Prologus auctoris.
[recensere]|1043A| Baldricus, Dei gratia Dolensium sacerdos, licet indignus, ancillae Christi PETRONILLAE1, venerabili monasterii Fontevraldensis abbatissae, omnibusque ejusdem coenobii sanctimonialibus sub ejus regimine, |1043B| salutem.
1. Nequaquam sine2, te, imo ad erudiendum te, quae sponsa Dei es, hujusmodi dictum opinor: Audi, filia, et vide (Ps. XLIV, 12) , etc. Audisti siquidem, et re vera audisti vocem illius annuntiantis: Egredere de terra et de cognatione tua (Gen. XII, 1) . Egressa es de quibuslibet penatibus tuis, lares paternos aufugisti, seductorias carnis illecebras, quae tibi blandiebantur, abhorruisti, et ad Fontem Euraldi venisti, ubi fontem uberem, fontem praedicationis, fontem religionis invenisti, et hausisti, dominum videlicet Robertum, nostris temporibus singularem seminiverbum3, doctorem illustrem et eximium, verbis et operibus admirandum, virum extollendum et imitandum. Hic aliquando sorores inter |1043C| demorata, et in sancta conversatione erudita, populum tuum et domum patris tui oblita praevio Spiritu sancto, domino cooperante Roberto, in abbatissam promota es, quamvis thalamorum inquietudini prius deservisses. Sanctae siquidem Ecclesiae necessitas et utilitas institutiones humanas, nec immerito, frequenter obnubilant. Inaltavit4 igitur Deus id solium excelsum te, et genti suae, Paschali papa collaudante5 , praefecit te. Tali nempe6 gens illa, |1044A| gens mendica, gens pupilla, indigebat matre. Tali, inquam, mulieres, accepta pro Deo duntaxat paupertate, sustentandae erant procuratrice. Tu autem bene feceris, si te totam in earum procurationem extenderis; si te oneri suscepto, tanquam jumentum immolaveris, |1044B| si te, velut omnium infimam autumaveris.
2. Praedictus siquidem Robertus viam patrum nostrorum ingressus est, et, ut creditur, exuta mortalitate, immortalitatis stolam a Deo laureatus adeptus est. Quid autem in hujus recordatione potissimum sit flere, an gaudere, difficulter discerni potest, cum flere pro absentia charissimi nostri nos cogat humanitas; et quia pro nobis intercessurus ad aulam Dei nostri evolavit Robertus noster, nos gaudere jubeat securitas. Quia vero nondum alterum horum praecipue faciendum novimus, ad utrumque interim nos extendamus, et in utroque ad hoc usque nos exerceamus, donec de lacrymarum convalle pedetentim eruamur. Defleat igitur et defluat oculus noster, quoniam bonus facundusque doctor et amicus |1044C| Dei a nobis recessit. Laetetur cor nostrum, quia Robertus noster ab hujus mundi coenulento exsilic ad incolatum nobis destinatum nos praecessit. Istius conversationem, quoad in terris vixit, quam longe a communi hominum conversatione remota fuit, Mater charissima, parvitati nostrae describendam praecepisti, quatenus litterarum tenori mandaretur, quo utilitati humanae fragilitatis olim quoquo modo consuleretur. Vestigia siquidem Patrum si scripta reperimus, |1045A| multo libentius imitamur, quos pro nobis supplicantibus intercessores confidimus. Virgilianum, seu Tullianum stylum hoc nimirum opus expeteret. Sarcinam grandem, et gravem imbecillitati nostrae, domina Petronilla, imposuisti; cum me et multa mundi fluctivagi inquietet procella7, et maxime minoris Britanniae, in qua cum scorpionibus habito, bestialis, geminaque circumvallaverit ferocitas. Denique quomodo coloratam legem scribendi tenebit, quem nulla Sallustianae situlae stilla unquam roravit? Rogo, quo ausu temerario, quo ore hiulco Robertum virum sanctum et justum nominabo, multiplici superonustus peccato? Ad ultimum quid dicam? Schedulas mihi quasdam dedisti, quae prope nihil de domino Roberto continebant, praeterquam |1045B| quod ipsum de Britannis nostris oriundum referebant.
