Personae:
Iacobus Petri Expolitor Enchusanus., Petrus Cannius Amstelredamus..
Ia.
Quid ita bibliothecam tuam circunspicis? Quid ita librariam perlustras? Quid ita librorum tuorum euoluis loculamentum? Quid angulos omnes circunucirca dispiciendo rimaris, atque excutis? Quid totam librorum tuorum supellectilem ita voluis atque reuoluis? Quid quaeritas? Cuius rei perquisitio tibi moram nectit? Cuius rei quaestio te distinet atque detinet? Cuius rei inquisitione distringeris? Quin exue istam quaerendi molestiam. Explica atque expedi te ab ista occupatione. Extrica te ab ista mora. Impone istis rebus finem. Rumpo, praecipita moram, alioqui post Panathenaea, post Pythia, post Quinquatria, post Eleusina, post misteria, post festum, post tempus, et sero venturus in aedem sacram. Non aderimus in tempore, tarditatisque poenas dabimus. Ex hac mora nisi nos expediamus et exoluamus, damnum accipiemus. Comittemus multam nimia hac cunctatione. Notabimur et pecunia aliquantula multabimur. Multa nobis seri aditus irrogabitur. Quod non sat tempestiue nos in aedem sacram presentes exhibeamus, quod non acceleremus gradum tempori, quod presentiam nostram non properemus, quod non maturemus aditum, quod in aedem sacram nos non sistamus tempori, quod parum in tempore sacris interesse curemus, hinc damnum feremus, hoc nobis fraudi et damno erit.
P.
Quid tu de ea re laboras, sero an tempori venias, cum in hoc ludo extra omnem ingenii aleam sis positus, atque eo promoueris, vt non tam tibi praeceptoris, quam praeceptori tua sit vsus opera, sisque nostris canonibus pridem, vt nobis sentire videmur, solutus, et nostrarum legum liber?
I.
Absit vt me tantum profitear, quantum tu quidem, mei studio et amore caecus, me depraedicas. Si scias quam sit mihi curta eruditionis supellex, non istud dicas. Verum fac esse, qualem me credis, continuo ne legibus sim solutus, et non cogendus in ordinem? Pari iure et sum, et esse cupio cum omnibus aliis, nec si liceat eximi numero velim.
P.
Quo quisque est literatior, eo humanior et modestior: quo vero indoctior, eo insolentior. Caeterum vt ita sit, quemadmodum dicis, quid moramur istud damni, si quod sero venerimus, notemur? Tantilla multa non me depauperabit. Vnius oboli aut dioboli iacturam non grauiter feram. Tantillae pecuniolae dispendium non me cruciabit nec ad incitas rediget. Non huius facio tantillum damni. Manum non vorterim, vno aut altero quadrante multer et emungar nec ne. Vnius aut alterius quadrantis multa nullo dolore animum meum tanget aut cruciabit. Vnus aut alter obolus aut quadrans non est mihi, crede, tanti momenti, vt vel si pereat sim tristis, vel si accedat, sim admodum laetus. Animus meus quouis argento maior, neque damno facile frangitur vllo.
I.
Si ita stat sententia, ego praecurram curriculo, et meam praesentiam maturabo, nec te praestolabor. Tu quando voles consequitor.
P.
Praestolare me, amabo te,o bone, vt vna eamus. Si haec cunctatio tibi fuerit fraudi, ego quicquid acceperis damni, pro te pendam. Si qua censura, si qua animaduersione, si qua tarditatis nota dignus videare, ego me iam nunc pro te satisfaciendi reum praebeo.
I.
Age, mos gerendus amico. Sed quid quaeritas, dic sodes?
P.
