Paradoxa Tertulliani cum antidoto

by Jacobus Pamelius

Jacobus Pamelius

Paradoxa Tertulliani cum antidoto

1583

editio: ex Patrologia Latina, Tomo I, 1844; Iacobus Paulus Migne recensuit
fons: librum vide

1. De angelis desertoribus qui duxerunt filias hominum. Tom. II. lib. de Idolol. c. 9. n. 47. Libro de Habitu mulieb. cap. 1. num. 17. lib. de Cultu faemin. c. 10, num. 56, et l. de Velandis Virgin. c. 7, num. 32. Item tom. III. lib. V. adv. Marc. cap. 18. num. 291. (Juxta edit. Pamelii, Antverp., 1579; Paris., 1583.)

Hujus Paradoxi Tertullianus primus auctor non est, neque postremus; sed, sicuti partim adnotavimus ad lib. de Habitu virg., ubi maxime ex proposito illud tractat, ante eum Joseph. Antiquit. lib. I, S. Justinus Mart. Apolog. utraque, Athenag. in Apol., Clemens Alexand. lib. III et V. Stromat post cum Lactant. lib. II. Instit. divin. cap. 15., S. Cyprian. lib. de Disc. et Ilab. virg. num. 54., Euseb. lib. V. Evang. Praepar., et Method. serm. de Resurrect. Causam erroris dedit, quod LXX editio Graeca vetus, quam illi secuti sunt, post Philonem legeret: οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, et Latina Italica, vel Ss. Ambros. August. Procopio testibus, Angeli Dei, pro eo quod postea lectum invenitur οἱ υἷοι τοῦ Θεοῦ, et Latine, filii Dei, quam utramque agnoverunt suo tempore S. August. et Procopius. Verum pulchre eam sententiam per absurditatem refutat S. Chrysost. hom. 22. in Genesin, asserens nusquam alibi in Scripturis (nempe juxta editionem LXX quam solam noverat) vocari angelos filios Dei, item S. Ambros. lib. de Noe et Arca, cap. 4., S. August. qu. 3. in Gen. et latius lib. XV. de Civit. Dei, cap. 15.; S. Epiphan. Epit. divin. dogmat. et Procopius in Comment. quorum Chrysost. et August. etiam auctoritatem libri Enoch, quo niti videtur Tertullianus, impugnant. Qui omnes et angelos et filios Dei, posteros Seth, utpote Dei cultores, interpretantur, sicuti etiam B. Hieron. lib. de Tradit. Hebr. in Genesin; denique ven. Beda, Rhabanus noster et Haymo Com. in Gen. scribentes et in Scripturis sacris frequenter angelorum nomine viros fideles et justos appellari. Quid, quod Philastrius lib. de Haeres. cap. 108. inter haereseis recenset eos qui asserunt angelos miscuisse se cum foeminis ante diluvium, et inde natos esse gigantes?

2. De angelorum apparitionibus in vera humana carne. Tom. III, lib. III adv. Marc. cap. 9. num. 61. ac cap. 11, num. 72.

Videntur quidem tale quid sonare verba illa Tertulliani: Dehinc scito, nec illud concedi tibi, quod putativa fuerit angelis caro, sed verae et solidae substantiae humanae. Sed in aliis libris eodem conscriptis tempore ita seipsum explicat sicuti adnotavimus ad lib. de Carne Christi, cap. 6, num. 60. ut nihil certi ea de re voluerit asserere, alioqui enim sibi videbitur contrarius. Constat, inquit ibi, angelos carnem propriam non gestasse, utpote natura substantiae spiritalis, et si corporis alicujus, sui tamen generis, in carnem autem humanam tranfigurabilis ad tempus, ut videri et congredi cum hominibus possint. Et apertius lib. de Resurrect. carn., c. 62: Quia et angeli, inquit, aliquando tanquam homines fuerunt, edendo, bibendo et pedes lavacro porrigendo; humanam enim superficiem induerant, salva intus substantia propria. Hoc sufficere ubique visum est Auctori, quod dogmati Apellis non consentiret, qui ex aerea substantia angelos creatos dicebat, ut ne videretur illi et in hoc consentire, quod Christi corpus ex aetherea materia originem haberet suam. Atqui qualia corpora, et unde assumpta ab angelis fuerint, etiam hodie controversum est apud Magistrum Sententiarum, lib. II. dist. 8. § 4: nos loco jam citato cum S. Bernardo de hoc sententiam nostram suspendere maluimus quam certi quid definire. An autem senserit Auctor, quod illi quidam impingunt, corporeos esse angelos et daemonas, non immerito dubitare licet. Maxime quum auctor, etsi videatur hic sui generis corpus angelis tribuere, tamen faciat eos substantiae spiritalis, sicuti etiam non semel in Apologetico, et nominatim c. 22. spiritales vires et angelis et daemonibus attribuit, et spiritus vocat. Magis tamen recepta est, mihique placet eorum sententia, qui incorporeos faciunt, inter quos veniunt commemorandi Ss. Dionys. Areop. c. 2. Coelest. Hierarch., Athanas. de Commun. Essent. Patris et Filii et Spiritus sancti Chysost. homil. 22. in Gen. Cyrill. libro 4, in Joann. capite.

3. De anima primi hominis ex materia Dei. tom. III. lib. IV. advers. Marc. c. 38. num. 611.

Huc quidem pertinere videntur illa auctoris verba explicantis illud Luc. XX. Reddite quae sunt Dei Deo: Hominem igitur reddi jubet Creatori, in cujus imagine et similitudine et nomine et materia expressus est. Qui locus fortassis in causa fuit uti sic scribat de illo Gennad. lib. de Dogmat. Eccles.: Nihil ex Trinitatis essentia ad creaturarum naturam credamus deductum, ut Plato et Tertullianus. Verum quum S. August. qui toties deducit animam non posse partem Dei dici, nihil tale illi attribuat, ego etiam a tam absurda haeresi ipsum purgandum existimo. Atque adeo nihil illum aliud voluisse dicere quam quod ex afflatu Dei sit animae origo, juxta illud Gen. II: Et flavit Deus flatum vitae in faciem hominis, et factus est homo in animam vivam, sicuti frequentissime ipse inculcat, maxime vero lib. de Anima c. 11. Quo loco, sicuti etiam lib. de Bapt., c. 5. nu. 43, eam interpretationem consentire ostendimus cum Ss. Iren., Prudentio, Chrysost., August. et Theodoreto. Quorum iste: Nomine flatus, inquit, non intelligimus partem aliquam essentiae divinae secundum Cerdonis et Marcionis rabiem, sed animae naturam per id denotari, quod anima spiritus sit rationalis et intellectualis. Quae verba mihi etiam aliam conjecturam faciunt, loqui Auctorem non ex sua, sed ex Marcionis sententia, praesertim quum ex Fragmentis lib. de Censu Animae adv. Hermog., constet, sensisse illum animam longe Deo inferiorem, utpote passibilem, etsi immortalem. Et vero etiam repetendum, quod utrobique adnotavimus recte censuisse S. Aug. libro de haeres., quod Philastrius multas haereses recensuerit quae Haereses non sunt, qualis est non haeresis, sed Catholica Patrum sententia, Flatum, seu spiraculum vitae de anima rationali interpretatur.

4. De Animabus posterorum Adae ex traduce, Tom. III. lib. de Anima cap. 9. num. 123. cap. 19. num. 256. cap. 22. num. 294. et integris capitibus. 27 et 36.

Paradoxon istud Tertulliano adscribunt Rufinus Apolog. pro Origene, et S. Hieron. libro. II. et III. Apolog. adv. eumdem, quorum ille nihil definiendum putat, hic satis dubie loquitur, quanquam magis sentire videatur esse damnatam sententiam. Nam tum maxime Apolog. ad Pamach., adversus Errores Joann. Hieros. disertis verbis dicit, Ecclesiasticam esse sententiam Deum novas quotidie animas corporibus jam conceptis infundere, allegans ad id Scripturas Joan. V, Zach., XII, Psal. XXXII, quanquam interim epist. 99. quae est ad Marcellinum et Anapsychiam, mitius loquatur, et illud quidem sibi videri scribat, sed ad S. Augustinum remittat utpote nihil volens certi definire, quod illum legisset dubiam adhuc suspendere sententiam: alludens ad Epist. illius ad se scriptas, et 157. ad Optatum de origine animarum, in qua Tertullianum non tam damnat quod ex traduce, quam quod corporeas animas faceret, de quo Paradoxo paulo post latius. Nam et illi, inquit, qui animas ex illa una propagari asserunt, quam Deus primo homini dedit, atque ita eas ex parentibus trahi dicunt, si Tertulliani opinionem sequantur, profecto eas non spiritus, sed corpora esse contendunt, et corpulentis seminibus exoriri. Quo perversius quid dici potest? Neque hoc Tertullianum somniasse mirandum est, qui etiam ipsum creatorem Deum, non esse nisi corpus opinatur. Sed de illo quoque Paradoxo infra ex eodem Augustino latius. Gennadius autem lib. Eccles. Dogmat. ((quem vel hinc patet S. August. non esse)), enarrata Origenis sententia, et jam dicta, ut dicit, Luciferianorum Cyrilli, et aliquorum Latinorum (inter quos haud dubie Tertullianus), definit, formato jam corpore animam a Deo creari et infundi. Nec aliter auctor Dialogi de Animarum origine inter Ss. Hieron. et August. Nos tamen nihil tanquam fidei docere maluimus, quandoquidem et Ecclesia tot jam inde celebratis Conciliis nihil expresse, quod quidem sciam, definitum reliquerit. Sufficiet autem quaedam in Annotationibus adjecisse, quibus tum S. Hieron. sententiam nihil magis probari significavimus, tum ad argumenta Tertulliani absurda, qui sentit ex corpulentis seminibus animam exoriri, ex S. August. et Lactantio paucis respondimus.

5. De animae sexu. Ibid. cap. 36.

Hoc quidem colligit Tertull. ex praedicto paradoxo. Si enim anima simul seminatur cum corpore, videtur illud consequi; sed disertis verbis contrariam definiunt sententiam S. Cyrill. Hieros. Cathec. 4. et S. August. lib. I. de Anim. et ejus origine ad Vincentium cap. 8. Hujus verba quaedam adduximus in annotat. nostris, quo Lectorem remittimus. Ille sic habet: Omnes Animae tam virorum quam mulierum pulchrae et similes sunt, sed membra tantum corporis discrimen faciunt.

6. Animam peccatricem potius quam carnem. Tom. III. lib. de Anima I, integro cap. 40. et c. 58. num. 650. et lib. V. adv. Marc. c. 10. num. 165.

Ad istud Paradoxum in haec verba alludit, et eadem opera confutat Petrus Lombardus, verbis etiam a nobis illic citatis lib. II. Sentent. cap. 31. Putaverunt, inquit, quidam secundum Animam trahi originale peccatum, non solum secundum carnem, quia non solum carnem, sed et animam ex traduce arbitrati sunt. Ideoque sicut de corrupta carne caro seminatur, ita etiam de Anima peccatrice Animam peccatricem corruptione originali infectam a gignentibus trahi. Hoc autem, inquit, fides Catholica respuit, et tanquam veritati adversum damnat, quae non Animas, sed carnem solam ex traduce esse admittit. Allegavimus ibidem num. 455. pro contraria sententia Ss. Ambros. et August. locos ab eodem Lombardo citatos.

7. De Anima corporea. Tom. I. Apolog. c. 48. num. 608. ac 609. et Tom. III. lib. de Anima, integris capitibus 5. 6. 7. 8. 9. 22. 36. 37. libro de Carne Christi, cap. 11. num. 98. lib. de Resurr. carnis c. 17. num. 131. cap. 45. num. 320. et c. 53. nu. 384. lib. 5. adv. Marc. c. 10. num. 158. et c. 15. num. 248. Quod proinde proprie spiritus non sit, ibid. lib. de Anim. cap. 11. et Tom. 4. in Fragmentis lib. de Censu animae adversus Hermogenem.