3. Tamen cum recordor quod Deus etiam immeritis suam praestat gratiam me audisse; et bruto animali, asellae videlicet, humanae linguae officium opificem summum ad horam praestitisse recolo me legisse; non ambigo quin ille qui linguas infantium facit disertas, illam mihi8, non pro meis, sed pro saepe nominandi Roberti meritis inspiret facundiam, qui, et si voluerit, per plumbeam fistulam meam aquam limpidissimam aetati successurae profuturam diffundat. Attentabo igitur, sorores sanctissimae, vestris orationibus, quibus me specialiter commendo, coadjutus, de magistro nostro, pro quo continuo suspiratis, modicum quid dicere, sed vereor, |1045C| ne errabundus viator in via deficiam. Quo in studio si quid bene dixero, dono Dei, quaeso, deputate; si secus, quod pertimesco, vel aetati nostrae decrepitae, vel manui tremulae, vel meae socordiae, seu conversationi meae in peccatis inveteratae tandem imputate. Mementote tamen omnes homines, praeter unum, peccatis obnoxios vixisse. Valete.
Caput Ι. B. Roberti ortus, studia, archipresbyteratus, publica scientiarum professio, paenitentiae.
[recensere]4. Gratias agamus Domino Deo nostro, qui huc usque non destitit visitare nos, tanquam sol matutinus oriens ex alto (Luc. I) . Nec mirum, cum id ipsum Veritas praedixerit, cum id ipsum ipse Jesus in haec verba taliter promiserit: Ecce ego vobiscum sum |1045D| omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Si autem nobiscum Deus est, quomodo Emmanuel, quomodo omnium opifex et |1046A| rector inter nos otiosus esset? Quomodo dies sine luce? quomodo ignis absque calore? eritne glacies absque gelu, sol absque splendore? Et quoniam nunquam et nusquam Deus esse potest otiosus; diebus tamen nostris coram nobis operatus est manifestius, dum venerabilem Robertum de Arbrissello mundo dedit speculum, suffocatorem vitiorum, propagatorem et educatorem virtutum, omnium desolatarum et erronearum personarum solamen et praeambulum. Iste siquidem Robertus solis orientalis radius, lucifer irreverberatus, praedicator potestativus, occidentalem orbis plagam irradiavit, et ignorantiae tenebras ore potestativo defuscavit.
5. Hujus admirabilem inter mortales conversationem ego Baldricus Dolensium metropolitanus9, |1046B| licet indignus, sanctimonialium Fontebraldensium voluntatibus acquiescens, stylo, quamvis impolito, mandandam promulgandamque suscepi, quatenus saeculis futuris exemplorum illius odor redoleat, et scholae Christianae doctrina ejus proficiat. Pluris enim quaelibet rerum gestarum historia materies erit quam lectionis series commendabit. Supersunt plurima de Roberto, calamo celebriori referenda, quibus mea multum obest imperitia; obest etiam, quae ingenium meum obtundit, aetas annosa, et in oblivionem versa senectus aemula. Non igitur doctrinae litteratoriae suffultus adminiculis hoc opus aggredior, quoniam duntaxat in Domino confido. Sanctus igitur Spiritus obeditioni meae adminiculetur, et domini Roberti mihi sanctitudo suffragetur. |1046C| Amen.
6. De venerabili responsurus Roberto, Spiritum sanctum suggestorem veritatis imploro, quatenus quae huic rei digna sunt subministret, sine cujus adjutorio ipsa dialecticorum loquacitas muta est, ipsa philosophorum excogitatio obtusa est. Ut igitur ipsius historiae fundamentum altius revolvamus, qua patria, quibus parentibus processerit, et quibus temporibus effloruerit, succincte tractemus, ut de singulis veritati testimonium perhibeamus. Non enim aberrare videbimur, si de ipsius origine primitus disceptemus.