Quaero librum quempiam, cuius noua lectioe sub rebus diuinis me oblectem, quem interdiu domi per occupationes praescripti studii euolvere et perlectitare non sit liberum. Res enim diuina nunc non praecipitabitur, vt aliquando fieri solet diebus profestis, quando nullius eximii et praestantis diui memoria recolenda et celebranda venit, nec leui brachio res sacra nec vulgari celeritate conficietur, sed quotidiana consuetudine prolixior erit, prolatabitur in tempus solito longius, perdurabitque diutius, quam alias assolet. Qui tantum temporis sine librorum commercio sine Musis ociosus continuero? Non videtur mihi consultum, nec tolerabile, vt tam diu desideam in templo sine librorum familiaritate ociosus. Tam diuturnum non possum ferre librorum igniculum desiderii. Tam diu non possum abesse dulcissima mutorum magistrorum familiaritate. Viderer mihi magnam temporis iacturam fecisse, si tantum tererem temporis in aede sine libris et sine studio.
I.
Quasi tibi nullum effluat tempus inutiliter.
P.
ut scias, parcissimus sum temporis. Praeterfluit aliquando fateor, nonnihil tenporis, quo nulla linea ducta supersit, at postea me poenitet temporis ita praeterlapsi, et mecum decerno nullum amplius me tempus inutiliter ita praetermissurum, cum non deceat ignauum praeteriisse diem.
I.
Nunciam operaeprecium censeo, etiamsi non sit mihi adeunda aedes, tecum latiuscule commentari, et verba habere. Istis ex tuis verbis mihi oblata est occasio, tecum loquendi latius, et agendi de rebus quibusdam, forsan non minus ex re nostra futuris, quam si intersimus sacro. Non quod comentationem nostram arbitrer sacris diuinisque rebus meliorem et anteferendam, sed quod sperem ipsa sacra nobis fore postmodum meliora, gratiora et vtiliora.
P.
Quidnam istud est, quod habes mecum loqui, dic o bone? audire et scire aueo. Si tam frugiferum est futurum, quam promittere videris, praestat nunc hic remaneamus, et non adeamus aedem sacram, alias hunc errorem meliori animo et diligentiori studio compensaturi.
I.
Non inconsultum videtur. Primum igitur, quid quaeso sub sacrificiis aut sub vesperis precibus, rerum in templo agitas? aut quid animo contemplaris?
P.
Plurimum libris cantatoriis assideo, et vna cum aliis cantito. Sepiuscule me libris cantoriis accommodo, et pariter cum aliis symphoniacis cantatorem ago. Saepenumero me choro et cantoribus interfero, et choreutem agens cano cum aliis vna.
I.
Istud equidem non sum nescius, cum hisce videam oculis. Verum cum saepe etiam secus eueniat, vt veliste canendi locus tibi sit ab aliis praeclusus ac praereptus (neque enim omnibus semper cantitandi patet locus) vel animus non inclinet ad concinendum, quid tum meditaris aut agis rerum?
P.
Aliquando dictata, vel quae sunt proximis horis preceptori reddenda perlego, et memoriae mando: uel quae sunt audita repeto. Aliquando si nihil in reddenda aut reddita lectione fugiat me, aliud quippiam lectito, quod aut eloquentia linguam poliat et exornet, aut quoquo modo ad eruditionem faciat.
I.
Bone Deus, nihil dum audio de sacris precibus.
P.
Quid ais? dic clare, non intelligo. quid ita sub lingua immurmuras? quid ita clauso ore, nescio quae verba commanducas et deuoras, nec in apricum aut in apertum exire sinis?
I.
Quid mecum sub lingua immurmurem, aut quid clauso mussitem ore, nondum est locus promendi aut proferendi, post audies. Pergamus nunc recta.
P.
Perge igitur. Miror quorsum euadas.
Iac.
Quin aliquando palmis facie obducta caput in pluteum reclinas, vt nihil legere liceat, nec cantitare, in quae rerum studia tum animo incumbis?
P.
Si fidem das te taciturum, dicam quod res est.
I.
Mutum me dices. Quod sciam nesciam. Harpocratem reddam, ociosus esto. Magis mutus ero pisce. Vel ipsis Pythagoraeis, aut rana Seriphia me taciturniorem praestabo.
P.
