Patrologia Latina Vol 18 Ulfilas Glosa

E Wikisource

<a name=n614><a href=#t614>[614]</a> Nomen Ulfilae praeter Ulphilas (Οὐλφίλας), apud scriptores vario modo scribitur: Urfilas, Urfilus, Gulfilas, Hulfilas, Gilfulas, Galfilas, Ulphias, Gulfias, Gudila, Gudillas, Unila, quarum mutilationum plurimus Hispanici scriptores admiserunt, vid. Essbergium Ulfil. 1. Rectissime sine dubio, quia ita indole linguae gothicae commendatur, Vulfila scriberetur (vid. Grim. I, 57 sq.), quod verbum nomen deminutivum vocis vulfs (lupus), proprie lupulum significat, vid. Massm. Skeir. p. 97.

<a name=n615><a href=#t615>[615]</a> Histor. ecclesiast. 2, 5 cf. Aschbachii Geschichte der Westgothen p. 31 Not. 63.

<a name=n616><a href=#t616>[616]</a> Libellum a Knustio Parisiis inventum et a Waitzio descriptum et editum (Ueber das Leben und die Lehre des Ulfila, Hannover 1840, 4) cf.

<a name=n617><a href=#t617>[617]</a> Jornandes de rebus Geticis p. 135 ed. Lindenb.

<a name=n618><a href=#t618>[618]</a> Apud Basilium Magnum epist. 338 sq. et Epiphanium adversus Haeres. 3, 14, Ascholius episcopus Thessalonicensis et Audius, Uranius, Sylvanus sacerdotes primi christianae doctrinae praecones apud Gothos fuisse feruntur; cf. Massm. I. l., p. 90.

<a name=n619><a href=#t619>[619]</a> Socrates Histor. ecclesiast. 9, 32. Nicephorus Callistus 9, 44. Cassiodorus Histor. eccles. tripart. 5, 38. Essbergium I. l., 8. Aschbachium I. l., p. 29.

<a name=n620><a href=#t620>[620]</a> Philostorgius cum Ulfilam primum Gothorum episcopum haberet, non mirum est, si eum Constantino Magno aequalem fuisse scripsit; cf. Benzelii praef. p. XXXI. Apud Scholzium Nov. Test. vol. I, praefat. p. CXXIX, Ulfilas saeculo quinto biblia convertisse sine dubio per typothetae errorem dictus est.

<a name=n621><a href=#t621>[621]</a> Socrates 4, 33. Sozomenus, 6, 37. Nicephorus 11, 48. Cassiodorus 8, 13. Jornandes p. 106, vid. Essbergium 12. Knittelium p. 442 sq. Castill. Specim. praef. p. XI.

<a name=n622><a href=#t622>[622]</a> Vide libr. laud. (not. 3 supra) p. 34 seqq. In eodem libello p. 17 etiam testamentum fidei continetur, quod Ulfilas moribundus fecit.

<a name=n623><a href=#t623>[623]</a> Inter alios Isidorus Hispalensis Chronico ad aeram 5576: tunc Gulfilas utrumque testamentum linguam in propriam transtulit.

<a name=n624><a href=#t624>[624]</a> I. l. Οὐρφίλας μετέφρασεν εἰς τὴν (τῶν Γότθων φωνὴν τὰς γραφὰς ἁπάσας πλήνγε δὴ τῶν Βασιλείων, ἅτε τῶν μὲν πολέμων ἱστορίαν ἐχουσῶν, τοῦ δὲ ἔθνους ὄντος φιλοπολέμου καὶ δεομένου μᾶλλον χαλινοῦ τῆς ἐπὶ τὰς μάχας ὁρμῆς, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ πρὸς ταῦτα παρόξύνοντος.

<a name=n625><a href=#t625>[625]</a> Knittelius p. 443 sq. inde Philostorgium refelli posse opinatus est, quod Theodatus, Gothorum rex, in epistola quadam testimonium e libris Regum protulisset, quod (sic dicit Knittelius) proceres et reges gothici non fecissent, si Ulfilas, cujus consilia et effata apud Gothos oraculorum instar haberentur, Gothos a lectione librorum Regum revocare voluisset. At vir bonus, qui Cassiodorum, non Theodatum illam epistolam scripsisse recordaretur, id etiam recordari debebat, Ulfilae et Theodati aetates duobus seculis diversas esse, intra quod tempus libri, ab Ulfila omissi, ab aliis conversi esse poterant. Causam illam allatam improbabilem esse, maxime ex Jornande discimus, qui eosdem illos Gothos, apud quos Ulfilas episcopus fuit, gentem multam quidem, sed pauperem et imbecillem, nihil abundantem, nisi armento diversi generis, pecorum et pascuis silvaque lignorum fuisse, dicit p. 135.

<a name=n626><a href=#t626>[626]</a> Cf. Castill. Excurs. ad Philipp. p. 65.

<a name=n627><a href=#t627>[627]</a> Vid. Essbergium 13, 14. Zahnii Einleitung. p. 20.

<a name=n628><a href=#t628>[628]</a> Cf. Massm. Skeir. p. 88.

<a name=n629><a href=#t629>[629]</a> Gothum haec ex epistola ad Hebraeos citavisse, Massm. l. l., p. 65 sq. nobis non persuasit.

<a name=n630><a href=#t630>[630]</a> Membr. Salisb. Nro. 140 olim Salisb. LXXI.

<a name=n631><a href=#t631>[631]</a> Vid. W. J. XLIII p. 15 sqq.

<a name=n632><a href=#t632>[632]</a> Vid. Sozomenum 7, 17. Nicephorum Callist. 12, 30.

<a name=n633><a href=#t633>[633]</a> Cf. Castillion. Specim. praefat. p. X sq.: a Selina pronum creditu est gothica biblia dictante Ulfila fuisse conscripta et pro suo librarii munere distincta atque emendata.

<a name=n634><a href=#t634>[634]</a> Vid. Garbellum. ap. Blanchinium Evangeliar. quadrupl. prolegg. p. 7 sq. Ea verba vitiose conscripta et vitiosius descripta Semlero ad praefationem quamdam, comparationi gothicae versionis cum latina et textu graeco faciendae praefixam, pertinere sunt visa, vid. hujus viri venerabilis Versuch einer Erläuterung einer alten Spur einer gothischen Uebersetzung, Halle 1764, 4.

<a name=n635><a href=#t635>[635]</a> De rebus ecclesiasticis, cap. 7.

<a name=n636><a href=#t636>[636]</a> Primum Ulfilanae versionis repertorem cum Ihre in dissertatione de lingua codicis Argentei conscripta et anno 1754 edita recte Morillonem appellavisset, paulo post in altera de codice Argenteo anni 1759 Arnoldum Mercatorem fuisse minus recte dicit, vid. Zahnii Einleit. p. 39 sq. Caeterum quaesitum est, utrum ille codex Argenteus, an alius fuerit; Ihre Ulfil. illustr. pag. 98 fuisse negat hanc maxime ob causam, quod Morillon compendiis scribendi usus sit, quae in codice Argenteo, certe locis ab eo exscriptis, non inveniantur, deinde quoque illum litterarum formas exhibuisse, quas codex Argenteus omnino non agnoscat. Alii nullum alium, quam Argenteum ante oculos habuisse comprobaverunt, vid. Zahnium l. l.

<a name=n637><a href=#t637>[637]</a> Vid. Goropii Origines Antuerpenses libro VII p. 739 sq. 750.

<a name=n638><a href=#t638>[638]</a> P. 147 sq.

<a name=n639><a href=#t639>[639]</a> Vid. Lacrozii epistolam ad Joannem Chamberlaynium in Thesauro epistolarum tom. III p. 92 sq.

<a name=n640><a href=#t640>[640]</a> Vid. Zahnii Einleit. p. 27.

<a name=n641><a href=#t641>[641]</a> Wetstenii Prolegg. in novum testamentum p. 304 sq. ed. Semler.

<a name=n642><a href=#t642>[642]</a> Vid. Ulfil. illustrat. p. 259 sqq.

<a name=n643><a href=#t643>[643]</a> Semlerus ad Wetsten. Prolegg. p. 305 (quem tamen miramur paulo post p. 308 interpretem nostrum Francogothum appellare) cf. Zahnii Einleit. p. 26 seqq. Aschbachium l. l. p. 36 sq.

<a name=n644><a href=#t644>[644]</a> Vid. Zahnii Einleit. p. 76 sq. Eas initio saeculi sexti scriptas esse Grimmius Gramm. praef. p. XLVII (edit. prioris) suspicatur.

<a name=n645><a href=#t645>[645]</a> Massm. (Die goth. Urkund. von Neapel. u. Arezzo, Viennae 1838, p. 18) pro frabauhta boka male junctim scribit frabauhtaboka (sic esse debebat frabauhtiboka), neque propterea ejus interpretatio hujus monumenti probari potest.

<a name=n646><a href=#t646>[646]</a> Massm. l. l. p. X qui inscriptionem illam cum reliquis emendatius, pro doctrina sua, singulari libello editurus est.

<a name=n647><a href=#t647>[647]</a> S. 36 part. sup., quem Castillionaeus in sua editione et post eum nos littera A notavimus.

<a name=n648><a href=#t648>[648]</a> Vid. Castillion. Specim. p. 26 sq.

<a name=n649><a href=#t649>[649]</a> Castill. male madagrize et librarii errorem friþareikeikeis, syllaba kei falso duplicata (vid. ad Matth. XI, 16) edidit.

<a name=n650><a href=#t650>[650]</a> Cf. Aschbachium l. l., p. 38.

<a name=n651><a href=#t651>[651]</a> Vid. Institutiones gram. angl. sax. et moesogoth.

<a name=n652><a href=#t652>[652]</a> Cf. de ea re copiose disserentes Heupelium l. l. p. 11. Essbergium 13. Knittelium p. 449. Mansonem Gesch. der Ostgothen p. 9. Aschbachium l. l., p. 29 sq. cf. p. 222 sq. Massm. Skeir. p. 69 sqq. Castill. Excurs. ad Philipp. 2, 16. p. 63 sqq. cf. Specim. praef. p. XIII sqq.

<a name=n653><a href=#t653>[653]</a> Einleit. p. 37.

<a name=n654><a href=#t654>[654]</a> Skeir. p. 46, 13.

<a name=n655><a href=#t655>[655]</a> Haec, Castillionaeo auctore, dicta de loco Tim. l, III, 16, falsa sunt; vide adnotationem ad hunc ipsum locum; neque praesertim cognito libro illo a Waitzio edito, ullum relinquitur dubium, quin Gothi fuerint Ariani. Vide Waitz. p. 40 sqq. 56.

<a name=n656><a href=#t656>[656]</a> P. 444 sq.

<a name=n657><a href=#t657>[657]</a> Observationes apud Junium p. 388.

<a name=n658><a href=#t658>[658]</a> Cf. Zahnii Einleit. p. 36.

<a name=n659><a href=#t659>[659]</a> Apud Simeonem Metaphrastem in actis S. Nicetae (Acta Sanctorum Septembr. V. p. 41 edit. Antverp.) Οὔρφιλος, inquit, τὴν ἱερὰν ἡμῶν γραφὴν καὶ θεόπνευστον ἀπὸ τῆς ἑλλάδος εἰς τὴν γοτθικὴν γλῶσσαν μεταβαλών. Cf. Hieronymi epistolam ad Sunjam et Frithilam scriptam, qua Gothos graecis sacrae scripturae codicibus usos esse dicit.

<a name=n660><a href=#t660>[660]</a> Biblioth. IV p. 390 edit. Colon. Ulfilas primus Gothus omnes divinas scripturas e graeco in gothicam linguam a se conversas tradidit.

<a name=n661><a href=#t661>[661]</a> Cum Ussero apud Junium Glossar. p. 16. cf. Mareshallum p. 389 sq. Benzelium praefat. p. VI, Lyeum p. XXXVI, Ihreum Ulfil. illustr. p. 268, Knittelium p. 445, Zahnium Einleit. p. 28 sqq.

<a name=n662><a href=#t662>[662]</a> Prolegg. in novum testamentum p. 114 sqq. edit. prior.

<a name=n663><a href=#t663>[663]</a> Vid. Bengelii Apparatum novi testamenti pag. 408 sq.

<a name=n664><a href=#t664>[664]</a> L. l., pag. 358. edit. Seml.

<a name=n665><a href=#t665>[665]</a> Cf. Zahnii Einleit. pag. 32 sq.

<a name=n666><a href=#t666>[666]</a> Wetstenius pag. 306 sententiam de confectione nostrae versionis e latinis libris male probat dicens, ubi latinus interpres verba graeca aut parum accurate aut perperam verterit, eodem modo etiam vertisse Gothum; sed lectiones plerorumque locorum ab eo vituperatorum (M. VI, 11, 16, 27; IX, 38; Mc. I, 38) recte habent et cum graecis conspirant, saltem probe pro intellectu Gothi reddita continent. Contra aliis locis Gothus latinos libros non secutus suo Marte minus recte convertit, vide de aliis Luc. I, 5 et 8 ubi graecum ἐφημερία latini multo rectius per vicem, quam Gothus per afar et kuni reddiderunt. Nec firmioribus argumentis Semlerus ad Wetsten. p. 308 epistolam ad Romanos e latino codice expressam esse comprobat, nam quae loca probantia adducit, aut nihil probant, aut a Knittelio falso sunt lecta vel explicata; sic XI, 34 ïmma dativum pro graeco αὐτοῦ posuit Gothus, quia ita ejus lingua dativus pro genitivo substantivis apponi solet; et quae versio latina habet ei vel illi, ut eam secutus esse Gothus dici possit? Sic XII, 3 guþs (Dei) versio latina nulla, codices graeci permulti addunt; XII, 19 Knittelium falso legisse ad h. l. diximus; XIV, 9 qivaim---dauþaim haec verba cum Gotho non solum latini, sed etiam graeci libri transponunt.

<a name=n667><a href=#t667>[667]</a> Benzelius praefat. p. XXXIII: versio facta est, inquit, non aliunde, quam authentica graeca, latino tamen interprete, qui ille cumque fuit, non inconsulto; cf. Bengelium Defensione N. T. p. 27. Semlerum ad Wetsten. p. 309, Grimmium W. J. LXX p. 47.

<a name=n668><a href=#t668>[668]</a> Wetstenius p. 306 edit. Seml. Ihre Ulfil. illustr. p. 268. Zahnius Einleit. p. 31 sqq. Castillion. Specim. praef. p. XX. cf. eumdem ad Ephes. II, 3 et ad Galat. IV, 18.

<a name=n669><a href=#t669>[669]</a> Cf. Ihre Ulfil. illustrat. p. 260, 269.

<a name=n670><a href=#t670>[670]</a> Epistola ad Zahnium data, vid. Zahnii Einleit. p. 34.

<a name=n671><a href=#t671>[671]</a> Loca ex parallelis interpolata habes haec: Matth. (III, 11) XXVII, 42 (58); Marc. II, 22; X, 4; XIV, 47; XV, 21, 37, 40; XVI, 1, 2; Luc. IV, 33; VI, 4; IX, 43, 50; Joan. XV, 2; Gal. V, 20; Coloss. III, 8; cf. Millii Prolegg. 742 seq.

<a name=n672><a href=#t672>[672]</a> Historia critica versionum N. T. p. 222.

<a name=n673><a href=#t673>[673]</a> Cf. Knittelium p. 376; Zahnium p. 32. Pro multis aliis locis nunc laudamus Timoth. I, III, 6 locum celeberrimum, ubi Goth. cum graecis θεός, a Vulgata omissum, legit, et de vetere testamento cf. numeros e libro Geneseos supra p. XI citatos, qui a Vulg. multum discrepant.

<a name=n674><a href=#t674>[674]</a> Vide supra pag. 465-466.

<a name=n675><a href=#t675>[675]</a> Sic hoc evangelio saepissime d pro þ in terminatione ponitur, maxime in tertia singularis et secunda pluralis persona: I, 13 gabairid pro gabairiþ. 17 fauraqimid. 32, 35; V, 36, 37; VI, 45; II, 12; V, 10, 24, 30, 34; VI, 2, 24, 25, 31, 32, 34, 46; III, 14; VI, 27, 28, 33, 35, 36, 37, 38; III, 4; V, 4; VI, 23, 27, 35, 37; VI, 3; in forma neutra participii praeteriti: II, 12 galagid. 23; IV, 10, 17; VI, 48; cf. XV, 16 sad et VII, 46 haubid pro saþ et haubiþ; in tertia singularis praeteriti verborum prioris conjugationis: bad VIII, 31; XV, 28; anabaud V, 14; VIII, 29, 55; faurbaud V, 14; VIII, 56; mid in compositione verborum; sic in terminationibus masculinis sequente s littera: stads XIV, 22; faheds I, 14; II, 10; XV, 7; hundafads VII, 6, et in participiis mikilids IV, 15; gahrainids IV, 27; gamanvids VI, 40; deinde b pro f uti IV, 3 hlaibs; n pro g ante palatinas litteras, ng, nk, nq pro gg, gk, gq, vid. ad Luc. XIV, 31 (ea scribendi ratio, quae etiam in documento Aretino invenitur, latinitatem videtur olere); usraisjan VIII, 24 pro urraisjan; litterae geminatae simpliciter ponuntur: fulnan pro fullnan, vid. ad II, 21; fauragagjins et fauragagjan VIII, 3; XVI, 1 pro fauragaggjan. Praeterea vocales cum aliis vocalibus et diphthongis permutantur; ei cum e: II, 10 faheid. 15 ïohannein; VIII, 32 anasaisleip. IX, 13 manas seidai pro fahed, ïohannen, anasaislep, manasedai, cf. ad III, 5; caet. qeins I, 5; XVII, 32, duthei VII, 7, visseis XIX, 22; e cum ei: II, 37 blotande. 43 miþþane. X, 5 þane. XIX, 37 þoze pro blotandei, miþþanei, þanei, þozei, cf. ad X, 5; e cum ei: andbahtededun VIII, 3. svekunþs VIII, 17. aggele IX, 26; XV, 10 pro andbahtidedun, svikunþs, aggile; i cum e: galagidideina V, 18; VI, 11. qimi VII, 3 pro galagidedeina et qemi, vid. ad VIII, 56; au cum u vid. ad Marc. VII, 32; u cum au vid. ad Luc. I, 54; o cum u: III, 26 ïodins. XVI, 8 sunjos pro ïudins (vid. vs. 30) et sunjus, alia vide ad IV, 13 adnotata. Huc pertinet emissio j litterae e formis quibusdam verbi visan: IX, 12 sium. V, 10 siud. IX, 41 siau. VIII, 25 et XIV 31 siai. Testimonia duplicis recensionis in evangelio Lucae videntur etiam haec: IX, 34 ante lectionem marginalem at ïm ïn milhmam atgaggandam legitur jah, quod otiosum ad h. l. diximus; fortasse illud jah non pertinet ad textum, sed est glossatoris, qui indicare volebat legi etiam at ïm ïn m. a. Pariter XVII, 6 aiþþau jus jabai explicandum est; verba ea prius in margine scripta fuisse et ad jubai pertinuisse videntur, et glossator dicere volebat: jabai aut (i. e. aiþþau) addito pronomine jus jabai, ut vera sit hujus loci lectio: jabai (sive jus jabai) habaidedeiþ galaubein sve kaurno sinapis. qiþeiþ du bainabagma.

<a name=n676><a href=#t676>[676]</a> Verborum formae huic evangelio soli in codice Argenteo propriae: auhmists III, 2; IV, 29; XIX, 47 pro auhumists; ïba XVII, 9 pro ïbai; unhulþa pro unhulþo IV, 35; VIII, 29 33; IX, 42 (legitur quidem etiam Matth. XXV, 41, sed est hic locus e codice Ambrosiano); VI, 40 laisaris pro laisareis; I, 23 andbahteis pro andbahtjis, vid. h. l.; IX, 39 hropjiþ pro hropeiþ, cf. Grim. I, 847; XIX, 12 gaggida pro ïddja; bai pro bajoþs I, 6, 7; V, 7; VI, 39; VII, 42; nauhþan pro nauhþanuh I, 15; VIII, 49; IX, 42 (in sententia negativa etiam J. 6, 17). Verborum eorum, quae aut nusquam in evangeliis amplius, aut perquam raro inveniuntur, tantus est numerus, ut omnia proferri vix possint, quapropter lectores Glossarium adire jubemus; unum alterumque posuisse sat erit: dicitur apud Lucam airus pro aggilus, flodus pro awa, naus pro dauþs, manaseds pro managei, gaujans pro bisitands, gatvo et fauradauri pro plapjo (platjo), unhails pro siuks, namnjan pro haitan, skeinan pro liuhtjan, þiuþspillon pro vailamerjan, magus pro þiumagus multaque simplicia pro compositis, uti sviltan, aistan, qistjan all. Alia omittimus, quia in textu graeco etiam huic evangelio sunt propria; addimus autem hoc loco ex observationibus syntacticis prae caeteris, in hoc evangelio articuli eum usum esse, ut etiam substantivo postponatur; vid. III, 8 us stainam þaim XVII, 17 taihun þai. XX, 15. aurtjam þaim; ea constructio in epistolis saepissime, in evangeliis praeterea tantummodo Joan. VII, 8 invenitur.

<a name=n677><a href=#t677>[677]</a> Ut, ex. g. aftra τὰ ὀπίσω Luc. IX, 62. gaþrafteins ἄφεσις id. IV, 19. fraletan ἀποστέλλειν id. IV, 19. fragiþan ὰθετεῖν id. VII, 30 h. l.

<a name=n678><a href=#t678>[678]</a> Variae lectiones: V, 28 in textu ïddja---marg. laistida; VI, 27 fijandam---hatjandam; 40 gamanvids---ustauhans; VII, 32 gaunodedum.---hufum; VIII, 27 unhulþons---skohsla; IX, 34 qemun ïn þamma milhmin---jah at ïm ïn milhmin atgaggandam; XVI, 13 faihuþraihna---mammonim; glossae: III, 14 in textu valdaiþ---marg. ganohidai sijaiþ; VI, 49 flodus---awa; IX, 13 manaseidai---managein; quanquam inter varias lectiones et glossas vere distinguere difficillimum est.

<a name=n679><a href=#t679>[679]</a> Hae multo pauciores sunt, quam quas Zahnius Einleit. p. 34 enumeravit, et injuria Castill. huc refert loca Cor. I, XII, 15; II, X, 16; Galat. V, 4; Coloss. II, 32, de quibus locis in adnotatione diximus; sed citra omnem dubitationem L. II, 2 de verbis at visandin kindina syriais raginondin saurim alterutrum e glossa ortum est, nam at visandin kindina syriais idem est quod raginondin saurim; idem V, 35 de altero jah; XIV, 32 de jabai nist mahteigs; XVII, 6 de jabai; Cor. I, XV, 6 de fifhundam; Coloss. III, 12 de armahairtein statuendum est; cf. etiam ad Luc. XIX, 7.

<a name=n680><a href=#t680>[680]</a> Scriptum est aivaggeljo þairh lokan; cum in codice nostro lukan legatur, ex alio codice illud desumptum esse apparet; sic etiam vaurþun afar þo, quae verba certe ad Luc. IX, 28 pertinent, in cod. nostro legimus addito þan: vaurþun þan afar þo (intell. vaurda).

<a name=n681><a href=#t681>[681]</a> V. c. cum formulae sunus mans apud Matthaeum (IX, 6; X, 23; XI, 19) articulus addi soleat, apud Marcum omittitur II, 10; VIII, 31, 38; IX, 9, 12, 31; X, 33, 45; XIII, 26; XIV, 41, quod apud Lucam etiam plerumque factum est.

<a name=n682><a href=#t682>[682]</a> I, 6 in textu haiþivisk---margine vilþi; I, 11 ïn þozei vaila galeikaida---þukei vilda; V, 4 gatamjan---gabindan; XII, 24 mela---bokos.

<a name=n683><a href=#t683>[683]</a> Vid. Not. ⁵ col. 473.

<a name=n684><a href=#t684>[684]</a> XXVI, 72 cod. Arg. afaiaik---cod. Ambr. laugnida; XXVI, 75 afaikis---ïnvidis; XXVII, 1 runa---garuni; ibid. gudjans---þai gudjans.

<a name=n685><a href=#t685>[685]</a> VI, 11 cod. Arg. gaþ du siponjam---Skeir. qaþ siponjam; eodem versu þei---ei; VI, 13 fimf.---þaim ·e·; paulo post hlaibam þaim barizeinam---hlaibam barizeinam; eodem versu þaim matjandam---at þaim matjandam; VII, 46 andhofun---andhofun þan; VII, 48 fareisaie---þize fareisaie; ut omittamus quod VII, 47 pro sijuþ scriptum est siuþ et VI, 9 tvans pro ·b.· Caeterum in textu evangelii Joannis singularia fere haec inveniuntur: dahþe pro duþe (quod etiam VI, 65; VIII, 47 legitur) aut duþþe, vid. glossar. voc. þata; usus frequentissimus particularum þaruh et þanuh pro graeco δὲ et καὶ, vid. glossar. hh. vv.; uh encliticum et ïze relativum ad reddenda participia graeca, vid. glossar. voc.---uh et grammat. ubi de participio agitur; usus particulae ïth in sententiis adversativis, ubi textus graecus non agnoscit, vid. ad Joan. VI, 58; usum particulae ïþ pro graeco εἴ conditionali Joannes cum Luca communem habet.

<a name=n686><a href=#t686>[686]</a> Epistolarum duplicem recensionem in cod. A et B contineri Cast. ad Tim. I, II, 6 negat, quod cod. A plerumque cum cod. B concinat. Sane sunt loci, ubi uterque codex eamdem lectionem, quanquam qui locos a Castillionaeo citatos diligenter examinat, eorum numerum multo minuendum esse videbit; sed esse etiam, eosque non «admodum paucos», uti Cast. ait, quibus discrepent quis intelligens atque prudens negabit? Has autem lectionis diversitates nuncupavimus vestigia recensionis duplicis vel revisionis, non versionis plane novae, uti Cast. non intellexisse videtur. Neque nobis, nos errasse, Castillionaeus tam facile persuasit, quam Massmanno MGA. 1840, p. 137.

<a name=n687><a href=#t687>[687]</a> Margini codicis B adscriptae sunt litterae numerales et solae et voce laiktjo addita, quarum illis capita, his praelectiones ecclesiasticae indicantur; de iis vide infra; quod ad Cor. I, XV, 57 sihv legitur, Castillionaeus conjecturam suam, quasi 218 versus significaret, ne sibi quidem ipsi probavit, nec nobis litterarum illarum significatio perspecta est, nisi forte quis respiciens sensum versiculi, in quo Deus victoriam nobis per Jesum Christum dedisse dicitur, litteras illas latinas esse conjicit pro si. h. v. = signo hoc vinces, ut theologus gothicus indicare voluerit, cives ea tessera usos victoriam de hostibus suis nescio externis aut internis reportaturos esse.

<a name=n688><a href=#t688>[688]</a> Rom. IX, 13 in textu fijaida---marg. andvaih (?); X, 7 ïup---.. rjo (in quo fragmento non adverbium, sed verbum pro ïup ustiuhan latere suspicamur, fortasse usfarjon), Cor. I, IX, 9 ni faurmuljais auhsau þriskaidai---ni faurvaipjais munþ auhsau þriskandin; 19 gageigaidedjau---gastaistaldjau; 21 gageiggau---gavandidedjau; 22 waiva---vaila; X, 30 andnima---brukja; XIII, 3 ei gabrannjaidau---ei wopau; 5 ni sokeiþ sein ain---ni ïnaljanoþ sein ain; XV, 33 riurjand---fravardjand; II, I, 8 afsvaggvidai veseima---skamaidedeima; II, 11 galiginondau---gafaihondau; 15 fraqistnandam---fralusnandam; III, 14 afdaubnodedun---gablindnodedun; V, 12 uskannjaima---anafilhaima; XII, 7 hnuþo---gairu; XII, 15 laþaleiko---gabaurjaba; Gal. II, 5 gastandai---þairhvisai; 6 andsitaiþ---nimiþ; 8 gatavida---vaurhta; IV, 3 uf stabim fairwaus---uf tugglam; 13 siukein---unmatht; 21 niu hauseiþ---niu ussuggvuþ; VI, 3 fraþjamarzeins ïst---sik silban uslutonds ïst; Eph. I, 9 bi viljan saei fauragaleikaida ïmma---ana leikainai þoei garaidida ïn ïmma; 14 gafreideinais---ganistais; II, 3 viljans---lustuns; ibid. vistai barna hatizis---us sateinai urrugkai; II, 10 godaim---þiuþeigaim; III, 10 filufaihu---managnandei managei (?), quarum adnotationum maxima pars interpretationes, aliae emendationes secundum graecum textum (Cor. I, XIII, 3; Gal. II, 6; Eph. I, 9) aut secundum latinas versiones (Gal. IV, 21; Eph. II, 3), aut lectiones codicis B continent (Cor. II, I, 8; XII, 15).

