et tueri ſtuduerim: mediocritur ex his ne nimium dixerim aſſecutus ſum: Eſcriptio em que rcrum comſequentium continct perſpicuam et lucidam cum grauitatem expoſitionem: vt Ni iſtum iudices capitis reum dannabitis: vt fcra et truculenta vrſa vrbem ac ciues vaſtabit: Quare iudices laluti omnium et honori veſtro conſulite. Hominis inuaſit. Iuiſio em quae rem ſemonens ab re vtranque abſoluit oraone ſubiecta ſic Aut veneno aut ferro ligno: aut lapidibus vel alia re vitanE Requentatio em cum res im tota cam diſperſae im vnum locum coguntur quo gra nior acrior et criminoſior orao ſit: vt Cum hunc iudices cupitis liberare improbus eim petulans infeſtus impius: ſuperbus et intollerabilis eſt? ☞Xpolitio em cum im eodem loco manemus et aliud atque aliud dicem vide mur: Eandem enim rem aut de eadem conmutando pronunciando vel tractando dicimus: pro eadem re propoſitionem rationem comprobationem: contrarium: ſimile ac concluſionem afferimus. Ommoratio eſt cum im loco firmiſſimo quo tota cam continetur inmoretur diutius et im codc reditur ſaepius: quod em boni oratoris proprium. Imilitudo em oratio traducens ad rem quenpiam aliqͥd ex te diſpari ſimile. Fit aunt per conͣrium vt imperio adminiſtrando et paleſtri ludo contrarie ſeſe habet. Fit per negationem vt non ſic im amicicina vt im certamie currendi: nouus veteribus praeponendus c̓. Item ſit per collationem vt poctite ferme comperationes ſunt Fit per brcuitatem vt cum audiciſſimi cuiuſdam fa ctum reprehendere oratoris nitimur breuibus ornato ſed inconcinno et malo cytharedo comparamus. Templum em alicuius facti aunt dicti cum certi auctoris noinc propoſi E tio: Ijſdem quippe modis quibus ſimilitudo ſumitur. Mago em formae cum forma quadam ſimilitudine collaudatio: laudis: aut vituperationis cam facta vt Ibat im prelium corpere thauri validiſſimi impetu lconis: vltuperij ſic: Tanqueͣ fera vrſa aut inmanis oraco per forum ſerpit. Ffictio em cum facies corperis verbis deſcribitur quoad ſatis ſit intdligendum: vt erecta fronte ludibundis oculis aduncis naribus ſpar Otatio c̄ cum alicuius natura certis deſcribitur ſo ore geſtit. Cſignis: vtputa cum glorioſi militis iactantia conmemoratur: Ermocinatio eſt cum alicui ſermo cum ratione dignitatis attribuitur? quo ſenes parcitati et grauitati: ioco et ludo inuenes ac rerum profuſioui dediti commemorantur. Onformatio eſt cum aliqua quae non adeſt perſona fingitur quaſi aſſit vel res muta et informis eloquens et hn̄s fornam ſit: vt Scipio ſi reuiniſcat dicet: ego vibi pacem peperi vos bella concitaſtis. Emonſtratio eſt cum ita res verbis exprimitur vt geri negocium: et res antem oculos afferri videatur: vt Pila emittunt: ſeſc vmbone contegunt: gladijs conminus certant. Reuitas eſt cum res tm̄ neceſſarijs verbis expedita dicitur vt principio huius operis habitum eſt. ¶Oncluſio em quae braeui argumentatione ex his quid antehabita ſunt on̄dit que necelſario comſequar̉. hoc mom habes a me Cyrille caeſar: quae de ratione dicendi copiam dignitatem et grauitatem cum laude: tibi conparare potuerunt: ſi aſſidua exercitatione maioribus tuis parcin in dicendo ſuperioremque tem reddi curabis.