Nonnunquam oculis meis iam lectione fessis ac succumbentibus, obrepit somnus, qui me totum sua dulcedine lethaea imbuit et irrigat, ita, vt sacra absoluta et ad finem perducta non prius sentiam, quam abeuntium strepitu exciter atque euigilem. Nonnunquam mihi vigilanti uenit in mentem patriae paternaeque domus, aut pridiani lusus, aut aliarum id genus rerum, quibus sane animo voluendis et tempus fallo, et longiorum horarum omne taedium leuo atque deuoro.
I.
Quod ipsam veritatem professus es, nihil fingens, nihil simulans aut dissimulans, nihil obtegens, nullisque mendaciis culpam obuoluens, est quod te laudem.
P.
Quid ni profitear, et animi mei secreta tuae commendem fidei? Nam de tuae taciturnitatis fide nihil dubito, quem mihi semper expertus sum fuisse fidelissimum.
I.
In sinu est, neque discingor.
P.
Istud bene confido, sed perge, nondum scio quorsum tendas.
I.
Vis dicam paucis et aperte?
P.
Maximopere.
I.
Quod non meliorem inter sacra, temporis et loci rationem habes, sine linea, vt dicitur, sine fructu et inutiliter conterens tempus, nihilque quod te dignum sit agens, istud absit vt laudem. Nam tua metipsius verba satis arguunt, vel canes, quod pace tua dixerim, tibi recte agendi studio et sedulitate praecedere, in idemque loci multo vtilius confluere.
P.
Bona uerba, quaeso. Dentis claustra tui quae vox elapsa reliquit? Quid stultius dictu, quid absurdius auditu, quam vt canibus hominem posthabendum putes?
Ia.
Quod dixi, si postulas audire, luce clarius docebo. Non me poenitet dictorum. Non cano palinodiam. Non resilio dictis.
P.
Quid ni audiam? Valde absurdum sit oportet, et monstro aut prodigio similimum, quod saltem audire non liceat.
Ia.
Audi qua ratione ducar. Canes funguntur suis muneribus semper, ad quae obeunda conditi et producti a rerum natura, quippe qui odora vi sua indagant atque venantur rursum prorsum discurrentes, si quid humi iaceat vescum et edule, tam in templo quam foris, et quicquid puerulis imprudentibus vel obsonii, vel panis humi inter articulos defluit, aut ex manibus decidit, id cernui sagaciter odorantur, atque cibum omnem deciduum carpentes in suum conuertunt usum, ventrique donant, neque quicquam intercidere patiuntur, nisi quando ventre saburrato non habent vbi reponant quod amplius reperiunt. Quin et saepe pleno ventre, si quid praeterea obueniat praedae, id defodiunt humi, et recondunt in aliud tempus, quod alias denuo stimulante fame effodiunt et deuorant. Iamque obsaturati plurimum se quieti dant et somno. Cum vero audiunt quippiam vel turbarum vel tumultus, pro suo captu indigne ferunt et oblatrando quasi turbatores ipsos arguunt.
P.
Quorsum haec tam frigida et putida tendunt?
I.
Nempe eo, vt hinc conficias et intelligas, quantis parasangis te bruta animantia a tergo relinquant: quippe quae, quo ad eius id fieri potest, naturae quasi deo obtemperant, et dictum eius sequuntur in omnibus. Tu vero non item. Non est tibi iussum in sacris vel dormire vel animo volutare, quid aut meridie sis pransurus, aut quid in aedibus paternis te absente agatur: sed id temporis, quo rebus diuinis interesse oportet, dandum est totum pietati. Quapropter asserere et affirmare ausim, canes si rationis participes, humano essent imbuti animo, at que ita tum demum suis fungerenter partibus atque nunc, faciliori et magis compendiaria via ad coelum aspiraturos, quam nos homines ingratos, contumaces, refractarios, et praeceptorum Dei contemptores, quibus vel semihoram, vel horulam, graue est diuinis nos rebus accommodare, et Deum omnis boni datorem mente voluere ac contemplari, eumque nostri nunquam non memorem: cum canes suis benefactoribus applaudant, adulentur, subseruiant, et vbique munimento sint ac defensent, denique nihil non faciant, quo gratificentur eis, quibus se studio et curae esse animaduertunt, vel capitis periculum adeundo, dum prosint vicissim, a quibus commoda acceperint. Quid nos tale praestamus Deo nostro, a quo proficiscitur omne bonum? Vide, quanto simus vel canibus, vel brutis animantibus inferiores, in quibus pene nihil desideres, quod modo praestare possint. At in nobis, quid est quod non desideremus?