<a name=n689><a href=#t689>[689]</a> Cor. I, XVI, 2 cod. B taujai (faciat)---cod. A lagjai c. gr. omn. τιθέτω; II, I, 8 skamaidedeima uns---afsvaggvidai veseima haesitantes essemus, quod gr. ἐξαπορηθῆναι propius accedit; 19 vailamerjada evangelizatur---merjada praedicatur, c. gr. omn. κηρυχθείς; II, 13 ïmma ei---ïm iis, c. gr. omn. αὐτοῖς; III, 3 svikunþ manifestum---svikunþai manifesti, c. gr. omn. φανερούμενοι; III, 9 us vulþau e gloria---ïn vulþau c. gr. omn. (ἐν δόξῃ); VIII, 19 miþ gasinþam cum sociis---miþgasinþa consocius, c. gr. omn. συνέκδημος; 20 bivandjandam devitantibus---bivandjandans devitantes, c. gr. omn. στελλόμενοι; 22 filaus mais multo magis---filu multo, c. gr. omn. πολύ; XIII, 5 ïbai num (μήτι, ἄρα)---nibai nisi, c. gr. plerisque εἰ μήτι; Eph. I, 22 all omne---alla πάντα; II, 2 aivis aevi---fairwaus mundi, c. gr. omn. κόσμου; II. 5 sijum sumus---sijuþ estis, c. gr. omn. ἐστέ; vice versa IV, 25; IV, 28 ak sed---ïþ verum, c. gr. omn. δέ; IV, 30 þammei quo---ïn þammei, c. gr. omn. ἐν ᾧ. Varietates permultae aliae utriusque codicis ita sunt comparatae, ut uterque graecos diversos secutus sit, cod. A autem maxime eos, quorum origo italica est certa: Cor. II, II, 12. cod. B: ïn aivaggeljon εἰς τὸ εὐαγγέλιον---codd. A. ïn aivaggeljons διὰ τὸ εὐαγγέλιον; 16 dauþaus θανάτου---us dauþau ἐκ θανάτου; III, 9 andbahti διακονία---andbahtja διακονίᾳ; V, 12 hairtin καρδίᾳ---ïn hairtin ἐν καρδίᾳ; VII, 3 gasviltan ἀποθανεῖν---miþgasviltan συναποθανεῖν; Eph. I, 19 ïn uns εἰς ἡμᾶς---ïn ïzvis εἰς ὑμᾶς; Philipp. III, 13 ni þau οὐκ (ἄρα)---ni nauh οὔπω. Rarissime lectiones codicis A graecorum auctoritas deficit, ut Cor. II, VII, 9 ubi pro ïn vaihtai legit vaihtai, cum ïn praepositionem omnes gr. agnoscant: sic IX, 2 ubi wopam (gloriamur) pro wopa (glorior) nec graeci nec latini habent; XIII, 7 ungakusanai cum (reprobi) cum solo cod. Lincolniensi, quantum sciamus, pro gakusanai (δόκιμοι) legit; quod denique Coloss. III, 1 pro þarei, quod omnes codd. (οὗ) postulant, þar (ibi) praebet, librarii errore positum esse suspicamur. Reliquae quae intercedunt diversitates, non sensum aut textum diversum praebent, sed continent diversitates interpretandi, sic Cor. II, VII, 8 B auk---A unte; IX, 2 gavagida---usvagida; Gal. II, 6 vulþris---vulþrais; VI, 1 atsaiwands---andsaiwands; Eph. I, 14 ïzei---saei; III, 10 managfalþo---filufaihu; III, 19 du---ïn; VI, 11 diabulaus---unhulpins; VI, 18 vakandans---duvakandans; Coloss. III, 5 vinnon---vinna.

<a name=n690><a href=#t690>[690]</a> Quod scribitur jan-ni Matth. XXV, 42 et jassa XXVI, 2, ea. e cod. Ambros. sunt.

<a name=n691><a href=#t691>[691]</a> Praeterquam quod illa mutatio ante þ admittitur, idem fit quoque ante liquidas: l Cor. II, I, 8. (aliter VII, 8.) Eph. III, 18; m Philipp. III, 17; n Cor. I, X, 20; II, I, 18, 19; III, 13, V, 12; VIII, 5; Philipp. III, 3. all.; r Cor. II, VIII, 10 cf. ad IV, 6; s Cor. l, V, 8; II, 2; II, VIII, 15; VII, 3; Philipp. IV, 2; ante medias: b Cor. I, X, 21; Il, VII, 15; IX, 4; g Cor. II, II, 7; V, 5, 18; VIII, 23; Eph. IV, 24; d Cor. II, II, 16; quid? quod ante k tenuem litteram assimilatione utitur Cor. I, VII, 16.

<a name=n692><a href=#t692>[692]</a> Sic i pro ei: Cor. II, XIII, 3 siukiþ, Gal. VI, 3 þugkiþ pro siukeiþ, þugkeiþ; e pro ei: Cor. II, V, 21; VIII, 16; Gal. VI. 13; Eph. II, 16; Philipp. II, 26 ïze et þize pro ïzei et þizei. Contra in mediis vocibus pleniores praefert sonos, scribit enim Cor. II, I, 12 usmeitum. Gal. III. 19 þizeiei. Cor. IV, 7 tykeikus pro usmetum, þizeei, tykekus.

<a name=n693><a href=#t693>[693]</a> Cor. II, XIII, 5 þau; XII, 2, 3; Eph. II, 12 ïnu pro þauh et ïnuh.

<a name=n694><a href=#t694>[694]</a> V. c. pro ia scribit ija in frijaþva omnibus locis, ubi id verbum legitur pro friaþva; iai---ijai in sijai Philipp. IV, 5; Col. IV, 6; aiï---aiji in saijiþ Cor. II, IX, 6; Gal. VI, 7, 8; eiha---eijha in freijhals Cor. II, III, 17 multisque aliis locis. Contra iu, pro quo antea iju scribi solebat, maxime in cod. A restituitur, in sium et siuþ Cor. II, II, 17; III, 3; VI, 16; XIII, 9; Eph. II, 8, 10; IV, 1; Philipp. III, 3.

<a name=n695><a href=#t695>[695]</a> Vid. Esdr. II, 31 ubi anþaris vulgo omissum c. Complut. (ἑτέρου) addit; 39 þusundi ·iz·---χίλιοι δεκαεπτά, lectioni Complut. pro χίλιοι ἑπτά; Neh. V, 13 ab initio c. Complut. addit jah (καίγε); sic vs. 14 þiudanis (βασιλεῖ) post artarksairksaus Ἀρθασασθά et ibidem καὶ ἐγώ pro ἐγώ, nisi quod verbis transpositis ïk jah legit; paulo post cum vulgo scriptum sit βίαν αὐτῶν οὐκ ἔφαγον καὶ τὰς βίας τὰς πρώτας ἃς πρὸ ἐμοῦ ἐβάρυναν ἐπ᾽ αὐτούς, Goth. cum Complut. legit ἄρτον τῆς ἡγεμονίας μου οὐκ ἐφάγομεν, οἱ δὲ ἄρχοντες οἱ ἔμπροσθέν μου ἐβάρυναν ἐπὶ τὸν λαόν, convertit enim: hlaif fauramaþleis meinis ni matidedum. ïþ fauramaþljos þaiei vesum faura mis kauridedun þo managein; vs. 15 pro δίδραχμα cum Complut. legit σίκλους (sikle); pro ἐκτετιναγμένοι αὐτῶν ἐξουσιάζονται cum eodem libro παιδάρια αὐτῶν ἐκυρίευσαν (skalkos ïze fraujinodedun), et sic porro. Eum textus gothici cum complutensi consensum jam Speciminis editores indicaverunt, sed non omnibus locis id ab iis factum est, ubi Goth. cum illo libro conspirat.

<a name=n696><a href=#t696>[696]</a> Vid. epistolam ad Leonem X summum episcopum, Complutensi praefixam.

<a name=n697><a href=#t697>[697]</a> Vid. evangelia Marci et Lucae, epistolas ad Corinthios alteram, ad Ephesios, ad Thessalonicenses alteram, ad Timotheum priorem (ad h. l.) et ad Titum; abrupte incipiunt epistolae ad Galatas, et, quia cod. A inscriptiones et subscriptiones non habet, ad Timotheum altera; reliqua vero evangelia et epistolae, sunt ἀκέφαλα.

<a name=n698><a href=#t698>[698]</a> Cf. Wetstenium l. l. pag. 305.

<a name=n699><a href=#t699>[699]</a> Vid. epistolas ad Romanos, ad Corinthios utramque, ad Galatas, Ephesios, Colossenses, Thessalonicenses alteram. Caeterum quod explicit gothicum ustauh reddidimus, voce latina usi sumus, pro qua rectius perfecit dicendum erat; cf. Grimmium W. J. LXX pag. 34.

<a name=n700><a href=#t700>[700]</a> Sic in cod. B esse solet.

<a name=n701><a href=#t701>[701]</a> Sic in cod. A, qui etiam duas saepe subscriptiones conjunctas habet.

<a name=n702><a href=#t702>[702]</a> Absolvit autem Euthalius illam operam anno 458. Vid. Mill. prolegg. 940 et 944. Caeterum in librorum fine illud explicit ponere, jam saeculo quarto Romanos esse solitos, ex Hieronymi epistola 28, 4 cognoscimus.

<a name=n703><a href=#t703>[703]</a> Vid. Mill. prolegg. 941.

<a name=n704><a href=#t704>[704]</a> Appositae sunt hae lectiones margini codicis B et quidem Cor. I, XV, 58; II, III, 4; V, 11; VIII, 1; IX, 1; XI, 29 (quarum quinque lectionum Euthalius quatuor tantum agnoscit). Gal. V, 2, 25; Eph. V, 1, 5; Philipp. I, 21; III, 1; IV, 1; Thess. I, III, 1; Philem. 12.

<a name=n705><a href=#t705>[705]</a> In epistola ad Romanos, nisi in cod. Carol. ad XII, 1 i et ad XIII, 1 e, nullae divisiones adscriptae apparent; in priore ad Corinthios (cod. A) ad XI, 3 ponitur h (8), ad XIV, 26 ie (15) ad XV, 58 iz (17); legitur praeterea etiam ad XI, 25 e (5), qua Euthalianam divisionem indicari Castillionaeus existimat, cf. Knittelium pag. 384. In altera ad Corinthios legitur in cod. B ad I, 3 a (1). I, 15 b (2). II, 12 g (3). IV, 1 e (5). IV, 7 q (6). V, 12 z (7). VII, 4 h (8). VIII, 1 þ (9). IX, 3 i (10). XI, 21 ia (11); litteram d (4) Castillionaeus (ad II, I, 3) omissam aut ita interiisse dicit, ut nulla ejus vestigia deprehenderit; caeterum Euthaliana sectio prima ponitur ad I, 1; octava ad VII, 2; decima ad X, 1; undecima ad XI, 1: in cod. A duae tantum notantur sectiones ad V, 11 d (4) et ad VIII, 1 q (6), quae cum graecis omnino non congruunt. In epistola ad Galatas in cod. B ad II, 11 g (3). ad IV, 21 þ (9). ad V, 13 ia (11), ad VI, 11 ib (12), compluribus omissis; in cod. A ad III, 27 g (3); ad IV, 13 d (4). Epistola ad Ephesios cod. A ad II, 1 a (1). Epistola ac Thessalonicenses priore cod, B ad II, 17 b (2). III, 11 g (3). IV, 13 e (5). II, III, 6 e (5). 16 q (6). Tim. I, II, 1 d (4). V, 3 ia (11). VI, 11 iz (17). II, II, 14 e (5). IV, 1 h (8).

<a name=n706><a href=#t706>[706]</a> Hos canones primus Lye editioni Benzelianae apposuit; qui ab Eusebianis discedunt, sunt hi: evangelio Matthaei: sect. md VI, 9: Eus. VI, 14; mq VI, 20: VI, 19; ne VII, 15: VII, 13; nþ VII, 19: VII, 21; jþ VIII, 22: VIII, 23; [Gothic 90]d X, 33: X, 32; rq XI, 16: XI, 14; rz XI, 18: XI, 15; tme XXVII, 51; XXVII, 52; evangelio Marci sect. b I, 4: Eus. I, 3: g I, 6: I, 4; þ l, 14: I, 15; ka II, 13: II, 14; kþ III, 13: III, 14; mq IV, 34: IV, 35; mz IV, 35: IV, 36; nq VI, 12: VI, 13; nh VI, 15: VI, 16; j VI, 18: VI, 21; jþ VI, 54: VI, 53; ud VII, 30: VII, 31; uq VII, 37: VIII, 1; pg VIII, 29: VIII, 30; [Gothic 90]d IX, 33: IX, 32; ra IX, 49: IX, 44; rb IX, 50: IX, 49; rih XI, 3: XI, 4; rl XII, 12: XII, 13; rnþ XIV, 8: XIV, 7; rpe XIV, 50: XIV, 49; r[Gothic 90]q XIV, 68: XIV, 69; r[Gothic 90]þ XV, 1: XV, 2; s XV, 2: XV, 3; sa XV, 3: XV, 4; sþ XV, 20: XV, 21; evangelio Lucae b I, 35: II, 6; g I, 36: II, 8; i III, 15: III, 16; ia III, 16: III, 17; ib. III, 17: III, 19; lb V, 10: V, 11; mh VI, 21: VI, 22; na VI, 26: VI, 25; jþ VII, 18: VII, 19; uh VIII, 11: VIII, 12; rpz XV, 3: XV, 4; r[Gothic 90] XV, 11: XV, 12; r[Gothic 90]b XVI, 13: XVI, 14; r[Gothic 90]þ XVII, 3: XVII, 4; sq XVII, 24: XVII, 25; siq XVIII, 14; XVIII, 15; ska XVIII, 27: XVIII, 29; ske XVIII, 43: XIX, 1; slg XIX, 35: XIX, 32; sld XIX, 37: XIX, 36; slq XIX, 40: XIX, 41; evangelio Joannis nq VI, 35: VI, 37; jg VI, 48: VI, 49; jd VI, 49: VI, 50; ua VI, 63: VI, 64; ub VI, 64: VI, 65; ug VI, 65: VI, 66; [Gothic 90]a X, 15: X, 16, [Gothic 90]b X, 16: X, 17; [Gothic 90]g X, 39: X, 40; rh XII, 27: XII, 28; rkq XIII, 36: XIII, 37; rlb XIV, 25: XIV, 26; rlz XV, 16: XV, 17; rlh XV, 17: XV, 18; rmd XV, 23: XV, 24; rme XV, 24: XV, 25; rmq XVI, 2: XVI, 1; rmz XVI, 4: XVI, 5; rmþ XVI, 15: XVI, 16; rne XVII, 25: XVII, 26; rjþ XVIII, 19: XVIII, 18; ruz XVIII, 28: XVIII, 29; ruþ XVIII, 35: XVIII, 34; r[Gothic 90] XIX, 6: XIX, 7. Praeterea canones in codice adscribere librarius nonnunquam omisit, desiderantur enim Matth. VII, 15 nq; VII, 17 nh; XXVII, 51 tmd; XXVII, 62 tna; Marc. XVI, 11 sld et 12 sle; Luc. IV, 24 ka; VI, 6 mb; VII, 11 jz; IX, 37 [Gothic 90]þ; X, 1 usque ad 10, 29 deinceps quinque sectionum numeri ab rz usque ad rib; X, 29 rkb; XVI, 13 r[Gothic 90]a; XVII, 7 sa; Joan. XV, 23 rmg.

<a name=n707><a href=#t707>[707]</a> Vid. Zahnium ad Luc. XIX, 31 et Einleit. pag. 30, 2.

<a name=n708><a href=#t708>[708]</a> Uti Castillionaeus Specim. praef. pag. XX, quem virum praestantissimum nunc, multo Ulfilae usu atque familiaritate edoctum, aliter sentire autumamus, ut ipse eos non laudet, qui sententiam illam ad verbum suam reddiderunt, quod fecit Aschbachius l. l. pag. 35.

<a name=n709><a href=#t709>[709]</a> Vid. Grimmium de hac re docte, uti solet, disputantem Gramm. praef. p. XLVI editionis prioris.

<a name=n710><a href=#t710>[710]</a> Vid. ad Marc. XII, 13, Luc. XVI, 16; XVII, 22; Thessal. I, V, 23.

<a name=n711><a href=#t711>[711]</a> Vid. Heupelium l. l. 4, a, qui Franzii auctoritate permotus, versionis gothicae praestantiam ignorantis, id posuisse videtur.

<a name=n712><a href=#t712>[712]</a> Vid. Scholzium I. prolegg. p. CXXI seqq.

<a name=n713><a href=#t713>[713]</a> Quod ei laudi magis, quam vituperio tribuendum esse Zahnius existimat, Einleit. p. 33 [ Quos Griesbachius signat.].

<a name=n714><a href=#t714>[714]</a> Einleitung in die göttlichen Schriften p. 279.

<a name=n715><a href=#t715>[715]</a> Quos Griesbachius signat.

<a name=n716><a href=#t716>[716]</a> Vide copiosius de noc codice loquentem Ihreum in dissertatione de codice Argenteo anni 1769 (Ulfil. illustrat. p. 184 seqq.) et praefatione in eumdem librum p. 3 sqq.; deinde Zahnium Einleitung p. 37 sqq.

<a name=n717><a href=#t717>[717]</a> Viri docti codicem temporibus belli tricennalis Pragam delatum esse opinantes, idoneum argumentum, quo id probarent, adducere non potuerunt; jam seculo sexto decimo loco suo motum esse, cognoscitur e Richardi Streinii, Caesari Rudolpho II a consiliis et Matthiae archiducis palatio praefecti, libro sic inscripto: Apologia oder Schutzred uber des durchleuchtigsten Hauses Osterreich von weiland Kaiser Friderich I demselben anno 1156 erthailten ansechlichen Privilegio; eo enim in libro auctor postquam Otfridum wamba verbo obsceno pro ventre usum esse dixit, addit: dess auch aber jm gottischen Euangelj buech, dessen Sr. Kay: Maytt. original haben, zur befinden, id est, hanc vocem etiam apud gothicum evangelium occurrere, cujus exemplar genuinum asservatur, etc. Streinius autem cum anno 1601 obierit, codicem Argenteum, qui sine dubio idem est, quem ille ante oculos habuit, jam seculo XVI Pragam pervenisse non dubium est. Hanc notationem autem Schmellerus, vir doctissimus, cum nobis humanissime communicavit.

<a name=n718><a href=#t718>[718]</a> Zahnius Einleit. p. 44 sq. quanti de la Gardie codicem emerit, diversas virorum doctorum sententia notat; quarum hae duae sunt rectae, una, qua thaleris sexcentis (intell. suecicis imperialibus), altera, qua quadringentis (intell. suecicis imper. bacc.) emisse dicitur; utraque enim summa aequiparat thaleros ducentos nostri aeris.

<a name=n719><a href=#t719>[719]</a> Litteras impressas vel inustas esse primus Ihre contendere ausus est, quem secuti sunt Schönmeierus et Adelungius; argumenta autem, quae tamquam probantia Ihre affert, satis frigida esse jam Zahnius optime docuit et nos, cum illas nugas recolere taedeat, id tantum quaerimus, quomodo si illo tempore artis typographicae---nam eam cogitavisse illos viros doctos non dubium est---principia jam innotuerunt, ea ars tam longae oblivioni rursus tradi potuerit; deinde cur librarius duplices lineas duxerit, quarum si typos excussisset, ne una quidem opus erat.

<a name=n720><a href=#t720>[720]</a> Ejus furti a nobis primum cogniti et nescio qua auctoritate in ephemeridibus publicis omnium fere gentium divulgati, Anglius quidam, qui codicem contulisset, accusatus est: sed neque nos hi accusatores sumus, neque Angli nomen nobis cognitum est, qui codicem eo consilio legerit, ut usum aliquem inde faceret; mirum autem est, quod alium codicem, qui evangelia gothica continuisset, Neapoli in Angliam delatum esse Itali palam professi sunt, vid. Castill. Specim praef. p. V.

<a name=n721><a href=#t721>[721]</a> Apud Ihereum Ulfil. illustr. p. 87 falso 187 scriptum est.

<a name=n722><a href=#t722>[722]</a> Vid. Knittelium p. 316 sqq.

<a name=n723><a href=#t723>[723]</a> Hunc codicem ad Bobiense in Liguria coenobium pertinuisse, unde etiam bibliothecae Ambrosianae palimpsesti prodiere, datis ad Angelum Maium litteris docuit v. c. Niebuhr, et eo quoque pertinuit alius, in bibliotheca Vaticana asservatus, homiliarum gothicarum fragmenta continens (Skeireins) CAST. in Addend. ad epistolam Corinth. alteram p. 83, unde Adelungium suspicantem, codicem Carol. in Hispania, Visigothorum sede, scriptum esse, erravisse apparet.

<a name=n724><a href=#t724>[724]</a> Vid. Castill. Specim. praef. p. IV sq. XV sqq.

<a name=n725><a href=#t725>[725]</a> Quatuor D. N. Jesu Christi evangeliorum versiones perantiquae duae, gothica scil. et anglosaxonica, quarum illam ex celeberrimo cod. Arg. nunc primum depromsit Fr. Junius. Accessit et glossarium gothicum. Dortrechti 1665 (Amstelodami 1684) 2 voll. 4.

<a name=n726><a href=#t726>[726]</a> D. N. Jesu Christi SS. Evangelia ab Ulfila Gothorum in Moesia episcopo circa annum a nato Christo CCCLX ex graeco gothice translata, nunc cum parallelis versionibus sueco-gothica, norraena l. islandica et vulgata latina edita Stockholmiae, 1671, 4. cf. Eberti Allgemeines bibliograph. Lexicon II, p. 991.

<a name=n727><a href=#t727>[727]</a> Sacrorum evangeliorum versio gothica ex cod. Arg. emendata atque suppleta cum interpretatione latina et adnotationibus E. Benzelii edidit, observationes suas adjecit et grammaticam gothicam praemisit E. Lye, Oxonii 1750, 4.

<a name=n728><a href=#t728>[728]</a> Id exemplar, quod postremo in Heinatii, professoris Francofurtensis, possessionem venit, indeque nomine Heynatii manuscriptum vocatum est, Zahnius deinde in consilium adhibuit.

<a name=n729><a href=#t729>[729]</a> Joannis ab Ihre scripta versionem Ulfilanam et linguam maeso-gothicam illustrantia ab ipso doctissimo auct re emendata novisque accessionibus aucta, jam collecta et una cum aliis scriptis similis argumenti edita ab A. F. Büsching, Berolini 1773, 4. In hujus libri appendice etiam Joannis Gordoni, jurisconsulti Edinburgensis, Specimen animadversionum criticarum in priscam evangeliorum versionem gothicam continetur, optimarum observationum plenum et dolendum, quod non plura de eo linguae gothicae peritissimo atque subactissimi judicii viro habemus.

<a name=n730><a href=#t730>[730]</a> Ulfilas gothische Bibelübersetzung nach Ihrens Text, mit einer grammatischwörtlichen lateinischen Uebersetzung, samt einer Sprachlehre und einem Glossar ausgearbeitet von F. K. Fulda, das Glossar umgearbeitet von W. F. H. Reinwald, etc. herausgegeben von J. Chr. Zahn, Weissenfels 1805, 4.

<a name=n731><a href=#t731>[731]</a> Ulphilae versionem gothicam nonnullorum capitum epistolae Pauli ad Romanos e litura cujusdam ms. rescripti, qui in augusta apud Guelpherbytanos bibliotheca adservatur, etc., eruit, commentatus est datque foras F. A. Knittel 1762, 4. Eam editionem textum accuratissime lectum et erutum continere si Ebertus l. I. p. 992 dicit, aut immerita laude eam sustulit, aut de re sibi parum comperta confidentius judicavit; nam Knittelius, quae facilia lectu sunt in codice, recte legit, in iis, quae aliquanto sunt difficiliora saepius erravit, linguae autem gothicae proprietates et plane incognitae fuerunt.

<a name=n732><a href=#t732>[732]</a> Horum virorum alter, qui libellum sic inscripsit: The gothic gospel of St. Matthew from the codex Argenteus of the fourth century with the corresponding English or Saxon from the Durham book of the eigth century, etc. by S. Henshall, London 1807, 8. Ad textus emendationem non solum nihil contulit, sed etiam falsis verborum distractionibus aut copulationibus eum foede maculavit; adnotationes autem textui subjectae tam sunt perversae atque ineptae, ut, quae commemorentur, non sint dignae. Multo melius Schmellerus Matthaei fragmenta edidit hoc in libello: Evangelii secundum Matthaeum versio francica seculi IX nec non gothica sec. IV quoad superest, Stuttgart 1827, 8. Is enim vir doctissimus textum, e Zahnii editione haustum, quam emendatissime potuit, edidit, a que etiam primus fragmentis, e codice Ambrosiano detectis, auxit.

<a name=n733><a href=#t733>[733]</a> Ulphilae partium ineditarum in Ambrosianis palimpsestis ab Angelo Majo repertarum specimen conjunctis curis ejusdem Maji et C. O. Castillionaei editum, Mediolani 1819, 4.---Ulphilae versio gothica epistolae D. Pauli ad Corinthios secundae, quam, etc. edidit C. O. Castillionaeus, Mediol. 1829.---Gothicae versionis epistolarum D. Pauli ad Romanos, ad Corinthios primae, ad Ephesios, quae supersunt, etc., edidit C. O. Castillionaeus, Mediol. 1834.---Gothicae versionis epistolarum D. Pauli ad Galatas, ad Philippenses, ad Colossenses, ad Thessalonicenses primae, quae supersunt, etc., edidit C. O. Castillionaeus, Mediol. 1835.---Gothicae versionis epistolarum D. Pauli ad Thessalonicenses secundae, ad Timotheum, ad Titum, ad Philemonem, quae supersunt, etc., edidit C. O. Castillionaeus Mediol. 1839.

<a name=n734><a href=#t734>[734]</a> Quos in errores viros nostri aevi doctissimos editionum illarum vitia perduxerint, inter alia optime cognoscitur e disputatione Graffii de infirma germanicae linguae declinatione conscripta, multa doctrina repleta, in Novi Diarii societatis eruditorum Berolinensium, etc., volumine altero inde a pag. 1 edita; is enim leges constituit plerasque, e lectionibus falsis deductas, quarum eum cognitis veris lectionibus, etiamsi non poenitebit, tamen loca, quae nunc citavit tanquam probantia, non probare id, quod voluit, ipse intelliget.

<a name=n735><a href=#t735>[735]</a> At ego in aqua vos baptizo, verum hic post me veniens major me est, cujus ego non sum dignus, ut me-inflectens resolvam corrigiam calcei ejus; hic vero vos baptizat in spiritu sancto.

<a name=n736><a href=#t736>[736]</a> Hunc versum et V, 8, qui in cod. Arg. non leguntur, ex libro, qui a Massmanno editus Skeireins aivaggeljons þairh ïohannen inscribitur, addidimus. Hic prior versus citatus est Sk. p. 14 (42).---ïn---daupja] ¶ gr. omn., deinde Goth. ^o εἰς μετάνοιαν, quod in locis parallelis (Mc. I, 8; L. III, 16; J. I, 26) gr. etiam omittunt; eadem verba M. IX, 13; Mc. II, 17 et apud Goth. et apud quosdam gr. desiderantur.---ïk] sec. ego ^o gr. omn.---anahneivands] me inflectens, ^o gr. omn., videtur ex Mc. I, 7 additum esse (cf. ad XXVII, 42).---andbindau---ïs] solvam corrigiam calcei ejus, gr. omn. τὰ ὑποδήματα βαστάσαι.---þan] vero, ^o gr. omn.---veihamma] Ulf. c. edd. ^o καὶ πυρί.

<a name=n737><a href=#t737>[737]</a> Beati hi mundicorde, nam hi Deum vident.

<a name=n738><a href=#t738>[738]</a> Hic versus primum editus in Ulfilae partium ineditarum specimine ab Ang. Maio et C. O. Castillionaeo edito pag. 24, nunc repetitur Sk. p. 26 (48).---audagai] leguntur deinde auk þan qaþ (enim autem dixit), quae ab auctore hujus operis, ut verba Scripturae sacrae cum suis cohaererent, addita sunt.

<a name=n739><a href=#t739>[739]</a> . . . sed super candelabrum, et lucet omnibus his in hac domo.

<a name=n740><a href=#t740>[740]</a> Principium eorum, quae conservata sunt in cod. Arg.---lukarnastaþan] J. St. ÷ lukarnastaþin, H. + div.---liuteiþ] utrum sic, an liugeiþ, quod editt. habent, in cod. Arg. scriptum sit, hodie distingui non potest; nos cum G. (Ulfil. illustr. append. p. 50) praetulimus liuteiþ, quod pro liuhteiþ (Cor. I, IV, 5) errore librarii scriptum esse, ille recte dicere videtur, vid. vs. 16 liuhtjai, adde Cor. II, IV, 4 liuhtjai, vs. 6 liuhtida. Singulae litterae librarii negligentia saepius omissae sunt, h ipsum Mc. quoque XV, 38 als pro alhs, L. VI, 12 þairvakands pro þairhvakands, VI, 17 et VIII, 4 hiuma pro hiuhma, J. VI, 12 drausnos pro drauhsnos.---þamma] H. + þamna.