7. Fuit igitur beatus, de quo loqui disposuimus, Robertus, Christianae professionis cohaeres et filius, et Britanniae minoris alumnus, quam provinciam decoravit |1046D| sacerdos, ex pago Rhedonensi10 oriundus, villae, quae vulgo Arbrissellum11 nuncupatur, indigena et colonus. Pater autem ipsius Damaliochus, |1047A| mater vero Orguendis12 nominabatur. Ipse denique Robertus ab ipsa pueritia, maturis moribus inolescere coepit; nec enim, ut assolet, juvenis aetatis illius sequebatur lasciviam; sed nitidam, prout poterat, amplexabatur castimoniam, et intrinsecus diligebat munditiem. Fugientes litteras per orbem persequi videbatur, quoniam ab annis infantilibus, litterarum studiis, quas assequi non poterat, fuerat deputatus. Perambulabat regiones et provincias irrequietus, et in litterarum studiis non poterat non esse sollicitus. Et quoniam Francia tum florebat in scholaribus emolumentis copiosior, fines paternos, tanquam exsul et fugitivus, exivit, Franciam adiit, et urbem, quae Parisius13 dicitur, intravit, litterarum disciplinam, quam unice sibi postulaverat, |1047B| pro voto commodam reperit, ibique assiduus lector insidere coepit. Illis exercitiis totus desudabat, nec ob id conversationis approbatae observantiam praetermittebat. Inter conscholares quamdam modificatae severitatis majestatem praetendebat, et quod de se futurum erat, id quibusdam indiciis evidenter significabat. Tunc temporis rex Philippus14, regis Henrici filius, Francorum colonias regebat, et Gregorius septimus15 urbis Romae papatum tenebat. Haec idcirco diximus, ut quibus temporibus Robertus excreverit et studuerit, patenter insinuaverimus. Reddebat etenim scholasticis, quod scholasticorum erat, nec propterea se Dei servitio minus coaptabat. Auspicabantur de eo jam aliquid, qui eum noverant, quoniam intuebantur in eo magnum quiddam.
|1047C| 8. Urbs interea Redonis16 suo destituta patrono17 , ad Deum reconversa, praemissis precibus, Silvestrum18 quemdam elegit in episcopum, quem |1048A| et morum sinceritas, suaque commendabat nobilitas: qui, prout erat sanguine generosus, generosior erat et meritis, et licet non multum litteratus, litteratos tamen inhianter complexabatur. Spiritualis siquidem in eo vigebat disciplina, ut quod ei sanguis et caro non inspiraverant, divina ei luculenter distillaret doctrina. Convocabat igitur aliunde, si quos poterat, litteratos; quod hominum genus Britannia tunc habebat rarissimum. Relatum est sciscitanti de Roberto, et de ejus severitate et studio, et dixerunt: « De quo loquimur, Robertus, domine, tuus naturalis est, nam et Redonensis est tuisque institutionibus satis accommodus; liberalibus siquidem disciplinis apprime eruditus est, corpore vegetus, et morum honestate compositus. » Evectione |1048B| praeparata venerandus pontifex dirigit Parisius, et accersitum taliter alloquitur: « Vides, inquit, frater charissime, quomodo sancta Redonensis Ecclesia mater tua sine regimine vacillat, hoc praesertim tempore, cum me pene laicum ei contigerit praeesse. Esto igitur, quaeso, in responsis ecclesiasticis noster interpres, audiam te, et loqueris in me. Poteris procul dubio Dei populo prodesse, si zelum Dei habens, volueris nobiscum aliquantulum militare. »
9. Annuit Robertus loquentis obsecrationibus, et jam sollicite occupabatur ecclesiasticis occupationibus et necessitatibus. In omnibus agendis Deum ante oculos habebat, in nullo desidiosus erat, turpis lucri a se cupiditatem extricabat, et in singulis legaliter sibimet imperabat. Episcopo suo per omnia fideliter |1048C| patrocinabatur; nam et ejus patrocinium episcopus, licet patronus, non dedignabatur. Quatuor igitur annis apud episcopum ita demoratus archipresbyter19 , pacem inter discordes reformando, Ecclesias |1049A| ab infami laicorum ancillatu liberando, incestas sacerdotum et laicorum copulationes dirimendo, Simoniam penitus abhorrebat, omnibusque vitiis viriliter resistebat.
10. Elapso bis biennio reverendus pontifex gravi corporis tactus molestia hominem exuit, et, ut creditur, ad astra recessit, et Robertus inter orphanos orphanus solus remansit, solus, inquam, quia probis ejus actibus ipsi fratres invidebant, quorum invidentia jam ei odium pepererat. Decrevit igitur secum invidiae cedere, et juxta Magistri sui vocem, de civitate in civitatem fugere (Matth. X, 23) : nolebat etenim cuilibet esse in scandalum, quod non ignorabat grande et grave piaculum. Venit igitur Andegavum, ibique scholaribus incubuit studiis20: nec |1049B| propterea tepebat a religione, siquidem divinae post lectionem assistebat philosophiae; vitabat otiosus esse, nunc orationi, nunc vero lectioni deditus. Destinans itaque carnis illecebris austerius dominari, subtus ad carnem indutus est loricam: qua veste duobus usus est annis, antequam ad eremum processerit. Ad eremum quippe postea processit, seque totum contemplationi dedicavit. In biennio autem, quo illa ferruginea veste carnem domabat, delicatis desuper tegebatur pannis, oculis et favori hominum se occultans, conspectui vero Dei se duntaxat manifestans. Favorales siquidem in omni vita sua despexit nugas, et quasi venenum, omne blandiloquium aspernatus est. Cibis interdum raris et vilibus utebatur, et interdum vigiliis occupabatur.
