Usor:Sakvaka/Syntagma musicum/Pars II/Membrum I/Caput VII
 Caput VI |
Caput VIII  |
Caput vii.
De voce et pronunciatione in cantu, deque vocis utili, necessario, decoroque exercitio, docili imitatione, ac suavi audiendi voluptate ac oblectamento.In Organorum diversitate, quibus conceptus harmonicus exprimitur, vox humana, quam Archelaus Apollodori F. Milesius Anaxagoræ discipulus, primus definivit aëris percussum, tanquam viva cantus anima excellit; non modo quia naturalis est, verum etiam, quia mentis humanæ conceptuum harmonicorum nuncius est et index.
Vocis sane modulatio canenti salubris, necessaria et decora est, cuius suavitate perfusus auscultantis animus mire afficitur: unde ut cantu voce rite efforment, exercitium vocis indefessa opera excolendum, cantoribus serio incumbit. Et quidem cantio, quæ voce peragitur quotidie, mirifica est palæstra, non ad sanitatem tantum, sed ad valetudinem, non illam quidem palæstricam, eamque quæ vestiat carne, incrustetque ædificii more, cutem: verum quæ vitalibus maxime et principibus partibus robur verum et solidam firmitatem conciliet. Nam vires a spiritu confirmari ostendunt aliptæ, qui athletis mandant, ut renitantur frictionibus, easque obiter interpellent, atque animum adhibeant semper eis corporis partibus, quæ emolliuntur et contrectantur. Quippe vox, quæ spiritus motio est, non in superficie, verum quasi in fontibus invalescens, circa viscera calorem alit, extenuat sanguinem, venam omnem repurgat, omnem arteriam aperit, cogi et coagulari non permittit humoren superfluum, sicut fecem in vasis, quæ alimentum recipient et conficiunt.
Et autem cum primis cavendum, ne lædantur nervi in musculis. Siquidem Galenus Medicus ostendit nervos quosdam minutos, et capillorum instar, subtilissimos, partim a dextro, partim a sinistro latere musculis gutturis immissos, quibus vel laqueo interceptis, vel cultro abscissis, vocis impotens animal redderetur, nihil alioqui, quin cætera peragat, impeditum: Et eos nervos non tantum Alexandro Damasceno Boëthii præceptori, cum de voce et respiratione controversia incidisset, promittebat Galenus se ostensurum; verumetiam insertionem magna cum gloria perfecit, Gal. lib. de præcognit: ad posthumum.
Vocis insuper naturæ inservit aspera arteria, fistula seu canna illa, quæ ex ore et faucibus deorsum deducta in pulmonem descendit; per quam aër accipitur et redditur. Eius arteriæ caput, vocatum Larynx, proprium est instrumentum vocis, quæ fit in rimula arteriæ, quæ dicitur γλῶττις, lingula: Ea coarctata vox et sonus acutior, dilatata, gravior editur. Et ultima trium cartilaginum, ex quibus asperæ arteriæ caput compositum est, dicitur Cymbalaris, non quod Cymbali formam præ se ferat, sed quod ibidem vox sonet, perinde ac si Cymbalum pulsaretur. Pollux inquit ἐπιγλωττίδα, sive Laryngis operculum esse simplicis tantum vocis Instrumentum; sed Linguam Articularis, id est, Sermonis esse Organum immediatum. Γλῶσσα πληκτρὸν dicitur, ὅτι πλήττουσα τὸν ἀέρα, λόγον ἀπεργάζεται, quod aërem feriendo sermonem efficit.
Dentes denique non parum iuvant pronunciationem, vocisque modulationem.
Quanquam Medicorum professioni vocis argutæ ac sonoræ pharmaca non permittimus: iucundum tamen, et vocali Cantori non inconveniens est cognoscere industriam et curam, in voce acquirenda et tuenda olim adhibitam.
