Usor:Sakvaka/Syntagma musicum/Pars II/Membrum II/Caput XII
 Caput XI |
Caput XIII  |
Caput xii.
De variis Instrumentis, Lyræ et Citharæ proximis, de Scindapso, Helicone, Barbito, Trigono, Sambuca, Phœnice, Nablo, Pandura.Similitudine affinia Lyræ fuere plura alia organa Musica. Σκίνδαψος Scindapsus fuit instrumentum musicum τετράχορδον, eiusque chordæ ex aurichalco feriri solitæ, quo mulieres præcipue usæ traduntur. Numerus chordarum Lyra inferior: usus idem. Unde epitheton additum a Theopompo Colophonio:
Ὄξηνον, προμάλοιο τετογμένον αἰξήεντος.
Id est:
Scindapsum magnum lyræ similem manibus pulsans et exacuens (acutiorem sonum moliens) ex viridi novellaque myrica fabricatum.
In secundo versu Casaub. legit ὀξύϊνον fagineum. Nam ὀξύα Theophrasti, quam sciscimam indigitavit Theodorus Gaza, iudicio eruditorum fagus illa est, operibus ligneis apta arbor. Ex hac arbore factum Scindapsum ait Poëta.
Sed videntur ad scindapsi fabricam non unius generis ligna desiderata. Ideo addit προμάλοιο τετυγμένον αἰζήεντος, elaboratum e ligno promali grandis. τετυγμὲνον interpretatur Casaubonus non de præcipua Scindapsi materia: sed de ligno ad quasdam partes necessario. Apud Laërtium Scindapsus sumitur pro vilissimo instrumento.
Ἑλικῶν Helicon alterum instrumentum, a Musarum monte nomen ducens, et chordarum numerum a numero earundem. Ἐννεάχορδον igitur vel novem chordarum fuit ὄργανον: quemadmodum scripsit Ptolem. lib. de Mus. quarum chordarum tres sunt Ἐοῦ διὰ τεσσάρων vel epitriti; tres autem διὰ πέντε seu hemiolii et τρεῖς διὰ πασῶν. Ab hoc instrumento Musas dici ἑλικωνιάδας quidam putant, quod hoc ipso impense gaudeant.
βάρβιτος, vel βάρβιτον, Barbytus vel Barbytum. Instrumentum fuit musicum, multis intentum chordis, unde et Theocritus dixit βάρβιτον ἐς πολύχορδον. Neanthes apud Athen. lib. 4. τὸ βάρβιτον esse tradit Anacreontis εὓρεμα, inventum: hoc multum est usa Sappho et Alcæus. Gravis ei sonus extitit et aptus Doriis: quocirca Pollux etiam βαρύμιτον dictum prodit, quasi quod βαρεῖαν τὴν φωνὴν vel φθόγγον gravem sonum reddit. μίτους etiam fuisse vocatas τὰς νευρὰς alibi diximus, quoniam ante nervorum usum lineis utebantur staminibus.
Huius mentionem facit Horat. lib. 1. carm. Od. 1.
Euterpe cohibet, nec Polymneia
Lesboum refugit tendere barbiton
Et Od. 32.
Barbite carmen
Lesbio primum modulate civi.
Significat primum Alcæum barbito usum, unde Lesboum vocat ab insula Lesbo, propter Alcæum et Sappho egregios Lyricos ex ea insula oriundos. Tendere autem, ad fides pertinet, quibus barbiton tenditur plectrisque sive radiis percutitur. Unde Halycarn. lib. 7. βάρβιτα κέρκειν idem quod βαρβιτίζειν barbiton pulsare, quod apud Athen. etiam lib. 4. est ὄργανον ἐντατὸν, καὶ πολύχορδον, instrumentis intensum, et multarum chordarum et citharæ genus gravius aliquanto sonantis.
Trigonon est instrumentum musicum, a triangulari figura nomen habens. Iuba lib. 4. hist. theatr. a Syris repertum fuisse tradidit. Athen. lib. 15. τρίγωνον εἶδον ἔχουσαν, ἥτ' ᾔδε πρὸς αὐτὸ μέλος Ἰωνικὸν τι. Video habentem Trigonum, quo numeros Ionicos modulatur. Athen. lib. 4. inquit: Alexander ingenii sui tale quiddam documentum publice Romæ præbuit in eo, quod Trigonon vocant, instrumento, ut ad insaniam usque Musices studio inflammaverit Romanos, (μουσομανεῖν dicitur) multique numeros eius ac κρούσματα pulsis etiamnum recordantur. Huius Trigoni in Musis Sophocles meminit.