Caput II. B. Roberti in eremo austera vita, multi conversi, abbatiae de Rota fundatio, apostolici concionatoris praeclare obitum munus.
[recensere]|1049C| 11. Dies affuit, quo ad eremum diu concupitam, ascito sibi quodam presbytero, mundo renuntians, convolavit, divertit in silvam21, hominum aspernatus collegium, factus contubernalis bestiarum. Ibi quantis inhumanitatibus in se totus saevierit, quot et quantis crucibus se ipse mactaverit, quam diris concussionibus sese extenuaverit, quis digne recenseat? Nam praeter ea qua extrinseca videbantur, uti pilis porcorum cilicium induere, barbam, sine aqua radere, lectisternium praeter humum vix nosse, vinum |1049D| omnino cibosque lautos et saginatos nescire, somnum permodicum, naturali fragilitate compellente, raro capere; quidam intrinsecus in eo erat conflictus, quidam mentis rugitus, quidam penetralium singultus, quem autumare posses crudelem |1050A| et impium cui nullum incidere poterat terminale remedium, quem multi susurrabant imbecillitati luteae esse impossibilem et nimium. Litigabat enim ejulatu incomparabili cum Deo, et totum se vovebat pro sacrificio. Omnibus mitis et modestus, sibi soli tantum inimicabatur, obstinatus et iniquus.
12. Turbis adventantium (multae siquidem turbae visendi gratia ad eum adventabant) jucundus erat et alacer, affabilis et discretus, in ambiguis consultus, in responsis promptus. Redolebat in eo quodammodo odor divinae facundiae, nam rarus erat similis eloquentiae. Unde factum est ut eo audito multi corda sua percuterent, suisque pravis conversationibus abrenuntiarent. Alii domum suam revertebantur, praedicationibus ejus meliorati, alii secum demorari |1050B| cupiebant, ejusque famulatui deservire, et irremoti consodales ei adhaerere rogitabant. Hujusmodi frequentias ultroneus aufugeret, et solus delitesceret, nisi propterea culpam metueret incurrere. Legerat enim: Qui audit, dicat, veni (Apoc. XXII, 17) . Incumbebat igitur talentum sibi commissum distribuere, quod Dominus a nuptiis veniens exigeret cum foenore. Visum itaque est illi multos debere colligere, ipsisque dare manducare, ne forte deficerent in via, quidam enim ex iis de longinquo venerant. Vocati autem sunt collecti illi, regulares, qui more primitivae Ecclesiae vivere satagebant regulariter. Factum est igitur examen illud advolans de mundi lenocinio canonicorum congregatio22. Praeerat eis Robertus docens eos mellifico more apis prudentissimae. |1050C| Aedificarunt itaque commune domicilium, et complexabantur diligenter monitoriis magisterium.
13. Contigit in illis diebus ut Romanus pontifex Urbanus secundus, urgente temporis necessitate, in Gallias devenerit, et ad Andegavos declinaverit. Audivit de Roberto; non enim abscondi debebat tanta lucerna sub modio. Accersiri eum mandavit, ejusque colloquium desideranter cupivit. Celebrare ibi habuit solemne cujusdam ecclesiae23 dedicationem, ad quam confluxisse putares totam orbis amplitudinem. In tanto conventu Robertum loqui praecipit:
- Et non insolitis mandat sermonibus uti.
|1050D| 14. Locutus est ergo luculenter ad populum: cujus verba valde domino papae complacuerunt Intellexit etenim quod Spiritus sanctus os ejus aperuerit. Imperat denique, et injungit ei praedicationis officium, et aliquantulum renitenti ei talis obedientiae commendat ministerium. Secundum |1051A| a se eum statuit Dei seminiverbum24: utque ubique discurrat, adhortatur ad hujusmodi studium.