<a name=n741><a href=#t741>[741]</a> Sic luceat lux vestra in praesentia hominum, ut videant vestra bona opera et celebrent patrem vestrum hunc in coelis.] [Note: liuhtjai] H. + liughtjai.

<a name=n742><a href=#t742>[742]</a> Ne putetis, quod ego venerim abrogare legem aut profetas; non veni abrogare, sed perficere.

<a name=n743><a href=#t743>[743]</a> ïk] ego, ^o gr. omn., B. + ni.---ei ïk qem- jau] J. St. + ei qam.

<a name=n744><a href=#t744>[744]</a> Amen enim dico vobis, usque dum perit coelum et terra, iota unum aut una linea non perit de lege, donec omne fit.

<a name=n745><a href=#t745>[745]</a> jah] H. + jau.---allata vairþiþ. J. St. B. + alla gavairþiþ. H. + alla tavairþiþ.

<a name=n746><a href=#t746>[746]</a> Verum qui nunc abrogat unum praeceptorum horum minimorum et doceat sic homines, hic minimus nominatur in regno coelorum: verum qui facit et doceat sic, hic magnus nominatur in regno coelorum.

<a name=n747><a href=#t747>[747]</a> sah] pr. Z.---sa; caeterum ^o gr. omn.---þiudangardjai] H. + div.---sva] sec. sic, ^o gr.

<a name=n748><a href=#t748>[748]</a> Dico enim vobis, quod, nisi plus fit vestrae justitiae, quam horum scribarum et Farisaeorum, non quidem venitis in regnum coelorum.

<a name=n749><a href=#t749>[749]</a> ni þau] editt. + jet.---ïzvaraizos garaihteins, ¶ gr. Caeterum Ulf. ^o πλεῖον.

<a name=n750><a href=#t750>[750]</a> Audistis, quod dictum est his majoribus: ne occidas; verum qui occidit, reus fit judicio:

<a name=n751><a href=#t751>[751]</a> at ego dico vobis, quod quisque iratus fratri suo temere reus fit judicio; verum qui dicit fratri suo: raka! reus fit concilio; at qui dicit: fatue! reus fit in geennam ignis.] [Note: skula] pr. Schm. + scula.

<a name=n752><a href=#t752>[752]</a> Si igitur feras munus tuum ad aram et illic recorderis quod frater tuus habet aliquid contra te;

<a name=n753><a href=#t753>[753]</a> jabai] H. semper + gabai.---aibr] sic cod. Arg.; neque Ihrii conjectura bair, neque Zahnii libr digna, quae recipiatur, quia utrumque verbum auctoritate caret; nec giba habet, quo se commendet, cum þein, non þeina, quod giba postulat, in textu scriptum sit. Vocem aibr dubiae originis et significationis Grim. quoque I, 44, sq. retinuit; postea autem DM. p. 25 et Gr. I, 43 (3 edit.) tibr conjecit, quod etiam Ett muller HLZ. 1838 n^o 224 (in censura editionis nostrae) legendum esse existimat, sed vid. ad Glossar. V. Aibr.

<a name=n754><a href=#t754>[754]</a> relinque illic hanc oblationem tuam in praesentia arae et vade prius te-reconciliare fratri tuo, et posthac accedens offer hanc donationem tuam.

<a name=n755><a href=#t755>[755]</a> andvairþja] H. + andvirþja.---gasibjon] te reconciliare, gr. omn. διαλλάγηθι.---atbair] H. + div.

<a name=n756><a href=#t756>[756]</a> Sis bene volens adversario tuo propere, usque dum es in via cum eo, ne quando tradat te hic adversarius judici et hic judex te tradat commentariensi, et in carcerem ducaris.] [Note: atgibai þuk] ¶ gr. omn.

<a name=n757><a href=#t757>[757]</a> Amen dico tibi non exis illinc, donec reddis hunc minimum obolum.

<a name=n758><a href=#t758>[758]</a> minnistan] minimum, gr. omn. ἔσχατον, quapropter Sch. Ulfilam in suo libro ἐλάχιστον legisse suspicatur; fortasse Gothus falso vertit, quod quidem non semel tantum ei accidit.

<a name=n759><a href=#t759>[759]</a> Audistis, quod dictum est: ne moecheris;

<a name=n760><a href=#t760>[760]</a> at ego dico vobis. quod omnis qui adspicit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus-est cum-ea in corde suo.

<a name=n761><a href=#t761>[761]</a> Verum si oculus tuus hic dexter sollicitet te, erue eum et projice a te; melius est enim tibi, ut perdatur unum membrorum tuorum et non totum corpus tuum cadat in geennam;

<a name=n762><a href=#t762>[762]</a> þata] J. St. + þana.---usstagg] Schm. + afstagg; codicis Arg. lectionem esse falsam pro usstigg, jam Grim. II, 190 * recte notavit. In codice rasum est a, qua re fortasse emendatio indicatur.---gadriusai] Z praef. p. XIV absurde contendit Gothum legisse πέσῃ pro βληθῇ, scilicet Ulfilam habet pro interprete verborum graecorum tenacissimo; at cf. VI, 2 andnemum (acceperunt) = ἀπέχουσι, et alia.

<a name=n763><a href=#t763>[763]</a> et si dextra tua manus sollicitet te, abscinde hanc et projice a te; melius est enim tibi, ut perdatur unum membrorum tuorum et non totum corpus tuum cadat in geennam.

<a name=n764><a href=#t764>[764]</a> þeinaize] St. + þeinlize.---gadriusai] H. ÷ driusai.

<a name=n765><a href=#t765>[765]</a> Dictum autem est, quod omnis qui repudiet uxorem, det ei divortii libros;

<a name=n766><a href=#t766>[766]</a> qiþanuh þan] J. St. Hz. uti fere ubique + quiþan uhþan; nam uh est particula enclitica, non proclitica, vid. Gram.; hunc errorem permultis locis Z. quoque admittit.---wazuh] cod. Arg. + wa || wazuh; sic saepius syllabae in lineae antecedentis fine scriptae, ab initio sequentis repetitae sunt, vid. ad L. I, 65. J. IX, 41.---qen] Ulf. ^o αὑτοῦ c. cod. 6 (uti Scholzius notat).

<a name=n767><a href=#t767>[767]</a> verum ego dico vobis, quod omnis qui repudiat uxorem suam sine crimine adulterii, facit hanc moechari; et hic qui repudiatam ducit in-matrimonium, moechatur.

<a name=n768><a href=#t768>[768]</a> sa ïze] F. ÷ sa ïzei; Hz. ex corr. + saïze; Z. h. l. et VII, 15 recte div., sed Mc. IX, 1 + jct.

<a name=n769><a href=#t769>[769]</a> Iterum audistis, quod dictum est his majoribus: ne pejeres, verum reddas domino juramenta tua;

<a name=n770><a href=#t770>[770]</a> ni ufarsvarais] J. St. B. H. + niu farsvarais.---usgibais] St. + usgibas.---fraujin] in cod. Arg. exceptis iis locis, ubi non de Deo aut Jesu sermo est (M. VI, 24; XXVII, 63; L. XVI, 13; J. XV, 15) semper scribitur per notam fin (sic etiam fins, fan pro fraujins, fraujan), quam J. St. B. H. + fanin sunt interpretati, rectam atque integram formam primus restituit Gordon. p. 51.

<a name=n771><a href=#t771>[771]</a> at ego dico vobis, non jurare omnino, non per coelum, nam sedes est Dei;

<a name=n772><a href=#t772>[772]</a> guþs] editt. + goþs, H. + jþ. Caeterum editiones semper forma goþ, goþis, etc., utuntur: Maresch. p. 408, Gord. p. 52 f. et lh. guþ, guþs scribi merito jusserunt, vid. Joan. X, 34, ubi sine nota guda legitur; sic semper etiam Castill. in editione epistolarum recte dedit.

<a name=n773><a href=#t773>[773]</a> neque per terram, nam scabellum est pedum ejus; nec per Jerusolymam, nam civitas est hujus magni regis;] [Note: þiudanis] H. + þiudanins.

<a name=n774><a href=#t774>[774]</a> neque per caput tuum jures, nam non potes unum pilam album aut nigrum reddere.] [Note: gataujan] H. + gataugan (sic V, 47).

<a name=n775><a href=#t775>[775]</a> Sit autem verbum vestrum: sane, sane; minime minime; verum hoc plus his ex hoc malo est.

<a name=n776><a href=#t776>[776]</a> sijaiþ-þan, J. + sij aiþþan, B. ÷ sijai þan, Z. + sijaiþ þan, II. + sijai þau, Schm. + sijaiþþan. Veram hujus formae naturam nullus interpretum perspexit; Z. coaluisse eam putat ex sijai et uþþan vel aþþan, quod synaloephes genus cum aþþan inauditum est; aliquid veri inest in altera illa opinione; Schm. videtur aliquid desiderare, quod puncto posito indicat. Res autem ita se habet: uh particula enclitica cum vi quadam copulativa ab initio sententiarum verbis annectitur; quod si ea vox, cui annectitur, in vocalem longam aut diphthongum desinit, ad vitandum hiatum u particulae omittitur; nostro loco igitur sijaih pro sijaiuh (uti viljauh [Cor. I, XI, 3], sumaih, þaih, al. pro viljau-uh, sumai-uh, þai-uh]; sin vero brevis est vocalis terminationis, ea ipsa abjicitur et integra particula uh additur (J. VI, 64 vissuh, L. VII, 6 ïddjuh al. pro vissa-uh, ïddja-uh). Deinde illud h saepius subsequenti consonanti assimilatur, cf. janni XXV, 42; jag-gabairaidau J. III, 4; jas-sa M. XXVI, 71; nis-sijai L. XX, 16 et potissimum sumaiþ-þan M. XXVI, 67; J. XI, 46, þaiþ-þan Rom. XII, 4. Frequentatur ea figura in epistolis, vid. Mssm. Sk. p. 60.

<a name=n777><a href=#t777>[777]</a> Audistis, quod dictum est: oculum pro oculo et dentem pro dente;

<a name=n778><a href=#t778>[778]</a> verum ego dico vobis, non resistere omnino huic malo, sed si quis te percutiat ad dextram tuam malam, offer ei etiam hanc alteram.

<a name=n779><a href=#t779>[779]</a> allis] omnino, ^o gr. omn., solus Ptolem. ap. Epiphan. Haeres. 33, 6 testante Millio ὅλως habet.---unseljin] H. + unselgin.---taihsvon] H. + taishvon.

<a name=n780><a href=#t780>[780]</a> Et huic volenti cum te judicium et pallium tuum tollere, permitte ei etiam tunicam.] [Note: staua] St. + stava.

<a name=n781><a href=#t781>[781]</a> Et si quis te cogat miliare unum, eas cum eo duo.

<a name=n782><a href=#t782>[782]</a> Huic oranti te des, et huic volenti a te mutuari sibi, ne avertaris.] [Note: jah] St. + jak.

<a name=n783><a href=#t783>[783]</a> Audistis, quod dictum est: ames propinquum tuum et oderis inimicum tuum] [Note: fiais] St. + filis.---newundjan] H. + div.

<a name=n784><a href=#t784>[784]</a> at ego dico vobis: ametis inimicos vestros, benedicatis his persequentibus vos, bene faciatis his odientibus vos et precemini pro his calumniantibus vos,

<a name=n785><a href=#t785>[785]</a> Falluntur Griesb. et Mill. opinantes Gothum καὶ διωκόντων ὑμᾶς omisisse, nam ea verbis jah vrikandans ïzvis reddidit; potius in suo codice legit et secundum eum vertit: ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς διώκοντας ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ πρρσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς. Ita nec opus est verbo vrikan novam significationem tribuere, quam ejus etymon respuit, nec cum Rw. fraqiþandans pro vrikandans conjicere, cf. ad L. III, 14.

<a name=n786><a href=#t786>[786]</a> ut fiatis filii patris vestri hujus in coelis, nam solem suum oriri-facit super malos et bonos et pluere-facit super justos et super injustos.] [Note: ana] tert. super, ^o gr. omn.

<a name=n787><a href=#t787>[787]</a> Si enim amatis hos amantes vos solos, quam mercedem habetis? nonne etiam hi paganorum hoc ipsum faciunt?

<a name=n788><a href=#t788>[788]</a> ainans] solos, ^o gr. omn.---þiudo] paganorum, gr. τελῶναι.

<a name=n789><a href=#t789>[789]</a> Et si salutatis hos amicos vestros tantum, quo plus facitis? nonne etiam portitores hoc ipsum faciunt?

<a name=n790><a href=#t790>[790]</a> frijonds] amicos, gr. ἀδελφούς.---taujiþ] H. + taugiþ, uti vs. 36 et saepius.---motarjos] portitores, gr. ἐθνικοί.---þata samo] hoc ipsum, gr. οὕτω.

<a name=n791><a href=#t791>[791]</a> Sitis igitur vos perfecti, sicut pater vester hic in coelis perfectus est.

<a name=n792><a href=#t792>[792]</a> fullatojai] H. utrumque + div.---atta] H. + attah.---ïzvar Z. + zvar.

<a name=n793><a href=#t793>[793]</a> Curate beneficium vestrum non facere in praesentia hominum, ut videamini eis, alioquin mercedem non habetis a patre vestro hoc in coelis.

<a name=n794><a href=#t794>[794]</a> armaion] St. + armajon; caeterum gr: δικαιοσύνην.---andvairþja] St. + andvairþia, H. + andvairþga.

<a name=n795><a href=#t795>[795]</a> Cum igitur facias beneficium, ne cornu-canas ante te, sicut hi simulatores faciunt in conciliis et in viis, ut celebrentur ab hominibus; amen dico vobis: acceperunt mercedem suam.

<a name=n796><a href=#t796>[796]</a> ei] H. ^o +---hauhjaindau fram] H. + hauhjainda ufram.---andnemun] H. + div. uti saepius.

<a name=n797><a href=#t797>[797]</a> Verum te facientem beneficium ne sciat sinistra tua quid faciat dextra tua,

<a name=n798><a href=#t798>[798]</a> ut sit hoc beneficium tuum in abscondito et pater tuus, qui videt in absconditum, reddit tibi in aperto.

<a name=n799><a href=#t799>[799]</a> sijai] Z. ÷ siai.---þeina] gr. ante so.---fulhsnja] pr. cod. Arg. + fulhsja.---fulhsnja] sec. Ulf. ^o αὐτός c. codd. et verss.

<a name=n800><a href=#t800>[800]</a> Et cum oretis, ne sitis sicut hi simulatores, nam amant in conciliis et angulis platearum stantes orare, ut observentur hominibus; amen dico vobis, quod habent mercedem suam.

<a name=n801><a href=#t801>[801]</a> bidjaiþ---sijaiþ] oretis---sitis, gr. προσευχῃ---ἔσῃ---jah] sec. Ulf. ^o ἐν.---plapjo] cum in nulla germanicarum linguarum hoc verbum inveniatur, Ulfilas ex graeca mutuasse videtur πλατεῖα, eamque ob causam platjo scribendum esse putamus.

<a name=n802><a href=#t802>[802]</a> Verum tu, cum oras, vade in cubiculum tuum et claudens januam tuam ora ad patrem tuum hunc in abscondito, et pater tuus, qui videt in absconditum, reddit tibi in aperto.

<a name=n803><a href=#t803>[803]</a> galukands] J. St. + galaukands---haurdai Zahnii conjectura paurdai non necessaria est, vid. Cor. II, II, 12.

<a name=n804><a href=#t804>[804]</a> Orantes autem ne multaloquamini sicut hi paganorum; videtur eis enim ut in multiloquio suo exaudiantur.] [Note: bidjandansuþ-þan] editt. + bidjandans uþ-þan.

<a name=n805><a href=#t805>[805]</a> Ne similes-sitis igitur his, scit enim pater vester cujus vos indigetis, antequam vos oretis eum.

<a name=n806><a href=#t806>[806]</a> jus] pr. vos, ^o gr. omn., H. + gus, ut saepius g pro j.---faurþizei] H. + div.

<a name=n807><a href=#t807>[807]</a> Sic igitur oretis vos: pater noster tu in coelis, sanctificetur nomen tuum,

<a name=n808><a href=#t808>[808]</a> Oratio dominica saepius, sed male repetita in libris varii argumenti, e. g. in Anonymi libro de litteris et lingua Getarum, quem edidit Bonav. Vulcan., Graeteri Bragure I, p. 110. Adelungii Mithridate II, p. 182.---þu] tu, gr. ὁ, vid. ad L. VI, 20.

<a name=n809><a href=#t809>[809]</a> veniat regnum tuum, fiat voluntas tua, ut in coelo, etiam super terra;

<a name=n810><a href=#t810>[810]</a> panem nostrum hunc quotidianum da nobis hodierno die,

<a name=n811><a href=#t811>[811]</a> sinteinan] ea vox, Adelungio l. I obscurae significationis esse visa, comparanda est cum seiteins Cor. II, XI, 28 = ὁ καθ᾽ ἡμέραν; significat igitur quotidianum.---himma daga] editt. + j t.

<a name=n812><a href=#t812>[812]</a> et remitte nobis, quod rei sumus, sicut etiam nos remittimus his debitoribus nostris,

<a name=n813><a href=#t813>[813]</a> et ne ducas nos in tentationem, sed libera nos ab hoc malo: nam tuum est regnum et potentia et gloria in saecula, amen.] [Note: unte---amen] ^o gr.

<a name=n814><a href=#t814>[814]</a> Nam si remittitis hominibus peccata eorum, remittit etiam vobis pater vester hic super coelis;

<a name=n815><a href=#t815>[815]</a> verum si non remitti is hominibus peccata eorum, non quidem pater vester remittit peccata vestra.

<a name=n816><a href=#t816>[816]</a> ni þau] editt. + jet., nam þau pertinet ad verbum afletiþ.

<a name=n817><a href=#t817>[817]</a> At quando jejunatis, ne fiatis sicut hi simulatores tristes; permutant enim facies suas, ut videantur hominibus jejunantes; amen dico vobis, quod acceperunt mercedem suam.

<a name=n818><a href=#t818>[818]</a> svasve] Z. ÷ sve.---fravardjand] J. St. + fravaurdjand., H. + fravardjana.---gasaiwaindau] J. St. + gasaiwandau.

<a name=n819><a href=#t819>[819]</a> Verum tu jejunans unge caput tuum et faciem tuam lava:] [Note: haubiþ þein] ¶ gr. omn.

<a name=n820><a href=#t820>[820]</a> ut non videaris hominibus jejunans, sed patri tuo huic in abscondito, et pater tuus, qui videt in absconditum, reddit tibi.

<a name=n821><a href=#t821>[821]</a> Ne colligatis vobis thesauros super terra, ubi tinea et aerugo perdit et ubi fures effodiunt et furantur.

<a name=n822><a href=#t822>[822]</a> Verum colligite vobis thesauros in coelo, ubi neque tinea, neque aerugo perdit et ubi fures non effodiunt neque furantur.] [Note: huzdjaiþ] St. + husdjaiþ.

<a name=n823><a href=#t823>[823]</a> Ubi enim est thesaurus vester, ibi est etiam cor vestrum.

<a name=n824><a href=#t824>[824]</a> Lucerna corporis est oculus; si igitur oculus tuus clarus est, totum corpus tuum lucidum fit;

<a name=n825><a href=#t825>[825]</a> verum si oculus tuus malus est, totum corpus tuum tenebrosum fit; si igitur lumen hoc in te tenebrae sunt, hae tenebrae quam multae!

<a name=n826><a href=#t826>[826]</a> Non homo potest duobus dominis servire; nam si odit unum, etiam alterum amat; aut uni obedit, verum alterum contemnit: non potestis Deo servire et mammonae.

<a name=n827><a href=#t827>[827]</a> unte jabai] nam si, gr. omn. ἢ γὰρ, quamobrem putandus est Ulphilas legisse εἰ γὰρ, et sensus est: nam si odit alterum, etiam alterum diligit. In loco parallelo L. XVI, 13 etiam a graeco differt Goth., vid. ad h. l.---fijaiþ ainana] ¶ gr. omn.---ufhauseiþ] obedit, gr. omn. ἀνθέξεται; Ulf. fortasse legit ὑποτάξεται, ei enim verbo respondet ufhausjan L. II, 51; X, 17, 20; Rom. XIII, 1.---ïþ] verum, gr. omn. καί, pro qua graeca voce gothicum ïþ etiam aliis locis in enuntiatis adversativis ponitur (Mc. X, 42; XV, 15; cf. XV, 31).

<a name=n828><a href=#t828>[828]</a> Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae, quid edatis et quid bibatis, neque corpori vestro, quo vestiatis; nonne anima plus est cibo et corpus vestibus?] [Note: matjaiþ] Z. + maþjaiþ.

<a name=n829><a href=#t829>[829]</a> Videte ad aves coeli, quod non serunt neque metunt neque colligunt in horrea, et pater vester hic super coelis alit eas; nonne vos (Vide paginam sequentem.) magis potiores estis his?

<a name=n830><a href=#t830>[830]</a> nih] pr. Z. ÷ nih.---sneiþand] J. St. B. + sneiand, Bü. II. + sneidhand.---maisve aþrizans] (vide quae de h. l. ad Gal. II; 6 monuimus) sic in cod. Arg. legitur, quamquam litterae pene legi non possunt; H. + mais veaþrizans. Interpretes lectionem codicis Arg. merito habentes corruptam, alii aliam conjecturam proposuerunt; Gord. p. 54 mais vairþizans, Z. mais sveraiþans, probante Schm., uti videtur, et Wackernagel Deutsch. Lesebuch I praef. p. XXIII; Rw. Gloss. p. 77 vulgatam defendit, sed quid maisve sit, nescire se fatetur; gothicam formam esse Z. Gloss. p. 178 recte negat. Non dubium est, quin monstrosa illa lectio librarii negligentia orta sit, et cum conjectura ad medendum opus sit, nulla facilior et verior ea inveniri potest, quam Gordonus fecit; nam quod Z. addubitat, mais cum comparativo conjungi posse, constat non solum Graecos et Latinos μᾶλλον et potius cum comparativo ponere, sed etiam Islandos (vid. Gloss. Edd. v. Heldr); atque adeo ipsos Gothos ejusmodi pleonasmos sibi concedere, vid. Cor. II, VIII, 22 mais usdaudozan. Nostro autem loco accedit, quod Vulgata etiam magis pluris habet---þaim] J. St. + þaima.

<a name=n831><a href=#t831>[831]</a> Verum quis vestrum sollicitus potest addere ad staturam suam cubitum unum?

<a name=n832><a href=#t832>[832]</a> vahstu] J. St. + vahstm.---seinana aleina] sic cod. Arg., editt. + seinan alleina.

<a name=n833><a href=#t833>[833]</a> Et de vestibus quid solliciti-estis? considerate flores campi, quomodo crescunt, neque laborant neque nent.] [Note: saurgaiþ] J. St. B. H. + saurjaiþ.

<a name=n834><a href=#t834>[834]</a> Dico autem vobis, quod neque Solomon in tota gloria sua vestivit se ut unus horum.] [Note: vulþau] J. St. + vulþu.

<a name=n835><a href=#t835>[835]</a> Et si hoc fenum campi hodierno die existens et cras in fornace positum Deus sic vestit, quomodo magis vos parum credentes?

<a name=n836><a href=#t836>[836]</a> jah] pr. J. St. + jabai.---gistradagis] αὔριον; vox gistra, cujus radix in omnibus affinibus dialectis non cras, sed heri significat, videtur errore interpretis posita esse; si quis ex bohemica lingua zegtra, cras, ad tuendam lectionem comparare et Ulfilam a culpa injuriae vindicare velit, ejus in memoriam vocamus Cor. I, XV, 32, ubi αὔριον = du maurgina.---waiva mais] quanto magis, gr. οὐ πολλῲ μᾶλλον.

<a name=n837><a href=#t837>[837]</a> Ne solliciti-sitis igitur dicentes, quid edimus aut quid bibimus aut quo vestiamus;] [Note: we] J. St. + wa.

<a name=n838><a href=#t838>[838]</a> omne enim hoc pagani quaerunt; scit autem pater vester hic super coelis, quod indigetis---] [Note: all auk] H. + alla uk.

<a name=n839><a href=#t839>[839]</a> ---(fac)iant vobis homines, sic etiam vos faciatis iis, hoc enim est lex et profetae.

<a name=n840><a href=#t840>[840]</a> Intrate per angustam portam, nam lata porta et spatiosa via haec ferens in perniciem et multi sunt hi ingredientes per hanc.

<a name=n841><a href=#t841>[841]</a> vigs] H. + vigis; cod. Arg. vigss; prius autem illud s linea perpendiculari ab recenti manu superinducta deletum est, quam viri docti litteram i esse putarunt; neque tamen negamus, illum refectorem, cujus inscitia linguae gothicae etiam aliis locis deprehenditur, vigis legendum esse existimavisse---ïnngaleiþ.] J. St. B. + ïngaleiþ.

<a name=n842><a href=#t842>[842]</a> Quam angusta haec porta et torta via haec ferens in vitam et pauci sunt hi invenientes hanc.

<a name=n843><a href=#t843>[843]</a> Attendite vero a falsis-profetis his, qui veniunt ad vos in vestibus ovium, verum intrinsecus sunt lupi rapientes.

<a name=n844><a href=#t844>[844]</a> sveþauh] J. St. + sveþau, sic enim nusquam, sed þau cum sve compositum semper scribitur addito h (i. e. uh); male sveþau olim scribebatur II, 22 et 24.---liugnapraufetum] St. + div.---þaim ïzei] J. St. Hz. + jct., vid. ad V, 32.

<a name=n845><a href=#t845>[845]</a> In fructibus eorum cognoscatis eos; num colliguntur a spinis uvae, aut a tribulis ficus?

<a name=n846><a href=#t846>[846]</a> Sic omne arborum bonarum fructus bonos facit, verum haec mala arbor fructus malos facit.] [Note: gataujiþ] Z. + gataujit.

<a name=n847><a href=#t847>[847]</a> Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos lacere.

<a name=n848><a href=#t848>[848]</a> Omne arborum non facientium fructum bonum exciditur et in igne ponitur.

<a name=n849><a href=#t849>[849]</a> Ergo in fructibus eorum cognoscatis eos.

<a name=n850><a href=#t850>[850]</a> Non omnis, qui dicit mihi: Domine! Domine! ingreditur in regnum coelorum, sed hic faciens voluntatem Patris mei hujus in coelis.

<a name=n851><a href=#t851>[851]</a> Multi dicunt mihi in illo die: Domine! Domine! nonne tuo nomine vaticinati sumus et tuo nomine daemonia ejecimus et tuo nomine virtutes magnas fecimus?

<a name=n852><a href=#t852>[852]</a> Et tum confiteor iis, quod non unquam novi vos, abite procul me, vos operantes iniquitatem.

<a name=n853><a href=#t853>[853]</a> unsibjana] hanc fermam corruptam esse jam G. et LM. contenderunt; pro Gordoni conjectura unsibjata suspicamur legendum esse unsibja] sawazuh nu saei, etc.; sawazuh quidem frequens usus sermonis gothici postulat, vid. X, 32; cf. Mc. IX, 37; X, 11 alia. (quamquam dicitur etiam M. VII, 26 jah wazuh saei---J. VI, 45 wazuh nu sa---). N pro S et vice versa etiam aliis locis librarii ponunt. vid. Mc. VI, 2; cf. ad L. III, 14.

<a name=n854><a href=#t854>[854]</a> Omnis igitur qui audit verba mea et facit haec, assimilo eum viro prudenti, qui aedificavit domum suam super petra,

<a name=n855><a href=#t855>[855]</a> vaurda meina] ¶ gr. omn. h. l. et vs. 26, ceterum Ulf. utroque loco ^o τούτους. c. codd.

<a name=n856><a href=#t856>[856]</a> et cecidit deorsum pluvia, et venerunt aquae, et flaverunt venti, et ruerunt contra hanc domum illam et non concidit, nam fundata erat super petra.

<a name=n857><a href=#t857>[857]</a> Et omnis qui audit verba mea et non facit haec, assimilatur homini stulto, qui aedificavit domum suam super arena.] [Note: vaurda meina] vid. ad vs. 24.

<a name=n858><a href=#t858>[858]</a> et cecidit deorsum pluvia, et venerunt aquae, et flaverunt venti, et ruerunt contra illam domum, et concidit et erat ruina ejus magna.

<a name=n859><a href=#t859>[859]</a> jainamma razna] ¶ gr. omn.---drus] J. St. + draus.