Griesippus Adulteris nocturnas cantiones est commentatus, quibus evocent fœminas, trigono et Sambuca ludentes. Athen. lib. 14. Sambucam autem, sive Sambicam, quæ triangularis citharæ species est, Lyrophœnicem appellant. Huius inventorem fuisse Ibycum Rheginum affirmat, quemadmodum et Trigoni, Heanthes Cyzicenus lib. 1. de Horis. Polyd. lib. 1. c. 15. Ab ipso Ibyco instrumentum Ibycinum fuit dictum, quo Galli et Romani in militia usi fuerunt. Apud Athen. lib. 14. dicitur ὀξύφθογγον εἶναι μουσικόν ὄργανον τὴν σαμβύκην καὶ τετράχορδον, acutum eius esse sonum, et quatuor fidibus tensum organum.
Sambucam quoque usitatam scribit Parthis et Troglodytis Euphorion. Certum autem est, vetussimos Orientis populos eo organo fuisse usos: inde transit postea ad Græcos res et nomen. Daniel Propheta cap. 3. ᾗ ἂν ὥρᾳ ἀκούσητε τῆς σάλπιγγος, σύριγγος, καὶ κιθάρας, σαμβύκης τε, cum audieritis vocem Sambucæ. In Chaldaico textu est סבכא Sabbeca.
Semus Delius libr. 1. Deliadis scribit: Sambuca primam usam fuisse Sybilam, nominatumque sic fuisse illud instrumentum a Sambyce inventore quodam.
Hieronymus ad Dardanum, modum conficiendi Sambucam ostendit quodammodo. Sambuca (inquit Porphyrius in Ptolomæi harmonia) triangulum instrumentum est, quod ex inæqualibus longitudine, sicut et crassitudine nervis efficitur. Hinc Sambucistria dicitur, quæ hoc instrumento ludit et utitur. Euphorion scribit lib. de Isthmiis, apud Mytilenen ex Musis unam cum Sambuca videri, Lesbothemidis opus.
Phœnicem Ephorus et Scammon lib. de Inventis, instrumentum vocant, repertum a Phœnicibus, ideoque sic appellatum ab inventoribus. Semus autem Delius lib. 1. Deliadis ita vocatum censet, quia eius artifex cubitum e palma, quæ Deli est, fabricatus sit, διά τὸ ἐκ τοῦ ἐν Δήλῳ φοίνικος τοὺς ἀγκῶνας αὐτοῦ ἐξεγγάσασθαι.
Nablum esse Phœnicum, vel Hebræorum inventum, ipsum nomen indicio est, inquit Casaubonus. De Nablo ait Sopater, neque Sidonii Nabli fides sunt corruptæ, in Portis:
Λαρυγγόφωνος ἐκκεχόρδωται τύπος.
Interpres sic vertit. Neque Sidonii Nablæ strepitus e faucibus personans fidibus excitatur. Organi excavatam et carinatam partem alveo similem ita vocat. Ap. Athen. λαρυγγόφωνος τύπος, inquit Casaub. periphrasis est fidium, per quas intentas sonus editur, ut per guttur vox prodit. ἐκχορδοῦσθαι dicuntur absque dubio fides, quando longo usu ipsarum sonus minuitur et deficit. Idem Sopater in Mystaci servulo scribit:
Id est:
Inter alia Musicorum instrumentorum Nablas suaviter canorus est: cuius lateribus affixa lotis inanima, emittit spirantem et animatam musam voluptatemque affert, chorum versus decantantem exhilarans ac Bacchico furore commovens.
Εὐάζον vox alludit ad illud Virgilii,
Hinc apparet in Orgiis Bacchi, animos eorum, qui festum celebrarent, Nablis ad choreas et tripudia Phœnices in citare solitos: Hinc diminutiva vox Nablium, cuius fecit mentionem Ovid. 3. de arte amandi:
Vertere, conveniunt dulcibus illa modis.
Protagorides quoque lib. 2. de festis conventibus, qui ad Daphnen sunt, instrumenti Musici, quod Panduram vocant, meminit.
Pythagoras, Troglodytas, inquit, Panduran ex ea Lauro, quæ in mari gignitur, fabricare. Euphronon lib. de Isthmis scribit quos nunc Nablistas, Panduristas et Sambucistas vocant, nullis uti novitiis instrumentis, fidiumque gravi sono: Barbiton, cuius meminere Sappho et Anacreon, Trigona et Sambucas esse procul dubio. Ex quibus perspicere licet, unum ac idem instrumentum non raro pluribus vocari et indigitari nominibus.