Paradoxon istud Auctori impingunt Ss. August. libro X. de Gen. ad litt., duobus ultimis capitibus, et libro de Haeres., et Fulgent. libro II. de fide ad Petrum. Sed non tam quod corpoream faciat (quod aliquo sensu commode in Hilario, Cassiano, et Hieronymo adscripto Commentario in Job, quidam interpretantur) atque quod effigiatam et coloratam dicat, ille arguit. Sic enim loco priori: Denique Tertullianus, inquit, quia corpus esse animam credidit, non ob aliud fecit, nisi quod eam incorpoream cogitare non potuit, et ideo timuit ne nihil esset, si corpus non esset. Qui sane, quanquam acutus est, interdum contra opinionem suam visa veritate superatur. Quum enim animae colorem daret aereum ac lucidum, ventum est ad sensus quibus eam membratim quasi corpus instituere conatus est, et ait: Hic erit homo interior, alius exterior, dupliciter unus, habens et ille oculos et aures suas, quibus populus Deum videre et audire debuerat, habens et caeteros artus, per quos in cogitationibus utitur, et in somnis fungitur. Ecce quibus auribus et quibus oculis debuit audire et videre Deum populus, quibus anima in somnis fungitur, quum si ipsum Tertullianum quisquam videret in somnis, nunquam se diceret ab eo visum, et cum eo locutum, quem vicissim ipse non vidisset. Postremo si anima seipsam videt in somnis, quum jacentibus utique uno in loco membris corporis sui, ipsa per varias imagines evagatur, quas videt, quis eam vidit aliquando in somnis aerei coloris ac lucidi, nisi forte ut caetera, quae similiter falso videt? Nam et hoc potest videre, sed absit, ut eam talem, quum evigilaverit, credat; alioquin quando se aliter viderit, quod magis crebrum est, aut mutata erit anima ejus, aut nec tunc animae videtur substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. Quis enim Aethiops non pene semper se nigrum videt in somnis; aut si in alio colore se vidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria; aereo tamen colore ac lucido nescio utrum se unquam vidisset, si nunquam istum legisset vel audisset. Quid quod ducuntur homines talibus visis, et de Scripturis nobis volunt praescribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum Deum, qualis figuraliter Sanctorum spiritibus demonstratus est, qualis etiam in sermone allegorico ponitur. Similia quippe sunt illa visa talibus dictis, sic errant, constituentes in corde suo simulacra vanae opinionis, nec intelligentes ita Sanctos de suis visis talibus judicasse, qualiter judicant, si talia divinitus in figuris dicta legerent vel audirent, sicut septem spicae, et septem boves, septem anni sunt, sicut linteum quatuor lineis alligatum, velut discus plenus variis animalibus, orbis terrarum est cum omnibus gentibus; sic etiam caetera, et multo magis quae de rebus incorporeis, corporalibus significantur, non rebus, sed imaginibus. Et item sequenti eapite: Noluit tamen Tertullianus animam crescere substantia sicut corpus; asserens etiam timoris sui caussam, ne etiam decrescere substantia dicatur, inquit, atque ta et defectura credatur; et tamen quia per corpus eam localiter tendit, non invenit exitum incrementorum ejus, quam vult de semine exiguo aequari corporis quantitati, et ait: Sed vis ejus, in qua naturalia peculia consita retinentur, salvo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur in membris. Hoc forte non intelligeremus, nisi adhibita similitudine eorum quae videmus, planum faceret quod dicebat. Constitue, inquit, certum pondus auri, vel argenti rudem adhuc massam, collectus habitus est illi, et futuro interim minor, tamen continens intra lineam moduli totum, quod natura est auri vel argenti; dehinc quum in laminam massa laxatur, major efficitur initio suo, per dilatationem ponderis certi, non per adjectionem, dum extenditur, non dum augetur. Etsi sic quoque augetur, dum extenditur; licet enim habitu augeri, cum statu non licet. Tunc et splendor ipse provehitur auri vel argenti, qui prius fuerat quidem et in massa, sed obscurior, non tamen nullus. Tunc et alii atque habitus accedunt pro facilitate materiae, qua duxerit eam qui agit, nihil conferens modulo nisi effigiem. Ita et animae crementa reputanda, non substantiva, sed provocativa. Quis hunc crederet cum isto corde tam disertum esse potuisse? sed tremenda ista sunt, non ridenda; ad hoc enim nunquam cogeretur, si aliquid cogitare posset quod et sit, et corpus non sit. Quid autem absurdius quam putare massam cujuspiam metalli ex aliqua parte crescere posse dum tunditur, nisi decrescat ex altera, vel augeri latitudine, nisi crassitudine minuatur? Aut ullum esse corpus manente naturae suae quantitate, quod undique crescat nisi rarescat? Quomodo igitur implebit anima ex illa stilla seminis magnitudinem corporis quod animat, si et ipsa corpus est, cujus substantia nullo accessu crescat? quomodo, inquam, implebit carnem quam vivificat, nisi tanto rarior fuerit, quanto gravius quod animaverit? Timuit videlicet, ne deficeret etiam minuendo si cresceret, et non timuit ut deficeret rarescendo, quum non cresceret. Sed quid amplius immorer, quando et sermo pergit in prolixiorem modum, quam patitur terminandi necessitas, et sententia mea jam satis sit nota vel quid certum teneam, vel unde adhuc dubitem, et quare dubitem. Loco item posteriori: Animam dicit immortalem quidem, sed eam effigiatum corpus esse contendit. Hactenus S. Augustinus. Nos etiam Annotationibus nostris in cap. 6. et ex S. Gregorio et Nysseno et Nazianzeno, ac Claudiano, de Statu animae, argumenta Platonicorum de anima incorporea confirmavimus; et in cap. 7. ac partim 8. argumenta ipsius Auctoris, vel ex Scripturis quaedam, non concludere, ex Ss. Justino Mart. Gregorio Nysseno, August. Epiphanio, et dicto Claudiano ostendimus, et c. 9. n. 109. et 110. citavimus contra animae effigiem, et Platonem, et Clementem Alexandrinum. Deinde c. 11. allegavimus locum Auctoris lib. de Poenitent. c. 3. n. 12. ubi contrarium antea senserat, animam vocans spiritum, Dei afflatu consummatum. Neque vero ex Scripturis Isaiae XLII. et LVII. quas ibi pro se citat, concludi potest animam, spiritum in aliis Scripturis non vocari. Caeterum quo sensu corpus possit dici anima, sese explicat libro adversus Hermogenem, cap. 35. num. 124. in haec verba: Ut concedam, inquit, aliquid esse incorporale de substantiis duntaxat, quum ipsa substantia corpus sit rei cujusque. Videtur itaque ad id absurditatis de anima aerei et lucidi coloris fuisse seductus, per falsas quasdam revelationes cujusdam montanisticae feminae, non quidem Priscillae aut Maximillae ((uti aliquando existimavimus)), quae jamdudum antea suspendio perierant, sed cujusdam earum discipulae, sicuti patet ex dicto libro de Anima, cap. 9. num. 111. Idipsum Paradoxon attribuit alicubi Origeni S. Hieron. atque adeo etiam ad illius opera hoc Antidotum usui esse poterit.

8. Animam nihil pati posse sine corpore. Tom. I. Apolog. c. 48. num. 609. libro de Testim. anim. cap. 4. num. 14.

Magdeburgenses Centuriatores non inter Paradoxa, sed inter dogmata fidei illud collocant, et ex Tertulliani jam dicto loco confirmant, sed frustra. Ipse enim Auctor, quasi retractans quod initio fidei non satis caute pronuntiaverat, postea de fide Catholica melius institutus, libro de Anima, integro cap. ult., late et pulchre deducit: Animas pati interim apud inferos, id est, usque ad judicium extremum, ubi inter caetera: Quid ergo fiet in tempore isto? Dormiemus? At enim animae nec in viventibus dormiunt. Jam vero quam iniquissimum etiam apud inferos, si et nocentibus adhuc illis bene est? Nonne et de suo sufficit sibi ad titulum passionis? quotiens illaeso corpore anima sola torquetur bile, ira taedio plerumque nec sibi noto? Adeo novit et apud inferos anima dolere sine carne, quia et in carne illaesa, si volet, dolet. Hoc si ex arbitrio suo in vita, quanto magis ex judicio Dei post mortem? Nam et solos cogitatus et nudas voluntates censura divina persequitur. Ergo propter hoc congruentissimum est, animam, licet non expectata carne, puniri, quod non sociata carne commisit. In summa, quum carcerem illum, quod Evangelium demonstrat (Matth. V) inferos intelligimus, et novissimum quadrantem, modicum quodque delictum illic luendum interpretamur; nemo dubitabit, animam aliquid pensare apud inferos. Id ipsum etiam inculcat libro de Resurrectione carnis, cap. 17, num. 133 ac 134. Ad quod caput etiam adduximus similia testimonia Auctoris quaest. et respons. inter opera S. Justini Mart., Lactantii et S. Augustini, et indicavimus eam esse conformem Patrum sententiam.

9. Animam Sanctorum in sinu Abrahae, seu Paradiso, sive sub altari, seu loco non coelesti, sed tamen inferis superiori, foveri et gaudere, ad diem usque judicii Domini. Tom. I. Apolog. cap. 47. num, 601. Tom. III. libro de Anim. capite 7. num. 94. 95. 96. 97. cap. 9. n. 124. capite 55. n. 66. 58. 610. 611. cap. 56. n. 622. ac cap. ult. n. 644. lib. de Resurrectione car. cap. 17. num. 132. 134. libro III. advers. Marc. capite 34. num. 548. 349. 550. 551. et Scorp. adv. Gnost. capite 12. num. 95. Tom. 4. libro de Judic. Domini cap. 11. num. 15. et in Fragment. libro de Parad. Denique tom. V. Novatiani lib. de Trinit. cap. 1. num. 10.

Huic Paradoxo non solum apud Tertull. et Novatianum, sed etiam apud alios veteres occasionem dederunt, tum Lazari sive historia sive parabola, (Luc., XVI) quem vidit dives in sinu Abrahae, tum visio S Joan. Apostoli Apocal. VI. qua vidit animas Martyrum sub altari indutas stolis albis, quibus dictum est ut requiescerent, donec impleretur numerus conservorum suorum, tum denique illud Christi ad latronem (Luc., XXIV), Hodie mecum eris in paradiso. Hinc enim, quum viderent distinguendum esse statum animarum sine corpore usque ad futurum judicium, a statu perfectiori animarum cum corporibus post resurrectionem universalem, dictis sinus Abrahae, quietis placidae sub altari, et paradisi appellationibus nuncuparunt: quemadmodum statum illum secundum, contrario, coelestem sinum, altare superius, et coelestem portum. Non vero, quod sentirent animas sanctorum tantisper carere divini intuitus gloria, sicuti hodie Anabaptistae et Cornelius Agrippa eorum assecla, ut pote qui legissent apud Apostolum (Philipp. I): Desiderium habeo dissolvi, et esse cum Christo. Item illud (II. Cor. V): Bonam voluntatem habemus peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum. Et illud de ipsa Dei visione: Nunc videmus per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Certe ipse auctor suam sententiam indicare videtur in haec verba dict. lib. de Anima, cap. 56. num. 622: Usquequo perfectum illud repromittitur ad angelicae plenitudinis mensuram temperatum. Si quis interim apud eum sit locus, aut alios Patres, qui hanc commodam interpretationem non recipiat, meminerit Lector, hunc errorem non officere eruditioni et pietati tam illustrium Scriptorum, quum Ecclesia illorum temporibus nihil adhuc certi de hoc articulo credendum statuisset. Sed circa Synodum Oecumenicam Florentinam, quae post primam damnationem factam Epist. Decretalibus Innocentii III. et Benedicti XII. id definivit, aliter sentire non licet. Illius adversus errores Armenorum haec sunt verba: Definimus illorum animas qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt, illas etiam, quae post contractam peccati maculam vel in suis corporibus, vel eisdem exutae corporibus, prout superius dictum est, sunt purgatae, in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Dominum trinum et unum, sicuti est, pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius: illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato, vel solo originali decedunt, poenis tamen disparibus, puniendas. Quid? quod dicta Scripturarum loca pro alia non faciant sententia, si diligentius inspiciantur. Primum enim etsi Lazarum et alios Patres Veteris Testamenti in sinu Abrahae, et latronem ibidem, sive in paradiso aliquandiu fuisse, satis in confesso sit: tamen inde per Christum in coelum sunt deducti, juxta illud Psalm. LXVII. et Ephes. IV: Ascendens Christus in altum captivam duxit captivitatem: id est, vel ipso Apostolo interprete: super omnes coelos. Deinde loco illo citato (Apoc. VI.) S. Augustinus stolas interpretatur albas, Serm. 4. de Solem. Sanct., mercedem baptismi, praemium Martyrii, et gaudium coelestis patriae: allegans ad hoc verba sequentia (Apoc. 7.): Stabunt ante thronum in conspectu Agni, amicti stolis albis, et palmae in manibus eorum; unde concludit: Stant in conspectu Agni ante thronum Dei coronati, nulla illic ratione a contemplanda ejus gloria separandi. Nos itaque locos similes et Cypriani et ejusdem S. Augustini, ac Ss. Ambrosii et Chrysost. (apud quos etiam loca quaedam obscura reperiuntur) citavimus in Annotat. nostris ad Epist. S. Cypriani 16. num. 19. Annotavit etiam aliquot pro nobis loca Feu-ardentius in S. Irenaeo, contra quam alii sentiunt, lib. I. cap. 2. num 3. et alibi. Si quis plura desideret, videat Sixt. Senens. Bibl. Sanctae libro 6. Annot. 264. et 345. Hinc interim addemus, quod Auctor, ubi lib. de Anim. cap. 55. Solis Martyribus patere paradisum dicit, quum alibi omnium Sanctorum commune receptaculum vocet: sic explicet B. Cyprianus ejus discipulus, Epist. 32. ad Antonin.: Aliud est ad veniam stare, aliud ad gloriam pervenire, aliud missum in carcerem non exire inde donec solvat novissimum quadrantem, aliud statim fidei et virtutis accipere mercedem; aliud pro peccatis longo dolore cruciatum emundari et purgari diu igne, aliud peccata passione purgasse; aliud denique pendere in die judicii ad sententiam Domini, aliud statim a Domini coronari. Quod ipsum facere ad confirmandam traditionem Ecclesiae de Purgatorio, ibidem annotavimus numer. 59. et ad Tertulliani lib. de Anima capit. 55. num. 611. Caeterum Auctori, qui omnes animas etiam fidelium priorum sequestrari vul usque ad diem judicii, prorsus contraria est illa B. August. affirmatio, lib. 20. de Civit. Dei: Jam inde quo sanguis Christi antiquos sanctos ex inferis eruit, deinceps boni fideles, effuso illo pretio redempti prorsus inferos nesciunt.

