hæc disciplina, hæc opera cœlestis, et vera, etc. Et in L. de Resurr. carn. c. 15: Negent operarum societatem, ut merito possint etiam mercedem negare.
Homini proficit, i. e. ad profectum ejus conducit, ut in L. de Bapt. Cap. VII.
Ratio ejus, Pœnitentia videlicet.
Discimus. Hoc enim ignorato veram pœnitentiæ rationem ignorari necesse est: Vid. supra Cap. I, ubi: Igitur ignorantes quique Deum, etc.
Injiciatur. Pœnitentiam etiam ad opera bona violenter, ac contra naturam suam, detorquendo, deinceps per illam impedienda.
Et, pro etiam.
Viderit. Formula loquendi passim Nostro frequens; ut Apol. cap. 16, ait: Viderit habitus, dum materiæ qualitas eadem sit; viderit forma, dum idipsum Dei corpus sit, etc. et in L. de Pat. cap. 16: Viderint suam sui. L. de Spect. c. 15: Viderit principalis titulus idololatria, etc. Itaque hac phrasi plerumque utimur, cum alterum in quoddam discrimen adductum, de eodem cavendo præmonemus, ut rei suæ curam habeat. Sic Cic. in Bruto ait: De hoc tu videris: i. e. hujus rei curam tibi relinquo, ne, si quid secus acciderit, mihi imputes. Et Terentius in Adelph. Ego isthoc videro; quasi diceret: Isthoc mihi curæ erit.
In ingratiam. Vide Cap. I. Not. Ingratia. Quid si vero sententiam sic explicem: «Viderit perversa opinio hominum, aliis utique ingrata? etc. Vel si ii, quibus benefecimus, displicere nobis, ac ingrati, seu exosi esse incipiunt.»
Pœnitentiam cogit. Sensus esse videtur: «Si etiam ad malefacta pœnitentiam, velut reluctantem, ac contra naturam suam, cogit, adigit, ac detorquet.»
Captatio ejus. Gratiæ captatio est appetitus alienæ gratiæ et benevolentiæ sibi conciliandæ, ut alteri placeamus, eique grati, id est, accepti simus. Raro enim reperitur, quei, cum alteri beneficium faciat, aut non placere cupiat, aut non aliquod speret, captetque emolumentum, ad se rediturum. Ita nostrum ubilibet nimiumque amantes sumus.
Mortalis, i. e. temporalis, et aliquando desitura, tam gratia nempe, quam ingratia.
Compendii. Seu quæstus et lucri; ut optimi Authores passim habent.
Debitorem, Mercedis nimirum.
Malum, Pœnæ utique.
Remunerator, i. e. retributor.
Sanciat, pro statuat; est autem sancire, aliquid, quod impune violari nequit, constituere.
Præstandam esse. Supremum Jus ejus, per peccata læsum, satisfactione reparando.
Privatum. Latinius privatum delet, tanquam insigni alias loco obscuritatem afferens: at ego citra offendiculum retineri posse existimo, et privatum hic tanquam proprium intelligo, ut Noster in L. de Spect. c. 10, explicatius dicit: quæ privata et propria sunt scenæ, etc. Et Cic. L. III de Finib. ait: Verbis tamen in dicendo quasi privatis utuntur, ac suis.
Officium. Quod autem malitiæ officium esse potest, nisi in iis, de quibus in L. 1 de Offic. sub init. ait Tullius: Sunt nonnullæ disciplinæ, quæ propositis bonorum et malorum finibus officium omne perturbant. Secutus autem hic Noster potius videtur etymon nominis, de quo S. Ambr. L. I de Off. cap. 8, ait: Officium ab efficiendo dictum putamus, quasi officium, etc, quo sensu etiam malitiæ suum officium est, sed improprie, et nonnisi secundum nomen dictum, re vacuum. Quamquam potius, ut mox sequentia suadent, sic intelligendum putem: «Proprium erga malitiam officium (ut scilicet de malo pœniteamus) etiam impendit bonitati, seu lonis operibus, ac beneficiis alteri impensis.»
Negligatur. Vide dicta Cap. I. ad fin.