Pe.
Profecto nisi tam candidus esses amicus, nisi mihi tanta tecum intercederet amicitia, nisi tanto familiaritatis conglutinati essemus ferrumine, nisi tanto amoris nodo coniuncti, et tanto necessitudinis vinculo colligati essemus, non leuiter incandescerem, non leui intumescerem et inflammarer ira, tibi grauiter succenserem et irascerer, quod tam indignis immeritum me obiurgas modis, quod tam asperis me verbis insontem protelas, quod tam acribus me obiurgationibus, et conuitiis praeter meritum et culpam temere lacessis.
Ia.
Qui fit, vt praeter meritum et culpam tecum commutata verba dicas? Si me ostenderis iniquam fouere caussam, iniquitate et iniuria niti, ius iniquum persequi, tibi iniquum et iniurium esse, et iniquis te increpationibus incessere, datis manibus, quod dicitur, et porrecta herba, continuo palinodiam canam, teque tanto maioribus efferam laudibus, quanto acrioribus antea perstrinxerim et lacerauerim linguae verberibus.
P.
Perinde inueheris et debaccharis in me, atque si nihil aliud in templo quam dormirem, quod tamen et insolens, et rarus, vix in mensem semel aut iterum, atque adeo non nisi naturae laborantis infirmitate victus committo. Continuo ne igitur si semel aut iterum debilitati succumbam, et assiduo nequeam superesse labori, oculis multa lectione delassatis atque collabentibus, videbor totus inutilis, ineptus, alga vilior, numerus, et telluris inutile pondus? habebor nullo loco, nullo numero dignus, pili, nauci, flocci non faciendus, non vitiosa nuce emendus, nec inter vllos probos referendus, adeo, vt vel canibus sim merito postponendus, cum plurimum temporis bene beateque transimittam? Quandoque bonus dormitat Homerus.
I.
Faciamus esse, quod dicis, vt rarus in templo dormias, at ne semel quidem inibi dormiendum esset. Qui vel vno vulnere saucius est, ad plenum integer esse non potest. Quae se mel quaestum fecerit et summenianam agerit, nunquam casta matrona censebitur. Qui semel se furti alligarit, et dignum suspendio reddiderit, semper trium literarum homo perhibebitur. Quae semel ancilla, nunquam domina, vt Graecis est familiare dictu. Sed haec missa faciamus. His supersedeamus, ne iurgia sectemur, et mutuis alter in alterum debacchemur conuitiis. Illud potius quod maioris momenti est, exquiramus.
P.
Quid nam?
I.
Dicam, si mihi primum ipse dixeris, quon nam virtutis officio maximam temporis partem in aede traducas: quam vtilitatis lineam in templo ducas: quem pietatis fructum adferas.
P.
Istud dudum audisti: quid opus eodem bis terue repetito?
I.
Excidit iterum.
P.
Audi, dicam, vt vicissim et ipse audiam, quid nam sis responsurus. Nunquam fere ociosus et male feriatus desideo, quin semper, vt et antea dixi, aut lectitem aliquid vel in Vergilio, vel Terentio, vel Cicerone: aut componam, vel carmina, vel epistolam: aut repetam, reuoluam et quasi remandam atque in memoriam reuocem prius auditam lectionem, aut ediscam et in memoriae thesaurum recondam, quod proximis horis sit praeceptori memoriter reddendum.
I.
Egregiam vero laudem et spolia ampla refers. Dignum scilicet te praebes, quem inauratum et in aram sublatum diuinis cumulemus honoribus.
P.
Quid ni?
I.
Tam scilicet te pium et religiosum praestas, quam si in media aede fimum, honor auribus, redderes.
