frustrandisque bestiarum morsibus artifices, impetum earum eluderent, ipsasque conficerent; sic etiam satis magnum æterna vere Dei veri Civitas contra Valentinianos, Gnosticos, Arianos, similiaque Naturæ portenta, genitum ex eadem sibi Africa vidit præsidium. Quid enim Augustini ego subtilitatem et eruditionem laudem? mellifluam Lactantii eloquentiam probem? Arnobii doctam curiositatem persequar? Undique in Cypriani scriptis relucentem pietatem, quam ipse sanguine suo signavit, suspiciam? Quid denique, qui uno etiam libello multum veræ gloriæ meruit, Minucii admirer rotundum et lenefluens eloquium! Unus instar omnium est Tertullianus, in quo multum sibi placet Augustinus; Omnis generis litterarum peritiam agnoscit Lactantius; Quem sequendum sibi proponit Arnobius; Magistrum, quoties libros ejus poscit, vocat Cyprianus; in suo denique Dialogo, qui velut contractum ex vasto Apologetici hujus pelago sinus est curvamen, tantum non transcribit Minutius. De quo quidem Tertulliano, quid Veteres et Recentes Auctores non sine laudum cumulo senserint, quamvis hic exscribere mihi non sit propositum, tamen non possum, quin pauca delibem. Et Veterum quidem perhonorifica testimonia hisce contraxit Vincentius Lirinensis, quinti seculi, cui illum Cangius, assignat, non infacundus scriptor. Hic, inquit, apud Latinos nostrorum omnium facile princeps judicandus. Quid enim hoc viro doctius? Quid in Divinis atque Humanis Rebus exercitatius? Nempe omnem Philosophiam et cunctas Philosophorum Sectas, auctores assertoresque Sectarum, omnesque eorum disciplinas, omnem historiarum et studiorum varietatem mira quadam mentis capacitate complexus est. Ingenio vero nonne tam gravi et vehementi excelluit, uti nihil sibi pene ad expugnandum proposuerit, quod non aut acumine irruperit, aut pondere illiserit? Jam porro orationis suæ laudes quis exequi valeat? Quæ tanta, nescio qua, rationum densitate conserta est, ut ad consensum sui, quos suadere non potuerit, impellat: cujus quot pene verba, tot sententiæ sunt, quot sensus, tot victoriæ. Ex Recentioribus quidem, Illustris Nobilitatis Josepho Scaligero sublimius et perfectius in omni genere doctrinæ et Scientiarum non novit Orbis eruditus. Vide itaque quantum sit a laudato laudari. Verba ejus sunt in Primis Scaligeranis pag. 96. «Tertullianus semper in manibus habendus accurateque legendus est, tum propter Linguæ Romanæ proprietatem, tum propter disciplinarum ac litterarum omnium cognitionem; Fuit enim doctor omniscius et argutus, qui illotis manibus tractandus non est, nec obiter legendus, ubique enim remoratur lectorem. Tertullianus certe excellentissimus auctor est in omnibus. «Exstant etiam doctissimi et accuratissimi Lipsii litteræ, lib. IV. Ep. IX. ad Jacobum Pamelium, in hunc sensum. «Audio te, clarissime Pameli, in emendando Tertulliano esse. Major, an utilior a te res suscepta, nescio. Scriptorem plenum antiquæ et reconditæ doctrinæ corrigere arduum; eumdem correctum dari, non solum vestra Theologorum interest, sed nostra omnium, qui litteras Græcas Romanasque tractamus. «Merito itaque nobili litterato, et diffusæ eruditionis Barthio audit Pater Eruditionum, lib. Adversar. XIII. Cap. XVI. Apud quem lib. XIX. Cap. I. hæc etiam legi possunt. «Scriptorum, quantum ad nos venit, eruditior nemo est, exque quo plura condiscere possis, quam Tertullianus, Nullus in eo apex est non cum cura positus, ut, quo pacto alii inopia, hic abundantia litterarum peccare nonnunquam videatur.» Quibus merito adjungendum Thomæ Campanellæ testimonium, viri cujus ingenii vehementiam et judicii acrimoniam sæpe sum admiratus. Ille in Libello de Libris Propriis et Recta Ratione Studendi Cap. IX. Edit: Crenianæ pag. 216. ubi virtutes et vitia Scriptorum quorumdam, qui Theologica tractarunt, enumeravit, ita in hoc Nostro Auctore finit. «Tertullianus denique ut Theologorum Magister, plus probat duobus verbis, quam cæteri mille argumentis: gravis, arduus, acer, efficax, brevis, concinnus: philosophicæ grammaticæ, non autem civilis cultor, et suo africanismo homines velut ad peregrinas merces alliciens. »
Quid igitur mirum, si tantus Auctor non tantum tam insignes laudatores, sed et omnium Gentium invenerit Commentatores. Cum Tertulliani enim nomine consecrata Aeternitati, ex omni statu et disciplina, manebunt nomina Rhenanorum, Pameliorum, Juniorum, De La Cerdarum, Heraldorum, Gothofredorum, Salmasiorum, Rigaltiorum. Ut jam taceam Zephyros, Barræos, Gagnæos, Latinios, Gelenios, Mercerios, Wouwerios, aliamque satis numerosam eruditorum turbam, qui hujus Auctoris studium publicis ingenii sui monumentis testatum posteris voluerunt. Et ex his quidem plurimi cuncta nobis Tertulliani Opera elucidationibus suis exornata dederunt. Inter quos primus Rhenanus, (cui et hunc et plurimos alios Auctores in lucem protractos grata debet posteritas) bis terve repetitis editionibus, Gelenium Barræumque habuit secutores, Pamelium dehinc Juniumque, et egregiæ doctrinæ Ludovicum De La Cerda. Post quos, ut et quemdam Georgium Ambinatem, qui operosi sui Omniloquii trium voluminum hiatu nihil dignum præstitit, tantum non ex mortuis redivivum retraxit notæ doctrinæ vir Nicolaus Rigaltius. Cujus editiones sæpissime Parisienses sub prælum revocarunt, Philippi Priorii auspiciis, sed ipsius Rigaltii inquinatiores multo, ut sæpius a Nobis in hoc uno libello est ostensum. Per partes vero iverunt reliqui, vel Emendationes Notulasque ab Auctoris opere separatim editas reliquerunt. Quos inter eminet industria Desiderii Heraldi, qui in hunc Apologeticum, cui et Nobis animum et cogitationes primum applicare libuit, Commentarium variæ eruditionis plenum, Digressionumque libros sane doctos condidit; sed et scriptum hoc jam olim Franciscus Zephyrus Paraphrasi quadam utcumque illustraverat, et Aldus Baptistæ Egnatii secutus curam, ediderat separatim ad calcem Lactantii, Anno MDXV. et MDXXXV. Quem tamen præoccupaverat Joannes Tacuinus, qui itidem Lactantio annexuerat illum Venetiis, anno MDIX.
Et tamen post tot tantosaue viros in publicum prodire