<a name=n860><a href=#t860>[860]</a> Et factum-est, cum conficeret Iesus haec verba, tremuerunt turbae de doctrina ejus;

<a name=n861><a href=#t861>[861]</a> ïesus] J. B. H. + ïaisus, St. + jaisus; cod. Arg. semper is; primus Maresh. (vid. Jun. p. 405) rectam lectionem invenit; post eum commendavit Gord. (Ulf. illustr. append.) p. 52 et Z. ad M. VIII, 7. cf. Castill. ad Esdr. II, 36.---biabridedun] hanc formam, cujus loco Z. bibairdedun (immo bibairidedun!) reponere volebat, rectam esse comprobat abrs L. XV, 14 et abraba M. XXVII, 54.

<a name=n862><a href=#t862>[862]</a> fuit enim docens eos ut potestatem habens et non sicut scribae.

<a name=n863><a href=#t863>[863]</a> Deorsum autem descendente eo de monte, secutae-sunt post eum turbae multae.

<a name=n864><a href=#t864>[864]</a> ïumjons] J. St. B. II. + ïunjons, Z. + jumjons.

<a name=n865><a href=#t865>[865]</a> Et ecce, homo leprae-cutem habens accurrens adoravit eum dicens: Domine! si vis potes me mundare.] [Note: mik] J. St. + mir.

<a name=n866><a href=#t866>[866]</a> Et extendens manum attigit eum dicens: volo; fi mundus! et statim munda facta-est haec leprae cutis ejus.

<a name=n867><a href=#t867>[867]</a> ïmma] Ulf. ^o Ἰησοῦς.---qiþands] St. + qitands.---þata---ïs] gr. omn. αὐτοῦ ἡ λέπρα.

<a name=n868><a href=#t868>[868]</a> Et dixit ei Iesus: vide, ut homini non dicas, sed vade, te ipsum ostende sacerdoti et offer oblationem quam praecepit Moses ad testimonium eis.

<a name=n869><a href=#t869>[869]</a> jah] pr. St. + ïah, uti saepius.---mann] J. St. B. H. + man.

<a name=n870><a href=#t870>[870]</a> Post autem hoc ingrediente eo in Cafarnaum, adiit eum centurio orans eum] [Note: ufaruh þan þata] post vero hoc. gr. δέ.

<a name=n871><a href=#t871>[871]</a> et dicens: Domine, servus meus jacet in domo paralyticus, male affectus.

<a name=n872><a href=#t872>[872]</a> Et dixit ad eum Iesus: ego veniens sano eum.

<a name=n873><a href=#t873>[873]</a> Et respondens hic centurio dixit: domine, non sum dignus, ut sub tectum meum ingrediaris, sed tantum dic verbum, et sanatur hic servus meus.] [Note: mein] gr. omn. ante uf.

<a name=n874><a href=#t874>[874]</a> Et enim ego homo sum habens sub potestate mea milites, et dico ad hunc, vade! et vadit; et alii: veni! et venit; et ad servum meum: fac hoc! et facit.

<a name=n875><a href=#t875>[875]</a> habands---meinamma] habens sub imperio meo, gr. ὑπὸ ἐξουσίαν, ἔχων ὑπ᾽ ἐμαυτόν.

<a name=n876><a href=#t876>[876]</a> Audiens autem Iesus miratus-est et dixit ad hos sequentes: amen dico vobis, non ïn Israele talem fidem inveni.

<a name=n877><a href=#t877>[877]</a> At dico vobis, quod multi ab oriente et occidente veniunt et accumbunt cum Abrahamo et Isaco et Iacobo in regno coelorum;

<a name=n878><a href=#t878>[878]</a> aþþan] J. St. + aþþau.---saggqa] J. St. + saitqa.---ïakoba] Schm. + ïacoba.

<a name=n879><a href=#t879>[879]</a> verum hi filii regni ejiciuntur in tenebras has extremas; illic fit fletus et fremitus dentium.

<a name=n880><a href=#t880>[880]</a> Et dixit Iesus huic centurioni: vade et sicut credidisti, fiat tibi. Et sanatus-est hic servus ejus in illa hora.] [Note: jainai weilai] ¶ gr. omn.

<a name=n881><a href=#t881>[881]</a> Et veniens Iesus in domum Petri et vidit socrum ejus jacentem in febribus

<a name=n882><a href=#t882>[882]</a> jah] sec. abundat praecedente participio, uti J. VI, 45 et saepius.

<a name=n883><a href=#t883>[883]</a> et attigit manum ejus et dimisit eam haec febris; et surrexit et ministravit ei.] [Note: ïmma] ei, gr. αὐτοῖς.

<a name=n884><a href=#t884>[884]</a> In vespere autem facto attulerunt ad eum daemoniacos multos, et ejecit hos spiritus verbo et omnes hos male habentes sanavit,

<a name=n885><a href=#t885>[885]</a> at andanahtja] J. St. + ict., H. + at ande nahtja.

<a name=n886><a href=#t886>[886]</a> ut impleretur hoc scriptum per Esaiam profetam dicentem: hic infirmitates nostras suscepit et morbos tulit.

<a name=n887><a href=#t887>[887]</a> usnam] si Ulf. ἀνέλαβε in cod. suo legisse. quod Sch. contendit, scripsisset andnam (vid. L. IX, 51); subsequitur etiam usbairan pro simplici βαστάζεαι---sauhtins] B. II. + sautins.

<a name=n888><a href=#t888>[888]</a> Videns autem (Vide paginam sequentem.) Iesus multas turbas circum se, jussit ire discipulos trans mare.

<a name=n889><a href=#t889>[889]</a> siponjans] discipulos, ^o gr. omn.; Ulf. c. verss.

<a name=n890><a href=#t890>[890]</a> Et accedens unus scriba dixit ad eum: magister, sequor te quocunque quo vadis.] [Note: atgaggands] H. + atgangands.

<a name=n891><a href=#t891>[891]</a> Et dixit ad eum Iesus: vulpes foveas habent et aves coeli nidos, verum Filius hominis non habet, ubi caput suum reclinet.

<a name=n892><a href=#t892>[892]</a> qaþ] dixit, gr. omn. λέγει; sic Ulf. in narratione semper fere praeterito utitur tempore pro praesente historico Graecorum.---sein anahnaivjai] J. St. + seinana hnaivjai; ceterum sein, suum, ^o gr. omn.

<a name=n893><a href=#t893>[893]</a> Alius autem discipulorum ejus dixit ad eum: Domine, permitte mihi primum ire et sepelire patrem meum.

<a name=n894><a href=#t894>[894]</a> Verum Iesus dixit ad eum: sequere post me et sine hos mortuos sepelire suos mortuos.

<a name=n895><a href=#t895>[895]</a> Et ingrediente co in navem, secuti sunt eum discipuli ejus.

<a name=n896><a href=#t896>[896]</a> Et ecce, motus magnus factus est in mari, adeo ut haec navis tecta fieret a fluctibus; verum is dormivit.] [Note: saislep] J. St. + div.

<a name=n897><a href=#t897>[897]</a> Et accedentes discipuli ejus suscitarunt eum dicentes: Domine, salva nos perimus!] [Note: ïs] ejus, ^o gr.

<a name=n898><a href=#t898>[898]</a> Et dixit ad eos Iesus: quid timetis, parum credentes? Tunc surgens increpavit ventis et mari, et facta-est tranquillitas magna.

<a name=n899><a href=#t899>[899]</a> ïesus] ^o gr. omn.; Ulf. c. verss.---wa] J. + wl.

<a name=n900><a href=#t900>[900]</a> Verum hi homines admirati-sunt dicentes: qualis est hic ut etiam venti et mare obediant ei?] [Note: wileiks] H. + div.---sa ei] editt. + jct.

<a name=n901><a href=#t901>[901]</a> Et veniente eo trans mare in regionem Gergesenorum, occurrerunt ei duo daemoniaci e sepulcris currentes, saevi valde, adeo-ut non posset homo ire per hanc illam.

<a name=n902><a href=#t902>[902]</a> gairgaisaine] exspectaveris gairgaisene, solet enim Ulfilas graecum η per e non per ai reddere, certe raro, uti Esdr. II, 31 aillam (Ἠλάμ, ) L. X, 13; IX, 10 baiþsaïda (Βηθσαἳδά) L. I, 17 hailias (Ἡλίας) Mc. VI, 17 hairodias (Ἡρωδίας) Sk. 52, 4 neikaudaimus (Νικόδημος, pro quibus tamen aliis locis invenitur beþsaida, helias, herodias, neikaudemus.

<a name=n903><a href=#t903>[903]</a> Et ecce, clamarunt dicentes: quid nobis et tibi, Iesu, fili Dei! venisti huc ante tempus torquere nos?] [Note: sunau] H. + sundu.

<a name=n904><a href=#t904>[904]</a> Fuit autem procul eis grex porcorum multorum pascens.

<a name=n905><a href=#t905>[905]</a> haldana] Lye Gram. p. 50 male conjecit haldanda (immo haldandei), cui Z. h. l. et ad L. VIII, 32 injuria adstipulatur; recte enim jam Ih. notavit, significare haldan pascere (vid. vs. 33), non pasci, vid. etiam Mc. V, 11.

<a name=n906><a href=#t906>[906]</a> Verum haec daemonia orarunt eum dicentes: si ejicis nos, permitte nobis ire in hunc gregem porcorum.

<a name=n907><a href=#t907>[907]</a> qiþandans] Schm., quem masculinum offendit, nescire videtur, esse constructionem per synesin, vid. IX, 33, L. IX, 11 et saepissime.---uslaubei uns galeiþan] permitte nobis ire, gr. ἀποστεῖλον ἡμᾶς. Ceterum Z. Schm. + uslaubai.

<a name=n908><a href=#t908>[908]</a> Et dixit ad eos: ite! verum ii exeuntes iverunt in gregem porcorum, et ecce, cursum fecerunt sibi totus hic grex de praecipitio in mare et perierunt in aquis.

<a name=n909><a href=#t909>[909]</a> hairda sveine] gregem porcorum, gr. τοὺς χοίρους.---hairda] sec., Ulf. ^o τῶν χοὶρων, quod sine dubio in codice suo legit, vid. de ejusmodi omissionibus ad L. XV, 24 et ad Tim. I, VI, 6.---and driuson] J. St. H. + jct.

<a name=n910><a href=#t910>[910]</a> Verum hi pascentes fugerunt et euntes praedicarunt in urbe omne de his daemoniacis.

<a name=n911><a href=#t911>[911]</a> gaitaihun in baurg] ¶ gr. omn., Sch. cum Z. convertit in vico; sed baurg etiam accusativus esse potest.---bi] de (non propter,) Ulf. c. codd. κατά legit.

<a name=n912><a href=#t912>[912]</a> Et ecce, tota haec urbs exiit obviam Iesu et videntes eum orarunt, ut exiret trans fines eorum.

<a name=n913><a href=#t913>[913]</a> Et conscendens in navem transiit et venit in suam urbem.

<a name=n914><a href=#t914>[914]</a> Tum attulerunt ad eum paralyticum super lecto jacentem, et videns Iesus fidem eorum dixit ad hunc paralyticum: consolare te, filiole, remittuntur tibi peccata tua!

<a name=n915><a href=#t915>[915]</a> þan usatberun] gr. omn. καὶ ἰδοὺ προσέφερον Sch. cum Z. vertit tunc, suspicans Ulf. τότε legisse; male, nam þan ea significatione nunquam initio sententiarum ponitur (vid. M. VII, 23; IX, 15; Mc. XIII, 21, 26, all.), sed þanuh (M. VIII, 26; IX, 6; XIV, 29, all.). Quamquam Ulf. M. XXVII, 51 καὶ ἰδού per jah þan reddit, tamen h. l. in suo cod. ἰδού non legisse videtur, abest etiam in cod. E apud Mi. et in compluribus verss. ap. Sch. Cum vero Goth. καὶ προσέφερον Mc. X, 13 convertat þanuh atberun et aliis locis quoque graecum προσφέρειν per atbairan reddere soleat, etiam h. l. þanuh atberun scribendum esse videtur. Accedit, quod cum Iesus in urbem intravisset (vid. vs. 1), nec aegrotum ante urbem portari oporteret, usatbairan (efferre) aptum sensum non praebet.

<a name=n916><a href=#t916>[916]</a> Tunc quidam horum scribarum dixerunt in se ipsis: hic blasphemat.

<a name=n917><a href=#t917>[917]</a> Et sciens Iesus has cogitationes eorum dixit. cur vos cogitatis mala in cordibus vestris?

<a name=n918><a href=#t918>[918]</a> vitands] sciens, gr. ἰδών.---hairtam.] St. + har am.

<a name=n919><a href=#t919>[919]</a> Utrum est enim facilius dicere: remittuntur tibi peccata, an dicere: surge et vade?

<a name=n920><a href=#t920>[920]</a> waþar] Z. + watar.---ïst raihtis] ¶ gr. omn.; male notat Griesb. abesse γάρ in Goth.---þus] tibi, gr. σοῦ.

<a name=n921><a href=#t921>[921]</a> At ut sciatis, quod potestatem habet hic filius hominis in terra remittere peccata, tunc dixit ad hunc paralyticum: surgens tolle hunc lectum tuum et vade in domum tuam.

<a name=n922><a href=#t922>[922]</a> afleitan] sic leitan pro frequentiore letan Mc. XV, 9; L. II, 29; XVI, 18.---þeinana] gr. omn. ante þana.

<a name=n923><a href=#t923>[923]</a> Et surgens ivit in domum suam.] [Note: seinana] St. + seinada.

<a name=n924><a href=#t924>[924]</a> Videntes autem turbae timuerunt admirantes et laudarunt Deum hunc dantem potestatem talem hominibus.

<a name=n925><a href=#t925>[925]</a> ohtedun sildaleikjandans] ex Maresh. sententia Ulf. utramque lectionem graec. ἐθαύμασαν et ἐφοβήθησαν conjunxit; B. statuit lectionem nostram e glossa in textum immissa ortam esse; sed neutra ratio intelligenti probabitur; nisi Ulf. ἐφοβήθησαν θαυμάσαντες legit (cf. L. VIII, 25), quod Brix. quoque versio habet, cogitandum est de amplificatione quadam notionis, qua Ulf. saepius utitur, vid. Mc. I, 27, afslauþnodedun sildaleikjandans (ἐθαμβήθησαν), ubi B. injuria quoque judicat sildaleikjandans ex glossa ortum esse; II, 12 hauhidedun mikiljandans (δοξάζειν) cf. II, 4, M. IX, 23; XXVI, 72. Joan. XIII, 36 andhafjands qaþ. De simili notionis amplificatione vid. ad Cor. I, IX, 25.---valdufni) J. St. + valaufni.

<a name=n926><a href=#t926>[926]</a> Et transiens Iesus illinc vidit hominem sedentem ad telonium, Maththaeum vocatum, et dixit ad eum: sequere post me; et surgens ivit post eum.

<a name=n927><a href=#t927>[927]</a> maþþaiu] sic pro matþaiu (Mc. III, 18) L. quoque VI, 15.

<a name=n928><a href=#t928>[928]</a> Et factum est, quando is accubuit in domo, et ecce, multi portitores et peccatores venientes accubuerunt cum Iesu et discipulis ejus.

<a name=n929><a href=#t929>[929]</a> Et observantes Farisaei dixerunt ad hos discipulos ejus: curcum portitoribus et peccatoribus coenatur hic magister vester?

<a name=n930><a href=#t930>[930]</a> Verum Iesus audiens dixit ad eos: non indigent sani medici, sed hi insanitatem habentes.

<a name=n931><a href=#t931>[931]</a> At ite, discite, quid sit; misericordiam volo et non sacrificium; neque enim veni vocare justos, sed peccatores.] [Note: wa] Z. + sva.

<a name=n932><a href=#t932>[932]</a> Tunc accesserunt discipuli Iohannis dicentes: cur nos et Farisaei jejunamus multum, verum hi discipuli tui non jejunant?

<a name=n933><a href=#t933>[933]</a> atïddjedun] Ulf. ^o αὐτῷ.---fastam] J. St. + fastaim.

<a name=n934><a href=#t934>[934]</a> Et dixit ad eos Iesus: num possunt filii sponsi flere per hoc temporis, quod cum eis est sponsus? verum accedunt dies, cum aufertur ab iis hic sponsus, et tum jejunant.

<a name=n935><a href=#t935>[935]</a> atgaggand] cod. Arg. + atgaggand.---þan] J. St. + þam.

<a name=n936><a href=#t936>[936]</a> At non ullus ponit pro assumento pannum villosum super vestimento vetere; nam tollit plenitudinem ab hoc vestimento et pejor fissura fit.

<a name=n937><a href=#t937>[937]</a> du plata] J. St. B. II. + jct.; praepositio du uti Mc. XI, 17; XII, 10. all. praedicato enuntiati addita est.---fanan þarihis ana] sic cod. Arg. superscripto i (þarⁱhis); J. St. + fananþa rihis; B. + fanan þarhis; Gord. (Ulf. illustr. app. p. 56) conj. fanan þarhisana ana---neglecto illo superscripto i; Schm. conjecit þarⁱhis aut anþaris, sed indicare debebat vir doctus, quid significaret illud novum verbum, aut quo sensu anþar h. l. accipi vellet. Textum graecum legenti apparet αὐτοῦ post πλήρωμα, quod omnes codd. et verss. habent, in Goth. desiderari; quid impedit quominus statuamus ïs ex alio loco ab eo, qui scripsit codicem Argenteum, verbo þarih esse affixum, quod nesciret, quo pertineret? Illud is ab þarihis demptum si post fullon collocatur, ad reliquum þarih autem syllaba ana, quam sine dubio propter sequens ana librarius omisit, additur; lectionem lucramur aptam: þarihana ana snagan---fullon ïs af þamma, etc. Ceterum þarihs Ulf. videtur a graeco verbo τραχύς mutuatus esse, quod significat ἄγναπτος (ἄγναφος), vid. Etym. Magn. p. 714, 24.

<a name=n938><a href=#t938>[938]</a> Neque autem fundunt vinum novum in utres veteres; alioquin rumpuntur utres, deinde tunc et vinum effluit et utres perduntur; sed fundunt vinum novum in utres novos, et ambobus consulitur.

<a name=n939><a href=#t939>[939]</a> biþeh þan] deinde tunc, ^o gr. omn. Schm. haesitat et Z. cum B. suspicatur þan esse glossam ad biþeh, quod tamen þanuh esse debebat (vid. ad IX, 2); sed nihil frequentius ejusmodi pleonasmis, sic auk raihtis, auk allis, þan auk, ïþ þan, aþþan sveþauh, all. Re tamen melius perpensa, potius videtur biþeh tantum abundare, þaniah autem significare καὶ, uti Tim. I, V, 25.

<a name=n940><a href=#t940>[940]</a> Dum is locutus-est hoc ad eos, tunc princeps unus veniens adoravit eum dicens, quod filia mea nunc mortua-est; sed veniens pone manum tuam super ea et vivit.

<a name=n941><a href=#t941>[941]</a> miþþanei] J. St. + div.; sic alias etiam reliquae editt.---þata] gr. omn. ante ïs.---þeina ana] II. + jct.---jah] B. + jau.

<a name=n942><a href=#t942>[942]</a> Et surgens Iesus ivit post eum et discipuli ejus.

<a name=n943><a href=#t943>[943]</a> Et ecce, mulier sanguiflua duodecim hiemes accedens retro attigit fimbriam vestis ejus;

<a name=n944><a href=#t944>[944]</a> vintruns] hiemes; gr. omn. ἔτη; gentium germanicarum propria est ista temporum secundum hiemes computatio, non annorum.---ïb] sic cod. Arg. J. B.; St. Z ÷ XII.

<a name=n945><a href=#t945>[945]</a> dixit enim in se: si tantum attingo vestem ejus, sanor.

<a name=n946><a href=#t946>[946]</a> jabai] Z. + div.---þatainei] H. + div. vastjai] J. St. + vastjan.

<a name=n947><a href=#t947>[947]</a> Verum Iesus vertens se et videns hanc dixit: consolare te, filia, fides tua sanavit te! Et sanata est haec mulier ab hac hora illa.

<a name=n948><a href=#t948>[948]</a> Et veniens Iesus in domum hujus principis et videns tibicines et buccinatores buccinantes et multitudinem tumultuantem,

<a name=n949><a href=#t949>[949]</a> svigljans] J. + svilgjans.---jah haurnjans haurnjandans] et buccinatores buccinantes, ^o gr. omn; B. probante Zahnio glossam ad svigljans esse suspicatur, sed sviglja significat αὐλητής, cf. M. II, 17; L. VII, 32, (ubi svigljan = αὐλεῖν, haurnja autem est σαλπιγκτής cf. M. VI, 2 (ubi haurnjan = σαλπίζειν). Potius videnda est in illis, uti L. II, 29 in fraujinond frauja, amplificatio rei, cui similem ad IX, 8 notavimus.

<a name=n950><a href=#t950>[950]</a> dixit ad eos: abite! nam non mortua-est haec puella, sed dormit, et deriserunt eum.

<a name=n951><a href=#t951>[951]</a> slepiþ] sic legitur in cod. Arg., uti Mc. IV, 27 et 38, nec mutavit eadem impia et imperita manus, quae Mc. v. 39; L. IX, 32. J. II, 12 sq. slepiþ in saepiþ corrupit (cf. ad Mc. IV, 7), formam omnino non gothicam, nam neque ae, neque eu, nec ui sunt gothicae diphthongi, cf. Ih. Ulf. illustr. p. 15, et miramur Rw. Gloss. p. 143 * periculum illius monstri defendendi fecisse. Illa mutatio ab homine quodam Scandinavo facta esse videtur, qui islandicum sofa, suedanum sofva, all. nos et quidem, sed non item anglo-saxonicum slapan, anglicum slepp, all. Caeterum utramque formam ex eadem radice natas esse, docet Bopp. Vergleichende Gram. I. p. 84 sq. cf. p. 19.

<a name=n952><a href=#t952>[952]</a> Tunc cum expulsa esset haec multitudo, accedens intro tenuit manum ejus et surrexit haec puella.

<a name=n953><a href=#t953>[953]</a> þanuh þan] male editt. vertunt; cum vero cf. ad IX, 2), nam þanuh est demonstrativum, sic legitur etiam Cor. I, XV, 54; pro þanuh þan scribitur Mc. VIII, 20 aþþan þan, et Cor. I, XV, 28 þanuh biþe.

<a name=n954><a href=#t954>[954]</a> Et exiit fama haec in totam illam terram.] [Note: jaina airþa] ¶ gr. omn.

<a name=n955><a href=#t955>[955]</a> Et abeunte Iesu illinc secuti-sunt post eum duo caeci clamantes et dicentes: miserere nostri, fili Davidis!] [Note: ïesua jainþro] ¶ gr. omn.

<a name=n956><a href=#t956>[956]</a> Veniente autem in domum, adierunt eum hi caeci et dixit iis Iesus: creditisne, quod possim hoc facere? dixerunt ad eum: utique, Domine!

<a name=n957><a href=#t957>[957]</a> gaulaubjats] sic cod. Arg. II. Schm.; J. St. B. Z. Hz. ÷ galaubjats, quibus incognitus erat usus mere gothicus u interrogativum inter ga praefixum et verbum ipsum ponendi, sic L. XVIII, 8 biugitai, J. 9, 35 gaulaubeis, sic eti m interposito alio verbo Mc. VIII, 23 gau wa sewi, cf. J. V, 46 ga þau laubidedeiþ, et cf. ad Mc. IX, 44.

<a name=n958><a href=#t958>[958]</a> Tunc attigit oculos eorum dicens secundum fidem vestram fiat vobis!

<a name=n959><a href=#t959>[959]</a> Et reclusi-sunt iis oculi et comminatus-est eis Iesus dicens: videte, ut homo non sciat.] [Note: qiþands] St. + qiþans.

<a name=n960><a href=#t960>[960]</a> Verum ii exeuntes diffamarunt eum in tota terra illa.

<a name=n961><a href=#t961>[961]</a> Tunc cum foras exirent ii, ecce, attulerunt ei hominem mutum daemoniacum,

<a name=n962><a href=#t962>[962]</a> ut] foras, ^o gr. omn.---usïddjedun eis] ¶ gr. om.

<a name=n963><a href=#t963>[963]</a> et cum ejectus esset daemon, locutus est hic mutus, et admiratae-sunt turbae dicentes: non ex-aeterno sic cognitum fuit in Israële.

<a name=n964><a href=#t964>[964]</a> usdribans] haesitant Z. Schm.; est figura synesis, cf. ad VIII, 31. Grim. DM. p. 555 pro unhulþo legendum esse videtur unhulþa, sed vid. Glossar. h. v.---ni aiv] J. St. + ni ïn aiva.---sva uskunþ] ¶ gr. ---ïsraela] J. St. B. II. + ïsraelan.

<a name=n965><a href=#t965>[965]</a> Verum Farisaei dixerunt: in principe daemoniorum ejicit daemonios.] [Note: fauramaþlja] J. St. B. + faurabaþaja.

<a name=n966><a href=#t966>[966]</a> Et circumiit Iesus urbes omnes et vicos docens in conciliis eorum et praedicans evangelium regni et sanans omnes morbos et omnes insanitates.] [Note: gaqumþim] J. St. + gaqumþin.

<a name=n967><a href=#t967>[967]</a> Videns autem has turbas misertus-est ob eos, nam fuerunt vexati et dispersi, ut oves non habentes pastorem.

<a name=n968><a href=#t968>[968]</a> Tunc dixit ad discipulos suos: messis quidem multa, verum operarii pauci.

<a name=n969><a href=#t969>[969]</a> Orate igitur dominum messis, ut emittat operarios in messem suam.

<a name=n970><a href=#t970>[970]</a> Et advocans hos duodecim dis(cipulos)---

<a name=n971><a href=#t971>[971]</a> ---hac urbe, fugiatis in aliam; amen enim dico vobis, quod non consummatis urbes Israelis, donec venit hic Filius hominis.

<a name=n972><a href=#t972>[972]</a> þliuhaiþ] II. + þluhaiþ.---anþara] Ulf. c. cod. k. et verss. ^o ἑτέραν---εἰς τήν.

<a name=n973><a href=#t973>[973]</a> Non-est discipulus super magistro, neque servus super domino suo.] [Note: seinamma] Z. + sainamma.

<a name=n974><a href=#t974>[974]</a> Sufficit discipulo, ut fiat, ut magister ejus, et servus ut dominus ejus; si patrem-familias Beelzebul vocarunt, in quam multum magis hos domesticos ejus.

<a name=n975><a href=#t975>[975]</a> siponi] sic recte, nam ganah accusativum secum habere solet, vid. etiam Cor. II, XII, 9.---baiailzaibul] J. St. + baiailzabul.---ïnnakundans] H. + ïnnarundans.

<a name=n976><a href=#t976>[976]</a> Ne igitur timete vobis eos, non quidquam enim est contectum, quod non detegatur, et absconditum, quod non cognoscatur.

<a name=n977><a href=#t977>[977]</a> ni nunu] J. St. B. Hz. H. + ninu nu.---ni vaiht] Z. + nivaith.

<a name=n978><a href=#t978>[978]</a> Quod dico vobis in tenebris, dicatis in luce; et quod in aurem auditis, nuntietis in tectis.

<a name=n979><a href=#t979>[979]</a> Et ne timete vobis nos perdentes corpus modo, verum animam non potentes perdere; verum timete magis hunc potentem et animam et corpus occidere in geennam.

<a name=n980><a href=#t980>[980]</a> þatainei] modo, ^o gr. omn.---saivalai pr., Hz. ÷ saivala.

<a name=n981><a href=#t981>[981]</a> Nonne duo passeres assario emuntur? et unus eorum non cadit in terram sine patris vestri voluntate.

<a name=n982><a href=#t982>[982]</a> bugjanda] emuntur, gr. omn. πωλεῖται, quod est frabugjanda.---viljan] voluntate, ο gr. omn.

<a name=n983><a href=#t983>[983]</a> At vestri etiam capilli capitis omnes numerati sunt.] [Note: tagla] H. + tagal.

<a name=n984><a href=#t984>[984]</a> Ne igitur timete, multis passeribus meliores estis vos.

<a name=n985><a href=#t985>[985]</a> ni nunu] J. St. + jct., B. H. + ninu nu, vid. vs. 26.---managaim] J. St. + managain.

<a name=n986><a href=#t986>[986]</a> Omnis igitur qui confitetur me in praesentia hominum, confiteor etiam ego eum in praesentia patris mei, qui in coelis est.] [Note: sawazuh] Z. ÷ div.---andhaita] II. + adhaita.

<a name=n987><a href=#t987>[987]</a> Verum omnem qui negat me in praesentia hominum, nego etiam ego eum in praesentia patris mei hujus qui in coelis est.] [Note: þiswanoh] Z. ÷ div.---ina] gr. ante jah ïk.