Demetrius Scepsius, libro quinto decimo de Troico apparatu, eos bonam inquit habere vocem, qui ficu non utuntur, ac idcirco Hegesianactem, Alexandrinum historiarum scriptorem, a principio cum esset pauper, Tragicum fuisse asserit, et aptum ad fingendum atque sonorum, quia intra decem et octo annorum spacia ficus non gustasset. Athen. lib. 3. c. 3. Cœl. lib. 19. c. 14. A. L. Et Zamæ in Africa aquam canoras reddere voces testatur Plin. lib. 31. c. 1. Turpe omnino esset ad canendum negligere culturam vocis, sine qua omnis deest cantui gratia et lepos; cum ad dicendum in vocis pronunciatione (sine qua C. Macer, licet acutissimus, potius veterator, quam orator est Ciceroni in Bruto) multum studii et laboris collocatum esse constet.
Isocrates solitus est dicere ad familiares de discipulis suis, se quidem decem minis docere, cæterum qui ipsum docuisset audaciam et vocalitatem, esse decem millia daturum. Quæ quoniam naturæ sunt, non artis, præceptoribus dari non possunt: Plut: in vita Isocrat.
Demosthenes cum sibi non tam artem, quam pronunciationem deesse animadverteret, subterraneum locum domi suæ ædificavit, in quem singulis diebus descendit, vocis componendæ causa: sæpe etiam duos aut tres menses continuo ibi egit, rasa altera capitis parte, ut ne, si vellet, quidem egredi inde præ verecundia posset. Ælianus, lib. 7. variæ historiæ. Et Plut: in Demosthene. Istorum in voce comparanda studium longe superavit Musici cantus amor, in Nerone indefessus. Is enim eorum quicquam non omittebat, quæ generis eius artifices vel conservandæ vocis causa, vel augendæ factitarent. Etenim ut inter Cantores connumerari posset, et vocalis fieri, semetipsum per vomitum, et secessum, sive Clysterem, summo studio purgavit, abstinuit pomis, cibisque officientibus, oleo præterea condito vescebatur, et plumbeam laminam pectori impositam gerebat, et sustinebat supinus: donec blandiente concupivit, subinde inter familiares Græcum proverbium iactans: Occultæ Musicæ nullum esse respectum. Sueton: et Fulgos. lib. 8. c. 7. Plinius lib. 19. c. 6.
Vocis bonitas optanda quidem nobis est primum; deinde quæcunque ea fuerit, tuenda et exercenda, sic ut omnia, quæ proferentur sono vocis, rebus, quæ canuntur, accommodato, proferantur.
In primis vocis decorum ut observetur, ea non sit gravissima: ne submisso murmure debilitetur omnis intentio, ac cantus modulatio supprimatur ac obscuretur. Sic Κυκλοβόρου φωνή, Cyclobori vox, de iis dicebatur, quibus vox esset vitiosa raucaque. Est enim Cycloborus Atticæ torrens, ingenti strepitu defluens. Aristoph. in Equitib. Erasm. in Adag. Nec purum vocalem cantum obfuscant ἄτυποι, qui non habent in lingua explanatam vocum impressionem; ut qui lingua sunt crassiore. Hot. de verb. Iuris. Itidem qui φικιδίζειν et βατταρίζειν dicebantur. Φικιδίζειν autem, id est, phicidissare dicebantur vulgo, puerorum obscœnis amoribus dediti: Quidam malunt ad eos referre, qui litera ρ immodice et ad fastidium usque consueverint uti: Siquidem ea gens literam σ solitam est in ρ commutare. Quo quidem vitio notantur et Eretrienses, attestante Proverbio, ἐρετριέων ρ, Eretriensium Rho. Hodie iocus est vulgi in Picardos, cum Lutetianæ fœminæ, ob linguæ delicias, ρ vertant in σ, Maria sonantes præ Maria. Erasm. in adag. Βατταριζειν dicebantur vulgo, qui balbutirent, quibusque hæsitans et impedita esset lingua, quod Græci τραυλίζειν appellant. Quod vitium ab humore immodico nasci docet Hippocrates: unde in pueris ac temulentis fere accidit. Fit potissimum in τ et ρ (in una litera et Demosthenes multum laboravit, Alex. lib. 6. c. 14.) pro quibus sonant τ λ. Unde sit, ut ægre suum ipsorum vitium pronuncient τραύλωσίν.