15. Hinc ex tunc summi pontificis legationi curiosus coepit insistere, et finitimorum episcopatuum regiones perambulare. Honorabatur ab omnibus, quoniam et honorandus erat, nam et gratia Dei evidenter cum illo ambulabat. Nec erat sermo illius sterilis, nec otiosus, quem commendabat laudabilis et verborum et operum comitatus. Quod praedicabat, complebat operibus, ne forte cum aliis praedicaret, nec operaretur, ipse statim reprobus haberetur. Adhaerebat ei tanta convenarum multitudo ut pene canonicorum numerus reputaretur pro nimio. Mox enim numerus numerum excederet, si saltem partem decimam supplicantium canonicis aggregaret. |1051B| Ipse tamen ampli pectoris, nulli deesse voluisset, si fratrum voluntas et ordo permisisset. Cogitavit igitur ab eis discedere. Considerabat autem quomodo id absque eorum molestia posset implere. In praesentia pontificis Andegavensis25, in cujus dioecesi morabantur canonici, ventum est, et juxta rei considerationem, et domini papae jussionem, ex episcopi consilio, et ex clericorum permissione, Robertus libere discessit, ut liberius praedicationi vacaret, et expeditus quocunque et quibuscunque posset proficeret.
Caput III B. Roberti praedicatio, conventus Fontis Ebraldi constructio, aliorumque; institutio ordinis, ac regimen.
[recensere]|1051C| 16. Non sine communibus lacrymis avulsus a canonicis regiones et provincias coepit perambulare, et prius paucis associatus asseclis, per plateas et compita semen verbi Dei passim seminare. In modico, sexus utriusque plures adjuncti sunt ei, quia neminem, cui Deus aspirasset, audebat repellere. Ipse adhuc non habebat ubi caput reclinaret, nisi quem necessitas coegisset. Postquam a canonicis discesserat, noluerat adhuc locum quemlibet eligere, ut liber, et sine baculo, et sine pera, posset procedere. Videns autem subsequentium multitudinem dilatari, ne aliquid ageretur inconsulto, quoniam mulieres cum hominibus26 oportebat habitare, ubi possent sine scandalorum scrupulositate |1051D| conversari et vivere, deliberavit perquirere, et si quod desertum contigisset reperire. Locus erat incultus et squalidus, spinetis obsitus et vepribus, ab antiquo27 Fons Evraldi nuncupatus, ab hominum |1052A| cohabitatione sequestratus, a Condatensi28 autem cella quasi duobus distabat milliariis, dioecesi adjacens Pictavensi. Silvulam hanc, sive dumetum, in quo Dei nova familia et novus exercitus habitaret et laboraret, elegit, et dono a quibusdam possessoribus29 accepit, et promiscuos Christianitatis tirones illuc induxit.
17. Fecerunt autem ibi pro tempore quaedam tuguriola, quae duntaxat eos tuerentur ab intempestiva aeris ingruentia. Oratorium etiam ibi quodlibet construxerant, in quo Deus invocaretur, et hospitaretur in medio castrorum suorum. Castrenses illi cum Deo suo desiderabant singulariter confabulari ejusque colloquio praeoptabant recreari. Inde procedebant ad opera, ut de laboribus manuum suarum vivere possent, |1052B| et nunquam otiosi vivere praesumerent. Mulieres tamen ab hominibus segregavit, et inter claustrum eas velut damnavit, quas orationi deputavit; homines vero laboribus mancipavit. Non sine discretione id agere videbatur, quia sexum teneriorem et imbecilliorem commendabat psalmodiae, et theoriae; fortiorem autem applicabat exercitiis vitae actualis. Laici et clerici mistim ambulabant; excepto quod clerici psallebant, et missas celebrabant, laici laborem spontanei subibant. Omnibus silentium certis temporibus indicebatur. Blande respondere, et non jurare jubebantur, et omnes amore fraterno conglutinabantur. Nulla inter eos amaritudo, nulla invidentia, discordia nulla. Flexo collo, demisso vultu incedebant, garrulitatem vitabant, vaniloquium |1052C| nesciebant. Haec erat subditorum conventio, erat ea lex, sub qua militabant. Praelatum suum Magistrum tantummodo vocabant, nam neque dominus, neque abbas vocitari volebat.