<a name=n988><a href=#t988>[988]</a> Ne putetis, quod venerim ferre pacem in terram; non veni ferre pacem, sed gladium.

<a name=n989><a href=#t989>[989]</a> Veni enim distrahere hominem contra patrem ejus et filiam contra matrem ejus et nurum contra socrum ejus.

<a name=n990><a href=#t990>[990]</a> Et inimici hominis domestici ejus.

<a name=n991><a href=#t991>[991]</a> Qui amat patrem aut matrem supra me, non-est me dignus, et qui amat filium aut filiam supra me, non est me dignus.

<a name=n992><a href=#t992>[992]</a> Et qui non sumit crucem suam et sequatur post me, non-est me dignus.] [Note: Qui invenit animam suam, perdit eam, et qui perdit animam suam ob me, invenit hanc.

<a name=n993><a href=#t993>[993]</a> Hic recipiens vos, me recipit, et hic me recipiens, recipit hunc mittentem me;

<a name=n994><a href=#t994>[994]</a> hic recipiens profetam in nomine profetae, mercedem profetae accipit, et hic recipiens justum in nomine justi, mercedem justi accipit;

<a name=n995><a href=#t995>[995]</a> et qui potu-recreat unum horum minimorum calice frigidae aquae modo in nomine discipuli, amen dico vobis, quod non perdit mercedem suam.

<a name=n996><a href=#t996>[996]</a> minnistane] minimorum, gr. μικρῶν; Sch. errat dicens, Ulf. legere c. cod. 157 τῶν μικρῶν τούτων τῶν ἐλαχιστων.

<a name=n997><a href=#t997>[997]</a> Et factum est, cum consummaret Iesus mandans his duodecim discipulis suis, extulit se illinc ad docendum et praedicandum per urbes eorum.] [Note: biþe] Z. + biþ.

<a name=n998><a href=#t998>[998]</a> Verum Iohannes audiens in carcere opera Christi, mittens de discipulis suis dixit ad eum:

<a name=n999><a href=#t999>[999]</a> bi] B. ut graeco δύο respondeat lectio, positum esse existimat pro b, eamque litteram duo significare et a Gothis bi pronuntiatam esse; Maresh, ap. lun. p. 403 et lh. Ulf. illustrat. p. 135 per vertunt et Ulfilam διά c. codd. et verss. legisse putant; Z. conjecit scriptum fuisse ·b· bi. Z. et B. conjecturae pari modo contra usum loquendi peccant, nam neque ïnsandjan cum dativo ponitur, neque bi significat ex, de (hoc sensu). Quamquam Maresh. et lh. sententia nobis maxime probatur, tamen confitemur, nos bi hac significatione (per) nullo alio loco invenisse: nam quod Gal. II, 1 graecum διά per bi redditur, idem est in temporis significatione, neque cum nostro loco comparari potest. Neque medetur loco Ettmüller I. l. si bi siponjam cum qaþ conjungit, nam sic quoque bi debet significare per, quod non significat, et qiþan bi ainana est dicere de aliquo.

<a name=n1000><a href=#t1000>[1000]</a> tu es hic veniens, an aliumne expectemus?

<a name=n1001><a href=#t1001>[1001]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: euntes nuntiate Iohanni, quod auditis et videtis;

<a name=n1002><a href=#t1002>[1002]</a> caeci vident et claudi eunt, leprosi mundi fiunt et surdi audiunt et mortui resurgunt et pauperes evangelio-edocentur.

<a name=n1003><a href=#t1003>[1003]</a> ussaiwand] St. + assaiwand.---þrutsfillai] St. + þrustfillai.---jah] tert. ^o gr.

<a name=n1004><a href=#t1004>[1004]</a> Et beatus est omnis qui non scandalizatur in me.

<a name=n1005><a href=#t1005>[1005]</a> In his autem abeuntibus coepit Iesus dicere his turbis de Iohanne: quid exiistis in desertum videre, arundinem a vento agitatam?

<a name=n1006><a href=#t1006>[1006]</a> þan afgaggandam] J. St. + þana fargaggandam; in cod. Arg. inter af et gaggandam quaedam litterae (ar?) scriptae fuerunt, sed iis suo jure deletis lacuna relicta est.---usïddjeduþ] St. + usïddjedut.

<a name=n1007><a href=#t1007>[1007]</a> Sed quid exiistis videre, hominem mollibus vestibus indutum? Ecce, qui mollibus induti sunt, in domibus regum sunt.] [Note: þaiei] J. St. + þaei.

<a name=n1008><a href=#t1008>[1008]</a> Sed quid exiistis videre, profetam? utique dico vobis et plus profeta!

<a name=n1009><a href=#t1009>[1009]</a> jai] St. + ïah.---managizo] J. St. B. H. ÷ managiza.---praufetau] H. + praufetan.

<a name=n1010><a href=#t1010>[1010]</a> Hic est enim, de quo scriptum est: ecce, ego mitto angelum meum ante te, qui parat viam tuam ante te.

<a name=n1011><a href=#t1011>[1011]</a> ïst auk] ¶ gr. omn.; sic Goth. auk particulam saepissime post duo verba enuntiati ponere solet, vid. Glossar.---meinana] J. St. + meinna, H. + meina.---faura] B. + frura.

<a name=n1012><a href=#t1012>[1012]</a> Amen dico vobis, non exstitit in natis mulierum major Iohanne hoc baptizante; verum hic minor in regno coelorum major eo est.

<a name=n1013><a href=#t1013>[1013]</a> Ab autem his diebus Iohannis hujus baptizantis usque hodiernum regnum coelorum violatur et violantes arripiunt hoc.] [Note: fravilvand] J. St. + fravilvan.

<a name=n1014><a href=#t1014>[1014]</a> Omnes enim profetae et lex usque Iohannem praedixerunt,

<a name=n1015><a href=#t1015>[1015]</a> et si velletis concipere, hic est Elias, qui debuit venire.

<a name=n1016><a href=#t1016>[1016]</a> Qui habeat aures audientes audiat.

<a name=n1017><a href=#t1017>[1017]</a> pagina haec codicis Arg., quae hos decem versus continet, dimidia fere parte rupta est, (quod si Schmellerus scivisset, non adnotasset litteras in hac pagina scriptas ita exolevisse, ut pene legi non possent): vid. Tabulam ap. Ih. Ulf. illustr. p. 189. Quae ita interierunt de verbis gothicis, ea primus lh. ex L. VII, 32 sqq. et X. 13 sqq. supplendi periculum lecit; eum secuti sunt Z. H. et maximam partem Schm. cum. vs. 15 apud J. et St. totus et alia etiam, quae nunc desunt, legantur, aliquis conjicere potest, eorum temporibus illam scissuram non tam late hiasse; sed qui illorum gothica ex graecis supplendi morem novit, tali opinioni non multum tribuet.

<a name=n1018><a href=#t1018>[1018]</a> ausona] de hac voce littera s omnino non legitur et litterae u inferior tantum pars.---gahausjai] syllaba ga in cod. Arg. non legitur, non satis accurate igitur Schm. edidit.

<a name=n1019><a href=#t1019>[1019]</a> Cui igitur assimilo hoc genus? Simile est pueris sedentibus in foro, et vocantibus alios,

<a name=n1020><a href=#t1020>[1020]</a> wamma] editt. we; quod nos dedimus, conjecit Schm.; ea autem conjectura non solum propter sensum commendari videtur, nam non quaeritur, cui rei (we), sed cui personae (i. e. wamma) simile id genus sit, vid. L. VI, 47 wazuh sa gaggands du mis ---wamma galeiks ïst? (quamquam we non falsum esse, e loco parallelo L. VII, 31 apparet); sed etiam quod vocula we spatium omnino non explet.---kuni] J. St. B. + kunni. J. St. habent a þata usque ad anþaran (sic quidem pro anþarans). In cod. Arg. pro s pars litterae þ clare apparet, pro qua J. St. v posuerunt; anþarans postulant regulae syntacticae (vid. etiam L. VII, 32) et veri simile videtur, librarii errore scriptum fuisse anþaranþarans, quae vitia saepius reperiuntur (L. VI, 17; J. IX, 41; XII, 47; XIII, 13; cf. ad M. V, 31). Caeterum Ulf. c. codd. et verss. ἑτέροις legit, et ab Ih. male addita frijonds seinans male repetierunt Z. et Schm.; iis enim transfertur ἑταίροις αὐτῶν, quod alii codd. gr. pro τοῖς ἑτέροις legunt; neque omnino spatium tam multa capit.---garunsai] cum codd. alii ἀγορᾷ, alii ἀγοραῖς habeant, legi etiam potest garunsim.---jah] H. + jai.

<a name=n1021><a href=#t1021>[1021]</a> et dicentibus: cecinimus vobis et non saltavistis; ploravimus et non flevistis.

<a name=n1022><a href=#t1022>[1022]</a> integri hi versus ap. J. St. leguntur. ---hufum] ïzvis, quod J. St. Ih. Z. Schm. post hufum addunt, delendum est; nam pars paginae abrupta tot litteras non capit; ὑμῖν omittunt etiam plerique codd. ---nih matjands] Ih. Z. ÷ ni matjands.---unhulþon] legitur in cod. Arg. unhulþ.., non unhul.., ut habet Schm.

<a name=n1023><a href=#t1023>[1023]</a> Venit enim Iohannes nec edens nec bibens, et dicunt: daemonium habet.

<a name=n1024><a href=#t1024>[1024]</a> Venit hic Filius hominis edens et bibens, et dicunt: ecce, homo edax et bibax, portitorum amicus et peccatorum, et justa judicata fuit sapientia a filiis suis.

<a name=n1025><a href=#t1025>[1025]</a> afdrugkja] J. St. hunc versum integrum habent excepto verbo afdrugkja, pro quo afd . . . legunt; sed in cod. Arg. tantummodo a exstat; ab Ih. recte suppletum esse docet Cor. I, V, 11.---frijonds] H. + frijands.

<a name=n1026><a href=#t1026>[1026]</a> Tunc coepit exprobrare urbibus, in quibus factae-sunt hae plurimae virtutes ejus, quod non converterunt se.

<a name=n1027><a href=#t1027>[1027]</a> apud J. St. totus legitur.---þanuh] St. Z. + tanuh.---ni] J. St. + nih.---ïdreigodedun] fortasse gavandidedun reponendum est, sic L. XVII, 3 sq. variatur.---sik] J. St. B. ^o +

<a name=n1028><a href=#t1028>[1028]</a> Vae tibi, Corazin! vae tibi, Bethsaida! nam si fierent in Tyriorum et Sidoniorum terra virtutes hae factae in vobis, prius fortasse in sacco et cinere poeniteret-eos.

<a name=n1029><a href=#t1029>[1029]</a> kaurazein] Ib. Z. + horazein, vid. L. X, 13; recte jam B. H. dederunt.---beþsaïdan] aut si mavis beþsaeidan, vid. J. XII, 21.---vaurþeina---vaurþanons] B. + in tyrai jah seidonai vaurþeina . . . laudai mahteis þos vaurþanons; Ih. Z. H. Schm. + vaurþeina ïn tyrai (H. + turai) jah seidonai svelauda mahte svasve þos vaurþanons. Landa perspicue in cod. Arg. legitur; quamquam in gr. desideratur, tamen retinendum est, quia alio modo lectio restitui non potest. Caeterum ¶ gr. omn. De litteris þa vocis vaurþanons partes tantum supersunt.---airis þau] Schm. + jet.---azgon] J. St. B. Ih. p. 236, 2 ÷ azgom. idreigodedeina] rectius scriberetur gaïdreigodedeina, uti Luc. X, 13 scriptum est.

<a name=n1030><a href=#t1030>[1030]</a> Verumtamen dico vobis, Tyriis et Sidoniis facilius fit in die judicii, quam vobis.

<a name=n1031><a href=#t1031>[1031]</a> sveþauh] sic cod. Arg; J St. Ih. Z. H. Schm. + sveþau, vid. ad VII, 15.---tyrim] H. + turim; J. St. post ïzvis addunt ÷ þatei.---sutizo] Ih. II. + suþizo,---ïzvis] fin. J. St. ÷ þus.

<a name=n1032><a href=#t1032>[1032]</a> Et tu, Cafarnaum, tu usque coelum exaltata, deorsum usque infernum vadis, nam si in Sodomitis fierent virtutes hae factae in vobis, fortasse ii existerent usque hodiernum diem.

<a name=n1033><a href=#t1033>[1033]</a> dalaþ und halja] Ih. H. Z. Schm. + und halja dalaþa; nam dalaþa significat infra (Mc. XIV, 66) non deorsum, id autem est dalaþ.---unte jabai] J. St. + þatei ei; nam ei, non nisi in interrogativis sententiis pro graeco εἰ ponitur, (Mc. XI, 13; XV, 44; Philipp. III, 11); id sentientes Ih. Z. Schm. dederunt unte ïþ, (pro quo H. + unþe ïþ) recte quidem, sed non explet versum.---saudaumjam] J. St. + saudaumjan]---matheis] Ih. Z. H. Schm. + addunt þos; neque spatium tot litteras capit, neque ullum illius vocis vestigium apparet, cum alibi infra lineam excurrentes litterarum partes omnes conspiciantur.---ïzvis] vobis, gr. omn. σοί.---eis] ii, ^o gr. omn.

<a name=n1034><a href=#t1034>[1034]</a> Verumtamen dico vobis, quod terrae Sodomitarum facilius fit in die judicii, quam tibi.

<a name=n1035><a href=#t1035>[1035]</a> sveþauh] J. St. + sveþau; Z. Schm. + sve þau, vid. ad VII, 15

<a name=n1036><a href=#t1036>[1036]</a> In illo tempore respon (dens)---

<a name=n1037><a href=#t1037>[1037]</a> andhaf.] hactenus cod. Arg.; J. St. de suis integram formam andhafjands addiderunt, quos secutus est Z.] [Note: Quando vero te vidimus hospitem et invitavimus? aut nudum et vestivimus?

<a name=n1038><a href=#t1038>[1038]</a> ---26. 3 init. Hoc fragmentum, quod in cod. Arg. non reperitur, ab Ang. Maio et Castillionaeo in codice quodam Ambrosiano inventum et in Specimine Ulphilae part. inedit. p. 8 sq. editum est.

<a name=n1039><a href=#t1039>[1039]</a> Quando vero te vidimus aegrotum aut in carcere et venimus ad te?

<a name=n1040><a href=#t1040>[1040]</a> Et respondens hic rex dicit ad eos: amen dico vobis, etiam vero ut feceritis uni horum minimorum fratrum meorum, mihi fecistis.

<a name=n1041><a href=#t1041>[1041]</a> jah þan ei] etiam vero ut, (gesetzt auch dass [Cast. + jah þanei (cf. ad L. V, 24]; gr. omn. ἐφ᾽ ὅσον. Gothus sollicitius ingressus graecorum vestigiis accusativam rei (aliquid) omisit; sic vs. 45.---minnistane] gr. omn. post meinaize.---meinaize] Cast. + meinaze.

<a name=n1042><a href=#t1042>[1042]</a> Tunc dicit etiam his a sinistro latere: ite procul me vos damnati in ignem hunc aeternum hunc paratum diabolo et angelis ejus.

<a name=n1043><a href=#t1043>[1043]</a> Nam famelicus fui, et non dedistis mihi edere, sitiens fui, et non potu-recreastis me;] [Note: hospes, et non invitastis me; nudus, et non vestivistis me; aegrotus et in carcere, et non visitastis me.] [Note: gasts] Ulf. ^o ἤμην.

<a name=n1044><a href=#t1044>[1044]</a> Tunc respondent etiam hi dicentes: Domine, quando te vidimus famelicum aut sitientem aut hospitem aut nudum aut aegrotum aut in carcere et non ministravimus tibi?

<a name=n1045><a href=#t1045>[1045]</a> Tunc respondet iis dicens: amen, dico vobis, etiam vero ut non feceritis uni horum parvorum, mihi non fecistis.

<a name=n1046><a href=#t1046>[1046]</a> jah þan ei] vid. ad vs. 40.---leitilane] parvorum, gr. omn. ἐλαχίστων.

<a name=n1047><a href=#t1047>[1047]</a> Et eunt hi in supplicium aeternum, verum hi justi in vitam aeternam.

<a name=n1048><a href=#t1048>[1048]</a> Et factum-est, cum finiret Iesus omnia haec verba, dixit discipulis suis:

<a name=n1049><a href=#t1049>[1049]</a> scitis, quod post duo dies pasca fit et hic Filius hominis traditur ad crucifigendum?

<a name=n1050><a href=#t1050>[1050]</a> Tunc------

<a name=n1051><a href=#t1051>[1051]</a> egemus testibus? ecce, nunc audistis hanc blasphemiam (Vide paginam sequentem) Verum ii respondentes dixerunt: reus mortis est.

<a name=n1052><a href=#t1052>[1052]</a> haec in eodem codice continentur, de quo ad XXV, 38 dictum est; cod. Arg. de his ea habet, quae inde ab versu 70 capitis XXVI sequuntur.

<a name=n1053><a href=#t1053>[1053]</a> sai nu gahausideduþ] Cast. + saikgga hausideduþ, Schm. + sai gahausideduþ. Veram lectionem jam pridem conjectura assecuti eramus, cum Mssm. etiam (Sk. p. 182) eam in cod. Ambr. legi adnotavit, et miramur, Grimmium, virum tantae prudentiae, monstrosam illam formam saikgga G. III, 12 defendere tentasse.

<a name=n1054><a href=#t1054>[1054]</a> Tunc spuerunt in faciem ejus et colaphis-affecer ut eum, alii vero palmis verberarunt dicentes:

<a name=n1055><a href=#t1055>[1055]</a> praedica nobis, Christe, quis est hic verberans te?

<a name=n1056><a href=#t1056>[1056]</a> Verum Petrus foris sedit in atrio et accessit-ad eum una serva dicens: etiam tu fuisti cum Iesu hoc Galilaeo!

<a name=n1057><a href=#t1057>[1057]</a> uta sat] foris sedit; Cast. versione seductus Sch. male dicit Goth. ἔξωθεν post ἐκάθητο legere.

<a name=n1058><a href=#t1058>[1058]</a> Verum is negavit coram his omnibus dicens: non scio quid dicis.

<a name=n1059><a href=#t1059>[1059]</a> þaim] iis, Goth. igitur αὐτῶν non repudiat, uti Sch. + notat.---wa qiþis] his verbis incipit fragmentum cod. Arg.

<a name=n1060><a href=#t1060>[1060]</a> Exeuntem autem eum in portam vidit eum alia et dixit ad hos illic: etiam hic fuit cum Iesu hoc Nazoraeo.

<a name=n1061><a href=#t1061>[1061]</a> jah sa] cod. Ambr. jas-sa, vid. ad V, 37.

<a name=n1062><a href=#t1062>[1062]</a> Et iterum negavit cum juramento jurans, quod non novi hunc hominem.

<a name=n1063><a href=#t1063>[1063]</a> afaiaik] J. St. + afaiair; cod. Ambr. laugnida, quod idem significat.---svarands] jurans, ^o gr. omn.; B. videtur glossa esse ad miþ aiþa, sed habet uterque codex, nec insolita est ea abundantia locutionis, cf. Mc. I, 6 vaurda qiþan, IV, 3 saian fraiva, VI, 9 gaskohs suljom, I, 40 knivam knussjands, cf. ad M. IX, 8.

<a name=n1064><a href=#t1064>[1064]</a> Post paulum autem accedentes hi stantes dixerunt Petro: in veritate etiam tu horum es, et enim sermo tuus manifestat te.

<a name=n1065><a href=#t1065>[1065]</a> standandans] cod. Ambr. + standans.---paitrau] cod. Ambr. du paitrau, sed additamentum du expunctum est.---bi sunjai] J. St. B. Z. H. + jct., sic ubique.

<a name=n1066><a href=#t1066>[1066]</a> Tunc coepit detestari et jurare, quod non novi hunc hominem; et statim gallus cantavit.

<a name=n1067><a href=#t1067>[1067]</a> Et meminit Petrus verbi Iesu dicti ad se, quod ante galli cantum tribus vicibus negas me; et exiens foras flevit amare.

<a name=n1068><a href=#t1068>[1068]</a> qiþanis] dicti, gr. omn. εἰρηκότος, sic Mc. XV, 28 þata gamelido þata qiþano (hoc scriptum hoc dictum) = ἡ γραφὴ ἡ λέγουσα.---afaikis] cod. Ambr. ïnvidis, quod idem valet.

<a name=n1069><a href=#t1069>[1069]</a> Ad mane autem factum consilium inierunt omnes sacerdotes et hi natu-maximi populi de Iesu, ut interficerent eum.

<a name=n1070><a href=#t1070>[1070]</a> at maurgin] J. St. + jct.; B. + at maurgan.---vaurþanana] lh. conj. vaurþanamma, sed accusativum habet uterque codex et pro eo casu maurgin (a nominativo maurgins) habendum est. Praepositio at raro quidem cum accusativo construitur, sed uti hoc loco, etiam Mc. XII, 2: L. II, 41.---runa] cod. Ambr. garuni.---gudjans] add t cod. Ambr. articulum þai.---jah þai] hucusque pertinet fragmentum cod. Ambr.

<a name=n1071><a href=#t1071>[1071]</a> Et vincientes eum duxerunt et tradiderunt eum Pontio Pilato praefecto.

<a name=n1072><a href=#t1072>[1072]</a> Tunc videns Iudas hic tradens eum, quod ad judicium ductus fuit, poenitentia-motus retulit hos triginta argenteorum sacerdotibus et natu-maximis

<a name=n1073><a href=#t1073>[1073]</a> dicens: peccavi mihi tradens sanguinem innoxium; verum ii dixerunt: quid cura nobis? tu scias!

<a name=n1074><a href=#t1074>[1074]</a> mis] non male, uti H. vertit, sed mihi, cf. L. XV, 18.---svikn] Ulf. quoq e videtur ἀθῶον legisse, nam δίκαιος ab eo per garaihts aut usvaurhts reddi solet.

<a name=n1075><a href=#t1075>[1075]</a> Et projiciens hos argent os in templum abiit et iens suspendit se.

<a name=n1076><a href=#t1076>[1076]</a> aflaiþ] Z. Schm. ^o + reliquae editt. omnes habent, nec Sch. adnotare debebat Ulfilam omittere ἀνεχώρησε.

<a name=n1077><a href=#t1077>[1077]</a> Verum hi sacerdotes sumentes hos denarios dixerunt: non debitum est ponere hos in corbanon, nam pretium sanguinis est.

<a name=n1078><a href=#t1078>[1078]</a> gudjans] St. + gudjands.---andvairþi] sic cod. Arg., B. lh. Z. Schm. + andavairþi.

<a name=n1079><a href=#t1079>[1079]</a> Consilium autem ineuntes emerunt ex his hunc agrum figuli ad sepulera his hospitibus.

<a name=n1080><a href=#t1080>[1080]</a> usfilham] sic cod. Arg. usfilha; editt. + usfilhan, Ih. Ulf. illustr., p. 229, 2 + usfilha (vid. Mc. XIV, 8; cf. J. XII, 7).---þaim] J. St. + . . a; Ih. Z. II. Schm. + ana; in codice Arg. hujus vocis ultima tantum pars dignoscitur, quae litterae a non potest, m esse potest, quam ob causam B. conjectura probabilis videtur, etsi articuli usus hoc loco insolentior est.

<a name=n1081><a href=#t1081>[1081]</a> Ideo vocatus fuit ager ille ager sanguinis usque hodiernum diem.

<a name=n1082><a href=#t1082>[1082]</a> Tunc impletumest hoc dictum per Ieremiam profetam dicentem: et acceperunt triginta argenteorum pretium hujus aestimati, quod appretiarunt e filiis Israelis.

<a name=n1083><a href=#t1083>[1083]</a> usnemun] J. St. B. ÷ ganemun.---silubreinaize] vs. 3 erat silubrinaize.---andvairþi] editt. + andavairþi, vid. ad vs. 6.

<a name=n1084><a href=#t1084>[1084]</a> et dederunt eos pro agro figuli, sicut praecepit mihi dominus.

<a name=n1085><a href=#t1085>[1085]</a> Verum Iesus stetit coram praefecto, et interrogavit eum hic praefectus dicens: tu es rex ludaeorum? verum Iesus dixit ad eum: tu dicis!

<a name=n1086><a href=#t1086>[1086]</a> kindina] J. St. + kindana.---imma Z. + ïma.

<a name=n1087><a href=#t1087>[1087]</a> Et dum accusatus fuit ab his sacerdotibus et natu-maximis, non quidquam respondit.

<a name=n1088><a href=#t1088>[1088]</a> miþþanei] J. St. + div.---vrohiþs] J. St. + vrohits.

<a name=n1089><a href=#t1089>[1089]</a> Tunc dixit ad eum Pilatus: nonne audis, quam multum contrate testantur?] [Note: Et non respondit ei contra non unum verborum, adeo-ut miraretur hic praefectus multum] [Note: sildaleikida] St. + sildaleikjda.

<a name=n1090><a href=#t1090>[1090]</a> ad festum autem quodcumque consuetus fuit hic praefectus dimittere unum huic turbae vinctum, quem voluerunt.

<a name=n1091><a href=#t1091>[1091]</a> warjanoh] quodcumque, ^o gr. omn.; caeterum vid. ad Mc. XV, 6.

<a name=n1092><a href=#t1092>[1092]</a> Habuerunt autem vinctum famosum Barabbam.

<a name=n1093><a href=#t1093>[1093]</a> þan] Goth. ^o τότε, þanuh, quod fortasse a librario propter praecedens þan omissum est.---gatarhidana] St. + datarhidana. Maresh. ap. J. p. 410 speciosius quam verius legi suadet gataiknidana; vide Sk. 44, 22 ubi gatarhjan eodem sensu invenitur.---barabban] Ulf. ^o λεγόμενον.

<a name=n1094><a href=#t1094>[1094]</a> Congregatis autem iis, dixit iis Pilatus: quem vultis, ut dimittam vobis, Barabbam an Iesum, qui vocatur Christus?

<a name=n1095><a href=#t1095>[1095]</a> Scivit enim, quod ob invidiam tradiderunt eum.] [Note: Sedente autem eo in tribunali, misit ad eum uxor ejus dicens: non quidquam tibi et huic justo.---

<a name=n1096><a href=#t1096>[1096]</a> ---Israelis est, descendat nunc ab hac cruce, ut videamus et credamus ei;

<a name=n1097><a href=#t1097>[1097]</a> atsteigadau] vid. ad J. XIII, 35.---ei gasaiwaima] ut videamus, ^o gr. omn., Ulf, qui c. verss. legit, ex Mc. XV, 32 addidisse videtur (cf. ad III, 11).

<a name=n1098><a href=#t1098>[1098]</a> Confidit in Deo, liberet nunc eum, si velit eum; dixit enim, quod Dei sum filius.

<a name=n1099><a href=#t1099>[1099]</a> Hoc ipsum etiam hi malefici hi crucifixi-cum eo exprobrarunt ei.

<a name=n1100><a href=#t1100>[1100]</a> þatuh] hoc, gr. omn. τὸ δέ, fortasse hoc δέ latet in uh enclitico, cf. ad Joan. XVIII, 26 et ad Eph. IV, 32.

<a name=n1101><a href=#t1101>[1101]</a> A sexta autem hora facta-est caligo super omnem terram usque horam nonam.

<a name=n1102><a href=#t1102>[1102]</a> þan] H. ^o +---weilai] J. St. Hz. + weila; B. lac.; in cod. Arg. weil. tantummodo legi potest.---varþ riqis] ¶ gr. omn.

<a name=n1103><a href=#t1103>[1103]</a> Verum tum circa horam nonam exclamavit Iesus voce magna dicens: Heli, Heli; lima sabacthani! quod est: Deus mi, Deus mi, cur me reliquisti!

<a name=n1104><a href=#t1104>[1104]</a> weila niundon] ¶ gr. omn.---helei] Ulf. ἠλεί non ἠλί legisse, cum Griesb. contendi non potest, nam saepius Ulf. graecum i accentu insignitum per diphthongum ei reddit, vid. Grimmium. I, 38. ---lima gr. λαμά.

<a name=n1105><a href=#t1105>[1105]</a> Verum quidam horum illic stantium audientes dixerunt, quod Heliam vocat hic.

<a name=n1106><a href=#t1106>[1106]</a> Et statim cucurrit unus ex iis et sumpsit spongiam implens aceto et ponens super arundinem poturecreavit eum.] [Note: jah lagjands] St. + jct.

<a name=n1107><a href=#t1107>[1107]</a> Verum hi alii dixerunt: sine, ut videamus, veniatne Helia salvare eum.

<a name=n1108><a href=#t1108>[1108]</a> let ei] J. St. + jct., vid. ad Mc. XV, 36. ---nasjan] servare, gr. σώσων.

<a name=n1109><a href=#t1109>[1109]</a> Verum Iesus iterum clamans voce magna emisit spiritum.