Aristoteles, Sectionis xi. problemate 30, distinguit τραυλότητα, ψιλλότητα et ἰχνοφωνίαν. Τραυλότητα definit, cum quis literam quampiam non potest exprimere, non quamlibet, sed certam aliquam: hanc Theodorus vertit blæsitatem. Ψιλλότητα vero, cum litera quæpiam aut syllaba supprimitur, veluti cum πιττέυει dicitur, pro πιστέυει: hanc Theodorus vertit balbuciem. Ιχνοφωνίαν autem, cum non valent expedite syllabam syllabæ contexere pronunciando; quam Theodorus vertit linguæ hæsitantiam.
Propter huiusmodi linguæ vitium multos cognominarunt, utpote Battum, Bambalionem, Balbum.
Batto, cuidam Thebano, vox fuit exilis, linguaque parum articulata: cui Pythia dixit: βάττ’ ἐπὶ φωνὴν ἦλθες, Batte ad vocem venisti. Hisych. Erasm. Et Herodotus in Melpomene ait, Battum fuisse appellatum, lib. 4.
M. Fundanium Cicero iii. Philip. scribit cognominatum Bambalionem, ab hæsitantia linguæ. Et Græci Grammatici tradunt βαμβάλίζειν valere tremere corpore propter frigus, atque horrere: huiuscemodique aliquem aliquem dentium tremorem ostendere arbitrantur voluisse Homerum, cum in χ Iliadis de Dolone iam capto cecinit, ὁ δ’ ἄρ’ ἔστη τάρβησέν τε βαμβαίνων, tanquam metu ille impeditam linguam haberet, et, cum vellet loqui, exprimere verba non posset, sed balbutiret. Victorius lib. 17. Valerius lect. c. 14.
Hic quoque monendi sunt Cantores, ut studeant sinceræ pronunciationi citra confusionem aut perversam corruptionem literarum: Sic enim, quod canitur, cum intellectu auscultantes afficit. Sit itaque {{sc|A} non obscurum, sed clarum; cuius literæ genuinum sonum docet Terentianus, priscus Grammaticus, hoc Sotadeo:
Immunia rictu patulo tenere labra,
Linguamque necesse est ita pendulam reduce,
Ut nisus in illam valeat subire vocis:
Nec partibus ullis ferire dentes.
E sit purum, non ut alicubi ei
O rotundo ore efferatur, neque item obscuretur. etc.
S non sint exasperatus sibilus, satis est, si sit sibilus, quem quia spirat, serpertina est habita et dicta litera.
Σ illud, nihil tale meritum, Athenienses in perpetuum exilium egerunt; Et ut puellas et amatores molles imitarentur, Poëtæ Atheniensium non solum minus frequentandum sibi censuerunt, sed relegandum etiam ultra Scythiam, ut versus universi essent ἄσιγμοι. Etiam Magistrorum dicendi quidam dixisse fertur, ferarum sonum videri vix dignum.
Quin et Musicos ipsum Σ habet minus faventes, ut aiunt dipnosophistæ. Sic enim apud Athenæum: Τὸ δὲ ΣΑΝ ἀντὶ τοῦ Σ δωρικῶς εἰρήκασιν. Οἱ γὰρ Μουσικοὶ καθάπερ Ἀριστόξενος φησὶ, τὸ σῖγμα λέγειν παρῃτοῦντο, διὰ τὸ σκληρόστομον εἶναι καὶ ἀνεπιτήδειον αὐλῷ.
Terentianus autem de S non prorsus sinistre sentire videri possit his versibus:
Sic lævis et unum ciet auribus susurrum.
Neque enim carpitur lævor, neque lævis susurrus
Insuavis est.
Relinquamus S Suevicum, sibilum superflua aspiratione exasperans, quo et alii et simii quidem utuntur, qui peregrinitatem quoque absque ratione colunt.
Porro videndum est, ne vox sit acutissima: canere enim omnia clamose, insanum est. Siquidem in vociferationibus nimis commotis et asperis efficit spiritus impetus, et contentio inæqualis rupturas et convulsiones. Plut: præcept. sal. Auscultantis item aures obtundit, et animum stupore corripit. Ut itaque æquabili sono correspondeat concentus, moderatione quadam regenda est vox, quam nimis acutam et magnam edit Natura.