18. Longo tempore non jumento cuilibet insedit, nec vinum, nec cibos saporosos gustavit. Ipse semper nudis pedibus incedebat, et tunicas et saccum asperiores induebat, quousque consilio sacerdotum, corpore jam fatiscente, calceatus jumentum ascendit, et corpusculo parumper indulsit, non ut delectaretur, sed ut ad laborem quoquo modo confortaretur; curam enim carnis facere cavebat in desideriis (Rom. XIII) . Jejunia saepe continuavit, orans frequenter pernoctavit, membra sua diuturna maceravit |1052D| inedia, et nulla quemque exasperavit molestia. Hypocrisim a se funditus exstirpabat, facie hilaris et jucundus, simplex et blandus in respondendo, copiosus in distribuendo, sibi modicum, fratribus et |1053A| sororibus indulgebat multum. In sermocinando contra peccatores videbatur invectivus, peccati vero desertores affectu paterno consolabatur: unde accidit ut multi publicani et publicanae ipsi adhaeserint, atque toto posse obedierint. Nullum siquidem remittebat errabundum, sed tandem in sinu suo poenitentem confovebat collocatum. Sermo ejus non poterat esse non efficax, quia, ut ita dixerim, omnibus omnia erat; poenitentibus lenis, austerus vitiosis, lugentibus blandus et facilis, virga irreverentium, baculus senum et vacillantium, pectore gemebundus, oculo madidus, consilio serenus. Hunc profecto dixerim, habitaculum Jesu Christi, templum et organum Spiritus sancti, responsalem et vicarium Altissimi.
|1053B| 19. Ipsius delibutum sermonibus, intantum peccatis abrenuntiantium crevit examen, ut numerus pene fuerit innumerus: quos alio nolebat censeri vocabulo, nisi pauperes Christi. Multi confluebant homines cujuslibet conditionis; conveniebant mulieres, pauperes et nobiles, viduae et virgines, senes et adolescentes, meretrices et masculorum aspernatrices. Nec jam innumeram copiositatem praeparata capiebant tuguriola, imo capacioribus tirunculi Christi indigebant mansionibus. Cui omnia suppeditavit stipendia, qui filios Israel in deserto sua saporifera pavit affluentia. Hanc quoque suam familiolam inopem et mendicam, et in his cibario suo sustentavit frutetis, cum ibi necdum araverint, necdum severint, necdum messuerint. Inspiravit etenim |1053C| Deus omnium omnibus indigenis circum habitantibus, quatenus quotidianum eis miserint edulium, quotidianum eis praeparaverint epulum, necdum quidem sine Deo poterat fieri, qui continuabat circumsitis colonis voluntatem panes dirigendi. Cum gratiarum actione suscipiebatur quidquid erat, et gratiarum actione laudabatur Deus cum quid deerat. In neutram partem ingrati esse volebant, quia de praesentibus gratias gaudenter actitabant, futura certiores et spe robusti exspectabant, sumebant copiam, et sine murmure sustinebant inopiam, in utroque vero benedictus Deus. Ad cibos exquirendos exibat Robertus, mater apis, apis prudentissima, et cum omnibus confabulabatur, et Dei familiae non jam solum |1053D| mittebantur pulmentaria, sed ad nuditatem suam protegendam indumentorum quaelibet donaria, et habitationes construendas largiebantur munera. Omnibus una voluntas, omnibus indeficiens facultas, mittentium augmentari videbatur pecunia, cum |1054A| propter hoc nulla mittentes afficerentur penuria. Adventabant principes et populi, novam Dei familiam pro parcimonia regulari marcidam et pallidam visitaturi. Nec recedebant jejuni, cum ibi verbum aedificationis prius audirent, panemque charitativum pro communione gustarent.
Caput IV. Varia coenobia a B. Roberto aedificata, alia: ejus pietas, miracula, obitus.
[recensere]20. Jam igitur parietibus oratorii dilatandis et inaltandis instabatur, dabantur sumptus copiosi, offerebantur usus necessarii, claustra et claustra praeparabantur; nec tamen tria vel quatuor tantis mulierum collegiis suffecerunt. Divisi sunt homines a mulieribus, et seorsum, in locis remotioribus, praeparatae |1054B| sunt eis domus, et domus. Mulieres iterum segregavit sagax magister ab invicem, et rursus per cellas et cuneos distinxit eas, catervatim collocavit illos et illas, quoniam alteruter numerus in simplicitatem extendebatur. In claustro majori plusquam trecentas insimul locavit: alias vel centenas, vel sexagenas, vel per alterius quantitatis turmas commendavit, alibi plus, alibi minus; nec non et homines per discretos delegavit manipulos.