10. Animarum Mortuorum omnem exhibitionem incorporalem praestigias esse. Tom. III. libro de Anim. capite 57. num. 643.

Prima quidem facie videtur istud Paradoxon, sed agit Tertullian. ex instituto contra Simonis Magi discipulos haereticos, qui etiam Prophetarum animas ab inferis movere se spondebant, quod non nisi mendacio in anima Samuelis Pythonico spiritui licuisse, (I. Reg. XVIII.) ipse sentit: sed transfiguratum Satanam angelum lucis: de quo etiam alios Patres quosdam dubitasse ibidem adnotavimus num. 638. Deinde seipsum explicat adjiciens: nulli animae inferos patere, idque adprobans ex dictis Abrahae ad divitem (Luc. XVI.). Quum interim fateatur quasdam animas in corpora Dei virtute posse revocari, quidni et ex peculiari Dei privilegio extra corpus etiam exhiberi? maxime quum (de quo etiam ibi, num. 643.) exemplum habeamus in Libris Machabaeorum de apparitione Oniae sacerdotis et Hieremiae Prophetae. Ut ut sit, S. Augustinus pulchre hac de re sic scripsit libro de Cura pro mort., c. 10. 11. 15, ac 16: Narrantur visa quaedam, feruntur mortui nonnulli vel in somnis, vel alio quocumque modo apparuisse viventibus, atque ubi eorum corpora jacerent inhumata nescientibus, locis demonstratis admonuisse, ut sibi sepultura quae defuerat, praeberetur. Haec si falsa esse responderimus contra quorumdam scripta fidelium (utpote, exempli gratia, S. Ambrosii Serm. de Inventione corporum Ss. Gervasii et Protasii, et S. Luciani de Inventione corporis Sancti Stephani Protomartyris, et aliorum) et contra eorum sensus qui talia sibi accidisse confirmant, impudenter venire videbimur. Angelicis igitur operationibus fieri, inquit, crediderim, sive permittatur desuper, sive jubeatur. Id autem aliquando utiliter fit, sive ad vivorum qualecumque solatium, sive ut his admonitionibus generi humano sepulturae commendetur humanitas. Deinde post multis in utramque partem productis argumentis, sic concludit: Mitti quoque ad vivos aliquos ex mortuis, sicut e contrario Paulus ex vivis in paradisum raptus est, divina Scriptura testatur. Nam Samuel Propheta defunctus vivo Sauli Regi futura praedixit (quamvis nonnulli, inter quos, uti jam dixi, Auctor noster, non ipsum fuisse, qui potuisset magicis artibus evocari, sed aliquem spiritum tam malis operibus congruentem illius existiment similitudinem figurasse), quum liber Ecclesiasticus, quem Jesus filius Sirach scripsisse traditur, et propter eloquii nonnullam similitudinem Salomonis (etiam ab ipso Tertulliano alicubi) pronuntiatur, contineat in laude Patrum (c. XLVI.) quod Samuel etiam mortuus prophetaverit. Sed si huic lib. ex Hebraeorum, quia in eo non est, Canone contradicitur, quid de Mose dicturi sumus, qui certe et in Deuteronomio mortuus, et in Evangelio cum Helia, qui mortuus non est (Matth. XVII.), legitur apparuisse viventibus? Hinc et illa solvitur quaestio quonam modo Martyres, ipsis beneficiis quae dantur orantibus indicant se interesse rebus humanis, si nesciunt mortui quid agant vivi. Non enim solis beneficiorum effectibus, verum etiam ipsis hominum aspectibus, Confessorem apparuisse Felicem (quod ipsum etiam S. Paulinus adtestatur Carmine in Felicem), quum a Barbaris Nola oppugnaretur, audivimus, non incertis rumoribus, sed testibus certis. Verum ista divinitus exhibentur, longe aliter quam sese habet usitatus ordo, singulis creaturarum generibus attributus. Quanquam ista quaestio, inquit, vires intelligentiae meae vincat, quemadmodum opitulentur Martyres his quos per eos certum est adjuvari. Res haec altior est quam ut a me possit attingi, et abstrusior quam ut a me valeat perscrutari; et ideo quid horum duorum sit, an vero fortassis utrumque, ut aliquando ista fiant per ipsam praesentiam Martyrum, aliquando per angelos suscipientes personam Martyrum, definire non audeo: mallem a scientibus ista perquirere, quae ipsa in compendium contraxit auctor libri de Spiritu et Anima, cap. 26, exstantis inter opera B. Augustini.

11. Animos hominum pessimos post mortem in Daemonas verti. S. August., libro de haeres., ad Quodvultdeum.

Istud paradoxum non tam Tertulliano tribuendum quam Tertullianistis; supra adnotavimus ad finem Vitae Auctoris, quod illis id nominatim attribuant B. Isidorus, Honorius, Rhabanus et Gratianus, in Haereticorum Catalogis. Quo fit, ut etiam apud B. Augustin. censeamus legi debere dicunt et paulo post credunt, pro dicit et credit: maxime cum nihil tale reperire sit in scriptis Tertulliani, neque illi uspiam, sed Origeni adscribat Beati Hieronymi Epist. 59. ad Avitum, et lib. II. adv. Ruffin. Ea vero tam absurda est, ut non alia confutatione opus habeat, quam quod haeresis nomine damnata sit, tum a scriptoribus jam dictis, tum a Sexta Synodo, etsi paulo obscurius, in Origene et ejus complicibus, Act. 11, Epist. Sophron. Patriarchae Hierosolym. Orta quippe ex Platonis schola, qui vel Auctore teste, lib. de Anima, capit. 23. 24. et 28. aiebat animas hinc in coelos abire unde venerant, et rursus huc redire. Cui nimirum quid tribuebant Origenes et haeretici reliqui, ut verissimum sit quod non semel Auctor repetit, Patriarchas haereticorum esse Philosophos. Imo quod eadem ratione sequeretur bonos homines in angelos converti, expresse negat ipse. Sic enim lib. adv. Valent. cap. 32. num. 362: Et tamen illuc habeo devertere, ubi post excessum omnino non nubitur, ubi superindui potius quam despoliari, ubi etsi despolior sexui meo, deputor angelis, non angelus aut angela. Denique l. de Anima cap. 56. num. 622. non angelorum substantiam hominibus pollicetur, sed perfectum illud ad angelicae plenitudinis mensuram temperatum. Deinde lib. de Resur. carn. c. 62. num. 428: Denique, inquit, non dixit, Erunt angeli, ne homines negaret, sed, Tanquam angeli, ut homines denegaret. Non abstulit substantiam cui similitudinem attribuit. Quare satis mirari nequeo (sicuti etiam adnotavi ad lib. III. adv. Marc. cap. 9. num. 68.) Guidonem Carmelitam lib. de Haeres. cap. 36. Tertulliano utramque hanc haeresim adscribere, quas rectius Philastrius lib. de Haeres., cap. 36. inter innominatas sine auctore certo collocat.

12. De baptizandis haereticis, eo quod apud illos omnia veritati extranea et contraria. Tom. III. lib. de Praescript. adv. haeret. c. 12. nu. 78. ac. 80. et lib. de Baptis. c. 15. n. 106. Tom. 4. inter fragmenta lib. de Baptis. Graeci, Tom. 5. lib. de Pudic. cap. 19. num. 162.

De hoc Agrippini Carthaginiensis, aliorumque Coepiscoporum, et Tertulliani, ac postmodum S. Cypriani, aliorumque Africae et Cappadociae Episcoporum Paradoxo, ne hic sim prolixior, videat Lector Adnotat. nostras in Epist. S. Cypriani LXX. ad Januarium, LXXI. ad Quintum, LXXII, ad Stephanum, LXXIII. ad Jubaianum, LXXIV. ad Pompeium, et LXXVI. ad Magnum; item Concilium Carthaginiense sub ipso celebratum; et Vitam ejusdem ad annos Domini 252. ac 256; item Firmiliani ad Cypr. Epistolam inter ejus Opera LXXV; denique adnotat. nostras in Tertull. ad fragmenta lib. de Baptis. et in Vita ejusdem etiam nostra ad annum Domini 201. Quibus adjicio non mirum cuipiam debere videri, si Agrippinus cum suis Coepiscopis tale decretum de baptizandis iis, qui ex haeresi ad Catholicam revertebantur, ediderit, et Tertull. scripto Graece jam dicto libro adprobaverit. Nam plerique usque ad id temporis haeretici, aut non eumdem Christum confitebantur, atque adeo in Regula fidei ab Apostolis tradita (quam posteriores Patres ad hunc usque diem Symbolum fidei vocant) non conveniebant, quum tamen solemne semper fuerit, obsignare (uti loquitur Auctor) fidem in Patre, et Filio, et Spiritu Sancto, adjecta necessario Ecclesiae mentione, sicuti latius videre est, Adnot. nostris ad lib. de Baptis. num. 2. inter. Baptismi caeremonias, et cap. 6. n. 45. 46. ac 47. Certe eodem modo interpretatur Carolus Bovius Apost. canonem 47. et 5. Clement. Romani Constit. Apost. lib. 6. cap. 15. Hinc et Synodus Nicaena 1. Can. 19. et ejusdem aetatis Synod. Laodicena C. 8. et Concil. Arelat. 2. Can. 17. Paulianistas et Cataphrygas baptizari debere definit, quibus addit Synod. II. Constantinopolitana Can. 7. Eunomianos, Sabellianos et Galatas haereticos; Synodus denique VI. in Trullo celebrata, Manichaeos, Valentinianos, Marcionistas et similes. Atqui tempore Tertulliani potissimum florebant Hermogeniani (quos eadem cum Praxeanistis sensisse tradit S. August. lib. de Haeres. cap. 41. 44. et 45.), Praxeani, Cataphryges, Valentiniani, Marcionitae, et ejus asseclae Apelletiani, denique et Quintillianistae, contra quos ex professo latinum librum, ex quo fragmenta libri graeci desumpta sunt, quae de Baptis. Auctor conscripsit. De illis verum est illud Auctoris lib. de Praesc. adv. haeret.: Apud illos omnia extranea et contraria nostrae veritati, et illud lib. de Baptis.: Non idem Deus est nobis et illis, nec idem Christus, ideo nec baptismus, quia non idem. Quod satis constat de Hermogenianis, Praxeanis, Cataphrygibus, et Quintillianistis, qui aut unicam agnoscebant in Deitate personam, aut Patripassiani fuerunt. De Marcionitis, Valentinianis, et Apelletianis, vel ipse August. dubitat, lib. III. de Baptist., cap. 15. an verbis Evangelicis in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti baptizaverint, eo quod et de Deo et de Christo male senserint. Quare et nobis (sicuti de Paulianis scribit B. August.) credere licet eos regulam baptismatis non tenuisse, et (juxta quod loquuntur 2. et 6. Synodis) in unam duntaxat mersionem baptizasse. Quanquam interim S. Augustinus, lib. 6. de Bapt. cap. 25, etiam illum pro vero baptismo agnoscat, cujus precibus quaedam inseruntur contra catholicam fidem, dummodo verbis evangelicis consecretur. Atque adeo ad similia S. Cypriani verba, qualia auctoris, eo quod in genere ea allegavit contra haereticos omnes, Antidotum afferre solet libris septem de Baptismo contra Donatistas, qui omnium haereticorum baptisma impugnabant. Imprimis ad id quod dictum est: baptismum unum esse, et haereticorum baptismum veritatis non esse, quod habet lib. de Pu dic. lib. II. c. 3. respondet et S. Aug., lib. 5. c. 21. et 29. lib. 6. cap. 8. 9. 12. 13. Ad illud: Nemo inde strui potest unde destruitur: Nemo ab eo illuminatur, a quo contenebratur, lib. 4. cap. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. sicuti etiam ad illa supradicta: Non idem Deus est nobis et illis, nec idem Christus, ibid. et lib. 5. cap. 26. Ad illud: Apud haereticos extranea aut adversaria veritati omnia, lib. 6. cap. 40. Ad illud denique: Baptismum, quum rite non habeant, nec possunt accipere, quia non habent, lib. 7. cap. 29. 33. 35. et 47. Caeterum hoc unum hic repetendum, quod fateatur non semel Augustinus, neque Agrippinum, neque Cyprianum cum suis emissuros fuisse Decretum tam generale adversus haereticorum baptismum, si aliquid aliquo Concilio plenario definitum fuisset, sicuti postea, exceptis solis Paulianistis, a Nicaeno generali 1. uti jam dictum est.