Cuiusmodi vocem firmam et ferream Homerus tribuit Stentori, qua vincere alios quinquaginta potuit. Erasm. in Adag, Homer. Iliad. ει. ὁς τόσον ἀυδήσας χ' ὅσον ἄλλοι πεντήκοντα. Et Carneadem, Cyrenensem Philosophum et Dialecticum insignem, Plutarchus scribit fuisse μεγαλοφευνότατον, id est, maximæ et sonantissimæ vocis, adeo, ut Gymnasii princeps eum monere cogeretur, ne tantopere clamaret. At ille; Da ergo mihi vocis modum; Respondit Gymnasiarcha: Modum habes auditores tuos. Plutarch. de Garrulitate. Laërt. lib. 4.
Antipater Stoicus eam vocis magnitudinem cum nec posset nec vellet assequi, aggressus Antilogiarum concinnare libros, cognominatus est καλαμοβόας Calamo-vociferans. Cœlius lib 19. c. 15. Etiam inter alia, quibus Æschines lapidat Demosthenem, τὸ βοιωτιάζειν obiicit, quod Bœotorum more vociferaretur immodice, et indecore, instar bovis (vel quod Bœotorum partibus faveret) Erasm. in Adag.
Faceta est clamosi reprehensio, quando, stentorea voce quodam clamante, quædam ex adstantibus fœminis plorare consuevit: Ille mulierem ad se vocatam rogavit, quæ causa esset fletus, num voce sua commota lacrymas effunderet? Respondit illa: sibi a marito moriente asellum relictum, inopiæ suæ præsidium: Eo defuncto ægre se victum tolerare: Itaque quoties illum audiat, magna voce boantem, videri sibi asinum suum rudere, cuius recordatione ad fletum vel invita compellatur. Poggius in Facetiis.
Quondam servos venales et præcones commendabat vox nimis clara et firma: Unde de M. Cœlio, qui clara firmaque voce valuit, ne miremini, inquit Cicero: nam hic unus ex his est, qui proclamarunt; significans illum fuisse præconem, et hoc usu contigisse, ut esset vocalis. Erasm. in Apophth. Sic ludens Cicero, vociferantes, dicit, claudis esse similes, qui ex imbecillitate sic ad clamorem, ut illi ad equos, confugerent. Plutarch. in Cicer. et in Apophth.
Alioqui vocis magnitudo laudi tribuitur Naturæ Heroum fortissimorum, quibus Homerus Epitheton apponit; quod sint βοὴν ἀγαθοὶ. Nam ubi magna et clara est vox, etiam thorax est magnus; Ergo (ut Medici docent) cor quoque calidum, unde animositas; et cerebrum robustum, unde robur corporis provenit.
Thrasybulus, Dux classis, superavit vocis magnitudine omnes Athenienses sua tempestate, Sab. lib. 8 En. 3.
Huiusmodi clara voce gaudent, qui pericula in tempore avertenda acclamant. Darius Rex cum e Scythia fugeret, et ad pontem, quem Iones propter Scythas interruperant in Istro, nocte intempesta venisset, suspicatus se proditum, mox Ægyptium quendam omnium hominum vocalissimum, supra ripam Istri positum, iussit inclamare Hystiæum Milesium Tyrannum: Hic auditus acutissimi, illum sæpius inclamantem ad primam inclamationem exaudivit, et Darium cum exercitu e Scytharum eripuit manibus, cum ratem in Istro cum reliquis Ionibus contra Scythas in Darii gratiam tueretur, eam tamen solvisset, quantum scilicet, ne Scytharum sagittis socii infestarentur, satis erat. Herodot. lib. 4.
Pescennium Nigrum Imp. legimus voce adeo fuisse canora, ut in campo loquens per mille passus audiretur, ni obniteretur ventus. Cœlius, lib. 19. c. 12. A. L.
Carolus quoque Magnus voce virili et clara fuisse legitur, licet corporis formæ seu proceritati non responderet. Cranz. lib. 2. Saxon. c. 7.
Erico II. Danorum Regi vetustissimo, et admodum procero, vox tam sonora fuit, ut non solum a præsentibus, sed etiam a remotissimis liquido exaudiretur. Saxo lib. 12.