<a name=n1110><a href=#t1110>[1110]</a> Et tum velum templi scissum-est in duo, superne usque deorsum, et terra mota-est et saxa scissa-sunt

<a name=n1111><a href=#t1111>[1111]</a> disskritnoda] sic cod. Arg.; J. St. B. diskritnoda, rectius quidem, sed uti codex habet, saepius scribitur, vid. ad Mc. III, 13.---ïupaþro] Z. + jupaþro.

<a name=n1112><a href=#t1112>[1112]</a> et sepulcra aperta-sunt et multa corpora horum jacentium sanctorum surrexerunt

<a name=n1113><a href=#t1113>[1113]</a> ligandane] jacentium, gr. omn. κεκοιμημένων; B. satis acute suspicatur Ulf. falso legisse κειμένων; κεκοιμῆσθαι certe aliis locis gaslepan reddi solet, vid. Cor. I, XV, 20.

<a name=n1114><a href=#t1114>[1114]</a> et exeuntes ex sepulcris post surrectionem ejus introeuntes in hanc sanctam urbem et ostenderunt se multis.

<a name=n1115><a href=#t1115>[1115]</a> ïnnatgaggandans] J. St.÷ïnngaggandans. ---managaim] B. lac.

<a name=n1116><a href=#t1116>[1116]</a> Verum centurio et hi cum eo custodientes Iesum videntes hunc motum et haec facta timuerunt valde dicentes: in veritate, Dei filius est hic.

<a name=n1117><a href=#t1117>[1117]</a> vaurþanona] J. St. + vaurþano.---sunus] J. St. + sunu.---ïst] est gr. omn. ἦν.

<a name=n1118><a href=#t1118>[1118]</a> Fuerunt autem illic mulieres multae procul videntes, quae secutae sunt post Iesum a Galilaea, ministrantes ei,

<a name=n1119><a href=#t1119>[1119]</a> saiwandeins] J. St. + saiwaindeins.---þozei] J. St. B. H. + þosei.

<a name=n1120><a href=#t1120>[1120]</a> in quibus fuit Marja haec Magdalene et Marja haec Iacobi et Iosis mater et mater filiorum Zebedaei.

<a name=n1121><a href=#t1121>[1121]</a> ïosez] insolent or forma genitivi propter z in fine; Mc. XV, 40, 47; L. III, 29 recte ïosezis legitur; si scriberetur ïoses, defendi posset comparatis formis moses J. IX, 28; anos Esdr. II, 33; nunc vero ïosezis scribendum esse videtur.

<a name=n1122><a href=#t1122>[1122]</a> Verum cum sero fieret, venit homo dives ab Arimathaea, hujus nomen Iosef, qui etiam ipse discipulus-fuit Iesu;

<a name=n1123><a href=#t1123>[1123]</a> af areimaþaias] offendet lectorem haec structura, quod af dativum secum habere solet; praeter hunc locum Mc. quoque XV, 43 et af beþanias J. II, 1; elliptice id dictum esse ex L. VI, 17 apparet, ubi us allamma ïudaias legitur, omnibus in his locis landa supplendum est, cf. ad L. VIII, 49.---þizuh namo] hujus nomen gr. omn. τούνομα, quam formam non novisse videtur Ulf., constructio enim postulat þizei namo, ut L. I, 27; II, 25; vide tamen ad J. XVIII, 26.

<a name=n1124><a href=#t1124>[1124]</a> Hic accedens ad Pilatum petiit hoc corpus Iesu. Tunc Pilatus permisit dare hoc corpus;

<a name=n1125><a href=#t1125>[1125]</a> uslaubida] permisit, gr. omn. ἐκέλευσε; Maresh. p. 410 uslaubida ex loco parallelo J. XIX, 38 huc pervenisse suspicatur, ibi enim ἐπέτρεψε legitur, cui verbo uslaubjan semper respondet.

<a name=n1126><a href=#t1126>[1126]</a> et sumens hoc corpus Iosef involvit id linteo mundo

<a name=n1127><a href=#t1127>[1127]</a> et posuit id in novo suo sepulcro, quod excidit in saxo et praecludens saxo magno ostia hujus sepulcri ivit.

<a name=n1128><a href=#t1128>[1128]</a> Fuit autem illic Marja Magdalene et haec altera Marja sedentes e-regione huic sepulcro.

<a name=n1129><a href=#t1129>[1129]</a> Postero autem die, qui est post parasceven, convenerunt summi sacerdotes et Farisaei ad Pilatum

<a name=n1130><a href=#t1130>[1130]</a> paraskaivein] accusativus forma graeca, sic synagogein L. VII, 5. aipistaulein Rom. XVI, 22.

<a name=n1131><a href=#t1131>[1131]</a> dicentes: domine, meminimus, quod ille seductor dixit adhuc vivens: post tres dies surgo.

<a name=n1132><a href=#t1132>[1132]</a> lube igitur custodire hoc sepulcrum usque hunc tertium diem, ne forte venientes hi discipuli ejus auferant eum et dicant ad populum: surrexit e mortuis, et sit haec posterior seductio pejor hac priore.

<a name=n1133><a href=#t1133>[1133]</a> þridjan] J. St. B. Hz. + þridjin.---ufto] sine dubio legendum est aufto.---frumein] sic recte, vid. Grim. I, 757.

<a name=n1134><a href=#t1134>[1134]</a> Dixit iis Pilatus: habete custodes, ite, custodite sicut scitis.

<a name=n1135><a href=#t1135>[1135]</a> vardjans] custodes, gr. omn. (praeter cod. D. ubi prima manu scriptum erat φύλακας) κουστωδιάν; sic vs. seq.

<a name=n1136><a href=#t1136>[1136]</a> Verum ii euntes clauserunt hoc sepulcrum signantes hunc---

Inscript. anastodeiþ] ^o gr. omn., sic etiam Luc. inscript.

<a name=n1138><a href=#t1138>[1138]</a> Initium evangelii Iesu Christi, filii Dei.

<a name=n1139><a href=#t1139>[1139]</a> Ut scriptum est in Esaia profeta: ecce, ego mitto angelum meum ante te, qui parat viam tuam ante te.] [Note: faura þus] sec. ante te, ^o gr.

<a name=n1140><a href=#t1140>[1140]</a> Vox clamantis in deserto: parate viam domini, rectas facite semitas Dei nostri!] [Note: guþs unsaris] Dei nostri, gr. αὺτοῦ.

<a name=n1141><a href=#t1141>[1141]</a> Fuit Iohannes baptizans in deserto et nuntians baptismum poenitentiae ad remissionem peccatorum;

<a name=n1142><a href=#t1142>[1142]</a> aflageinai] sic cod. Arg. aperte; J. St. B. + aflateinai. a Z. injuria probatum.

<a name=n1143><a href=#t1143>[1143]</a> et exierunt ad eum omnis Iudaea-terra et Ierusolymitani et baptizati fuerunt omnes in Iordano aqua ab eo, confitentes peccata sua.

<a name=n1144><a href=#t1144>[1144]</a> usïddjedun] exierunt, Ulf. aut c. gr. ἐξεπορεύοντο legit, aut ex usu sermonis gothici vocem land sensu collectivo construit.---allai] gr. post ïairusaulymeis.

<a name=n1145><a href=#t1145>[1145]</a> Fuit autem Iohannes indutus pilis cameli et zona pellicea circa coxam suam et comedit locustas et mel agreste

<a name=n1146><a href=#t1146>[1146]</a> haiþivisk] cod. Arg. in marg. vilþi idem significans, vid. Rom. XI, 17, 24.

<a name=n1147><a href=#t1147>[1147]</a> et nuntiavit dicens: venit fortior me hic post me, cujus ego non sum dignus procumbens solvere corrigiam calceorum ejus.

<a name=n1148><a href=#t1148>[1148]</a> sa] hic, ^o gr. omn.---þizei J. St. + þize.---ïk ego, ^o gr. omn.---anahneivands] St. + anahneivauds

<a name=n1149><a href=#t1149>[1149]</a> At ego baptizo vos in aqua, verum is baptizat vos in Spiritu sancto.] [Note: aþþan] vid. ad IX, 12.

<a name=n1150><a href=#t1150>[1150]</a> Et factum-est in illis diebus, venit Iesus a Nazareth Galilaeae, et baptizatus fuit ab Iohanne in Iordano.] [Note: ïohanne] J. St. + ïohannes.

<a name=n1151><a href=#t1151>[1151]</a> Et statim exiens ex hac aqua vidit reclusos coelos et Spiritum uti columbam accedentem super eum.

<a name=n1152><a href=#t1152>[1152]</a> usluknans] lh. Ulfil. illustr. p. 155 p o usluknandans positum esse ait, de qua re Z. Gram. p. 55 recte dubitans pro participio passivi verbi uslukan habere maluit; sed haec forma secundum regulas grammaticas uslukanans esse debebat: itaque statuendum est, aut librarium errasse scribendo usluknans pro uslukanans (quod placet Grimm. Gr. 4, 26, et Ettmüller l. l.), aut formam usluknans pertinere ad adjectivum uslukns, cf. L. VI, 35 usvenans (ab usvens).

<a name=n1153><a href=#t1153>[1153]</a> Et vox venit e coelis: tu es filius meus hic carus, in te-quo valde me-oblecto.

<a name=n1154><a href=#t1154>[1154]</a> qam] venit, gr. omn. ἐγένετο, cf J. VI, 25. ---ïn þuzei vaila galeikaida] cod. Arg. in marg. þukei vilda (te quem volui).

<a name=n1155><a href=#t1155>[1155]</a> Et statim, ecce, spiritus eum eduxit in desertum,

<a name=n1156><a href=#t1156>[1156]</a> suns sai] statim ecce; cum nullus graecorum ullum illius sai vestigium habeat (quia prorsus sensui repugnat), complures autem εὐθέως praebeant pro vulg. εὐθύς, deinde noster εὐθέως per sunsaiv reddere soleat (III, 6; V, 29 sq.; VI, 25; X, 52 all.), etiam h. l. sine dubio sunsaiv legendum est.

<a name=n1157><a href=#t1157>[1157]</a> et fuit in hoc deserto diebus quadraginta tentatus a Satana et fuit cum feris, et angeli ministrarunt ei.

<a name=n1158><a href=#t1158>[1158]</a> diuzam] editt. + dihzam; sine dubio recta lectio in cod. Arg. exstitit, sed hodie certo dici non potest, quia hic locus in earum plagularum una scriptus erat, quas impia manus e codice avertit. Diuzam primus Grim. I, 606 divina conjectura assecutus est, et repudiatam II, 266, repetiit III, 359, monitus loco Cor. I, XV, 32.

<a name=n1159><a href=#t1159>[1159]</a> Verum post quod traditus fuit Iohannes, venit Iesus in Galilaeam nuntians evangelium regni Dei.] [Note: atgibans] J. St. + atihdans.

<a name=n1160><a href=#t1160>[1160]</a> Dicens, quod impletum-est hoc tempus et appropinquavit se regnum Dei, resipiscite et credite in evangelium.

<a name=n1161><a href=#t1161>[1161]</a> qiþands] ante hoc verbum Ulf. c. codd. ^o καὶ.

<a name=n1162><a href=#t1162>[1162]</a> Et ambulans ad mare Galilaeae vidit Simonem et Andream, fratrem ejus, hujus Simonis, jacientes rete in mare; fuerunt enim piscatores.

<a name=n1163><a href=#t1163>[1163]</a> jah warbonds] Ulf. c. codd. καὶ παράγων legisse videtur, vid. II, 14---andraian] St. + andrajan.---þis seimonis] hujus Simonis, ^o gr.---fiskjans] St. + fiskians.

<a name=n1164><a href=#t1164>[1164]</a> Et dixit iis Iesus: venite post me et facio vos fieri captores hominum.] [Note: ïgqis] J. St. + ïgvis; recte Maresh. p. 414.

<a name=n1165><a href=#t1165>[1165]</a> Et statim relinquentes haec retia sua secuti-sunt post eum.

<a name=n1166><a href=#t1166>[1166]</a> Et illinc iniens ultra paulum, vidit Iacobum, hunc Zebedaei, et Iohannem, fratrem ejus, etiam hos in nave parantes retia.

<a name=n1167><a href=#t1167>[1167]</a> jainþro ïnngaggands] ¶ gr. omn.; caeterum J. St. + ïngaggands---framis leitil] J. Z. + framisleitl, St. B. + framisleita. Z. h. l. et Versuch, etc. p. 86 + fram ïs leitil; quid in codice Arg. scriptum fuerit, nec lh. adnotavit, neque hodie cognosci potest, quia haec plagula e codice direpta est. Framis Grim. III, 591, cf. 97 recte pro adverbii comparativo habet, ulterius significante et graeco πρό in compositis verbis respondente, sic Rom. XIII, 12 framis galaiþ = προέκοψεν. Quod vero dicit leitl esse formam breviorem pro leitil. rectius videmur fecisse statuentes, leitl negligentia librarii pro leitil ortum esse.---zaibaidaiaus] St. + zaibaidajaus.---ïohanne] J. St. + ïohannes.

<a name=n1168><a href=#t1168>[1168]</a> Et statim vocavit eos et relinquentes patrem suum Zebedaeum in hac nave cum mercenariis iverunt post eum.

<a name=n1169><a href=#t1169>[1169]</a> Et iverunt in Cafarnaum; et statim sabbato die iens in synagogam docuit eos.] [Note: synagogen] Z. + syn gogin.---ïns] eos, ^o gr.

<a name=n1170><a href=#t1170>[1170]</a> Et attoniti fuerunt super hac doctrina ejus, nam fuit docens eos uti potestatem habens et non sicut hi scribae.

<a name=n1171><a href=#t1171>[1171]</a> Et fuit in hac synagoga eorum homo in immundo spiritu et exclamavit

<a name=n1172><a href=#t1172>[1172]</a> dicens: desine, quid nobis et tibi, Iesu Nazarene, venisti perdere nos? novi te, qui tu es, hic sanctus Dei.

<a name=n1173><a href=#t1173>[1173]</a> nazorenai] sic Goth. constanter legit cum sint loci, ubi gr. aut Ναζαρηνὸς aut Ναζαραῖος habent, XIV, 67; XVI, 6; L. IV, 34.---þu] tu, ^o gr. omn.

<a name=n1174><a href=#t1174>[1174]</a> Et increpavit eum Iesus dicens: tace et exi foras ex hoc, spiritus immunde.

<a name=n1175><a href=#t1175>[1175]</a> ahma unhrainja] spiritus immunde, ^o gr. omnes praeter cod. D.

<a name=n1176><a href=#t1176>[1176]</a> Et laceravit eum spiritus hic impurus et clamans voce magna exiit ex eo.

<a name=n1177><a href=#t1177>[1177]</a> Et obstupuerunt omnes admirantes, ita-ut disputarent inter se invicem dicentes, qui sit hoc, quae haec doctrinarum haec nova, quod cum potestate etiam spiritibus his immundis imperat et obediunt ei?

<a name=n1178><a href=#t1178>[1178]</a> afslauþnodedun] B. + afslauþnodeaun; quod Ulf. sildaleikjandans addit, a gr. omnibus omissum vid. ad M. IX, 8. et Cor. l, IV, 25.---laiseino] vid. ad VI, 2.

<a name=n1179><a href=#t1179>[1179]</a> Exiit autem fama ejus statim per omnes vicinos Galilaeae.

<a name=n1180><a href=#t1180>[1180]</a> Et statim ex hac synagoga exeuntes venerunt in domum Simonis et Andreae cum Iacobo et Iohanne.] [Note: ïohannen] J. St. + ïohannes.

<a name=n1181><a href=#t1181>[1181]</a> Verum socrus Simonis jacuit in febre, et statim dixerunt ei de ea.

<a name=n1182><a href=#t1182>[1182]</a> Et accedens erexit hanc apprehendens manum ejus, et dimisit hanc haec febris statim, et ministravit iis.

<a name=n1183><a href=#t1183>[1183]</a> Vespere autem facto, cum occidit sol, tulerunt ad eum omnes hos male habentes et daemones habentes.

<a name=n1184><a href=#t1184>[1184]</a> gasaggq sauïl] sic recte lh. Ulfil. illustr. p. 113. sq.; J. St. + gasag ju sa uïl; B. Hz. + gasaggq sau ïl.

<a name=n1185><a href=#t1185>[1185]</a> Et haec urbs tota collecta fuit ad januam.

<a name=n1186><a href=#t1186>[1186]</a> Et sanavit multos male habentes variis morbis, et daemones multos ejecit, et non permisit loqui hos daemones, nam noverunt eum:] [Note: usvarp] J. St. + usvairp.

<a name=n1187><a href=#t1187>[1187]</a> Et mane crepusculo exsurgens exiit et ivit in desertum locum et illic oravit.

<a name=n1188><a href=#t1188>[1188]</a> air uhtvon] Z temere coni. airuh tvon; nam lectio vulgata eo confirmatur, quod in affinibus linguis eadem vox reperitur, vid. Schmid Schwäb. Wörterb. p. 8. Graff Althochdeutsch. Sprachsch. I, p. 138. Caeterum Ulf. c. codd. et verss. ^o λίαν.

<a name=n1189><a href=#t1189>[1189]</a> Et comites facti-sunt ei Simon et hi cum eo.

<a name=n1190><a href=#t1190>[1190]</a> Et invenientes eum dixerunt ad eum, quod omnes te quaerunt.] [Note: þuk sokjand] ¶ gr.

<a name=n1191><a href=#t1191>[1191]</a> Et dixit ad cos: imus ad hos circumcirca vicos et urbes, ut etiam illic nuntiem, nam ideo veni.

<a name=n1192><a href=#t1192>[1192]</a> bisunjane] circumcirca, Ulf. cum cod. D ἐγγύς legisse videtur.---haimom jah baurgim] vicos et urbes, gr. κωμοπόλεις. Caeterum J. St. B. Hz. + haimon, vid. lh. Ulfil. illustrat. p. 229.

<a name=n1193><a href=#t1193>[1193]</a> Et fuit praedicans in synagogis eorum per totam Galilaeam et daemones ejiciens.

<a name=n1194><a href=#t1194>[1194]</a> ïn synagogim] in synagogis; gr. εἰς τὰς συναγωγάς.

<a name=n1195><a href=#t1195>[1195]</a> Et venit ad eum lepram habens, orans eum et genibus nitens et dicens ad eum, quod si vis, potes me mundare.] [Note: knussjands] Ulf. c. codd. ^o αὐτόν.

<a name=n1196><a href=#t1196>[1196]</a> Verum Iesus miserens extendens manum suam tetigit eum et dixit ei: volo, fi mundus.

<a name=n1197><a href=#t1197>[1197]</a> seina] suam, ^o gr. omn. praeter unum cod. D. (Bezae), referente Maresh. p. 418.

<a name=n1198><a href=#t1198>[1198]</a> Et cum dixit hoc Iesus, statim haec lepra abiit ab eo et purus factus-est.

<a name=n1199><a href=#t1199>[1199]</a> þata] pr. hoc, ^o gr. omn.---ïesus] cum gr. omn. hoc loco et L. VI, 12; VIII, 10; J. XVIII, 1, pronomen demonstrativum (αὐτός vel ὁ) habeant, suspicari licet ïs legendum esse, pro quo librarius facile īs̄ scribere poterat; fortasse eadem emendatio II, 25 adhibenda est, ubi praeter Syriam et Armeniam versiones nullus liber ïesus praebet; (aliter pro ïs J. XI, 4 jam Lye ap. Benz. praef. p. LXVII ïesus. cum gr. omn. scribere maluit). Sed negari non potest esse locos in quibus non ita facile de ejusmodi errore cogitare liceat, e. gr. Mc. V, 22, ubi īūīs̄ (i. e. ïesuis), in omnibus autem gr. constanter αὐτοῦ legitur. Difficilius etiam est de loco Mc. VI, 55 sententiam ferre: ei ïs vesi, quod legitur, respondet versionibus latinis; ei ïesus vesi, si legeretur, lectioni codicis D et eis versionibus aptius esset, cum quibus in aliis locis conspirare solet; Benzelii judicium Ulfilam ἐκεῖνος pro ἐκεῖ legisse arbitrantis, amplecti non libuerit. Ut vero h. l. rem conficiamus, addimus, Mc. I, 45 et L. V, 34 pro ïs, quod cod. Arg. cum gr. omn. habet, J. St. (et Luc. loco B etiam) et Mc. II, 15 omnes editores contra codicis Arg. auctoritatem male ïesus reposuisse.---þata þrutsfill] gr. omn. praeter cod. e ap. Mi. post ïmma.

<a name=n1200><a href=#t1200>[1200]</a> Et comminans ei statim emisit eum

<a name=n1201><a href=#t1201>[1201]</a> et dixit ad eum: vide, ut alicui non dicas quidquam, sed i te ipsum ostendere sacerdoti et offer pro purificatione tua, quod praecepit Moses ad testimonium iis.

<a name=n1202><a href=#t1202>[1202]</a> mannhun] Z. + manhun.---gudjin] Ulf. ἀρχιερεῖ pro ἱερεῖ legisse, Griesb. temere contendit, nam gudja et auhumists gudja Ulf. promiscue utitur, nec licet eam ob causam conjicere II, 26 eum simplex ἱερέως in suo cod. legisse, uti idem vir doctus fecit.

<a name=n1203><a href=#t1203>[1203]</a> Verum is exiens coepit praedicare multum et eloqui hoc verbum, adeo-ut is amplius non posset palam in urbem ire, sed foris in desertis locis fuit et iverunt ad eum undique.] [Note: iþ ïs] vid. ad I, 42.

<a name=n1204><a href=#t1204>[1204]</a> Et ivit iterum in Cafarnaum post dies, et compererunt, quod in domo est.

<a name=n1205><a href=#t1205>[1205]</a> galaiþ aftra] ¶ gr.---gafrehun] compererunt, gr. omn. ἠκούσθη---ïn garda] in domo, gr. εἰς οἶκον.

<a name=n1206><a href=#t1206>[1206]</a> Et statim convenerunt multi, adeout amplius non locum-invenirent ne-quidem ad januam, (Vide paginam sequentem.) et locutus-est iis verbum.

<a name=n1207><a href=#t1207>[1207]</a> at daura] Ulf. ^o τά cum codd. 28 et 131.---gamostedun] gamotan est locum habere, capi, vid. J. VIII, 37; Cor. II, VII, 2.

<a name=n1208><a href=#t1208>[1208]</a> Et venerunt ad eum paralyticum ferentes sublatum a quatuor.] [Note: fidvorim] cod. Arg. et editt. + fidvorin.

<a name=n1209><a href=#t1209>[1209]</a> Et non potentes prope venire ei prae turbis detexerunt tectum, ubi fuit Iesus, et effodientes illaquearunt hunc grabatum et demiserunt, super quo jacuit hic paralyticus.

<a name=n1210><a href=#t1210>[1210]</a> ïnsailidedun---fralailotun] illaquearunt---demiserunt, gr. omn. χαλῶσι; est amplificatio, cujus alia exempla collecta sunt ad M. IX, 8, 23; Cor. I, IX, 25.---lag] gr. omn. post usliþa.

<a name=n1211><a href=#t1211>[1211]</a> Videns autem Iesus fidem eorum dixit ad hunc paralyticum: filiole, remittuntur tibi peccata tua.

<a name=n1212><a href=#t1212>[1212]</a> þus---þeinos] t bi---tua, gr. σοῦ; Ulf. c. codd. σοί---σοῦ; sic vers. 9.

<a name=n1213><a href=#t1213>[1213]</a> Fuerunt autem quidam horum scribarum illic sedentes et cogitantes sibi in cordibus suis:

<a name=n1214><a href=#t1214>[1214]</a> quid hic sic loquitur blasphemias, quis potest remittere peccata, nisi unus Deus?

<a name=n1215><a href=#t1215>[1215]</a> Et statim cognoscens Iesus spiritu suo, quod sic hi cogitarunt sibi, dixit ad eos: cur cogitatis hoc in cordibus vestris?] [Note: mitoþ þata] ¶ gr. omn.

<a name=n1216><a href=#t1216>[1216]</a> Utrum est facilius ad dicendum huic paralytico: remittuntur tibi peccata tua. an dicere: surge et sume hunc grabatum tuum etsi;

<a name=n1217><a href=#t1217>[1217]</a> afletanda] cod. Arg. + afleþanda.---þus---þeinos] vid. ad vs. 5.---jah] pr. et, ^o gr.---þeinata] gr. omn. ante þata.

<a name=n1218><a href=#t1218>[1218]</a> at ut sciatis, quod potestatem habet filius hominis in terra remittere peccata, dixit ad hunc paralyticum:

<a name=n1219><a href=#t1219>[1219]</a> tibi dico, surge sumeque hunc grabatum tuum et i ad domum tuam.

<a name=n1220><a href=#t1220>[1220]</a> nimuh] sunt qui dicant Ulf. omittere καί, sed errant nescientes, particulam uh habere vim copulativam, sic XIV, 13 qaþuh=καὶ λέγει, cf. ad Cor. I. XVI, 13. Nimuh autem pro jah nim vs. 9 dictum est, solet enim Gothus sermonem variare.

<a name=n1221><a href=#t1221>[1221]</a> Et surrexit statim et attollens grabatum exiit coram facie omnium, adeo-ut obstupuerint omnes et honorificarint magnificantes Deum dicentes, quod unquam sic non vidimus.

<a name=n1222><a href=#t1222>[1222]</a> hauhidedun mikiljandans] vid. ad M. IX, 8; caeterum St. + haubidedun.---þatei] St. + þaþei.---gasewum] J. St. cum cod. Arg + gasewun, nec graecis respondens, nec sensum aptum praebens; in cod. gasewū pro gasewu, errore librarii.

<a name=n1223><a href=#t1223>[1223]</a> Et ivit iterum ad mare; et omnes turbae iverunt ad eum et docuit eos.

<a name=n1224><a href=#t1224>[1224]</a> galaiþ] St. + gelaiþ.---jah all---ïmma] hoc colon cod. Arg. non in textu, sed in marg. habet, J. St. B. + jah alla managei usïddjedun, scilicet in cod. litterae ns vocis manageins diremptae novum versum incipiunt, illi autem pro us habuerunt; veram lectionem cum hac falsa miscens, is qui confecit Hz. manuscriptum, dedit: jah all manageins usïddjedun.

<a name=n1225><a href=#t1225>[1225]</a> Et ambulans vidit Levvi, hunc Alfaei, sedentem ad telonium et dixit ad eum: i post me; et exsurgens ivit post eum.

<a name=n1226><a href=#t1226>[1226]</a> alfaiaus] J. St. + alfaius.---usstandands] St. + usstandans.

<a name=n1227><a href=#t1227>[1227]</a> Et factum est, cum is accumberet in domo ejus, et multi portitores et peccatores accubuerunt cum Iesu et discipulis ejus, fuerunt enim multi et iverunt post eum.

<a name=n1228><a href=#t1228>[1228]</a> ïs] pr., vid. ad I, 42; caeterum gr. omn. post anakumbida.

<a name=n1229><a href=#t1229>[1229]</a> Et hi scribae et Farisaei videntes eum edentem cum his portitoribus et peccatoribus dixerunt ad hos discipulos ejus: quid est quod cum portitoribus et peccatoribus edit et bibit?

<a name=n1230><a href=#t1230>[1230]</a> ïst] est, ^o gr. omn.---fravaurhtaim] cod. Arg. + fraaurhtaim.

<a name=n1231><a href=#t1231>[1231]</a> Et audiens Iesus dixit ad eos: non indigent validi medici, sed hi male habentes; non veni invitare justos, sed peccatores.

<a name=n1232><a href=#t1232>[1232]</a> fravaurhtans] Ulf. c. codd. ^o εἰς μετάνοιαν, cf. ad M. III, 11.

<a name=n1233><a href=#t1233>[1233]</a> Et fuerunt discipuli Iohannis et Farisaei jejunantes; et adierunt et dixerunt ad eum: cur discipuli Iohannis et Farisaei jejunant, verum hi tui discipuli non jejunant:

<a name=n1234><a href=#t1234>[1234]</a> fareisaieis] sec., gr. omn. οἱ τῶν Φαρισαίων, praeter unum cod. 239, qui cum Goth. consentit.

<a name=n1235><a href=#t1235>[1235]</a> Et dixit iis Iesus: num possunt filii sponsi, usque dum cum iis est sponsus, jejunare? tam longum tempus quam cum se habent sponsum, non possunt jejunare.

<a name=n1236><a href=#t1236>[1236]</a> bruþfaþs] gr. omn. ante miþ; J. St. + addunt articulum sa.

<a name=n1237><a href=#t1237>[1237]</a> At accedunt dies, cum aufertur ab iis hic sponsus, et tum jejunant in illo die.

<a name=n1238><a href=#t1238>[1238]</a> Non homo assumentum panni novi suit ad amictum veterem; ne auferat plenitudinem ab hoc hic novus hoc vetere et pejor fissura fiat.] [Note: af þamma] ab hoc, gr. αὐτοῦ.