13. De Christo Dei Spiritu. Tom. I. Apolog. cap. 21. num. 314. Tom. II lib. de Orat. cap. 1. num. 2. Tom. III. advers. Marc. lib. I. cap. 19. num. 127. lib. III. cap. 6. num. 38. 39. ac cap. 16. lib. 4. cap. 21. num. 314. et lib. advers. Prax. cap. 26. num. 155.

De hac phrasi veterum, verba S. Hieron. adnotavimus in cap. IV. Epist. ad Gal. et Epist. ad Pammach. et Ocean. de erroribus Origenis, in librum S. Cypriani de Idol. vanitate, num. 71. Multi, inquit, per imperitiam Scripturarum (quod et Firmianus in octavo ad Demet. Epistolarum libro facit), asserunt Spiritum Sanctum saepe Patrem, saepe Filium nominari. Quod usque adeo verum est, ut praeter Lactantium eamdem sit reperire apud Auctores Librorum de Montib. Sina et Sion, et adv. Jud. qui insecuti sunt Christum in operibus S. Cyp. nostris. Eodem haud dubie pertinet, quod toties Christum Dei spiritum appellet Tertull. idque eodem sensu quo Deus spiritus vocatur Joan. III. et I Joan. IV. Alioqui distinctas ab eo, sicuti ab aliis etiam Veteribus, tres in divinitate personas, Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum constat ex eodem lib. adv. Prax. cap. 2. num. 24. cap. 4. num. 40. c. 8. n. 90. c. 9. n. 61. c. 13. n. 75. ac 78. et illo ipso c. 26. n. 158. c. 30. n. 183. denique c 30. n. 182. Quibus locis illud longe apertissimum, quum Spiritum Sanctum vocat, tertium numen divinitatis, et tertium nomen majestatis.

14. De Christo revelato per praedicationem anno Tiberii Caesaris 12., passo anno ejusdem 15. Tom. I. lib. adv. Jud. c. 8. n. 82. et tom. III. l. 1. adv. Marc. c. 15. n. 102.

Quanquam varient in priori loco exemplaria Tertulliani, tamen eam ejus fuisse sententiam asserit Euseb., in Chronic., et ex posteriori loco patet; imo et ex priori, eodem c., n. 92. ubi Passionem Domini collocat Coss. Rubellio Gemino et Rufio seu Fusio Gemino, quorum consulatus incidit in annum 15. Tiberii. In quo illum sunt imitati Jul. African., lib. de Tempor., apud S. Hier. Comm. in Danielem, Lact., l. IV. c. 10; Paul. Oros. l. VII. c. 10. Atqui quum id sit contra expressa Evangelii verba Luc. III. ubi anno 15. Imperii Tiberii Caesaris baptizatus legitur, fateri oportet humanitus hic aliquid Auctori illisque contigisse. Quare rectius Clem. Alexandr., sub finem lib. I. Strom., Euseb. in Chron., Jornand. in Annal. Honor. Beda, Nicephor. in Chron. anno Tiberii 18. passum Christum scribunt, aetatis nempe suae 33. jam incepto. De consulatu quo passio Christi contigit, non ita conveniunt omnes. S. Aug. lib. XVIII. de Civit. Dei, c. ult., et Severus Sulpitius Hist. sacrae lib. II. fortassis auctoritate ducti Tertulliani, non examinatis Fastis Consularibus, sub duobus Geminis collocant, sicuti etiam suprascripti loco priori Auctores. Recentiores aliquot, qui Dominum anno aetatis 34. passum scribunt, Consules assignant Galbam et Syllam, qui anno Tiberii 19. consulatum gesserunt. Verum Evangelio magis conformis est eorum sententia, et nominatim Cassiodori castigatioris, qui annum passionis assignant Consulibus Cn. Domitio L. F. L. Ahenobarbo et A. Vitellio P. F. Q., cum quibus consentiunt adeo omnes supranominati, qui anno Tiberii 18. passum Christum scribunt. Qui plura desiderat, videat Paulum Midelburgensem, Episcopum Forosempronianum libris 33. de anno et die Passionis Domini. Hoc unum adjiciam, quod habet S. Aug., l. II. de Doctrina Christ.: Ignorantia consulatus quo natus est Dominus, vel quo passus est, nonnullos coegit errare, ut putarent quadraginta sex annorum aetate passum Dominum, quia per tot annos aedificatum est templum, quod imaginem Dominici corporis habeat. Ubi fortassis tacite significat S. Irenaeum, lib. II, cap. 39. et 40. qui nititur probare passum Christum anno fere quinquagesimo, et saltem post quadragesimum aetatis annum, ex illo Joan. VIII: Quinquaginta annos nondum habes. Et vero ignorantiam illam consulatus contigisse verisimile est variis Fastorum Consularium exemplaribus. Quorum quosdam citans, prorsus alios quam hodie exstant, Epiphan., haer. 51. Salvatorem passum scribit Vinnicio Cassioque Coss., quorum consulatus incidit duntaxat in 13. annum Tiberii juxta castigatiores Fastos. Facit pro eodem liber ille Consulatuum ms. in quo adnotavit Cuspinian. in Cassiod. Consules collocari duos Geminos anno 18. Tiberii.

15. De Deo corporeo, quod nihil incorporale sit. Tom. II. lib. de Poenit., c. 3. n. 12. Tom. III. lib. adv. Hermog. cap. 35. num. 124. lib. de Carne Christi. cap. 2. num. 97 ac 98. lib. II. adv. Marc. cap. 16. num. 100. et apertissime lib. adv. Praxean cap. 7. num. 54.

Hunc errorem Tertulliano adscripserunt jam olim S. August. locis mox citandis, S. Fulgent. lib. II, de fid. ad Petr. et Gennad. l. de Dogmat. Eccl. Verum S. August. eum excusat his verbis lib. X. de Gen. ad litt. cap. ult.: Timens ne nihil esset, si corpus non esset, nec de Deo valuit aliter sapere. Qui sane quanquam (sic enim lego, pro: quoniam) acutus est, interdum contra opinionem suam visa veritate superatur. Quid enim verius dicere potuit, quam id quod ait quodam in loco (nempe l. de Anima, cap. 7, 98.): Omne corporale passibile est? Debuit ergo mutare sententiam, qua alibi dixerat (nempe l. ad Prax.) etiam Deum corpus esse. Neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut etiam Dei naturam passibilem crederet, ut jam Christus, non in carne tantum, neque in carne et anima, sed in ipso Verbo, per quod facta sunt omnia, passibilis et commutabilis esse credatur, quod absit a corde christiano. Et rursum ibidem verbis etiam supra citatis: Sed tremenda sunt ista, non ridenda. Ad haec enim nunquam cogeretur, si aliquid cogitare posset, quod et sit, et corpus non sit. Rursum lib. de haeres. ad Quodvultd., haer. 86. ipsum etiam Deum corporeum esse dicit, licet non effigiatum (ubi alludere videtur ad lib. II, adv. Marc.). Nec tamen hinc haereticus creditur factus. Posset enim quoquo modo putari, ipsam naturam substantiamque divinam corpus vocare, non tale corpus, cujus partes aliae majores, aliae minores, valeant vel debeant cogitari, qualia sunt omnia, quae proprie dicimus corpora (quamvis de anima tale aliquid sentiat), sed potuit, ut dixi, propterea putari Corpus Deum dicere, quia non est nihil, non est inanitas, non est corporis vel animae qualitas, sed ubique talis, et per locorum spatia nulla partitus, in sua tamen natura atque substantia immutabiliter permanet. Certe ipse Auctor satis se explicat. Sic enim l. adv. Hermog.: Ut concedam esse aliquid incorporale, de substantiis duntaxat; quum ipsa substantia corpus sit rei cujusque, et lib. de Anima, cap. 7, n. 96: Nihil enim, si non corpus. Item lib. de Carne Christi: Quum autem sit, habeat necesse est aliquid, per quod est. Si habet aliquid per quod est, hoc erit corpus ejus. Omne quod est, corpus est sui generis; nihil est incorporale, nisi quod non est. Denique lib. II adversus Marcionem: Nam et dextram, inquit, et oculos et pedes Dei legimus, ne ideo tamen humanis comparabuntur, quia de appellatione sociantur. Quanta erit diversitas divini corporis et humani sub eisdem nominibus membrorum, etc. Caeterum Deum incorporeum docent caeteri Patres omnes, et inter haereses collocant contrarium affirmare, sicuti patet ex Philastrio, S. August., Epiphan., Theodoreto, Damasceno, Isidoro, Rhabano in Catalogis haeretic. quum Audianorum sive Anthropomorphitarum faciunt mentionem.

16. De Dei ira. Tom. I. lib. de Testim. Anim. cap. 2. num. 7. Tom. III. lib. de Anim. cap. 16. num. 211. Advers. Marc. lib. I. cap. 26. num. 181. lib. 2. cap. 10. num. 94. lib. 4. cap. 15. num. 195 et cap. 31. num. 507.

Prima quidem facie videtur Tertullianus Deo attribuere iram dictis locis, sed ubique fere vindictam, seu ultionem Dei interpretatur. Et vero id inculcare eum oportuit toties, non solum contra Gentes, sicuti primo loco, sed maxime adv. Marcion. qui Deum asserebat bonum duntaxat, non vero vindicem aut judicem. Quo fit ut latissime adversus illum disputet, et contrarium ex Scripturis ostendat, illis usus subinde, quae irae Dei, atque adeo vindictae mentionem faciunt, maxime l. adv. Marc. c. 25. 26. 27. et 28. I. II. c. 11. 12. 13. 14. 15 et 16. Est quidem locus unus, ubi motus animi in Deo videtur agnoscere, sed praeter quam quod ibidem, aemulari, irasci, interpretatur, damnare, vexare, postremo omnium loco se magis explicat, quum moveri Deum, et motus in Deo, pro ira accipit. Denique prorsus seipsum explicat dicto c. 16, I. II. in haec verba: Sive ira, sive aemulatio, sive saevitia, debita haec omnia sunt severitati, sicut severitas debitum est justitiae. Deinde quum objecisset verba Marcionis: Si Deus irascitur et aemulatur, et extollitur, et exacerbatur, ergo et corrumpetur, ergo et morietur. Scite admodum respondet: Stultissimi qui de humanis divina praedicant, ut quoniam in homine corruptoriae conditionis habentur hujusmodi passiones, idcirco et in Deo ejusdem status existimentur. Discerne substantias et suos eis distribue sensus, tam diversos, quam substantiae exigunt, licet vocabulis communicare videantur. Nam et dexteram, et oculos, et pedes Dei legimus; nec ideo tamen humanis comparabuntur, quia de appellatione sociantur.

17. Ecclesiam esse in tribus, etiam laicis. Tom. V. lib. de Exhortat. castit. cap. 7. num. 40 et lib. de Pudic. cap. 21. num. 191.