At Heroibus suam relinquamus laudem, et quæ Cantoribus conveniat vox, quæ minus, dignoscatur.
In intermediis inter imum sub imumque spaciis est consistendum. Atque ad vocem obtinendam nihil est utilius, quam crebra mutatio, nihil perniciosius, quam effusa sine intermissione contentio. Solent inepti omnia sine remissione, sine varietate, vi summa vocis, et totius corporis contentione et canere et dicere: quod vitium in se, ubi peragrata Græcia et Asia rediit, mutatus Cicero emendavit.
Et ad vocis moderationem Grachus tantam scientiam et diligentiam adhibuit, ut servum Erycinum, literatum hominem et peritum, post se occulto loco haberet, qui concionanti inflaret eburneola fistula sonum, quo illum aut remissum excitaret, aut a contentione revocaret.
In omni quippe voce est quiddam medium, sed suum cuique voci: gradatim ascendere et intendere vocem, utile et suave, et illud idem ad firmandum vocem salutare est. A principio clamare in cantu, agreste quiddam est. Est deinde quiddam contentionis extremum, quod tamen inferius est, quam acutissimus clamor. Est item contra quiddam in remissione gravissimum, quo tanquam sonorum gradibus descenditur præcipue ad finem cantus.
Hæc varietas, et hic per omnes sonos vocis cursus et se tuebitur, et concentui afferet suavitatem. Hæc siquidem summa causa est cantionis, et in ea pronunciationis, ut vox sit animi interpres et nuncia. Sunt enim voces, ut nervi in fidibus, atque ita sonant, ut a motu animi sunt pulsæ.
Ad Cantum, vel Discantum exprimendum vox parva et exilis requiritur, et magis puerum decet esse ἰσχνόφωνον, quam Chærephontem. Cœlius, lib. 13. c. 1. A.L. Ubique cum moderatione vox clara et sonora cantui conciliat venustatem, si Cantor natura fuerit λαμπρόφωνος, h.e. vocis sonantioris, qualis Æschines Tragœdus celebratur, teste Plutarcho, in vitis decem Rhet.
In cantu florido, (de quo in Tomo iv.) qui Choralem cantum harmonia et consonantiis, ceu flosculis, eleganter exornat et efflorescere facit, agilis et flexibilis vocis velocitas suam omnino meretur laudem; quoties præcipue sonos, notulis maioribus descriptos, convenit discerpere, et hinc inde vagabundo vocis velocioris motu exprimere per fusas et semifusas, quas Chromata, id est, colores appellant veteres; Unde videtur Germanis assumpta dictio Coloriren.
Fictam et alienam ab homine assumere vocem et in oratione et in cantione magnum est dedecus, et naturæ violentum. Λαρυγγίζειν Græcis dicuntur, qui non loquuntur naturali modo, sed dilatato gutture effundunt immanem vocem: Quemadmodum et canunt nonnulli. Quod vitium Demosthenes obiecit Æschini, quod non ex animo loquens vocem præter naturam intenderet. Erasm. in Adagiis.
Sunt, qui voces avium pecorumque et aliorum quorundam hominum sic imitantur atque exprimunt, ut nisi videantur, discerni omnino non possint. Augustinus, lib. 4. de civ. Dei, cap. 23. Magnes ex Icaro urbe Comicus, omnium animantium voces imitatus est, et ab iisdem nomen fabulis suis indidit: quemadmodum Aristophanes Ranarum coaxatum, Avium voces, Vesparum bombos imitatus est. Gyrald.
In quondam vocis absonæ Ausonius sic ludit:
Caprigenumque pecus, lanigerosque greges
Balatu assimilas: Asinos quoque rudere dicas,
Quamvis Arcadicum fingere turpe pecus.
Gallorum cantus, et ovantes gutture corvos
Et quicquid vocum bellua felis habet.
Omnia cum simules ita vere, ut ficta negentur;
Non potes humanæ vocis habere sonum.
Democritus tamen ostendit, Homines summis in rebus esse bestiarum discipulos, et inter alias oloris et lusciniem, in cantu et voce fingenda, suaviter modulantium. Plutarch. de animantium comparatione.