P.
Quid ita? Nunquam tuo desiderio respondere, tuisque potero satisfacere votis? Quidnam vis faciam, quod tibi sedeat, arrideat, et placeat? Hoc studii et pietatis genus mihi fore laudi rebar, presertim cum Plinius dicat, omne id temporis perire, quod studiis non impertias: vt ex praeceptoris ore aliquando audire memini. Nam ipse locum Plinii nondum vel legi, vel vidi. Vis igitur in templo ocium agam? et emissitiis oculis circum circa spectem, quid singuli quique factitent, et ipse nihil boni actitem?
I.
Quorsum ista tam insulsa quaestio? Pergis pugnantia secum frontibus aduersis componere. Cum interdico tibi, ne quid in aede facias, quod sacro loco parum deceat, hinc consectarium esse putes, me tibi authorem esse, inibi ocium agendi? Non ego auarum cum veto te fieri, vappam iubeo ac ne bulonem. Sic neque cum veto te legere in sacra aede prophana, continuo iubeam non digna loco ocia tractes.
P.
Quid igitur vis faciam? Quid fecero pulchrius, quam vt claros euoluam authores, atque in doctum et eloquentem virum euadere studeam? Non capio quorsum euadas, aut quid velis. Sum Petrus non Oedipus.
I.
Est quod te interrogem, idque non difficile responsu. Rogo respondeas ad omnia, post visurus vel luce clarius, quid faciendum in aede censeam.
P.
Interrogato quid voles, respondebo quod nouero.
I.
Conuiuiis quandocunque is accubitum, cuius id gratia facis? aut quid inter conuiuandum factitas?
P.
Cuius gratia, nisi ventris exsatiandi causa? Aut quid factitem aliud, quam comedam, bibam, animo obsequar, genio indulgeam, conuiualibus sermonibus vltro citroque habendis tempus eximam et fallam, foro vtar, quod dicitur, atque scenae seruiam: et me lubentem, hilarem, at que omnium horarum hominem praebeam, atque ita temporis ocium oblectem?
I.
Facis quod indecet. Addam et alteram quanuis facilem quaestiunculam. Quid noctu rerum agitas in lecto, quando cubitum et dormitum iisti?
P.
Profecto nisi te intus et in cute nossem, parum te sapere crederem. Nisi esses mihi familiariter ac pene domestice notus, suspicarer te bardum esse, delirum, bliteum, vecordem, dementem, fatuum, insipientem, mente captum et Abderitanae pectora plebis habere, qui tam futilia et insipida roges, quae nulla sint responsione digna.
I.
Ne irascare, ne stomacheris, aut indigneris, amabo: neque haec quantumuis frigida et friuola tibi bilem et stomachum moveant. Responde modo, nondum scis quorsum tendam.
P.
Cubitum eo, vt dormiam: vt fessas reparem vires: quanquam interim non raro accidit, vt mihi pulices in hoc flagrantissimo aestu, morsibus infesti, infestam faciant quietem, et irrequietum reddant somnum, meque subinde excutiant et exturbent somno, et plurimam noctis partem ducere cogant insomnem. Quid si te vicissim et ego interrogem, quibus pharmacis huic malo medear, quibus carminibus hanc pestem auertam?
I.
Valeat ista quaestio, quae nihil facit ad hanc rem quam paro. Alias si voles, de ea nugemur.
P.
Mos gerundus homini. Perge.
I.
Dixisti ne modo ex Plinio, omne id tempus tibi perire, quod studiis non impertias?
P.
Dixi, quid tum postea?
I.
Cur igitur plus dimidium vitae tum dormiendo, tum ludendo, tum edendo atque bibendo, tum aluo deiicienda, aut leuanda vesica perire sinis, quod non impertis studiis? Imo cur non potius semper, et noctu dormientibus aliis, et interdiu aliis vel ludentibus, vel cuticulam curantibus, tu ratione temporis melius habita, studiis inuigilas, et Ciceroni atque Terentio, aliisque assiduis et claris authoribus continenter perlectitandis operam nauas?