<a name=n1239><a href=#t1239>[1239]</a> Non homo fundit vinum novum in utres veteres, ne forsan disrumpat vinum hoc novum hos utres et vinum effluat et hi utres pereant; sed vinum novum in utres novos fundunt.

<a name=n1240><a href=#t1240>[1240]</a> init. U f. ^o καί.---balgins] sec. J. St. + baljins; iidem mox + baljeis.---giutand] fundunt, gr. omn. βλητέον, Ulf. e L. V, 38, ubi codd. aliqui βάλλουσι praebent.

<a name=n1241><a href=#t1241>[1241]</a> Et factum-est transire ei sabbato die per satum et coeperunt discipuli ejus praetereuntes vellere aristas,

<a name=n1242><a href=#t1242>[1242]</a> skevjandans raupjan] praetereuntes vellere, gr. ὁδὸν ποιεῖν τίλλοντες; Ulf. c. verss.

<a name=n1243><a href=#t1243>[1243]</a> et Farisaei dixerunt ad eum: ecce, quid faciunt discipuli tui sabbatis, quod non fas est?] [Note: siponjos þeinai] discipuli tui, ^o gr.

<a name=n1244><a href=#t1244>[1244]</a> Et Iesus dixit ad eos: nonne perlegistis unquam, quod fecit David, cum indiguit et famelicus fuit, ipse et hi cum eo;] [Note: ïesus] vid. ad I, 42.

<a name=n1245><a href=#t1245>[1245]</a> quomodo ivit in domum Dei sub Abjathare sacerdote, et panes propositionis comedit, quos non fas est edi, nisi solis sacerdotibus; et dedit etiam his cum se existentibus.

<a name=n1246><a href=#t1246>[1246]</a> gudjin] vid. ad I, 44.---faurlageinais] J. St. + fauralageinais, vid. L. VI, 4.---ainaim] solis, ^o gr.

<a name=n1247><a href=#t1247>[1247]</a> Et dixit iis: sabbatus causa hominis fuit creatus, non homo causa sabbati diei;

<a name=n1248><a href=#t1248>[1248]</a> varþ gaskapans] fuit creatus; gr. solum ἐγένετο, Ulf. c. codd. ἐκτίσθη.

<a name=n1249><a href=#t1249>[1249]</a> ita ut dominus sit hic filius hominis etiam huic sabbato.

<a name=n1250><a href=#t1250>[1250]</a> Et ivit iterum in synagogam, et fuit illic homo arefactam habens manum,

<a name=n1251><a href=#t1251>[1251]</a> et observarunt eum, sanaret sabbato die, ut accusarent eum.

<a name=n1252><a href=#t1252>[1252]</a> hailidedi] gr. omn. post daga; caeterum J. St. + jau (εἰ) e L. VI, 7 addunt et Ulf. c. codd. ^o αὐτόν.

<a name=n1253><a href=#t1253>[1253]</a> Et dixit ad hunc hominem hunc arefactam habentem manum: surge in medio.

<a name=n1254><a href=#t1254>[1254]</a> Et dixit ad eos, fasne est in sabbatis bene facere, aut male facere? animam servare, aut perdere? verum ii tacuerunt.

<a name=n1255><a href=#t1255>[1255]</a> ïn] in. ^o gr.---usqistjan] utrum Ulfil. ἀπολέσαι, an ἀποκτείνειν legerit, certo dici non potest, nam usqistjan utrique graeco verbo respondet.

<a name=n1256><a href=#t1256>[1256]</a> Et adspiciens eos cum ira, tristis ob obdurationem cordis eorum, dixit ad hunc hominem: protende hanc manum tuam; et protendit, et constitit rursus haec manus ejus.

<a name=n1257><a href=#t1257>[1257]</a> gastoþ aftra] constitit rursus = graeco ἀποκατεστάθη, cf. VIII, 25.

<a name=n1258><a href=#t1258>[1258]</a> Et euntes tum Farisaei statim cum his Herodianis consilium fecerunt contra eum, ut eum occiderent.] [Note: þan] tum, ^o gr. omn.

<a name=n1259><a href=#t1259>[1259]</a> Et Iesus abiit cum discipulis suis ad mare et multum turbae e Galilaea secuti-sunt post eum et ex Iudaea] [Note: aflaiþ] gr. post seinaim.

<a name=n1260><a href=#t1260>[1260]</a> et ex Ierusolymis et ex Idumaea, et ultra Iordanum et hi circa Tyrum et Sidonem turbae multum audientes, quam multum is fecit, venerunt ad eum.

<a name=n1261><a href=#t1261>[1261]</a> seidona] J. St. B. e graeco textu codicis D temere addunt bi.---ïs] is, ^o gr. omn.

<a name=n1262><a href=#t1262>[1262]</a> Et dixit his discipulis suis, ut navis praesto esset apud eum propter hanc turbam, ut non comprimerent eum.] [Note: þraiheina] J. St. + praiheinai.

<a name=n1263><a href=#t1263>[1263]</a> Multos enim sanavit, adeo-ut ruerent in eum, ut eum attingerent, et tam multi quam habuerunt vulnera] [Note: jah] et, ^o gr.

<a name=n1264><a href=#t1264>[1264]</a> et spiritus immundos, hi cum eum viderent, ruerunt ad eum et clamarunt dicentes, quod tu es filius Dei] [Note: þaih] hi, ^o gr. omn.

<a name=n1265><a href=#t1265>[1265]</a> Et multum comminatus-est iis, ut eum non manifestarent.

<a name=n1266><a href=#t1266>[1266]</a> Et conscendit in montem et advocavit quos voluit is et iverunt ad eum.

<a name=n1267><a href=#t1267>[1267]</a> ustaig] sic cod. Arg.; editt. usstaig, rectius quidem, sed in verbis compositis saepius alterum s a librariis omissum est, sic M. XXVII, 51 diskritnoda, L. VIII, 55 ustoþ, XIV, 14 ustassai; vid. Massm. Sk. p. 59. Idem factum est, si alterum verbum in s desinit, alterum ab s incipit, vid. ad Mc. X, 45; XVI, l.

<a name=n1268><a href=#t1268>[1268]</a> Et fecit duodecim ad versandum cum se et ut mitteret eos praedicare

<a name=n1269><a href=#t1269>[1269]</a> et habere potestatem ad sanandos morbos et ejiciendos daemones.

<a name=n1270><a href=#t1270>[1270]</a> Et imposuit Simoni nomen Petrus.

<a name=n1271><a href=#t1271>[1271]</a> paitrus] secundum regulas grammaticas scribendum fuit paitru, accusativo casu, vid. L. I, 13 haitais namo ïs ïohannen, cf. M. IX, 9. Id Ettmüll. l. l. dubitare non debebat; quod Grimm. Gr. IV, 622 dicit, recte habet de haltan et vopjan, non de namjan, neque dubitamus, quin Gr. GGA. 1836 p. 1792, ubi dicit: nach den Wörtern namnjan wird immer der nominativ construirt, id est, post verba namnjan constructionem cum nominativo semper adhiberi, de passivo cogitaverit. Nos autem recte adnotasse de paitrus, etiam L. VI, 14 loco gemello comprobatur, dicitur illic thanei jah namnida paitru. Deinde vs. 17 pro ïakobau et ïohanne dativis propter sensum jakobu et johannem accusativos optabamus: pendere posse hos dativos a gasatida, cum sui sequatur jah gasatida ïm, non cogitavimus, et si Ettmülleri sententia de hoc loco recta est, facere non possumus, quin Ulfilam sensui parum consuluisse dicamus.

<a name=n1272><a href=#t1272>[1272]</a> Et Iacobo, huic Zebedaei, et Iohanni, fratri Iacobi, et imposuit iis nomina Boanerges, quod est filii tonitru.

<a name=n1273><a href=#t1273>[1273]</a> ïakobau---ïohanne] ii dativi non habent, unde pendeant, accusativos verbo gavaurhta conjungendos requirit sensus. Caeterum pro ïohanne J. St. + ïohannes.

<a name=n1274><a href=#t1274>[1274]</a> Et Andream et Philippum et Bartholomaeum et Matthaeum et Thomam et Iacobum, hunc Alfaei, et Thaddaeum et Simonem, hunc Cananitem,

<a name=n1275><a href=#t1275>[1275]</a> matþaiu] St. + matþaju.---kananeiten] St. Z. + kananeiþen.

<a name=n1276><a href=#t1276>[1276]</a> et Iudam Iscariotem, qui etiam tradidit eum.

<a name=n1277><a href=#t1277>[1277]</a> Et adierunt in domum et collegit se turba, adeo-ut non possent ne-quidem panem edere.

<a name=n1278><a href=#t1278>[1278]</a> atïddjedun] St. + atïddiedun. sic gaïddia pro gaïddja, matian pro matjan et saepius. Caeterum Ulf. ^o πάλιν et αὐτοῦς.

<a name=n1279><a href=#t1279>[1279]</a> Et audientes de eo scribae et alii exierunt prehendere eum, dixerunt enim, quod furore-perculsus est.

<a name=n1280><a href=#t1280>[1280]</a> fram---anþarai] de---alii, gr. οἱ παρ᾽ αὐτοῦ. usgaisiþs] Grimm. Gr. IV, 26 usgeisiþs emendandum esse censet, vid. Glossar. V. Geisan.

<a name=n1281><a href=#t1281>[1281]</a> Et scribae hi ab Ierusolymis venientes dixerunt, quod Beelzebul habet et quod in hoc supremo daemonum ejicit hos daemones.] [Note: ïairusaulymai] J. + ïairusaulyma.

<a name=n1282><a href=#t1282>[1282]</a> Et advocans eos in parabolis dixit ad eos: quomodo potest Satanas Satanam ejicere?

<a name=n1283><a href=#t1283>[1283]</a> gajukom] J. St. + gajukon.---waiva] sic cod. Arg., non weaiva, uti B. in eo legi dicit.

<a name=n1284><a href=#t1284>[1284]</a> Et si regnum contra se dividitur, non potest stare hoc regnum illud;

<a name=n1285><a href=#t1285>[1285]</a> et si domus contra se dividitur, non potest stare haec domus illa;

<a name=n1286><a href=#t1286>[1286]</a> et si Satanas insurrexit contra se ipsum et divisus fuit, non potest constare, sed finem habet.

<a name=n1287><a href=#t1287>[1287]</a> satana usstoþ] editt. + satanaus stoþ; satanaus nominativo nunquam dicitur, sed satana J. XIII, 27; Cor. II, XI, 14; aut satanas Mc. III, 23.---gastandan] J. St. B. + standan.---ak] St. + ah.

<a name=n1288><a href=#t1288>[1288]</a> Non homo potest vasa validi iens in domum ejus rapere, nisi antea hunc validum vincit et hanc domum ejus diripiat.

<a name=n1289><a href=#t1289>[1289]</a> þana] sec., Ulf. ^o τότε aut þan ante articulum þana librarii oscitantia excidit.

<a name=n1290><a href=#t1290>[1290]</a> Amen dico vobis, quod omne remittitur hoc peccatorum filiis hominum et blasphemiae tam multae quam blasphemant;

<a name=n1291><a href=#t1291>[1291]</a> at qui blasphemat Spiritum sanctum, non habet remissionem unquam, sed reus est aeterni peccati;] [Note: fravaurhtais] peccati, gr. κρίσεως.

<a name=n1292><a href=#t1292>[1292]</a> quia dixerunt, spiritum immundum habet.] [Note: Et venerunt tum mater ejus et fratres ejus et foris stantes immiserunt ad eum vocantes eum,

<a name=n1293><a href=#t1293>[1293]</a> jah ] pr. et, gr. οὖν

<a name=n1294><a href=#t1294>[1294]</a> et sederunt circa eum turba, dixerunt autem ad eum: ecce, mater tua et fratres tui et sorores tuae foris quaerunt te.

<a name=n1295><a href=#t1295>[1295]</a> managei] gr. ante bi.---svistrjus] J. St. + svistrjos.

<a name=n1296><a href=#t1296>[1296]</a> Et respondit iis dicens: quae est haec mater mea, aut hi fratres mei?

<a name=n1297><a href=#t1297>[1297]</a> Et circumspiciens circumcirca hos circa se sedentes dixit: ecce, mater mea et hi fratres mei!

<a name=n1298><a href=#t1298>[1298]</a> sai] ecce, Ulf. videtur ἰδού legisse; quamquam loci sunt, in quibus sai graeco ἴδε respondet (XI, 21; XV, 4; J. VII, 26; XI, 36; all.), quod Goth. alias saiw interpretari solet.

<a name=n1299><a href=#t1299>[1299]</a> Qui enim facit voluntatem Dei, hic etiam frater meus et soror et mater est.

<a name=n1300><a href=#t1300>[1300]</a> jah] pr. et, ^o gr.---svistar] Ulf. c. codd. e. verss. ^o μοῦ.

<a name=n1301><a href=#t1301>[1301]</a> Et iterum Iesus coepit docere ad mare et congregaverunt se ad eum turbae multum, adeo-ut is iret in navem, sederet in mari, et omnis haec turba adversus mare in ripa fuit.

<a name=n1302><a href=#t1302>[1302]</a> ïesus] ^o gr. omn.---galeiþan] ire, gr. omn. ἐμβάντα; cum hic infinitivus cum sequentibus particula copulativa non jungatur, pro galeiþan olim galeiþandan (euntem) scriptum fuisse videtur; non tamen inaudita sunt similia asyndetorum genera.---alla] Z. + allo.---staþa] littore (nostrum rivage, germ. Gestade), gr. γῆς.

<a name=n1303><a href=#t1303>[1303]</a> Et docuit eos in parabolis multum et dixit iis in doctrina sua:

<a name=n1304><a href=#t1304>[1304]</a> audite, ecce, exiit hic serens ad serendum semine suo.

<a name=n1305><a href=#t1305>[1305]</a> urrann] J. St. + urran, sic etiam vs. 5.---fraiva seinamma] semine suo, ^o gr. vid., ad M. XXVI, 72.

<a name=n1306><a href=#t1306>[1306]</a> Et factum est, dum serit, quoddam quidem cecidit ad viam, et venerunt aves et vorarunt hoc.] [Note: saiso] J. St. + div.

<a name=n1307><a href=#t1307>[1307]</a> Aliud autem cecidit in lapidosum, ubi non habuit terram multam, et statim exiit, propter quod non habuit profundam terram.] [Note: urrann] vid. ad vs. 3.

<a name=n1308><a href=#t1308>[1308]</a> In sole autem oriente exarsit, et quia non habuit radices, exaruit.

<a name=n1309><a href=#t1309>[1309]</a> vaurtins] Z. pro genitivo singularis haberi posse arbitrans errat, nam vaurts singulari numero Gothus non utitur, nisi sensu improprio (Rom. XI, 16 sqq. XV, 12); ubi propriam habet significationem, vaurteis plurali numero ponit, vid. infra vs. 17; XI, 20; L. III, 9; VIII, 13; XVII, 6.

<a name=n1310><a href=#t1310>[1310]</a> Et quoddam cecidit in spinas, et superscenderunt hae spinae et exstinxerunt hoc, et fructum non dedit.

<a name=n1311><a href=#t1311>[1311]</a> þaurnuns] St. + þaurnus.---afwapidedun] cod. Arg. manu secunda et B. + afwauidedun, quam immanem formam imperitus corrector etiam IV, 19; V, 13 in codice posuit, aliis autem locis (IX, 43 seqq.; L. VIII, 14, 33) sinceram lectionem intactam reliquit, nihilo tamen minus etiam in iis B. afwaujan edidit. Cf. ad M. IX, 24.

<a name=n1312><a href=#t1312>[1312]</a> Et quoddam cecidit in terram bonam et dedit fructum adscendentem et crescentem et tulit unum XXX et unum LX et unum C.] [Note: urri nando] St. + urrinanao.

<a name=n1313><a href=#t1313>[1313]</a> Et dixit, qui habeat aures audientes, audiat.

<a name=n1314><a href=#t1314>[1314]</a> saei habai] qui habeat, fortasse Ulf. c. Vat. et Cant. ὃς ἔχει legit.---hausjandona] audientes, gr. omn. ἀκούειν, cf. vs. 23; VII, 16.

<a name=n1315><a href=#t1315>[1315]</a> Et cum factus-est seorsim, interrogarunt eum hi circa eum cum his duodecim de-hac parabola.

<a name=n1316><a href=#t1316>[1316]</a> Et dixit iis: vobis datum-est scire mysterium regni Dei; verum illis his foris in parabolis omne fit,

<a name=n1317><a href=#t1317>[1317]</a> jainaim] St. + jainam.---gajukon] parabola, sine dubio gajukom plurali numero legendum est.

<a name=n1318><a href=#t1318>[1318]</a> ut videntes videant et non cognoscant, et audientes audiant et non intelligant; ne quando convertant se et remittantur iis peccata.

<a name=n1319><a href=#t1319>[1319]</a> nibai wan] male vertunt viri docti: nisi quando, pro (timeo) ne quando.

<a name=n1320><a href=#t1320>[1320]</a> Et dixit ad eos, non scitis hanc parabolam et quomodo omnes has parabolas noveritis.

<a name=n1321><a href=#t1321>[1321]</a> þo] hanc, injuria Ulf. ταύτην omittere, Sch contendit.

<a name=n1322><a href=#t1322>[1322]</a> Hic serens verbum serit;] [Note: saijands] St. + sajands.

<a name=n1323><a href=#t1323>[1323]</a> verum hi circa viam sunt, ubi seritur hoc verbum, et cum audiunt incurii, statim venit Satanas et aufert verbum hoc insitum in corda eorum.

<a name=n1324><a href=#t1324>[1324]</a> vig] J. St. + vigs.---sind] gr. omn. ante viþra.---unkarjans] incurii, ^o gr. omn.; ex eodem fonte haustum est, unde Ver. Verc. Colb. (cf. B.ix.) suum negligenter duxerunt.---ïnsaiano] St. + ïnsajano.

<a name=n1325><a href=#t1325>[1325]</a> Et sunt similiter hi in lapidosum sati, qui cum audiunt hoc verbum, statim cum laetitia capiunt id,

<a name=n1326><a href=#t1326>[1326]</a> jah] Ulf. ^o οὗτοι.---þaiei] J. St. + þaei.---fahedai] St. + fahelai.

<a name=n1327><a href=#t1327>[1327]</a> et non habent radices in se, sed temporales sunt, deinde cum venit afflictio aut persecutio propter hoc verbum, statim sollicitantur.

<a name=n1328><a href=#t1328>[1328]</a> aglo] J. St. + algo.---aiþþau] St. + aiþau.---vrakja] J. St. B. + vrakjai.

<a name=n1329><a href=#t1329>[1329]</a> Et hi sunt hi in spinas sati, hi verbum audientes,

<a name=n1330><a href=#t1330>[1330]</a> þai] pr. hi, gr. ἄλλοι.---saianans] Ulf. c. codd. ^o οὗτοί εἰσι.

<a name=n1331><a href=#t1331>[1331]</a> et curae hujus vitae et sollicitatio possessionis et hae circa hoc aliud cupiditates introeuntes exstinguunt hoc verbum et infructuosum fit.

<a name=n1332><a href=#t1332>[1332]</a> saurgos] J. St. B. + saurjos.---libainais vitae, gr. αἰῶνος.---ïnnatgaggandans] St. + ïnatgaggandans.---afwapjand] vid. ad vs. 7.

<a name=n1333><a href=#t1333>[1333]</a> Et hi sunt hi in terram hanc bonam sati, qui audiunt hoc verbum et accipiunt et fructum ferunt, unum XXX et unum LX et unum C.

<a name=n1334><a href=#t1334>[1334]</a> Et dixit ad eos: num lucerna venit ideo, ut sub modium ponatur aut sub lectum? nonne ut super candelabrum ponatur?

<a name=n1335><a href=#t1335>[1335]</a> Neque enim est quidquam occulti, quod non manifestetur, neque factum est occultum, sed ut manifestum fiat.

<a name=n1336><a href=#t1336>[1336]</a> þatei ni] male notant Mill. et Griesb. Nostram lectionem consentire cum iis libris, qui ἀλλ᾽ ἵνα habent, immo Goth. vel ὃ ἔαν μή vel ὃ μή legit. ---svikunþ vairþai] Ulf. pro εἰς φανερὸν ἔλθῃ cum Vat. φανερωθῇ legisse videtur. Vid. Cor. II, IV, 11.

<a name=n1337><a href=#t1337>[1337]</a> Si quis habeat aures audientes, audiat.] [Note: housjandona] vid. ad vs. 9.

<a name=n1338><a href=#t1338>[1338]</a> Et dixit ad eos; videte quod audistis, in qua mensura mensuratis, mensuratur vobis et augetur vobis his credentibus.

<a name=n1339><a href=#t1339>[1339]</a> mitaþ] sic recte, non mitaþai, uti Z. maluit, vid. Cor. II, X, 13.---jah biaukada---galaubjandam] et augetur---credentibus, ^o gr.; qui habent, pro galaubjandam (credentibus) omnes ἀκούουσι legunt; sola vers. Brix. cum Goth. consentit.

<a name=n1340><a href=#t1340>[1340]</a> Quia omni qui habet, datur ei, et qui non habet, etiam quod habet, aufertur ei.

<a name=n1341><a href=#t1341>[1341]</a> Et dixit: sic est regnum Dei, sicut si homo jacit semen in terram.

<a name=n1342><a href=#t1342>[1342]</a> Et dormit et surgit nocte et die, et hoc semen germinat et crescit, uti non scit is.

<a name=n1343><a href=#t1343>[1343]</a> Ipsa enim terra fructum fert, primum herbam, deinde aristam, deinde plenitudinem granis in hac arista.

<a name=n1344><a href=#t1344>[1344]</a> Tunc quando datur fructus, statim immittit falcem, quia adest messis.

<a name=n1345><a href=#t1345>[1345]</a> Et dixit: cui assimilamus regnum Dei aut in quali parabola comparamus hoc?] [Note: wileikai] Z. + weleikai.

<a name=n1346><a href=#t1346>[1346]</a> Ut granum sinapis, quod cum seritur in terram, minimum omnium seminum est horum in terra.

<a name=n1347><a href=#t1347>[1347]</a> kaurno] St. + kauron.---minnist] minimum, gr. omn. μικρότερος.

<a name=n1348><a href=#t1348>[1348]</a> Et cum seritur, surgit et fit omnium herbarum maximum et facit ramos magnos, adeo-ut possint sub umbra ejus aves coeli nidulari.

<a name=n1349><a href=#t1349>[1349]</a> vairþiþ] St. + vairþit.---maist] maximum, gr. omn. μείζων, vid. ad IX, 34.

<a name=n1350><a href=#t1350>[1350]</a> Et talibus multis parabolis locutus-est ad eos hoc verbum, sicut potuerunt audire.] [Note: managaim gajukom] ¶ gr.

<a name=n1351><a href=#t1351>[1351]</a> Verum sine parabola non locutus-est iis, verum seorsim discipulis suis solvit omne.] [Note: gajukon] J. St. + gajukom.

<a name=n1352><a href=#t1352>[1352]</a> Et dixit ad eos in illo die: in vespere autem facto eximus illo loco.

<a name=n1353><a href=#t1353>[1353]</a> at andanahtja] J St. + jct.---þan] autem, ^o gr. omn. praeter cod. E apud Mi.; is autem praecedentia aliter atque Gothus legit.

<a name=n1354><a href=#t1354>[1354]</a> Et dimittentes hanc turbam acceperunt eum ut fuit in nave; et tum alia navigia fuerunt cum eo.

<a name=n1355><a href=#t1355>[1355]</a> Et facta-est procella venti magna et fluctus ruerunt in navigium, adeo-ut id jam impleretur.] [Note: jah] sec. et, gr. δέ.

<a name=n1356><a href=#t1356>[1356]</a> Et fuit is in puppi super cervicali dormiens et suscitarunt eum et dixerunt ad eum: doctor, nonne cura tibi quod perimus?

<a name=n1357><a href=#t1357>[1357]</a> þizei] editt. + div.; caeterum þizei proprie est: hujus (cura) quod.

<a name=n1358><a href=#t1358>[1358]</a> Et surgens comminatus-est vento et dixit ad mare: tace! obmutesce! et cessavit hic ventus et facta-est malacia magna.

<a name=n1359><a href=#t1359>[1359]</a> anasilaida] ten Kate minus probabiliter conjecit anastilaida.

<a name=n1360><a href=#t1360>[1360]</a> Et dixit ad eos: cur timidi estis tam? quomodo non adhuc habetis fidem?

<a name=n1361><a href=#t1361>[1361]</a> ni nauh] editt. + jct. Nostra lectio waiva ni nauh e duabus codd. dive sorum lectionibus πῶς οὐκ et οὔπω conflata esse videtur, aut Goth. legit πῶς οὔπω uti VIII, 21 cum compluribus codd.; caeterum uti Goth., habet etiam Brix. (quomodo nondum.)

<a name=n1362><a href=#t1362>[1362]</a> Et timuerunt sibi timorem magnum et dixerunt ad se invicem: quis ergo hic sit, nam et ventus et mare obediunt ei?

<a name=n1363><a href=#t1363>[1363]</a> þannu] editt. + div., sic M. VII, 20 Rom. X, 17 (ubi pejus etiam þau nu editur) Cor. II, V, 15; deinde pro þan nunu legendum est þannu nu Rom. IX, 18, 20; XIV, 12, 19; Cor. I, IV, 5.

<a name=n1364><a href=#t1364>[1364]</a> Et venerunt ultra mare in regionem Gaddarenorum;

<a name=n1365><a href=#t1365>[1365]</a> et exeunti ei e nave statim occurrit ei homo e sepulcris in spiritu immundo,] [Note: manna] gr. omn. post aurahjom.

<a name=n1366><a href=#t1366>[1366]</a> qui domicilium habuit in sepulcris et non catenis ferreis homo potuit eum ligare,

<a name=n1367><a href=#t1367>[1367]</a> nam is saepe ferris circa pedes curvatis et catenis ferreis ligatus fuit et solvit a se has catenas et haec in pedibus ferra confregit, et homo non potuit eum domare.

<a name=n1368><a href=#t1368>[1368]</a> bi fotuns] J. St. + jct.---ana fotum] J. St. + anafotun, B. + ana fotun; errat etiam lb. Ulfil. illustr. p. 244 fotun in cod. Arg. exaratum esse dicens; diligenter inspicienti fotum clare apparet.---mahta ïna] ¶ gr.---gatamjan] in marg. cod. Arg. gabindan (i. e. ligare).

<a name=n1369><a href=#t1369>[1369]</a> Et semper noctibus et diebus in sepulcris et in montibus fuit, clamans et percutiens se lapidibus.] [Note: fairgunjam] Z. + fairngunjam.

<a name=n1370><a href=#t1370>[1370]</a> Videns autem Iesum procul cucurrit et adoravit eum

<a name=n1371><a href=#t1371>[1371]</a> . . . saiwands] Editt. ÷ gasaiwands. Ih. in cod. Arg. gaisaiwands legi adnotat; sed vir doctus errat, nam quid ante saiwands scriptum fuerit, conjici quidem potest, certo dici non potest, quia membrana in hac parte plagulae perforata et sola linea perpendicularis relicta est, quam Ih. pro littera i habet. At ga, quod conjectura addidit, veremur, ut spatium expleat; cum vero Ulf., καί initio sententiarum per jah---þan saepius reddat (vid. III, 6, 31; Luc. VI, 6; all.), sine dubio legendum est jah saiwands þan, et Gothum cum codd. καὶ ἰδών legisse statuendum est. Illa autem relicta linea est posterior pars litterae h.

<a name=n1372><a href=#t1372>[1372]</a> clamans voce magna dixit: quid mihi et tibi, lesu, fili Dei, hujus altissimi! adjuro te per Deum, ne torqueas me.] [Note: balvjais mis] ¶ gr. omn.

<a name=n1373><a href=#t1373>[1373]</a> Nam dixit ei: exi, spiritus immunde, ex hoc homine.

<a name=n1374><a href=#t1374>[1374]</a> Et interrogavit eum: quod nomen tuum? et dixit ad eum: nomen meum Legeon, nam multi sumus.

<a name=n1375><a href=#t1375>[1375]</a> namo þein] gr. σοί ὄνομα.---namo mein laigaion] nomen meum Legeon, gr. omn. Λεγεὼν ὄνομά μοι.

<a name=n1376><a href=#t1376>[1376]</a> Et adoravit eum multum ut non ejiceret eos ex regione.

<a name=n1377><a href=#t1377>[1377]</a> usdrebi ïm] ¶ gr.; caeterum usdrebi dicitur h. l. pro usdribi, vid. Grim. l. 844.] [Note: Fuit autem illic grex porcorum pascens sub hoc monte,

<a name=n1378><a href=#t1378>[1378]</a> hairda sveine] gr. post fairgunja; caeterum Ulf. c. codd. ^o μεγάλη.