Non male Tertull. lib. de Poenitent., c. 10, n. 60, dixerat, utpote ante omnem haeresim: in uno et altero Ecclesia est, utpote qui ibi alluderet ad illud (Matth. XVIII): Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo ibi sum in medio eorum; quum praemisisset paulo prius: Dic Ecclesiae. Quod tamen de praefectis Ecclesiae Episcopis, non vero de laicis interpretantur veteres omnes, ipse quoque eodem loco loquens de sacerdotibus, quibus fiebat exomologesis. Prorsus etiam catholicum est illud l. de Baptism., cap. 6, num. 47: Ubi tres, id est, Pater, et Filius, et Spiritus Sanctus, ibi Ecclesia, quia trium corpus est. Verum ad haeresim pertinet, sicut etiam in Vita ejus adnotavimus, illud lib. de Exhort. castit.: Sed et ubi tres, Ecclesia est, licet laici. Unusquisque enim de fide sua vivit. Maxime quum iisdem fere verbis idipsum repetat l. de Pudicit.; ex quo loco colligitur eo venisse eum dementiae, uti existimaverit Ecclesiam fuisse in tribus, nempe Montano, Prisca et Maximilla: quo pertinet quod ibi praeterea negat, Ecclesiam esse numerum Episcoporum. Verum late contrarium deduximus Adnot. nostris in locum priorem, vel ex ipso Tertulliano adhuc catholico, uti etiam adversus Magdeburgenses, qui inde colligebant Ecclesiam esse in paucis. Si quis plura desideret, perlegat libros, quotquot scripsit S. August. contra Donatistas, qui Scripturas tum Veteris, tum Novi Testamenti undequaque congessit, quibus constet non in uno solo terrarum loco, utpote Africa, Ecclesiam esse, sed toto orbe terrarum dispersam, juxta et vaticinia Prophetarum et Apostolorum testimonia sole clariora: quo Lectorem remittimus, ne hic prolixiores simus. Hoc unum addemus, ad eamdem ejus haeresim pertinere, quod ait tom. II, lib. de Coron. milit., cap 4, num. 47: An non putas omni fideli licere concipere et constituere, duntaxat quod Deo congruat?

18. De Ecstasi sive amentia, sive spiritu Prophetico, Montani et insanarum Vatum Priscillae et Maximillae, et similium. Tom. II. lib. de Virgin. veland. c. 1. n. 12. Tom. III. l. de Anima. c. 9. n. 111. c. 45. n. 488. c. 47. n. 543. lib. de Resurrect. carn. c. 11. n. 98. ac c. ult. n. 436. Adv. Marc. lib. IV. c. 22. num. 325 et lib. V. cap. 8, num. 135 ac 136, lib. ad Prax. c. 1. num. 7. 8. ac 10. et cap. 15. num. 93, ac cap. 30. num. 183. Denique in Fragmentis librorum septem de Ecstasi.

Istam haeresim Tertulliano jam olim impegerunt S. Pacianus, S. Hieron. et Nicephorus locis citatis ad Fragmenta librorum ejus De Ecstasi, tom. IV, ubi ex eodem Hieron. et Epiphan. ostendimus Ecstasin in Adamo (Gen. II), fuisse profundum soporem, non mentis evictionem, et ecstasin in Apostolis (Matth. XVIII ac Luc. IX) Petro, Joanne, ac Jacobo, neque amentiam fuisse, sed admirationis ecstasin, neque etiam cum prophetia aliqua conjunctam. Deinde ex Apostolo (I Cor. XIV.) quantumvis contrarium Auctor eliciat, addita perperam clausula: in ecstasi constare spiritum Prophetarum Prophetis subjectum esse, utpote quum (juxta Hieron. verba ibi citata, et Origen. Hom. 6. in Ezechielem) prophetia visio vocetur, quam adeo intelligebant Prophetae, propterea Videntes appellati, non vero ut amentes inviti loquebantur, aut sine mente sonum dabant. Unde colligere est revera amentiam fuisse, non Prophetiam, in Montano et ejus pseudoprophetissis, atque adeo Deo disponente factum esse, ut vel hac appellatione sibi ipsi contradiceret Auctor. Idipsum pulchre ante illos adversus Montanum deduxit Apollinarius Hierapolitanus Episcopus apud Euseb. lib. 5. cap. 15. scribens illos spiritu quodam maligno abreptos, derepente furore et mentis insania (quam ecstasin vocabant) exagitatos, peregrinas quasdam voces fundere, et contraquam Ecclesiae consuetudo, cum traditione, tum successione antiquitus ab Apostolorum temporibus eousque derivata postulabat, prophetare scilicet coepisse. Citat ille (apud Euseb. c. seqq.) et Miltiadis librum adversus eumdem, in quo ostendit, minime credi oportere, quemquam Prophetam furore percitum prophetare solere. Neque enim (uti ex illo citat) quemquam Veteris aut Novi Testamenti Prophetam allegare poterunt, qui insano spiritu (per ecstasin) ad hunc modum fuerint aliquando exagitati. Neque de Agabo, neque de Juda, neque de Sila, neque de Philippi filiabus (Act. XI. 15. 21.) neque de Ammia ex Philadelphia, neque de Quadrato (cujus meminit Hier. Catal. Script. Eccles.), neque de aliis quibusvis praeterea, quod vesano ipsorum more illa ex parte aliquando prophetaverint, omnino gloriari poterunt. Quorum nomina propterea sese recensuisse postmodum indicat, quod jactitarent, mulieres illas Nontani illis omnibus in prophetiae munus proxime successisse, non aliter atque (teste Hieron. loco jam citato) in libris septem de Ecstasi, quorum septimum scripsit adversus Apollonium Tertullianus, in confirmationem ejusdem illarum pseudoprophetiae scripsit, Melitonem suorum prophetam putatum, ut ita tacite successionem quamdam prophetiae tanquam verae insinuaret. Denique Apollonius libro suo adversus Cataphrygas (uti legitur apud Euseb. ejusdem l. c. 17) testatur Zoticum Episcopum Comanae, quum Pepuzam adventasset, ibi Maximilla prophetare se simulante, insanum in illa spiritum deprehendisse. Similiter Serapion (ibidem c. 18.), Antiochenus Episcopus, Beatum Sotam in Anchialo voluisse Priscillae daemonem ejicere, sed veteratorios illos hypocritas neutiquam permisisse. Caeterum nihil pro Auctore facit, quod lib. V, adv. Marc. Prophetandi jus etiam mulieres habere contendat, ex eo quod 1. Cor. XI. Apostolus Mulieri etiam prophetanti velamen imponat: quia non veram prophetiam, sed mentis amentiam fuisse in insanis illis vatibus Priscilla et Maximilla jam probatum est: ut taceam quod illa impugnet ipse adhuc catholicus, lib. de Praescr. adv. haeret. XLI. in haec verba: Ipsae mulieres haereticoe quam procaces: quae audeant docere, contendere, exorcismos agere, curationes repromittere, forsitan et tinguere, sicut latius ibi deduximus, num. 260. 261. 262. ac 263. ad Lib. de Bapt. adv. Quintillam, etiam montanicae factionis foeminam, num. 2.

19. Filium Dei Christum, semper visum ab hominibus, in vera, etsi non nata carne. Tom. I. lib. adv. Jud. cap. 9. n. 114. 115. Tom. III. lib. de Carne Christi c. 6, n. 58. adv. Marc. lib. II, c. 27, n. 187. lib. III. cap. 6. num. 39, cap. 9. num. 65. lib. V. cap. 19, n. 296, lib. adv. Prax. cap. 14, n. 86. 87, cap. 16, num. 96. 98. 100. 101. et tom. IV. lib. V. adv. Marc. carm. cap. 5. num. 8.

Non illud Paradoxum videtur, quod scribit Tertullianus, Filium Dei, non Patrem, quoties id in Scripturis legitur, visum vel auditum ab hominibus, nempe quum apparuit Adamo, Gen. III; Noe, Gen. IX; Abraham, Gen. XII. XVII. XVIII; Loth, Gen. XIX; Agar, Gen. XXII; Jacob, Gen. XXIX. XXXII. XXXV. et Moysi, Exod. III et sequ. XXXII ac XXXIII. quum id desumpserit ad verbum fere ex S. Justino Mart., Dialogo adv. Tryphonem, et partim ex S. Iren. lib. III. cap. 6 ac lib. IV. cap. 23. et eos sequantur Novatianus lib. de Trinit. cap. 25. 26. 27, B. Cyprian. lib. II. Testim. adv. Jud. cap. 5 et 6, ex iis locis comprobantes, Christum non hominem solum aut angelum, sed et Deum fuisse appellatum: nec aliter S. Ambr. Praefat. in Lucam, S. Epiph. in Ancoratu, Prudentius adv. Anthropomorphitas, et Arnob. in Psal. CIV. Quo videntur adducti tum verbis illis Deum Patrem (sicut legit Auctor) nemo videbit unquam, et vivet. Exod. XXXIII. ac similibus, Joan. VI non quia Patrem quis vidit, nisi qui a Deo est: et e contrario illis Christi, Joan. VIII. Abraham exsultavit ut videret diem meum, vidit et gavisus est. Quanquam interim S. August. lib. III. advers. Maxim. cap. 26. et lib. II de Trinit. cap. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16 ac 17, maluerit asserere, Deum Patrem et totam Trinitatem visum dictis locis per subjectas creaturas, ut ne consentiret Maximino Arriano, cui non suffecit dictas apparitiones de Christo interpretari, sed inde colligere nitebatur Christum per divinitatis suae substantiam visibus humanis apparuisse, a qua haeresi procul certe abfuit Auctor, quantumlibet eam quidem illi impingant. At illud Paradoxum est, et Tertulliano peculiare quod aliquot locis dicat, visum Christum in carne vera, et solida, etsi non nata, idque zelo non secundum scientiam, uti tanto magis probaret, adversus Marcionem, aliosque ejus asseclas, carnem Christi, quam postea ex virgine accepit, non phantasticam fuisse, sed veram ac solidam, si jam olim ante in carne vera visus diceretur. Alioqui certe lib. contra Praxean. S. Justini Mart. sententiam secutus, qui eas apparitiones figuratas fuisse affirmat, seipsum explicat: Dicimus enim (inquit priori loco) et Filium suo nomine eatenus invisibilem (quod tamen negabat Maximinus) qua sermo; visibilem autem fuisse ante carnem eo modo quo dicit ad Aaron et Mariam (Num. XII.): Et si fuerit prophetes in vobis, in visione cognoscar illi, et in somnio loquar illi. Et post allegata verba illa Exod. III: Os ad os loquar illi in specie, subjungit: Igitur quum Moysi servat conspectum suum et colloquium facie ad faciem in futurum (nam hoc postea adimpletum est in montis secessu, sicut legimus in Evangelio, Luc. IX. visum cum illo Moysen colloquentem) apparet retro semper in speculo, et aenigmate, et visione et somno Deum, id est Filium Dei, visum tam prophetis et Patriarchis, quam et ipsi adhuc Moysi. Nec absimiliter loco posteriori: Ipse enim et ad humana semper colloquia descendit, ab Adam usque ad Patriarchas et Prophetas, in visione, in somno, in speculo, in aenigmate. Caeterum S. Augustino locis jam citatis magis placet, ut dictis visionibus Christus quidem fuerit figuratus, sed per angelos figura duntaxat Deum apparuisse, id probans ex Scripturis, Osee XII, ubi angelum fuisse dicitur, qui cum Jacob colluctatus est, et Hebr. XIII, quum dicuntur quidam nescientes angelos recepisse hospitio. Quibus adjicere licet, quod Deum, quem sibi in rubo et in Sina apparuisse Moses dixit, hunc ipsum S. Stephanus, Act. VII. angelum fuisse testatur.

20. De Fuga in persecutione non licita. Tom. II. lib. I ad Uxor. cap. 3. n. 17. lib. de Cor. milit. cap. 1. num. 18. et tom. V. libro integro ejus argumenti.