21. Operariis autem assistere nec volebat, nec poterat, quia nationibus multis praedicare habebat. Constituit igitur ex sororibus unam responsis et operibus assistricem et magistram, Hersendis nomine, quae, spreta sua qua praelucebat nobilitate, choris feminarum |1054C| adhaeserat, imo prior conversa fuerat. Vivebat autem Hersendis et magnae religionis et magni pariter consilii. Huic autem Hersendi conjunxit et Petronillam procurationis mansionariae gnaram, quam ipse Robertus postea elegit in abbatissam; nam Hersendis jam ad superos recesserat. Has itaque duas feminas quoniam cognoverat prudentes et industrias et magnae cautelae personas, aliis, ut dictum est praefecerat sororibus. De his autem hactenus. Dominus vero Robertus nunquam vel a praedicatione, vel ab oratione quibuslibet occasiunculis avulsus est, sed strenuitati totus deditus, finitimas et longinquas circumcursabat regiones. Erat autem acceptus regibus, episcopis, et principibus, clericis, et quibuslibet popularibus.
|1054D| 22. Mittebant in pauperrimi Fontebraldensis coenobii gazophilacium reges et consules larga donaria30 . Dabant principes, et pene omnes, quae videbantur necessaria. Alii sua dabant praedia, et singuli |1055A| quaecunque delegissent stipendia. Unde factum est quatenus in brevi locus ille excreverit in domibus et oratoriis, in familiari etiam supellectili. Porro de his quae mittebantur, eleemosynam faciebant copiosam; suscipiebant pauperes, ac debiles non repellebant; nec incestas, nec pellices refutabant, leprosos, nec impotentes. Leprosis etenim et suas mansiunculas, et monachalia claustra construxit, et unde singuli alerentur magister Robertus instituit: et persaepe, quoad vixit, tales ipse per se humillime visitavit. Missarum celebrationibus cum tota devotione singultuosus instabat, et, ut ita dixerim, nihil quod irreligionis esset, scienter admittebat. Dominus solus erat, totus anxiabatur, quoniam in turba quietus putabatur. Ejus quodlibet colloquium, moralis aedificatio |1055B| erat; nam quidquid dicebat, Deum sapiebat. Quamvis pluribus indigeret latomis, et caementariis, et artificibus diversis, tamen ea cura sibi videbatur postrema, quoniam ejus anima in sancta religione duntaxat erat sollicita. Cujus, putas, calamus Robertum ad unguem explicabit, cujus mens, cujus conscientia, cujus animus Deo semper adhaesit? Cum plus dico de Roberto, magis obstupesco; quoniam abundantius, quid adhuc de ipso dicendum sit, invenio, sed quoniam ad ea quae dicenda essent nequaquam sufficio, tanquam nihil dixerim, ecce succumbens supersedeo, et erubescens exclamare compellor: Inopem me copia fecit.
23. Ecce de Roberti conversatione praedicanda aliquantisper |1055C| disputavimus, et licet aliquid videamur, tamen pene nihil diximus, qui quanta familiaritate apud Deum viguerit, exprimere gestimus, sed sufficienter non possumus. Per quem enim diebus nostris copiosiora Deus operatus est miracula? Nonne Robertus evidenter illius imitator claruit, qui dixit: Spiritus Domini super me, evangelizare pauperibus misit me? (Luc. IV, 18.) Iste revera pauperibus evangelizavit, pauperes vocavit, pauperes collegit. Nam si qua mulier ad eum de nobilitate maturavit, illi qui sapit, ibi Nicodemum et Jesum, ibi Cornelium Centurionem et Petrum assimilabat, affluentia siquidem gratiarum Dei omnes allicit, neminem repellit, quia vult omnes homines salvos |1055D| fieri (I Tim. II, 4) . Exprimat quis quid senserit, ego audenter dico Robertum in miraculis copiosum, super daemones imperiosum, super terrenos principes gloriosum. Quis enim nostri temporis tot languidos curavit, tot leprosos mundavit, tot mortuos suscitavit? Qui de terra est, de terra loquitur, et miracula in corporibus admiratur; qui autem spiritualis est, languidos et leprosos, mortuos quoque convaluisse testatur, quando quilibet animabus languidis et leprosis suscitandis consulit et medetur. Denique (ut omnium pace dixerim) per quem pastorum tot locutus est, tot operatus est Dominus.
