christianos omnes crudelissime furebant ac bacchabantur. Tantus quippe erat ethnicorum in eos furor, ut is solus, ac vanus veterum legum prætextus, ipsis ad quoslibet nunquam non excruciandos suffecerit. Neque id a nobis temere fingitur. Eosdem enimvero gentiles Tertullianus noster his compellat verbis: Quoties in christianos desævitis, partim animis propriis, partim legibus obtemperantes! Quoties etiam, præteritis vobis, suo jure nos inimicum vulgus invadit lapidibus et incendiis! Ipsis Bacchanalium furiis nec mortuis parcunt christianis, quin illos de requie sepulturæ, de asylo quodam mortis jam alios, jam nec totos, avellant, dissecent, distrahant (Tertullian. Apologet. cap. 36. pag. 459). Paulo autem prius ille dixerat: Nec ulli magis depopulatores christianorum, quam vulgus (Idem cap. 35. pag. 451). cæcum nempe et vesanum, quod sua proculdubio rabie, ac ingenito quasi furore, nullo autem legum præscripto ad vexandos necandosque christianos ferebatur. Huc accedit, quod ethnici in eos refundebant publicarum omnium calamitatum caussam. Ubi igitur aliqua accidisset, tum confestim, teste adhuc Tertulliano, conclamabant: Christianos ad leonem (Ibid., cap. 40).
Adire tamen nobis videmur aliquem, qui adhuc instabit hæc aliaque plura in hoc Apologetico non potuisse ab Auctore nostro describi, quamdiu Severus Imperator favit christianis, nec ullam adversus eos legem dederat. Verum si nullius legis ab eo latæ Auctor noster meminit, id alii de industria factum esse opinantur, ne magis irritaret viventis tunc Imperatoris animum, sed facilius ad saniorem mentem illum revocare posset.
Ea porro sunt rationum momenta quibus diversæ de hujus libri ætate opiniones innituntur. At iis sedulo expensis, si hæc posterior aliis præponenda tibi videatur, fatendum est hunc librum vulgatum fuisse post excitatam ab eodem Severo adversus christianos persecutionem, non quidem anno 197 aut 198, ut quidam frustra opinantur, sed anno 202, quo idem Severus leges in eos revera condidit, et decimum, ut ait Eusebius, imperii sui annum agebat (Euseb. lib. VI. Eccles. hist. cap. 2. pag. 101. et seqq.).
At si quis judicet non satis valida esse hujus opinionis firmamenta, is certe non diffitebitur ex his, quæ paulo ante annotabamus, recte profecto colligi posse hunc Tertulliani librum in lucem ab illo emissum fuisse aliquo post Albini necem tempore, id est, post 197, quemadmodum observavimus, Christi annum. Quoniam vero Tertullianus ibidem significat repressos fuisse majores factionis illius impetus, ac quasdam tantum superfuisse illarum reliquias, inde sane concludendum est, hujus libri ætatem anno 199 aut potius 200 consignandam videri.
Urgebit tandem aliquis tunc Tertullianum, ut sæpius dictum est, non attigisse quadragesimum quintum ætatis suæ annum. Atqui summa eruditio, quæ mirum in modum et passim ubique in hoc illius Apologetico refulget, provectiorem ætatem desiderare videtur. Imo vero supernum, uti alii respondent, divini luminis et gratiæ auxilium. Præterea Tertullianus tam excellenti ac perspicaci ingenio præditus erat, ut quadragesimo ætatis suæ anno hac ipsa, aliaque majori eruditione imbui, et ea totum hunc librum complere haud difficiliter potuerit.
Articulus II. Quibusnam Antistitibus et præsidibus hunc Tertullianus Apologeticum librum nuncupaverit.
Quanto apertius clariusque Tertullianus ipso Apologetici initio prodidit illum a se directum Romani imperii Antistitibus in aperto et edito, in ipso fere vertice civitatis præsidentibus (Tertullian. Apologet. cap. 1. pag. 257). tanto majori animorum contentione inter eruditos disputatur quinam, cujusve civitatis fuerint illi præsides. Apud plurimos quidem opinio jam dudum invaluerat his verbis Romanum senatum significari; aliis tamen postea visum est designari præsides Carthaginis; aliis demum quotquot toto Romano in imperio presides erant.
Primæ autem opinionis fautores nituntur his ipsis, quæ citavimus, Tertulliani verbis. Non aliam enimvero urbem nisi Romam indicari arbitrantur. Et certe quis alius, inquiunt, esse potest ille apertus et editus civitatis vertex, nisi Romanorum Capitolium, quod Tertullianus periphrasi potius, quam suo nomine appellandum censuit? Nonne etiam in hujus sententiæ confirmationem illud proferri poterit, quod de solis eclipsi, quæ Christo moriente contigit, scriptum ab illo legimus: Eum mundi casum relatum in arcanis vestris habetis (Ibid. cap. 21). Quænam etenim illa sunt, nisi Romanorum arcana, sive archiva, et chartophylacia, in quibus acta publica recondebantur? Nam ibi ille narrat Pilatum Tiberio Imperatori nuntiavisse non solum hanc eclipsim, sed ea etiam extraordinaria omnia, quæ ante et post Christi mortem acciderant. Quis autem facile non concedet Tiberium jussisse hæc in iisdem reponi et servari arcanis, ad quæ scrutanda Tertullianus Romanos provocat?
Ad quod ille obscurius, hoc Eusebius clarius his, quæ nulla obscuritate involvuntur, retulit verbis: Tertullianus Apologiam suam τῇ ῥωμαἳκῇ συγκλήτῳ προσφωνήσας: Ad senatum romanum conscripsit. (Euseb. lib. V. Hist. Eccles. cap. 5. pag. 169). Nec minimum quidem roboris huic sententiæ eo afferri autumant, quod Tertullianus Romæ diu commoratus sit. Rursus namque de illo Eusebius hæc posteris scripto tradita reliquit: καὶ τῶν μάλιστα ἐπὶ Ῥώμης λαμπρῶν. Et Romæ celeberrimus fuit (Idem, ibid. lib. II. cap. 2. pag. 41). Huc quoque accedit Hieronymus (Hieronym. Catal. scriptor. Eccles. cap. 53. pag. 115), qui testificatur illum clericorum Romanorum vexatum fuisse invidia et contumeliis. Ubi autem, nisi cum Romæ degebat?
Sed nihil, inquiunt alii, obstat quominus Tertullianus, etiam dum Carthagine habitaret, illis invidiæ et calumniarum aculeis pungeretur. Tam enim frequens erat inter Romanos et Carthaginenses commercium, ut quam Tertullianus meruerat summæ eruditionis et