Hunc Tertulliani errorem, quem late deducit lib. de Fuga in persecutione, conscripto juxta S. Hieron. Sophron. et Nicephor. adv. Ecclesiam, tam late confutavimus nostris in illum Adnotationibus, ut non multis hic sit opus. Vide ibidem, quod ad calcem argumenti subjecimus, antidotum ex ipso auctore adhuc catholico, tom. II. lib. de Patient. cap. 13. num. 88. S. Cypriani locis aliquot; S. Athanasii Apologia pro sua fuga, et S. August. Epist. 180. ad Honoratum: e quibus etiam ad singula pene argumenta contraria respondimus: maxime cap. 4. num. 35. cap. 5. num. 39. cap. 6, num. 43. 47 ac 49, cap. 7. num. 54, cap. 8. n. 55. 57 ac 58, cap. 9. num. 60. et cap. 18. num. 75. Verba Auctoris citata sunt ista: Carnis patientia in persecutionibus praeliatur. Si fuga urgeat, incommoda fugae caro militat; si et carcer praeveniat, est in illa paupertate lucis, patientia mundi. Quid, quod ex dicti libri cap. 11, videtur potissimum fugam improbare. Praepositorum Ecclesiae, utpote quibus (etiam juxta S. Athanas. Epist. ad Dracontium, et locum citatum S. August.) fugere non licet, nisi grege fugiente, aut Praepositum non desiderante, id est, non indigente ejus opera; quum personalis est, ut sic loquamur, Episcoporum aut Pastorum persecutio? Quo casu etiam illis fugere licere, et multorum exemplis, et ex Scripturis late deducit S. Athanas. dicta sua Apolog. ad quam Lectorem, ne hic prolixiores simus, remittimus. Neque quidquam pro Auctore facit, quod invitet Christus ad passionem contrariam fugae. Qui me confusus fuerit, et ego confundar eum, (Marc. VI) quantumvis Scorp. advers. Gnosticos inde colligere videatur Martyria praecepta esse: quia aeque praeceptum esse Tertullianus agnoscit illud: Quum coeperint persequi vos, fugite de civitate in civitatem: quia neutrum praeceptum videtur, nisi secundum personas, tempora et causas, hoc quidem tempore persecutionis ob fidem Christi, iis quibus per animarum curam abesse licet: illud vero, si apprehensi fuerimus, vel in ipsa fuga. Praeterquam etiam quod utrumque apud Matth. eodem capite contineatur, oportet sanam accipiat interpretationem, ne sibi Evangelista contrarius videatur.

21. De Job, quod filiis ei non restitutis, voluntariam orbitatem sit passus. Tom. II, lib. de Patient. cap. 14, num. 98.

In exemplaribus libri Job, quae viderat Tertullianus, desideratum fuisse videtur, quod de filiis septem et filiabus tribus ei restitutis legitur in Hebraeis, Chaldaeis, Graecis et Latinis exemplaribus: atque hinc factum opinor, uti peculiare istud, quod apud neminem Veterum reperire potui, Paradoxon sit secutus. Certe pluribus id improbare superfluum foret, quum ejusdem fere aetatis Origenes, Homil. 6 in Ezechiel. illud legisse se significet, et post eum Patres omnes, tam veteres, quam mediae aetatis, et recentiores. Quibus Auctor consentiret, si duntaxat dixisset, Job reliqua quae amiserat, reduplicata possedisse, exceptis filiis, utpote quos septem duntaxat recepit, atque adeo totidem quot antea. Id propterea interpretantur Philippus Presbyter, S. Gregorius Papa, Beda, et Rupertus Comment. in Job, quod septem priores filii adhuc vivere censerentur apud Deum.

22. De Maria Virgine, quod communi lege patefacti corporis Christum peperit. Tom. III. lib. de Carne Christi, cap. 4. num. 31, cap. 20. num. 155, cap. 23. num. 174 ac 175. Advers. Marc. lib. III. cap. 11. num. 78, lib. IV. cap. 21. num. 311, et lib. V. cap. 19. num. 304.

Tale quid Tertullianum scripsisse satis manifestum est, sicut etiam Origenem, hom. 14 in Lucam, et S. Ambros. in eumdem. Verum possunt intelligi, juxta quod interpretatur S. Thomas Aquinas alicubi, de tali patefactione uteri, quae claustra virginitatis non violaverit, sicuti etiam nos adnotavimus ad illud Luc. II, pro se citatum ab Auctore: Omne masculinum adaperiens vulvam, ad dict. lib. de Carne Christi num. 175, adductis ad hoc testimoniis Graeci cujusdam interpretis, et S. Hieron. qui agnoscunt Christum nondum apertam vulvam virginalem aperuisse supernaturaliter, et clausulam naturaliter servasse, juxta Ezechielis vaticinium, de porta Orientali clausa, per quam solus Pontifex egreditur, quae nihilominus semper clausa permanet. Quo pertinet etiam S. Ambros. comparatio, Epist. 81 ubi scribit, Christum sic exisse de utero Virginis, sicut aquae fluxerunt de petra, denique illud Auctoris loco secundo citato dicti libri: Quid fuerit novitatis in Christo ex Virgine nascendi palam est, scilicet hoc solummodo quod ex virgine; significans ibidem, et aliis locis hic citatis, se illud usque adeo ursisse, ut verum probaret partum Christi ex Virgine, contra Marcionem, qui phantasticum dicebat. Postmodum interim, ubi satis fuit ea haeresis confutata, maluerunt Patres definire, Virginem Deiparam clauso utero incorruptibiliter peperisse.

23. De Maria virgine semel nuptura post partum. Tom. II. lib. de Veland. virg. c. 6. n. 48. Tom. III. lib. de Carne Christi c. 23. n. 174. et tom. V. lib. de Monog. cap. 8. nu. 55.

Satis quidem obscure in hanc haeresim impingere videtur Auctor, ita ut aliquo modo sanum sensum possint ejus verba recipere; verum quandoquidem S. Hieronym., quum illum pro se citasset haereticus Helvidius, non neget illum tale quid scripsisse, neque ego ab ea ipsum excusandum putavi. Respondere sufficeret id, quod B. Hieron. de Tertulliano: Non aliud dico, quam hominem Ecclesiae non fuisse. Verum quia seductum fuisse verisimile est iisdem, quibus Helvidium, Evangelistarum verbis, Matth. XII. Luc. VIII. Joan. VII. de fratribus Domini, quos vere fratres, uti et vere matrem fuisse Christi, jam dict. lib. de Carne Christi cap. 7. num. 67 asserit, uti carnis Christi veritatem tanto comprobaret magis, aliquid de ejus phrasis intellectu adjiciendum est. Origenes, Hilarius, Euthymius, et Theophyl. in Matthaeum, Euseb. lib. II. hist. Eccl. c. 1. S. Epiphan. lib. III. Panarii adversus Antidicomarianitas, S. Ambros. et Oecum. in Comm. c. 2 ad Galat., fratres Domini putant appellari filios Joseph ex Maria Cleophae fratris sui vidua, ex qua liberos sex sustulerit, utpote Jacobum Joseph, Simonem, Judam et fratres ejus. Idque (vel teste Origene) juxta Evangelium quod Petri aut Jacobi titulum habebat. Verum rectius S. Hieron., in Comm. Quidam fratres Domini de alia uxore Joseph filios suspicantur, sequentes deliramenta apocryphorum, et a quadam Escha muliercula confingentes. Nos autem, inquit, sicut in libro, quem adversus Helvidium scripsimus, continetur, fratres Domini, non filios Joseph, sed consobrinos Salvatoris, intelligimus, Mariae liberos materterae Domini, quae esse dicitur mater Jacobi Minoris, et Joseph, et Judae, quos in Evangelio fratres Domini legimus appellatos; fratres enim consobrinos dici, omnis Scriptura demonstrat. Ubi alludit tum ad Scripturas de Loth fratre Abrahae, Gen. XIII, tum ad Matth. c. XVII ubi juxta crucem adstitisse dicitur Maria Jacobi, et Jose seu Joseph mater: quod de matre Domini non posse intelligi recte adnotavit Euthymius. Caeterum vide definitionem Ecclesiasticam hac de re apud S. Fulgentium, lib. de Fide ad Petrum inter opera B. Augustini.

21. De mille annis post resurrectionem corporum. Lib. de Resurr. carn. cap. 25, num. 203. advers. Marc. lib. I. cap. 29. nu. 203. lib. III. cap. 24. n. 191 et seq. lib. IV. cap. 29. num. 471. et tom. IV. in Fragment. libri de Spe fidelium.

Quid Tertullianus hac de re senserit, satis arbitror deduxisse me t. IV ad Fragmenta lib. de Spe fidelium, ex ipsis ejus verbis, nempe, in terra quidem regnum Christi nobis repromissum ante coelum post primam resurrectionem, sed tamen ita, ut in eo reficiantur sancti omnium spiritalium bonorum copia. Quam etsi erroneam, utcumque tolerabilem tamen fatetur B. August., l. XX de Civit. Dei, quantum opinor, quod eam etiam sit reperire apud S. Irenaeum, l. V. de haeres., c. 32. 33. 34. 35 ac S. Justinum Martyrem, Dialogo adv. Tryphonem et Melitonem, qui in hoc sunt imitati, vel S. Hier. auctore, Papiam. Quibus assentiuntur etiam Apollinarius, qui frustra libros Dionysii Alexandrini contra Nepotem nisus fuit impugnare; Lactant. l. II, c. 13 ac l. VII, c. 24; Victorinus in Apocalypsin, antequam a S. Hieron. emendaretur; et, eodem teste, Severus in Gallo Dialogo de Vita S. Martini. Quanquam etiam illis imputet (uti et Tertulliano, sed, quantum apparet, non recte) Gennad. lib. de Dogmat. Eccles., potus et cibi deliciis fruituros sanctos. Alioqui certe, longe diversam patet fuisse Cerinthi, Marci ac Nepotis haeresim, de quibus ipse ibidem, et Euseb., l. III. c. 22 ac l. VII. c. 20. post eum, et Nicephorus alicubi, aliorumque Chiliastarum seu Milliariorum, adversum quos agit S. Epiph., haer. 76. Utpote qui (sicuti et hodierni quidam Anabaptistae) in illo etiam nuptiarum copulam, imo Cerinthus et Marcus omnia libidinum genera exspectabant, et uti S. Hier. asserit, juxta Judaeorum δευτερώσεις circumcisionis injuriam, instaurationem templi, taurorum et arietum victimas, otium Sabbati, et cunctarum gentium servitutem, atque adeo bella, exercitus, triumphos, superatorum neces, mortemque centenarii peccatoris. Porro quum omnibus iis imposuerit illud Apocalypseos S. Joannis Apostoli (nam illi adscribunt omnes illi) c. XX, Haec est resurrectio prima, beatus est sanctus, qui habet partem in resurrectione prima, in his erunt sacerdotes Domini et Christi, et regnabunt cum illo mille annis, de ejus loci intellectu aliquid hic adjiciendum est. B. Hier. Praef. in l. XVIII. Isai., Apocalypsin, non juxta litteram, sicuti a Judaizantibus, sed spiritaliter, ut scripta est, edisserendam dicit, quod ipsum disertis verbis facit Comm. Ms. Victorini in Apoca se emendato, Dionysium opinor Alexandrinum secutus, dictis advers. Nepotem libris S. August. apertius lib. de Civit. Dei II. c. 7. 8. 9. primam resurrectionem interpretatur animarum resurrectionem, etiam in Scripturis agnitam, secundam corporum, et mille annos, aut tempus gratiae, quae remanebit ad saeculi finem, eo loquendi genere, quo pars significatur a toto, aut pro annis omnibus hujus saeculi, ut perfecto numero notetur ipsa temporis plenitudo. Quem sequuntur Ambrosio adscriptus Commentarius, Primasius, Andreas, ac Beda Comm. in Apocalypsin. Neque etiam pro illis facit quod legitur Apoc. XXI. de Civitate Jerusalem descendente in terram novam. Quia ipse Apostolus Joannes indicat se loqui de Jerusalem non terrena, quum addit: Et templum non vidi in ea (quod tamen aliqui ipsorum, uti supradictum est, etiam restitutum iri sentiebant): Dominus enim Deus omnipotens templum illius est et agnus. Proinde de Ecclesia rectius Patres alii interpretantur, et militante in hoc saeculo, cujus fundamenta duodecim Apostoli, et in coelis postmodum regnante. Sicuti etiam illud Gal. IV. de Jerusalem libera, quae est mater nostra; ubi repugnantia est in ipso adjecto: quae sursum est, quae etiam est in illo Philipp. III. πολίτευμα nostrum in coelis est, proinde non in terris, ut mirum sit haec pro dicta sententia ab Auctore nostro citari. Magis videbantur pro illo militare quae habentur Isai. LXV. et LXVI. ac Hierem. XVI. ac XXXI. denique Ezechiel. XX. XXVII. XXVIII. de restitutione Judaeae (ad quae his tantum verbis Auctor alludit), quae nominatim citantur, partim a sancto Irenaeo, partim a sancto Justino martyre; verum pulchre in Commentariis suis Hieronymus allegorice de Ecclesia Christum confitente, ejusque mysteriis illa omnia interpretatur, ubique irridens mille annorum illas fabulas, quo lectorem compendii gratia remittimus. Facilior est responsio ad Scripturas Gen. XIII. ac XV. quas (Irenaeum imitatus) pro se citat Auctor, de prima et secunda promissione Abrahae semini facta, prius in multitudinem arenae, deinde ad instar quoque stellarum, quasi terrenae et coelestis dispositionis auspicia, quia primam promissionem impletam constat multiplicatione filiorum Israel in terra Chananaeorum, sive Palestina: secundam vero interpretatur Apostolus Paulus de gentium Ecclesia, Rom. IX. et Gal. III. quo modo etiam utramque hanc promissionem distinxit Rhabanus noster Comment. in Genes. nec minus facilis ad illud Genes. XXVII. ubi ad Jacob. cujus figuram Christianos ex gentibus gestare novimus, prima promissio est coelestis roris, secunda terrae opimitatis, quia illam benedictionem tanquam terrenam interpretatur vel ipse Jacob verbis suis ad Esau postmodum prolatis, ubi dixit: Frumento, et vino, et oleo, stabilivi eum: et, si allegoricῶs velimus accipere, Procopius in Comment. de coelesti rore interpretatur, qui instillatur piorum animis, et de terrae pinguedinibus, quas habet accipiens semen, idque centupliciter reddens. Denique facillima ad illud Luc. XII. Quaerite primum regnum Dei, et reliqua adjicientur vobis: quia loqui Christum de hac vita, non illa futura post resurrectionem, initium ejus Christi sermonis manifestum facit: Ideo dico vobis: Nolite curam agere animae de victu et corpori de vestitu. Caeterum partim ex Platone Dialog. de Rep. et in Phaedro, desumptum hunc Millenariorum errorem, annotavimus ad l. de Anima c. 30. n. 376. ubi quum pro fabulis habeat Auctor, mirum est quod postea in eumdem impegerit: sed, sicuti satis deducit S. Hieron. Papiam, Melitonem, et alios supradictos Auctores, et maxime S. Iraeneum secutus est.