Lectu dignus est Ovidius in Philomela, de proprietatibus avium. Et Musicæ quidem ac Poësi augurio est fausto Luscinia, quando in ore Stesichori Poëtæ infantis cecinit. Plinius lib. 10. c. 29; atque Tisiæ, Hesiodi Filii, infantis ori insedisse dicitur. Luscinias, cæteris suaviores ac vocaliores, tradunt Thraces circa Orphei sepulchrum nidificasse. Pausan. in Bœoticis. Natal. Com. Mythol. lib. 7. c. 14. Chrysippus Luscinias, in quibus elegantiæ studium natura expressit, non alendas putat, et eos qui alunt, graviter increpat. Plutarch. in lib. de Republ. Nefandæ itaque sunt et detestabiles Heliogabali epulæ, quas inter alias delitias lusciniarum linguis instruxit. Lamprid.
Cæsares iuvenes habuisse leguntur Luscinias, Græco atque Latino sermone dociles: præterea meditantes in diem, et assidue nova loquentes, longiore etiam contextu: Plinius lib. 10. c. 42. Unde apud Romanos olim Lusciniæ immenso precio vendebantur, ampliore etiam, quam olim Armigeri: Plinius lib. 10. c. 29. Sestertiis sex candidam, alioquin, quod est prope inusitatum, venisse scribit, quæ Agrippinæ, Claudii Principis coniugi, dono daretur. Quanquam merito deridenda est Laconis inepti stoliditas, qui, cum aviculæ corpulentiam voci non respondere, sed vulsis pennis exiguam carnem reperisset, Lusciniam abiecit, verissimum tamen de ea pronunciavit: Nil aliud, quam vox es Luscinia.
Et certe, qui Lusciniæ dulcisonæ varias voces, et cantus imitatione reddentem detrectaret, dum sæpe audiisset ipsam, vel alter Agesilaus esset. Plutarchus in Apophth.
Valde et nimium, sub morbo etiam, et ad obitum usque, Lusciniæ cantum amavit Vladislaus Iagello, Polonorum Rex: Is enim, cum nocte præcedente, quæ præter temporis rationem frigida fuerat, in silvis Lusciniæ cantu sese de more oblectans, cœli intemperiem pertulisset, obiit febre correptus: Cromerus lib. 20.
Et cum Patavio, animi gratia, per Oporinas ferias Venetias profecti essemus, scribit Zuingerus sub annum salutis 1558. in parte urbis eminentissima et frequentissima; quam Rivum altum vocant, Turcus quidam mercator complures aviculas, quæ ob vocis suavitatem in pretio habentur, venales conspicatus, aliquot nummis aureis redemptas, eo solo nomine, ut earum libertati consuleret, spectantibus cunctis et applaudentibus manumisit. Zuingerus Theatr. volum. 14. lib. 1. f. 2905.
Ne autem longius digrediamur, sed ut vocis circumplexæ et moderatæ observationes, imitationesque contrahamus et finiamus, operæ pretium est, colophonis loco hoc addere; videlicet in singulis affectibus, quorum pulsum tactumque voces exprimunt, vivam accommodationem spectandam esse. In alio enim affectu aliud vocis genus requiritur tam canendo, quam dicendo: qua de re Thrasymachus iam ante Aristotelem ἐν ἐλέοις quædam præcepisse videtur.
In miseratione igitur vox cantus erit flexibilis, plena, interrupta, flebilis, quæ vel lacrymas excutiat.
In iracundiæ textu vox contraria est, acuta, incitata, crebro incidens.
In voluptatis cantu, tenerum, lene, effusum, hilaratum vocis optatur.
Dolor sine commiseratione grave quiddam et imo pressu ac sono obductum requirit.
In blandiendo, faciendo, satisfaciendo, rogando levis vox et summissa est.
Atque hæc de vocis moderatione in dictionum et affectuum cantu: ad quam exercendam Medicina continuanda est, ut a cœna post Solis occasum frictiones et certorum spaciorum inambulationes teneantur. Recreandæ voculæ causa necesse est mihi ambulare, scribit iam ætate gravis Cicero ad Atticum. Quintilianus huc adiungit Unctiones, temperantiam Veneris et victus: eiusmodi diætam a Nerone observatam supra scripsimus.