|1056A| 24. Contemporanei nostri, nos quoque pontifices, et abbates, clerici, et sacerdotes in labores alienos introivimus, et de eorum, quam priores pertulerunt, penuria impinguati sumus, et forsitan parum profecimus, et, quod pertimescendum est, fortassis ad improperium nostrum dictum est: Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII, 7) . Robertus iste, iste, inquam, Robertus omnimode pro Christo pauperatus, exsul a patria, et a propriis cognationibus; turbis, quibus praedicaverat circumseptus, ne illis deesse videretur, in Fontevraldensi solitudine, sine cujuslibet reditus pecunia, multas pauperibus mansiones aedificavit propter Christum. Ibi oratoria construenda curavit; fundamentum primum, primumque lapidem posuit, servos, et ancillas Dei plusquam |1056B| ad duo, vel circiter ad tria millia, congregavit, per cellas et regiones tanta Christianorum agmina collocavit; unde sustentari potuissent, praeparavit; quatenus in tam brevi spatio magnis regibus hoc opus esset difficillimum. Age jam. Quis hunc mendicum, quis hunc indigentem, quis hunc pauperem, non testetur divitem? Dives quidem fuit, cui nihil quod multis sufficeret defuit: dives, inquam, fuit, qui tot et tanta, quae modo supersunt, opera non sibi, sed ipsi Deo praeparare potuit, qui tot frequentias hominum in desertis cibare potuit. Sed, ut verius loquar, ipse ista non potuit, sed ut facta fuerint, evidenter promeruit. Deus largitor et magister: Robertus dispensator et minister. Alter δαψιλῶς31 stillabat, alter fideliter stillas dividebat. Quamdam |1056C| amicabilem contentionem inter se visi sunt habuisse, quis eorum plus posset: an ipse praesentando, an ipse distribuendo? Vere Deus Robertum fidelem noverat procuratorem, cui suam commiserat familiam, et augebat pecuniam. Scriptum enim habemus: Fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam (Matth. XXIV, 45) . Quomodo enim sine Deo possent haec fieri? Fateor, et verum fateor, quia eorum non discordaverunt vota, quorum tam certissime concordarunt opera. Et haec sunt, si nescis, praeter illa quae fecit B. Robertus miracula, Deum diligere, Deo servire, domini Roberti voluntatibus Deum tam efficaciter respondere, et omnia, quibus indigebant sui satellites, per manum ejus |1056D| praebere. Noverat ejus fidem, cujus nolebat offendere voluntatem. Denique dum vixit, Robertum suum Deus semper extulit, quatenus et sua familia in manu ejus augmentaretur quotidie, et unde singula consummarentur, largiretur assidue.
25. Tempora successere temporibus, nec unquam a pacto, quod cum Deo pepigerat, refrixit Robertus, semper in amore Dei fervidior, semper recens, semper devotior. Annis revolutis et annis, quibusdam indiciis sentit B. Robertus finem suum appropinquare, quia membris fatiscentibus, corporis coepit destitui viribus. Visitatum et salutatum ire |1057A| fratres disposuit, et sorores, et ibat. Confortabat omnes in Domino, et singulos affabatur ore benevolo. Commendabat transitum suum condiscipulis, et hortabatur ne unquam tepescerent a bonis institutis.
26. Habitis ad sexum utrumque sermonibus, sacra communione percepta, in consummatione probabili, in hujusmodi videlicet salutationibus, et bonis exercitationibus se expendens, invaletudine ingravescente, imo Deo suum alumnum invitante, in loco qui dicitur Ursanum32, inter manus singultuosi |1058A| gregis spiritum emisit, et, ut creditur, ad astra recessit, ut ubi perenniter coeli regionarius, sed magis juxta Apostolum, haeres factus Dei, cohaeres autem Christi (Rom. VIII, 17) , gaudiis frueretur sempiternis. Opimis autem familiae Dei, et praecipue ancillarum Christi, corpusculum ejus irroratum lacrymis, redditum est Fontevraldensi monasterio, et in condigno sepultum mausoleo: Ludovico in Francia regnante33 , Paschali urbis Romae papatum ministrante34 , Jesu Christo Domino nostro imperante per infinita saecula. Amen.