25. De Nuptiis secundis damnatis tanquam stupris. Tom. Il. lib. I. ad Uxor. cap. 1. num. 11. et lib. de Veland. Virgin. cap. 10. num. 84. ac cap. 11. num. 98. Tom. III. lib. adv. Hermog. cap. 11 num. 7. Lib. de Resur. carn. cap. 8. num. 82. ac lib. adv. Marc. cap. 15. num. 245. denique tom. V. integris libris de Exhort. castit. et de Monogamia, ac lib. de Pudic. cap. 1. num. 15.

In hanc haeresim Montanisticam paulatim delapsus est Tertullianus. Primum, castitatis amore, librum scripsit ad Uxorem de unis nuptiis, in quo quidem ab illis dehortatur, sed tanquam stupra non improbat: imo quum lib. II. ad Uxor. si nubere velint, saltem in Domino nubere debere, id est, Christiano, late deducit; non omnino tunc damnasse videtur secundas nuptias. Quanquam interim omni errore non careant hi libri duo. Imprimis quum l. I. c. 1. n. 11. secundas nuptias confusionem, et cap. 4. n. 23. contumeliam, et c. 5. n. 34. detestabiles, et alibi quoque spurcas, et, dedecus voluptuosum appellat, quales sunt etiam loci illi jam citati lib. de veland. Virgin. De secundis enim nuptiis, his locis locutum fuisse, non de primis, vel haec S. August. l. I. de bono viduitatis convinciunt, quae etiam antidoti loco hic afferunt: Non quia, inquit, innuptarum bonum honestum dixit Apostolus, ideo putare debemus turpe esse vinculum conjugale, alioquin etiam primas nuptias condemnabimus, quas nec Cataphrygas nec Novatiani, nec disertissimus eorum adstipulator Tertullianus, turpes ausus est dicere. Deinceps l. adv. Hermog. errorem suum magis aperit his verbis: Legem Dei in libidinem defendi, ac, totus adulter, et praedicationis et carnis; nubentium contagio foetet. Denique libris de Exhortatione castit. et de Monog. Montanum secutus, non solum stupra et adulteria et moechiam appellat secundas nuptias: sed etiam variis argumentis id probare nititur; sed frustra, sicuti ex antidoto Annotationum nostrarum in utrumque, lectori perspicuum esse poterit, quo, ne hic prolixiores simus, lectorem remittimus. Ubi subinde pro catholica de nuptiis secundis non prohibitis sententia, citavimus B. Hier. Epist. de Monogam. ad Ageruchiam, vulg. Gerontiam, de Viduitate ad Salvinum ac ad Pammachium, S. Aug. l. de bono Viduitatis, ac l. II. contra adv. legis et Prophetarum, S. Epiphan. adv. Montanum haeres. 59. et adv. Catharos, et Commentarios veterum super Epistolas Pauli Rom. VII. 1. Cor. 7. et I. Cor. V. Quibus licebit addere et illud B. Hieron. 54. Epist. ad Marcel. (qui alioqui videtur subinde iis iniquior), pro secundis nuptiis: Nos secundas nuptias non tam appetimus quam concedimus, Paulo jubente, ut viduae adolescentulae nubant, illi (nempe Montani sectatores) in tantum putant scelerata conjugia iterata, ut quicumque hoc fecerit adulter habeatur. Item illud in Epist. ad Titum etiam a nobis alibi citatum: Scripsit et Tertullianus librum de Monogamia haereticum, quem Apostolo contraire, nemo qui Apostolum legerit, ignorabit. Item illud S. August. haer. 126. lib. de Haeres.: Ideo Tertullianus factus haereticus, quia transiens ad Cataphrygas, quos ante destruxerat, coepit etiam secundas nuptias contra apostolicam doctrinam tanquam stupra damnare.

26. De Paracleto Montano. Tom. lI. Lib. de veland. Virg. cap. 1. num. 6. Tom. III l. de Anima, c. 51. num. 613. ac 58. num. 652. Lib. de Resurr. carn. cap. 11. num. 98. et cap. ult. num. ult. Adv. Marc. lib. I. cap. 29. num. 203. ac lib. V. cap. 15. num. 247. et lib. adv. Prax. cap. 1. num. 11. cap. 2. num. 22. cap. 8. num. 59. cap. 13. n. 78. Tom. V. lib. de Monogamia, cap. 2. integro, et non semel in aliis libris sequ. de Fuga in persecutione, de Jejuniis et Pudicitia.

Adversus hanc haeresim longe absurdissimam sufficere possunt ipsa Tertulliani verba ante haeresim, l. de Praescript. adv. haeret. cap. 52. haeresi 21. n. 327. ubi blasphemiam appellat, eorum qui Cataphryges dicebantur, haereticorum, quia in Apostolis quidem dicebant Spiritum Sanctum fuisse, Paracletum non fuisse, et quia dicebant Paracletum in Montano plura dixisse, quam Christum in Evangelium protulisse. Et tamen miser, forte ab illis seductus, quod secundas nuptias detestarentur, tot locis jam citatis Paracletum vocat Montanum, et subinde verba illius Paracleti titulo citat. Imo detorquet ad suam hanc haeresim illud Joan. 16: Adhuc multa habeo loqui vobis; sed non potestis portare modo. Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Quod ipsum tamen catholice interpretatur dicto lib. de Praescript. adv. haeret. c. 8. n. 62. de Apostolis loquens: Consecuturi mox Spiritum Sanctum Paracletum, qui illos deducturus esset in omnem veritatem, et rursum: nationibus destinati Apostoli, ipsi quoque doctorem consecuturi erant Paracletum. Ubi pro eisdem habet, Spiritum Sanctum, et Paracletum, quum perperam illi distinguerent (uti vel ex ipso Tertulliano dictum est) Spiritum sanctum, et Paracletum: et illud ipse contextus Evangelistae convincat, atque adeo sic locum illum interpretantur veteres omnes, ex professo vero adv. hanc haeresim S. Aug. tractatibus tribus in Evangelium Joannis: quo lectorem compendii gratia remittimus.

27. De Poenitentia moechis neganda. Tom. V. integro libro de Pudicitia.

Sicut in Vita Auctoris annotavimus, quum omnino poenitentiam omnem tollerent Montanus et ejus sectatores Cataphryges (vel B. Hieronymo teste Epist. non semel citata ad Marcellam, et S. Paciano Tract. adversus Novatianos), in hoc ab iis dissentit Tertullianus, quod solis moechis eam negandam senserit, fortassis primum seductus ab illis suae aetatis Episcopis, qui, S. Cypriano teste lib. de Lapsis, dandam moechis poenitentiam non putarunt. Verum praeterquam quod ex Scripturis ille ibidem contrariam sententiam comprobet, de omnium peccatorum veniae potestate in Ecclesia, Auctor adhuc catholicus Tom. II. lib. de Poenitentia, quem ibidem ille imitatur disertis verbis: Poenitentiam de omnibus delictis necessariam deducit. Atque hoc est, quod dicit libro de Pudicit. cap. 1. num. 9. adversus meae quoque sententiae retro penes illos societatem, et haud absimiliter verbis etiam alibi non semel citatis S. Pacianus ad Novatianos verba faciens: Tertullianus post haeresim vester est, nam multa inde sumpsistis. Ipsum Epistola sua, et ea quam catholicus edidit, audies confitentem: posse Ecclesiam peccata dimittere. Item et S. Hieronymus dum dicit Tertullianum in libro quem de pudicitia adversus Poenitentiam scripsit, sententiam veterem nova opinione dissolvisse, in hoc secutum insanas et blasphemas foeminas suas. Quibus addere licebit lectori scripta illa veterum omnia de Poenitentia, quorum a nobis facta est mentio. Tom. II. dict. lib. de Poenitent. cap. 1. et quae a nobis dicta sunt, tum ad illum librum, tum ad alterum illum de Pud. ubi ad singula Auctoris in contrarium argumenta plerumque ex Paciano respondimus, adducta ad id praeterea Scripturarum aliquot explicatione saepe ex ipso Tertulliano. Citavimus etiam ad cap. 9. num. 72 et 73. S. Hieron. Epist. ad Damas. de duobus filiis, ubi ex professo contra Auctorem agit, et inter caetera etiam defendit, publicanos fuisse, non ethnicos, quod ille volebat, sed Judaeos, idque exemplis, Matth. ex circumcisione Apostoli, publicanorum a Joanne baptizatorum, et publicani orantis in templo, Luc. V. VII. ac XVIII, qui si ethnici fuissent, cum illis Christus non habuisset convivium, ne legem solveret, neque hic in templum admissus fuisset. Et vero quoties id in Christo denotabant, quod cum publicanis coetum communicaret, fere simul conjunguntur peccatores et publicani: atque adeo quod cum ethnicis convivaretur, non reprehendebatur, sed quia cum peccatoribus. Quo pertinet Pharisaei murmuratio, Luc. VII. de Peccatrice foemina, in qua poenitentiam agnoscit et veniam ipse Tertul. lib. IV. adv. Marc. cap. 18 num. 265. quam tamen ethnicam, nusquam Auctor audet dicere, quia ejus castellum Hierosolymis vicinum fuisse constat, Joan. XI. Neque pro auctore quidquam facit illud: Non erit vectigal pendens ex filiis Israel: quia, etiamsi non deberent pendere vectigal, antequam, Deo sic disponente, Romanis subjecti essent; quanquam odiosum fuisse publicanorum exercitium satis constet et infame, tamen sine peccato etiam potuisse exerceri, videtur ex illis Joannis Baptistae ad illos verbis (Luc. III.): Nihil amplius quam constitutum est vobis faciatis, sive uti ex Graeco vertitur, exigatis. De caeteris dictas Annotationes nostras consulat studiosus Lector.

28. De Psychicis, quo nomine Catholicis calumniam fecit. Tom. III. Adv. Marc. lib. IV. c. 22. num. 325. advers. Prax. cap. 1. num. 17. Tom. V. lib. de Monogam. cap. 1. num. 4 et 5. ac cap. 11. num. 86. 87. 88. et cap. 16. nu. 120. lib. de Jejun. adv. Psychicos integro, et lib. de Pudicitia, cap. 1. num. 8. cap. 6. num. 47. cap. 10. num. 83. et cap. 21. num. 190.

Psychicos, animales intelligi, satis comprobavimus, vel ex Apost. I. Cor. II. ad initium lib. de Jejun. advers. Psychicos. num. 2; quod nomen jam in haeresin lapsus, catholicis impingit, suos Montanistas e contrario spiritales, quod spiritum Paracletum Montanum sequerentur, nuncupans; illis calumniam faciens quasi prorsus animales, passivitatem, id est, licentiam vitae sequerentur, utpote ad secundas nuptias transeuntes, martyria fuga vitantes, et jejunia Montanistica improbantes. Verum miser non animadvertit, Montanum animalem vitam gessisse, utpote quum scorta essent Priscilla et Maximilla, quae, relictis maritis, Montanum sequebantur, et earum asseclae martyria Christo negato evaserint; et si quid passi sint, ob latrocinia ante acta id toleraverint; denique etsi tres Quadragesimas (de quo mox latius) celebrarent, tamen reliquo anni tempore genio indulgebant. Neque tamen novum id haereticis, ut catholicos Psychicorum nomine appellarint, seque spirituales; nam idipsum ridet auctor in Valentinianis lib. contra Valent. c. 29 et 30. S. Irenaeum secutus: quod post hos etiam scripsit B. Epiphan. l. de Haeres.