P.
Quis continentibus et perpetuis par sit laboribus? Humanae mentis commentatio et studium omne fatiscit, laeta nisi austeris varientur festa profestis. Et, quod caret alterna requie durabile non est. Namque operi longo fas est obrepere somnum.
I.
Respondes sat bene, sed parum ad rem, quam ipse paro. Videris necdum olfacere quorsum mea festinet oratio, quod miror.
P.
Imo vtcunque odoror, quorsum tendas. Attamem malo rudius, crassius, pinguiori Minerua, atque apertius dicas, quid velis.
I.
Faciam. Credo id iuxta mecum intelligis, temporis, loci, personarum rationem esse habendam ei, qui vt decet viuere postulet. Nam aliam sibi vitam Bacchanalia postulant, quam non probem, aliam Parasceues dies, quem animaduersaria Dominicae passionis memoria celebrem agimus.
P.
Sine dubio.
Ia.
Quin et hominum vnusquisque vbi sine arbitris in cubiculo suo fuerit solus, si tempus, vel noctis conticinio ad requiem inuitet, vel horis antelucanis ad solita opera et diurna officia vocet, pro suo arbitrio se vel exuat vel induat licet.
P.
Quorsum istud?
Ia.
Audies. At si in medio fori negociatoribus differti, id ipsum designes, vt te vel vestibus spolies et totum nudes, vel nudum vestias, temetipsum traducas, et cachinnis omnium exponas, risibusque te ceu delirum, fatuum, atque vacerrosum insectentur iuuenesque senesque. Neque ipse ego sane, vt tale quippiam designando stultum ac deridiculum me praebeam, atque insultandum omnibus propinem, ne mille quidem aureos meream, quale si tempus poscat, in cubiculo vel gratis et nihilo factitem. Praeterea in luctuosis et funestis, aut alia miseria vel peste afflatis aedibus, effoeminatam et impudicis modis fractam adhibere musicam, cantillare atque tripudiare, lasciuire, et morionem agere, res est importunissima, et ab homine probo sanaeque mentis alienissima. Similiter, vt tandem concludam, et in aede sacra nihil nisi cuius gratia est exaedificata, faciendum: Deus colendus, inuocandus, propiciandus, vtque sapientiam inde, vnde proficiscitur omne bonum, consequare, precibus sedulis et ardentibus est pulsandus. Et non est inibi danda opera legendis authoribus prophanis, iisque qui ad solam linguae culturam et picturatam eloquentiam plurimum insolentiae et arrogantiae magistram faciant, quippe cuius studii gratia non coitur in aedem, sed animi excolendi et mentis repurgandae atque amicitiae cum Deo ineundae caussa. Hoc nos condocent homnies prophani, quos laicos vocant, quibus nimirum cum ventum est in aedem diuinam, non id studio est, quod in priuatis aedibus assolet, vt neant, rhetia texant, vestes sarciant, consuant calceos, aut in liberorum verticibus capillorum sylua luxuriantibus venentur pediculos. Sed vt immunes et ociosi ab omnibus id genus domesticis officiis, diuina discant et contemplentur, atque pietatem colant. Sed tempus est, vt hisce tandem supersedeamus, alias si voles de iisdem latius commenta turi.
P.
Quid ni velim? Nihil est quod aeque velim. Misere istud et ex animo cupio. Interim habeo gratiam, quam possum maximam, de hac pulcherrima admonitione, relaturus vicissim, si non ex aequo aut cum foenore, saltem ex aliqua parte, quandocunque mei post indigere videberis. Caeterum de multa, quam commisimus, quod rebus sacris non interfuimus, nihil est quod labores, ego pro te atque me dependam prius quam praeceptor resciscat. Vale.
Ia.
Tu quoque vale quam felicissime. Valebis autem pulcherrime et prosperrime, si tuae salutis semper rationem habeas, et Dei seruatoris tui nunquam obliuiscare.
P.
Haud surdo dixeris. Faxo nunquam te poeniteat istius mecum habiti sermonis.
De reditu ex patria, et de studio