disserit: Claræ, inquit, jam pridem insulæ Delos et Rhodos memoriæ produntur enatæ. Postea minores ultra Melon Anaphe; inter Lemnum et Hellespontum, Nea; inter Lebedon et Teon, Hanelo; inter Cycladas olympiadis 135, anno quarto, Thera et Theresia; inter easdem post annos 130, Hiera eademque Automate (Plin., lib. II ibid., cap. 87, pag. 236). Huc etiam accedit Ammianus Marcellinus, ubi motuum terræ causas investigat: Brasmatiæ, ait, qui humum molestius suscitantes propellunt immanissimas moles, ut in Asia Delos emersit, et Hiera, et Anaphane (Marcell., lib. XVII, cap. 7, pag. 456). Videsne in his locis memorari Delon, et Rhodon, quemadmodum ab ipsomet Tertulliano? Nonne autem suspicioni locus datur ex duabus aliis insulis Hiera et Anaphe, sicuti Plinius, vel Hiera et Anaphane, ut Marcellinus scribit, factum fuisse ab imperitis librariis corruptum illud vocabulum Hierannapen. Verum iis facile cedemus, qui meliora suggesserint.
Superest ultima insula a Tertulliano nominata Co, vel Cho, ut in nostris codicibus, ac jam citato libro primo ad Nationes, aut Coro, veluti in antiquis editionibus, vel Coon, sicut in editione Heraldi. At Pamelius corrigendum autumat Coo; quia in Eusebii Chronico legimus: in insula Coo terræ motu plurima conciderunt (Chron. Euseb., ad. 38 ann. August.). Non omnino forsitan male; nam Strabo mentionem facit insulæ Κῶς (Strab., lib. II Geogr., pag. 124, et lib. X, pag. 489), sicut et alii. Verum quidam nos monuerunt in Eusebiani Chronici textu scriptum, in Cypro, idque Senecæ testimonio confirmare nituntur. Denique quidam suspicati sunt Tertullianum scripsisse Cea, hancque emendationem probari posse putant his Plinii verbis, ex insula Cea amplius triginta millia passuum abrupta subito cum plurimis mortalium rapuit (Plin., lib. II Natur. Hist., cap. 92, pag. 239). Nonne autem huic conjecturæ roboris aliquid inde accedet, quod postea idem Plinius observat Cos, a Staphylo Ceam appellari (Ibid., lib. V, cap. 9)? Sed certius procul dubio id stabilietur, si probari possit Tertullianum ad Plinii respexisse libros.
At certe ad eum collineasse videtur cum dixit: Memorat Plato majorem Asiæ vel Africæ terram Atlantico mari ereptam (Tertullian., Apologet., cap. 40, pag. 481). Et alio rursus in libro: Plato memorat majorem Asiam aut Africam in Atlantico mari mersam (lib. I ad Nation., cap. 9, pag. 571). Scriptum siquidem ab eodem Plinio vidimus: In totum abstulit terras, primum omnium, ubi Atlanticum mare est, si Platoni credimus, immenso spatio (Plin., lib. II Hist. natur., cap. 90, pag. 238). Citatus porro ab utroque Platonis locus in ejus Timæo invenitur (Plato., Tim., tom. III, pag. 25), quemadmodum alibi observavimus (Dissertat. in Arnob., cap. 6, art. 3). Cæterum etsi Tertullianus nihil unquam de Plinio hæc scribendo cogitasset, non minus tamen inde confirmatur, quod ille alibi adhuc repetit in Atlantico mari adæquatam Libyam aut Asiam.
Sed eum adhuc sequamur, nisi tot exemplis satis jam probatum dixeris Christianos publicarum calamitatum caussam non fuisse, teque aliis adhuc probari non tædeat. Pergit autem ille, et ait: Mare Corinthium terræ motus ebibit (Tertullian., lib. de Pall., cap. 2); et in libro ad Nationes: Terræ motu mare Corinthium ereptum est. Opinantur nonnulli eum ibi allusisse ad urbium Elices et Buræ ruinam, de quibus rursum Plinius: Pontus abstulit Elicem et Buram in sinu Corinthio, quarum in alto vestigia apparent (Plin., lib. II Natur. Hist., cap. 92, pag. 239). Plura si velis, consule Strabonem (Strab., lib. I Geogr., pag. 59), Pausaniam (Pausan., lib. VII, pag. 212 et 231), Senecam (Senec., lib. VI Natur. Quæst., cap. 23, pag. 893), ac missis aliis, Ovidium, qui canebat:
Si quæras Helicem et Buram, Acheidas urbes,
Invenies sub aquis; et adhuc ostendere nautæ
Inclinata solent cum mœnibus oppida summis. (Ovid. Metamorph. lib. XV, v. 293, etc.)
At paulo antea ille non quidem de urbibus, sed de terris, quas Auctor noster nominavit, hosce fecit versus:
Vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus,
Esse fretum, vidi factas ex æquore terras;
Et procul a pelago conchæ jacuere marinæ,
Et vetus inventa est in montibus anchora summis.
Videsis quæ in superiore dissertatione a nobis in Arnobium annotata sunt (Dissertat. in Arnob., cap. 6, art. 3). Sed arguet aliquis hæc ad Tertulliani propositum non sufficere, nisi ratione aliqua ostendatur mare Corinthium, sicut ille ait, motu terræ ereptum, et epotum. At huic plene satisfaciet jam citatus a nobis post Senecam Callisthenes, qui docet urbes terrasque ab exundantibus aquis posse facile absorberi, cum spiritus per occulta foramina illapsus, terram concutit (Senec., lib. VI natur. Quæst., cap. 85, pag. 895). Tum etenim fit hiatus, quo omnia absumuntur. Quapropter idem Seneca rursus dixit: Vasta concussio duas suppressit urbes Helicem et Burim. At Buris et Helice isthmi Peloponnesiaci, seu Corinthii, urbes erant, quæ aquis mergi non potuerunt, quin simili casu mare Corinthium absorptum fuerit. Non totum tamen absorptum est, sed duplex effecit mare de quo Ovidius:
Quique maris gemini distinet isthmus aquas. (Ovid. epist. 12, v. 104.)
Et Lucanus:
..... Qualiter undas
Qui secat, et geminum graciles mare separat isthmos,
Nec patitur conferre fretum, si terra recedat
Ionicum Aegæo franget mare..... (Lucan. lib. II, v. 99.)
Omnibus porro ea cognitu longe faciliora sunt, quæ Tertullianus subjunxit: Vis undarum Lucaniam Italiæ abscissam, in Siciliæ nomen relegavit (Tertullian. Apologet. cap. 40, pag. 481). Paulo autem fusius alio in libro: Italiæ quondam latus, Adria Tyrrhenoque quassantibus, mediotenus interceptum, reliquias Siciliam facit, cum tota illa plaga discidii contentiosos æquorum coitus angustis retorquens, novum vitii mari induit, non exspuentis naufragia, sed devorantis (Idem,