29. De Quadragesimis duabus. Tom. V. lib. de Jejunio advers. Psychicos, in earum defensionem conscripto, maxime cap. 15. num. 90.

Quum Montanistae tres observarent quotannis plenas septem septimanarum Quadragesimas, in hoc ab illis dissensisse videtur Tertullianus, quum separata ab illis coepit habere conventicula, quod duas duntaxat, sic enim ille: Quantula est apud nos interdictio ciborum? duas in anno hebdomadas Xerophagiarum, nec totas, exceptis scilicet Sabbatis et Dominicis, offerimus Deo. Neque tamen propterea illi haeretici censendi sunt. Nam Amalarius lib. I. de divinis Offi. cap. 36. et lib. IV. cap. 37. describit piorum quorumdam Jejunia, qui tres Quadragesimas observarent: unam ante Pascha, juxta traditionem Apostolicam, alteram ex devotione ante S. Joannis aut potius post Pentecosten, tertiam vero ante Nativitatem Domini; nec absimiliter secundam Quadragesimam pro Poenitentibus recenset Micrologus noster lib. de Observa. Eccles. cap. 35. quae etiam hodie quibusdam Monachis in usu est. Quo pertinet et illud S. Hieron. Epist. ad Lucin. Beticum, ab Amalario citatum: Utinam omni tempore jejunare possimus, quod in Actibus Apostolorum diebus Pentecostes, et die Dominico Paulum Apostolum, et cum eo credentes fecisse legimus; item jejunia illa strictissima priscorum monachorum, tam ab illo quam a Theodoreto et Nicephoro late descripta. Verum hoc pro haeresi in Montanistis damnatum est, quod necessitatem observandi has Quadragesimas, seu tres, seu duas usque adeo urgerent, ut vel eo nomine catholicos Psychicorum, id est, sicuti jam dictum est, animalium hominum appellatione calumniarentur, quod secum eas observare nollent. Atque hoc est quod Epist. 54. ad Marcell. adv. Montanum urget S. Hieron. Nos (inquit) unam Quadragesimam, secundum traditionem Apostolorum, tempore nobis congruo jejunamus, illi tres in anno faciunt Quadragesimas, quasi tres passi sint Salvatores, non quod et per totum annum, excepta Pentecoste, jejunare non liceat, sed quod aliud sit, necessitate, aliud voluntate munus offerre. Hinc et Eusebius (juxta emendatiorem ex Graeco translationem, antea corruptam a quibusdam, uti in universum Jejunia Ecclesiastica tanquam Montanica damnarent) lib. V. Eccl. hist. cap. 17. Theodor. haeret. fabul. lib. III. de Montanistis, et Nicephorus lib. IV. hist. Eccl. c. 22. Montanum novas Jejuniorum leges praeter Ecclesiae consuetudinem introduxisse et sanxisse scribunt.

30. De Repudio christianis licito, ita ut alteram ducant, adulterii caussa. Tom. II. lib. II. ad Uxor. cap. 1. num. 4. Tom. III. lib. IV. adv. Marc. cap. 34. num. 537.

Videtur quidem prima facie tale quid Tertullianus sentire, quum divortium comparat excessui mariti, uti magis probet post hunc non licere alteri nubere, sicuti non licet post divortium nisi adulterii caussa. Verum sese explicat tom. V. lib. de Monog. cap. 9. num. 70. et cap. 11. num. 89. Priori quidem loco, de repudiata uxore sic loquitur: ut in totum sive per nuptias, sive vulgo, alterius viri admissio, adulterium pronuntietur a Deo; et mox clarius, per mortem utique, non per repudium facta solutione, quia repudiatis non permitteret Apostolus nubere adversus pristinum praeceptum. Valeant itaque Erasmus et ejus asseclae qui pro se auctorem perperam citant. Certe contrarium jam definitum est Concilii Trident. sess. 34. can. 9.

31. Circa Trinitatem. Tom. I. Tertull. Apolog. cap. 21. n. 316. et lib. advers. Hermogen. c. 3. n. 15. l. advers. Prax. c. 3. n. 29. c. 3. n. 34. c. 4. n. 39. c. 8. n. 55. 59 et 60. c. 9. n. 62. ac. 63. Item tom. V. Novatian. l. de Trinit. c. 11. n. 56. c. 22. n. 98. c. 24. n. 106. et c. 31. n. 141.

De Trinitatis fide, id est, trium Personarum, Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, sed unius essentiae, non dubitasse Tertullianum, ex compluribus ejus locis manifestius est quam ut probatione sit opus, maxime toto libro ejus argumenti, imo et tituli juxta editionem nostram adversus Praxean, ubi adversus illam ejusque sectatores Montanistas, qui secundum Aeschinem dicebantur, non modo probat eumdem non posse dici Patrem et Filium, sed etiam disertis verbis asserit: Regulam fidei quae ab initio Evangelii decucurrit unitatem in Trinitatem disponere: Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum. Nec aliter Novatianus, libro de Trinitate, Regulam fidei proponit, c. 1. 3. ac 29. qua credamus in Deum Patrem et Dominum omnipotentem, rerum omnium perfectissimum creatorem, et in Filium Dei Jesum Christum Dominum Deum nostrum, et etiam in Spiritum Sanctum. Verum dum illis Paradoxa circa Trinitatem ascribimus, hoc solum volumus, subinde ipsos, utpote ante omnem de Trinitate haeresim, obscure loqui in hac materia; et ut ne quis inde fortassis occasionem sui erroris aut haereseos accipiat, quomodo sano intellectu tales loci explicari possint, adjicimus, omittentes jam primum Rhenani calumnias in scholasticos theologos, quas habet illa sua ad lectorem admonitione de quibusdam Tertulliani dogmatis: maxime quod calumniam faciat ipsi quoque Tertulliano, tum in locis quibusdam corruptis, aut male intellectis, de quibus mox latius, tum in eo quod falso illi haeresim adscribat putantium in Eucharistia corpus Christi tantum esse in figura, a qua illum vindicavimus Annot. nostris in lib. IV. adv. Marc. cap. 40. n. 662. tum quod inter dogmata sive Paradoxa ponat, quae ille pulcherrime non solum de poenitentia publica, sed etiam de confessione secreta, vel ipso fatente, late deducit in libro de Poenitentia, de quo etiam dubitare non est veritus an Tertulliani esset, quum tamen S. Pacianus ex illo multa descripserit. Quo magis miror, non solum retentam fuisse in postrema anni 1580. editione parisiensi dictam illam admonitionem integram, sed praeterea universos errores Rhenani haeresim plerumque sapientes, sine addito antidoto: usque adeo ut catholicus lector mihi monendus sit, non minus illas illi cavendas annotationes, etsi subinde omisso Rhenani nomine, quam eas quae per Pium IV. et V. romanos pontifices interdictae sunt in editionibus prioribus, donec repurgatae fuerint. Verum ad rem veniamus. Primum ubi sic loquitur Tertullianus in Apolog. et adv. Praxean: Tres sunt non statu, sed gradu, nec substantia, sed forma; nec potestate, sed specie; unius autem substantiae, et unius status, et unius potestatis; quia unus Deus, ex quo et gradus isti et formae et species; vocat statum, quod scholastici, et ipse quoque substantiam; gradum, quod illi notionem; formam, quod illi proprietates; speciem, quod illi habendi modum. Deinde illud lib. adv. Hermog: Fuit tempus, quum delictum et filius non fuit, ex zelo secundum scientiam dictum est vehementius, ut ostenderet materiam non esse aeternam; volens per hoc significare duntaxat, quod habet S. Hilarius lib. XII de Trinit., solum Patrem aeternum, Filium autem illi coaeternum esse, ut omittam quod ibidem ad similia verba, quae sibi ex persona Ariani proponit respondeat: Hoc humanum sensum et intelligentiam excedere mundi, non hoc capere rationem humanae intelligentiae, sed prudentiae fidelis professionem esse. Seipsum autem explicat eodem sensu auctor lib. adv. Prax. c. 5. n. 43. et seq. et totius cap. 6. ac 7. Deinceps his verbis eod. lib. adv. Prax. Filio et Spiritu Sancto secundum et tertium sortis locum, tam consortibus substantiae Patris: id vult quod dicunt scholastici, duabus emanationibus productos Filium et Spiritum Sanctum a Patre improducto; aut Filium esse secundam personam, et tertiam Spiritum Sanctum, sicuti postea non semel loquitur. Verum perperam illi impingit ibidem Rhenanus, quasi Filium et Spiritum Sanctum appellet membra, priora, et instrumenta, quum ea verba referantur potius ad angelos, alienos a substantia Patris, qui tamen monarchiam Dei non evertunt. Similiter quum Spiritum Sanctum tertium gradum dicit, gradum intelligit originem. Quod rursum lib. adv. Prax. προβολήν non solum Spiritui Sancto, sed etiam Filio ex Patre attribuit, malunt ita distinguere Ss. Hilarius ac August. libris de Trinit. et alii Patres posteriores, ut generationem Filio, processionem attribuant Spiritui Sancto. Quod ibidem eam interpretatur prolationem rei alterius ex altera, intelligit personas realiter non essentialiter disjunctas, sequitur enim: quia prolatum dicimus Filium a Patre, sed non separatum. Commode etiam sunt interpretandae propositiones illae: Omnis origo parens est, et omne quod ex origine profertur, progenies est; item: Trinitas per connexos et consertos gradus a Patre decurrens. Jam vero ibi: Pater est tota substantia, Filius vero derivatio totius et portio: totum accipit pro pleno seu plenitudine, non aliter atque scholastici doctores, dum dicunt: Pater plenitudinem deitatis possidet, in primo signo originis, quia a se eam habet: Filius in secundo signo originis, quia ab uno per generationem communicatam a Patre; Spiritus Sanctus in tertio signo, quia a duobus per spirationem eamdem numero essentiam accipit. Atque hoc est quod aliis verbis postea auctor extulit: Ex uno Patre omnia, quae in Deo per substantiae unitatem, et in unitate Trinitas unius substantiae. Item: unitas in semetipsa derivans Trinitatem, non destruitur ab illa, sed administrans; ut tota substantia sit idem quod una substantia indivisa in tribus. Denique videtur Filius ab Auctore appellari portio, quia nec Pater, nec Spiritus Sanctus est, tametsi, unus Deus sint tres personae, et non Filius, qui Pater, nec Pater qui Spiritus Sanctus. Quum vero dicit ibidem: Patrem majorem esse Filio, intelligi debet, non quoad deitatem quae sit minor in eo, sed quatenus (sicuti indicant verba sequentia) a Patre generato genitus. Atqui quanquam hic satis obscure dicatur: Ipsum quod Pater et Filius dicuntur, nonne aliud pro alio est? pulchre seipsum explicat postea, ita ut cum scholasticis in eo consentiat, quod alius dicatur Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus, sed non aliud, eo quod non sint idem Pater, Filius et Spiritus Sanctus, et tamen ejusdem substantiae. Si quae praeterea sunt alia dicto lib. adv. Praxean, quae durius aut obscurius dicta sint, meminerit lector totum hunc librum caute legi et commode intelligi debere. Ad Novatiani redeamus librum de Trinitate. Imprimis quod habet §0209 c. 11. divinitate sermonis in ipsa concretione permixta, etsi quid tale inveniatur jam dicto lib. adv. Praxean, intelligi debere de permixtione unionis, non vero permixtione naturarum divinae et humanae, ibi annotavimus n. 56. id comprobantes ex aliis pluribus ejus libri locis. Est fides recta (juxta Athanasii Symbolum) ut credamus et confiteamur quod unus sit Christus, non conversione divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum, unus omnino non confusione substantiae, sed unitate personae. Deinde illud ibidem: Ante quem nihil praeter Patrem, eodem intellectu accipiendum, quo id quod supra adduximus ex Tertul. lib. advers. Hermog. juxta quod annotavimus ad eumdem lib. cap. 31. num. 141. Nec aliter quam jam diximus, quod ibidem minorem Patre dicit ut Filium. Caute etiam debet legi illud, quod videatur non aliam unitatem Patris et Filii interpretari quam societatis concordiam, afferens perperam ad hoc locum, I. Cor. III. pro sua sententia; quia catholica fides et Scripturae etiam veritatem essentiae agnoscunt in Patre et Filio. Denique quod de Spiritu sancto non videatur consentire catholicae Patrum traditioni ex Scripturis, factum putamus, non quod negaret Spiritum Sanctum aequalem Patri et Filio; sed nondum re definita, obscurius solent loqui Patres veteres ob materiae summam obscuritatem, ita tamen ut commodum aliquem sensum patiantur.