Notæ ad Caput III.
Spiritus. Anima, seu ejus intellectus.
Respectus. Velut radiis a Deo, omnis Lucis fonte, in eum emissis.
Præcepta, scilicet cognoscenda.
Deputandum. Inter peccata referendum.
Homo sit. Tanquam ex corpore et anima constans.
Duo unum efficiunt. Sic enim anima conjuncta corpori unum efficit hominem.
Materiarum. Seu partium componentium, quæ totius velut materia sunt.
Dei res. Ut supra, Cap. I, dixit: Res Dei ratio.
Expressa. Formavit enim Deus hominem (id est corpus ejus) de limo terræ. Gen. 2. vers. 7.
Ad flatum ejus. Et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitæ, et factus est Homo in animam viventem. Ibid.
Offendit. Non ideo Tertulianus voluit peccata omnia, ut Stoici putabant, paria esse, sed id solum, ex hoc, quod alia carnalia sint, alia spiritualia, seu alia corpore perpetrentur, alia in anima et ejus voluntate sola subsistant, non inde majorem peccati unius præ altero gravitatem dimetiendam esse.
In judicium. Ignis videlicet æterni; namque judicium hic opponit vitæ, æternæ nimirum. Vide quæ diximus in L. de Bapt. Cap. X. Not. In judicium.
Eo. Pro eapropter.
Impendere. Itaque ad pœnitentiam quoque corpus concurrat necesse est, per sensibiles nimirum ac externos actus et afflictiones corporales: anima vero per internum dolorem, etc.
Amborum est. Ut enim actiones dicuntur esse suppositorum, sic nec corpus peccat solum, neque anima sola, sed Homo, qui compositus est ex corpore et anima, in unum suppositum, seu personam, exsurgens; huic enim actiones, tam bonæ, quam malæ, imputantur.
Agitur. Scilicet opere quodam externo ac sensibili.
Cogitatur. Mereque intra mentem retinetur.
Contingi habet. Contingi hic non sumitur pro solo sensu tactus, sed aliorum quoque sensuum perceptione. Cæterum contingi habet, pro contingi potest, Hellenismus est; solent enim Græci dicere ex. gr. οὐδεὶς εἰπεῖν ἔχει, nullus dicere potest.
Neque tenetur. Nullo videlicet sensu attingitur.
Voluntatis delicta. Mere interna scilicet.
Mediocritas. Quæ velut in confiniis posita, ulterius penetrare, ipsumque rei meditullium attingere nequit. Hæc igitur humana mediocritas est, ut solos actus externos (et ne hos quidem semper, satisque tuto) perspiciat, internos vero neque inspicere valeat.
Par non est. Etenim ipse quoque Prætor non judicat de internis.
Sub Deo. Nullo videlicet Dei respectu habito.
Unde, i. e. per quod, et quomodocunque demum.
Decernat in judicium. Decernit enim prius in judicium ire, antequam in ipso judicio decernat, feratque sententiam. Aut fortasse judicium hic pro ipsa damnatione, et pœna ignis æterni, accipit, ut supra exemplum occurrit; aut denique cum eo congruit, quod Cap. seq. initio habetur: Pœnam Per Judicium destinavit.
Origo est. Alias enim nostrum esse censeri, nobisque imputari nequit.
Cum ergo. Subaudi voluntas.
Liberatur. Potest hoc intelligi de voluntate, quæ a culpa liberatur, seu absolvitur: vel de ipsa culpa, quæ liberatur, id est, tollitur. Sic etiam liberare promissa dicimur, quando eorum obligationem tollimus, ac evacuamus, eadem implendo.
Intercipit. Quo minus scilicet in opus ipsum exire, et consummari queat; perpetrat enim, ut Festus ait, qui opus ipsum paragit, ac perficit. Potissimum autem de malis dicitur; quamquam etiam de bonis nonnunquam dictum inveniamus.
Suum fuerat. Quantum erat in ipsa voluntate efficaciter aliquid volente, jam perfecit. Atque hinc, ut Theologi nostri communiter dicunt, actus externus interno novam peccati speciem non superinduct, sedi