<a name=n1379><a href=#t1379>[1379]</a> et orarunt eum omnes hi daemones dicentes: immitte nos in hos porcos, ut in hos eamus.] [Note: allos] omnes, ^o gr.

<a name=n1380><a href=#t1380>[1380]</a> Et permisit iis Iesus statim, et exeuntes spiritus hi immundi iverunt in hos porcos; et cucurrit hic grex de praecipitio in mare. Fuerunt autem circiter duo millia et suffocati-sunt in mari.

<a name=n1381><a href=#t1381>[1381]</a> ïesus suns] ¶ gr. omn., Goth. cum Rd.---unhrainjans galiþun] Editt. + unhrainjai usgaliþun, quae lectio ne in cod. quidem Arg. exstat, nam mutilatione membranae factum est, ut de verbo unhrainjans ultimae duae litterae exciderint. Falsa est editorum lectio, quia unhrainjai forma abstracta, quam dicunt, addito articulo locum habere non potest, nec usgaleiþan (exire) graeco εἰσελθεῖν respondit, nec ullo alio loco id compositum invenitur. Quod nos dedimus et linguae gothicae convenit et lectione locorum parallelorum M. VIII, 32; L. VIII, 33, ubi galiþun legitur, satis confirmatur. Hanc emendationem nostram, quam etiam Ettmüll. l. l. probavit et quae adeo certa est, ut omnes intelligentes assentire debeant, tamen Graff Aldh. Sprachsch V, 36 sprevit et---quis credat?---editionum vitiosam lectionem (cf. etiam Bopp Vocalism. p. 102) tenet, neque ei usgaliþun h. l. sensum pervertere videtur; quam quidem opinionem ei profecto nemo invidebit!---and driuson] J. St. + jct.---þusundjos] J. St. + þusudjos.---afwapnodedun] vid. ad IV, 7.

<a name=n1382><a href=#t1382>[1382]</a> Et hi pascentes hos porcos effugerunt et praedicarunt in urbe et in vicis; et venerunt videre, quid esset hoc factum.

<a name=n1383><a href=#t1383>[1383]</a> sveina] porcos, gr. αὐτοὺς.---haimom] J. St. + haimon.---qemun] venerunt, gr. ἐξῆλθον, Ulf. c. codd. ἦλθον.

<a name=n1384><a href=#t1384>[1384]</a> Et iverunt ad Iesum et vident hunc insanum sedentem et vestitum et mentis-compotem hunc, qui habuit Legeon, et timuerunt.] [Note: gavasidana] J. St. B. + gavasidanan.

<a name=n1385><a href=#t1385>[1385]</a> Et narrarunt iis, qui viderunt, quomodo factum-est de hoc insano et de his porcis.

<a name=n1386><a href=#t1386>[1386]</a> Et coeperunt orare eum ire ultra limites suos.

<a name=n1387><a href=#t1387>[1387]</a> Et ingredientem eum in navem oravit eum qui fuit insanus, ut cum eo esset.] [Note: vesi] gr. ante miþ.

<a name=n1388><a href=#t1388>[1388]</a> Et non sivit eum, sed dixit ad eum: vade in domum tuam ad tuos et nuntia iis, quam multum tibi dominus fecit et misertus est tui.

<a name=n1389><a href=#t1389>[1389]</a> Et ivit et coepit praedicare in decapoli, quam multum fecit sibi Iesus et omnes mirati-sunt.

<a name=n1390><a href=#t1390>[1390]</a> Et exeunte Iesu in nave iterum ultra mare, congregarunt se turbae multum ad eum et fuit circa mare.

<a name=n1391><a href=#t1391>[1391]</a> faura] dicendum erat faur, vid. Gr. Gr. IV, 785, neque debebat hic vir doctissimus defendere faura citato loco L. IX, 47, cujus loci plane alia est ratio, cum enim faur sit ad germ. an, an etwas hin, faura est apud, ad ger. vor bei.

<a name=n1392><a href=#t1392>[1392]</a> Et ecce, venit unus horum synagogae-praefectorum nomine Jaïrus et videns eum cecidit ad pedes Iesu.] [Note: jaeirus] Z. + ïaeirus.---ïesuis.] vid. ad I, 42.

<a name=n1393><a href=#t1393>[1393]</a> Et oravit eum multum dicens, quod filia mea extremum habet, ut veniens ponas super hanc manus, ut valeat et vivat.

<a name=n1394><a href=#t1394>[1394]</a> Et ivit cum eo et iverunt post eum turbae multum et torserunt eum.

<a name=n1395><a href=#t1395>[1395]</a> Et mulierum quaedam existens in fluxu sanguinis annos duodecim

<a name=n1396><a href=#t1396>[1396]</a> et multum patiens a multis medicis et amittens omne suum et non quoquam sanata, sed potius pejus habens,

<a name=n1397><a href=#t1397>[1397]</a> allamma seinamma] ¶ gr. omn.---botida---habaida] errant St. B. Z. has formas pro verbis finitis habentes, sunt autem participia graecis ὠφεληθεῖσα et ἐλθοῦσα respondentia.

<a name=n1398><a href=#t1398>[1398]</a> audiens de Iesu, accedens in turba retro attigit vestem ejus.] [Note: Nam dixit, quod si vestes ejus attingo, valeo.

<a name=n1399><a href=#t1399>[1399]</a> Et statim exaruit hic fons sanguinis ejus et sensit in corpore, quod sanata-est ab hac plaga.] [Note: sunsaiv] St. + sunsajv.

<a name=n1400><a href=#t1400>[1400]</a> Et statim Iesus sensit in se ipso hanc ex se potentiam exeuntem, convertens se in turba dixit: quis mihi tetigit vestes?

<a name=n1401><a href=#t1401>[1401]</a> Et dixerunt ad eum discipuli ejus: vides hanc turbam torquentem te et dicis, quis me tetigit?] [Note: þuk] J. St. + þus.

<a name=n1402><a href=#t1402>[1402]</a> Et circumspexit videre hanc hoc facientem.

<a name=n1403><a href=#t1403>[1403]</a> Verum haec mulier timens et tremens, sciens quod factum-est de se, venit et cecidit ad eum et dixit ei omnem hanc veritatem.

<a name=n1404><a href=#t1404>[1404]</a> Verum is dixit ad eam: filia, fides tua sanavit te; vade in pacem et sis sana ab hac plaga tua.] [Note: slaha] St. + ssaha.

<a name=n1405><a href=#t1405>[1405]</a> Adhuc eo loquente venerunt ab hoc synagogae-praefec o dicentes, quod filia tua obiit; quid adhuc vexas hunc doctorem?] [Note: nauh þanuh] J. St. + div.

<a name=n1406><a href=#t1406>[1406]</a> Verum Iesus statim audiens hoc verbum dictum dixit ad hunc synagogae-praefectum: ne time, tantummodo crede!

<a name=n1407><a href=#t1407>[1407]</a> Et non perinisit unum eorum cum se sequi, nisi Petrum et Iacobum et Iohannem, fratrem Iacobi.

<a name=n1408><a href=#t1408>[1408]</a> ïze miþ sis] eorum cum se; in goth. versione duae lectiones graecorum (αὐτῷ et αὐτῶν) conflatae esse videntur.

<a name=n1409><a href=#t1409>[1409]</a> Et ivit in domum hujus synagogae-praefecti et vidit tumultum et flentes et ejulantes multum.] [Note: vaifairwjandans] St. + vaifaawjandans.

<a name=n1410><a href=#t1410>[1410]</a> Et ingrediens dixit ad eos: quid tumultuamini et fletis? haec puella non obiit, sed dormit.

<a name=n1411><a href=#t1411>[1411]</a> slepiþ] cod. Arg. ex correctura manus secundae + sa uiþ, vid. ad M. IX, 24.

<a name=n1412><a href=#t1412>[1412]</a> Et deriserunt eum, verum is ejiciens omnes assumit patrem hujus puellae et matrem et hos cum se et ivit intro, ubi fuit haec puella jacens.] [Note: ligando] jacens. ^o gr.

<a name=n1413><a href=#t1413>[1413]</a> Et prehendit apud manum hanc puellam dixitque ad eam: talitha kumi, quod est explicatum: puella, ad te dico, surge!

<a name=n1414><a href=#t1414>[1414]</a> Et statim surrexit haec puella et ivit; fuit enim annorum duodecim; et obstupuerunt timore magno.

<a name=n1415><a href=#t1415>[1415]</a> faurhtein] J St. + faurhteni, quod e B. sententia librarii erratum est; Ih. tacet de h. l., neque num in cod. Arg. vere sic scriptum fuerit, hodie dici potest, quia plagulae textum V, 42---VII, 26 continentes nunc desiderantur.

<a name=n1416><a href=#t1416>[1416]</a> Et praecepit iis multum, ut homo non sciret hoc et jussit ei dare edere.] [Note: ïzai giban] ¶ gr. omn.

<a name=n1417><a href=#t1417>[1417]</a> Et surrexit illinc et venit in regionem suam, et secuti-sunt post eum discipuli ejus.

<a name=n1418><a href=#t1418>[1418]</a> Et cum fieret sabbatum, coepit in synagoga docere, et multi audien es mirati-sunt dicentes: unde huic hoc et quae haec sapientiarum haec data ei, quod virtutes tales per manus ejus fiunt?

<a name=n1419><a href=#t1419>[1419]</a> wo so] cod. Arg. (uti dicitur, cf. ad V, 42) et editt. + wono, quae forma non gothica est (cf. Grim. I, 798); quam lectionem in textu posuimus, ea probatur loco I, 27 wo so laiseino (quae haec doctrinarum), vid. lh. Ulfil. illustrat. p. 227, 4; Grim. l, 605, 2. De permutatione litterarum n et s diximus ad M. VII, 23.---ei] quod, gr. καί.

<a name=n1420><a href=#t1420>[1420]</a> Nonne hoc est hic faber-lignarius, hic filius Mariae, verum frater Iacobi et Iusi et Iudae et Simonis, et nonne sunt sorores ejus hic apud nos? et scandalizati fuerunt in hoc.

<a name=n1421><a href=#t1421>[1421]</a> þata] hoc, gr. οὗτος; exemplum constructionis germanicarum linguarum propriae.

<a name=n1422><a href=#t1422>[1422]</a> Dixit autem iis Iesus, quod non-est profeta inhonoratus, nisi in patria sua et in cognatis et in domo sua.

<a name=n1423><a href=#t1423>[1423]</a> Et non potuit illic unam virtutum facere, nisi paucis aegrotis manus imponens sanavit.] [Note: handuns galagjands] ¶ gr. omn.

<a name=n1424><a href=#t1424>[1424]</a> et miratus est propter incredulitatem eorum et circumiit castella circumcirca docens.

<a name=n1425><a href=#t1425>[1425]</a> Et advocavit hos duodecim et coepit eos mittere duos quosque et dedit iis potestatem spirituum immundorum.

<a name=n1426><a href=#t1426>[1426]</a> tvans wanzuh] duos quosque, i. e. binos, gr. δύο δύο; Ulf. c. cod. D ἀνὰ δύο legisse videtur, vid. L. X, 1.

<a name=n1427><a href=#t1427>[1427]</a> Et interdixit iis, ut quidquam non sumerent in viam, nisi virgam unam, neque peram, neque panem, neque in zonas aes,] [Note: nih] sec., J. St, + ni.

<a name=n1428><a href=#t1428>[1428]</a> sed calceati soleis, et ne induatis duas tunicas.

<a name=n1429><a href=#t1429>[1429]</a> Et dixit ad eos: ubicunque quo itis in domum, ibi maneatis, donec exitis illinc.

<a name=n1430><a href=#t1430>[1430]</a> Et tam multi quam non recipiant vos, neque audiant vos, exeuntes illinc excutite pulverem hunc sub pedibus vestris ad testimonium iis; amen dico vobis, facilius est Sodomis aut Gomoris in die judicii, quam huic urbi illi.

<a name=n1431><a href=#t1431>[1431]</a> jainþro] St. + janþro.---undaro] J. St. + undar.---amen---jainai] amen---illi, ^o gr.---sutizo] St. + suntizo.---gaumaurjam] suspicamur duplicata liquida scribendum esse gaumaurrjam, sic quidem Rom. IX, 29 gaumaurra probe legitur.

<a name=n1432><a href=#t1432>[1432]</a> Et exeuntes praedicarunt, ut converterentur.

<a name=n1433><a href=#t1433>[1433]</a> Et daemones multos expulerunt et unxerunt oleo multos aegrotos et sanarunt.

<a name=n1434><a href=#t1434>[1434]</a> Et audivit rex Herodes, manifestum enim factum-est nomen ejus, et dixit, quod Iohannes hic baptizans ex mortuis surrexit, ideoque operantur hae potentiae in eo;

<a name=n1435><a href=#t1435>[1435]</a> duþþe] tantum abest ut Ulf. καί omisisse putemus, ut duþþe (pro duh þe, idque pro du uh þe) pro jah duþe dictum esse existimaverimus; vid. L. XIV, 21 et cf. ad II, 11 et ad J. XVIII, 26.

<a name=n1436><a href=#t1436>[1436]</a> alii vero dixerunt, quod Helias est, alii vero dixerunt, quod profeta est, ut unus horum profetarum.] [Note: þatei] pr. St. + þatai.

<a name=n1437><a href=#t1437>[1437]</a> Audiens autem Herodes dixit, quod cui ego caput abscidi Iohanni, hic est, hic surrexit e mortuis.

<a name=n1438><a href=#t1438>[1438]</a> ïohanne] J. St. + ïohannes.---sa ïst sah] hic est hic, gr. οὗτος.---sah] St. + jah.

<a name=n1439><a href=#t1439>[1439]</a> Hic enim quidem Herodes mittens cepit Iohannem et ligavit eum in carcere ob Herodiadem, uxorem Filippi, fratris sui; nam hanc duxit.

<a name=n1440><a href=#t1440>[1440]</a> hairodiadins] vid. ad M. VIII, 28.---broþrs] J. St. + broþr.

<a name=n1441><a href=#t1441>[1441]</a> Dixit enim Iohannes ad Herodem, quod non fas est tibi habere uxorem fratris tui.

<a name=n1442><a href=#t1442>[1442]</a> Verum haec Herodias insidiata-est ei et voluit eum occidere et non potuit,

<a name=n1443><a href=#t1443>[1443]</a> herodianai svor] haec codicis Arg. lectio, quam editt. omnes reddiderunt, sine dubio vitiosa est; pro svor legendum esse saisvor, jam B. L. Z. suspicati sunt, in iisque L. anglosaxonico verbo syrvan in comparationem vocato, sveran esse debere verbum, unde illud praeteritum derivetur, rectissime dicit, cf. taitok a tekan et alia. Syllaba sai, quam desideramus, in ultima parte monstrosi illius herodianai latet, s autem et n litteras saepius permutatas esse in codd. gothicis versu 2 hujus capitis vidimus, adde etiam quae ad M. VII, 23 monuimus. Detracta syllaba sai restat herodia, cujus vocis littera extrema s, quia eadem prima erat verbi sequentis, a librario omissa est; quam saepe id factum sit, vid. ad III, 13.

<a name=n1444><a href=#t1444>[1444]</a> nam Herodes timuit sibi Iohannem, sciens eum virum justum et sanctum et custodivit eum et audiens eum multum fecit et libenter ei auscultavit.] [Note: herodis] J. St. + herodes.

<a name=n1445><a href=#t1445>[1445]</a> Et factus dies opportunus, cum Herodes tempore nativitatis suae coenam fecit his maximis suorum et tribunis et his primis Galilaeae.

<a name=n1446><a href=#t1446>[1446]</a> Et aggrediente intro filia Herodiadis et saltante et placente Herodi et his una-accumbentibus dixit rex ad hanc puellam: ora me omne quod vis et do tibi.

<a name=n1447><a href=#t1447>[1447]</a> dauhtar] e sententia Ib. (Ulfil. illustrat. p. 238), aut dativi forma insolita, aut error librarii pro dauhtr est; cum vero accusativi etiam absoluti M. VI, 3 inveniantur, lectionem codicis Arg. recte se habere putamus; caeterum Ulf. c. codd. ^o αὐτῆς.

<a name=n1448><a href=#t1448>[1448]</a> Et juravit ei, quod omne quod ores me, do tibi usque dimidium regnum meum.] [Note: bidjais mik] ¶ gr.

<a name=n1449><a href=#t1449>[1449]</a> Verum ea egrediens dixit ad matrem suam, quid orem? verum ea dixit: caput Iohannis hujus baptizantis.] [Note: ïohannis] St. + johannis, sic quoque vs. 25.

<a name=n1450><a href=#t1450>[1450]</a> Et aggrediens statim propere ad hunc regem oravit dicens: volo ut mihi des super patina caput Iohannis hujus baptizantis.

<a name=n1451><a href=#t1451>[1451]</a> gibais] Ulf. c. codd. ^o ἐξαυτῆς.---ïohannis] vid. ad vs. 24.

<a name=n1452><a href=#t1452>[1452]</a> Et tristis factus hic rex propter haec juramenta et propter hos una-accumbentes, non voluit eam rejicere.] [Note: ïn] sec. propter, ^o gr.

<a name=n1453><a href=#t1453>[1453]</a> Et statim mittens hic rex speculatorem jussit ferre caput ejus. Verum is iens abscidit ei caput in carcere

<a name=n1454><a href=#t1454>[1454]</a> ïnsandjands] J. St. + ïnsandjans.---spaikulatur] St. + spaiculatur.---afmaimait] St. + afmaimat.

<a name=n1455><a href=#t1455>[1455]</a> et attulit hoc caput ejus super patina et tradidit id huic puellae et haec puella tradidit id matri suae.] [Note: þizai] J. St. þize.

<a name=n1456><a href=#t1456>[1456]</a> Et audientes discipuli ejus venerunt et abstulerunt corpus ejus et posuerunt id in sepulcro.

<a name=n1457><a href=#t1457>[1457]</a> Et coiverunt apostoli ad Iesum et narraverunt ei omne et tam multum quam fecerunt---] [Note: gaïddjedun] vid. ad III, 20.

<a name=n1458><a href=#t1458>[1458]</a> et applicuerunt.] [Note: Et exeuntibus iis e nave statim cognoscentes eum,

<a name=n1459><a href=#t1459>[1459]</a> percurrentes omnem hanc regionem coeperunt super lectis hos male habentes ferre, ubi audiverunt, quod is esset.

<a name=n1460><a href=#t1460>[1460]</a> badjam] St. + badiam.---bairan] Ulf. c. codd. φέρειν pro περιφέρειν legisse videtur.---ïs] vid. ad I, 42.

<a name=n1461><a href=#t1461>[1461]</a> Et ubicumque quo ivit in vicos aut urbes aut in castella, in platea posuerunt aegrotos et orarunt eum, ut saltem fimbriam vestis ejus attingerent et tam multi quam attigerunt eum, sana i-sunt.

<a name=n1462><a href=#t1462>[1462]</a> ïn] sec. m, ^o gr.---gagga] via, Ulf. pro ἀγοραῖς c. cod. D et verss. latinis πλατείαις vel πλατείᾳ legisse videtur, cf. XI, 4.

<a name=n1463><a href=#t1463>[1463]</a> Et collegerunt se ad eum Farisaei et quidam horum scribarum venientes ex Ierusolymis;

<a name=n1464><a href=#t1464>[1464]</a> et videntes quosdam horum discipulorum ejus communibus manibus, hoc-est illotis, edentes panes:

<a name=n1465><a href=#t1465>[1465]</a> gamainjaim] St. + gamainiaim.---unþvahanaim] J. St. + unþvaihanaim.

<a name=n1466><a href=#t1466>[1466]</a> verum Farisaei et omnes Iudaei, nisi frequenter lavant manus, non edunt, tenentes traditionem horum majorum;

<a name=n1467><a href=#t1467>[1467]</a> ïþ] verum, gr. omn. γάρ, sic. J. VI, 6 et saepius.---ufta] crebro, Ulf. c. verss. latinis πυκνά legit, vid. L. V, 33.

<a name=n1468><a href=#t1468>[1468]</a> et a foro, nisi lavant, non edunt, et aliud est multum, quod acceperunt ad tenendum: lotiones poculorum et urceorum et lebetum et lectorum;] [Note: ïst manag] ¶ gr. omn.

<a name=n1469><a href=#t1469>[1469]</a> deinde autem interrogarunt eum hi Farisaei et hi scribae: cur hi discipuli tui non eunt secundum quod tradiderunt hi majores, sed illotis manibus edunt panem?

<a name=n1470><a href=#t1470>[1470]</a> þaþroh] J. St. + þaþro.---þan] autem, ^o gr. omn.---unþvahanaim] illotis, gr. κοιναῖς.

<a name=n1471><a href=#t1471>[1471]</a> Verum is respondens dixit ad eos, quod bene praedixit Esaias de vobis his hypocritis, ut scriptum est: haec turba labiis me colit, verum cor eorum procul tenet se me;] [Note: hairto] St. + hairþo.

<a name=n1472><a href=#t1472>[1472]</a> verum frustra me colunt docentes doctrinas, praecepta hominum;] [Note: mik blotand] ¶ gr. omn.

<a name=n1473><a href=#t1473>[1473]</a> relinquentes enim praeceptum Dei, tenetis quod tradiderunt homines, lotiones urceorum et poculorum, et aliud simile tale multum facitis.

<a name=n1474><a href=#t1474>[1474]</a> raihtis] enim, Goth. γάρ omittere, Griesb. male adnotat.---svaleikata] J. St. + div.

<a name=n1475><a href=#t1475>[1475]</a> Et dixit ad eos: bene abrogatis praeceptum Dei, ut hoc traditum vestrum observetis.] [Note: fastaiþ] St. + fastaih.

<a name=n1476><a href=#t1476>[1476]</a> Moses enim quidem dixit: cole patrem tuum et matrem tuam, et qui male dicat patri suo aut matri suae, morte occidatur.

<a name=n1477><a href=#t1477>[1477]</a> sverai] Hz. + sveran.---seinamma et seinai] suo---suae, ^o gr. omn.; pro seinai autem J. St. B. + seina.

<a name=n1478><a href=#t1478>[1478]</a> Verum vos dicitis: si dicat homo patri suo aut matri: corban! quod est munus omne quod a me juvaris.

<a name=n1479><a href=#t1479>[1479]</a> seinamma] suo, ^o gr. omn.---þiswah þatei] J. St. + þiswa þatei.

<a name=n1480><a href=#t1480>[1480]</a> Et non permittis eum non quidquam facere patri suo aut matri suae,] [Note: ni] non, gr. plerique οὐκέτι.

<a name=n1481><a href=#t1481>[1481]</a> delentes verbum Dei hoc praecepto vestro, quod tradidistis, et simile tale multum facitis. (Vide paginam seqentem.)

<a name=n1482><a href=#t1482>[1482]</a> þizai---þoei] J. St. lac., quod dedimus, primus B. et post eum Ih. legit; an recte illi quidem, dici non potest, quia haec plagula una ex iis est quae furto ablatae sunt.---anabusnai] praecepto, videri potest Goth. ἐντολῇ aut ἐντάλματι legisse (vid. vs. 7 et 9), nam gr. omn. παραδόσει habent, quod aliis locis anafilhs esse solet (vs. 3), vid. tamen Cor. I, XI, 2.---galeik] J. St. male addunt anþar, quod h. l. ne graeci quidem habent.---taujiþ] St. + tavjiþ.

<a name=n1483><a href=#t1483>[1483]</a> Et advocans omnem hanc turbam dixit iis: audite me omnes et intelligite;

<a name=n1484><a href=#t1484>[1484]</a> non quidquam est extra hominem ingrediens in eum, quod possit eum polluere, sed hoc exiens ex homine hoc est hoc polluens hominem.

<a name=n1485><a href=#t1485>[1485]</a> ni vaihts] J. St. B. ni vaiht, idque rectius, nam vaihts ita non nisi praedicati loco ponitur: J. VIII, 54 so hauheins meina ni vaihts ïst; Cor. I, X, 20 ni þatei þo galiugaguda vaihts sijaina; VII, 19 þata bimait ni vaihts ïst (ubi ni vaiht, quod imperitus librarius addidit, e textu ejiciendum est); XIII, 2 jabai friaþva ni habau, ni vaihts ïm.---utaþro] J. St. B. + uzaþro.---þatei magi] J. St. B. + þata ÷ mag.---utgaggando---mannan] J. St. B. ÷ usgaggando af ïmma (J. St. + ïna) þata mag ïna gamainjan. Caeterum pro us mann (ex homine) gr. ἀπ᾽ αὐτοῦ.

<a name=n1486><a href=#t1486>[1486]</a> Si quis habeat aures audientes audiat.] [Note: hausjandona] vid. ad IV, 9.

<a name=n1487><a href=#t1487>[1487]</a> Et cum iret in domum ex hac turba, interrogarunt eum discipuli ejus de hac parabola,

<a name=n1488><a href=#t1488>[1488]</a> us---vs. 19 usgagg---] J. St. B. lac.; quae hodie leguntur, debemus Ihrio, qui hos versus difficillimos lectu fuisse ait: saepius tamen erravit.

<a name=n1489><a href=#t1489>[1489]</a> et dixit ad eos: sic etiam vos inscii estis? non intelligitis, quod omne hoc extrinsecus ingrediens in hominem non potest eum polluere;

<a name=n1490><a href=#t1490>[1490]</a> jah] sec. Z. + ïah.---unvitans] cod. Arg. (Ih. referente) + ïnvitans, quam lectionem Ih., quamvis unvitans ei praeplaceat, defendere frustra studet; unvits legitur etiam Cor. II, XI, 19, 23; XII, 6, 11, cf. unviti Mc. VII, 22. Z. unvitans tacite in textu posuit.---þaumei] quod, vid. ad Phil. II, 24.---ïnngaggando] Ih. Z. + ïngaggando; (caeterum ïst supplendum esse, Ih. male monet.)

<a name=n1491><a href=#t1491>[1491]</a> nam non intrat ei in cor, sed in ventrem, et in exitu exit, purgat omnes escas.

<a name=n1492><a href=#t1492>[1492]</a> gahraineiþ] purgat, gr. καθαρίζον, Ulf. c. cod. D καθαρίζει legisse videtur.

<a name=n1493><a href=#t1493>[1493]</a> Dixit autem, quod hoc ex homine exiens hoc polluit hominem;

<a name=n1494><a href=#t1494>[1494]</a> intus enim ex corde hominum cogitationes malae exeunt, scortationes, adulteria, homicidia,

<a name=n1495><a href=#t1495>[1495]</a> furta, avaritiae, nequitiae, simulatio, impudicitia, oculus malus, blasphemiae, superbia, stultitia;

<a name=n1496><a href=#t1496>[1496]</a> aglaitei] Griesb. male pro plurali habet, sed veremur ne ea adnotatio ad verbum βλασφημία pertineat, nam de vajamereins ambigitur, utrum sit nominativus pluralis formae vajamerei, an singularis; quamquam enim J. X, 33 forma vajamerei ponenda est, tamen geminae ejusdem nominis formae inveniuntur, uti veitvodei et veitvodeins, sviknei et svikneins, hrainei et hraineins; et Eph. IV, 31 iterum vajamereins scribitur, ubi nullus graecorum pluralem βλασφημίας agnoscit.

<a name=n1497><a href=#t1497>[1497]</a> haec omnia mala intus exeunt et polluunt hominem.] [Note: þo alla] ¶ gr.

<a name=n1498><a href=#t1498>[1498]</a> Et illinc exsurgens ivit in limites Tyriorum et Sidonum et intrans in domum non voluit scire hominem, et non potuit occultari.] [Note: usstandands] St. + ustandands.

<a name=n1499><a href=#t1499>[1499]</a> Audiens enim mulier de eo, cujus habuit filia spiritum immundum, veniens cecidit ad pedes ejus.

<a name=n1500><a href=#t1500>[1500]</a> gahausjandei, etc.] Griesb. errat dicens, Ulf. legis e ἀλλ᾽ εὐθὺς ἀκούσασα γυνή, nam sequitur textum vulgatum.---dauhtar] Ulf. c. codd. ^o αὐτῆς.---fotum] cod. Arg. (?) editt. Hz. + fotun.

<a name=n1501><a href=#t1501>[1501]</a> Fuit autem haec mulier ethnica, Sorinifynicisca gente, et oravit eum, ut hunc daemonem ejiceret e filia ejus.

<a name=n1502><a href=#t1502>[1502]</a> saurinifynikiska] J. St. + sauraifyniska, B. (fortasse recte) sauraifynikiska---usvaurpi] J. St. + div.---dauhtr] J. + dauhtar, St. + dauþar, Z. + dauþr.

<a name=n1503><a href=#t1503>[1503]</a> Verum Iesus dixit ad eam: sine antea saturos fieri liberos, nam non bonum est sumere panem liberorum et projicere canibus.

<a name=n1504><a href=#t1504>[1504]</a> Verum ea respondit ei et dixit ad eum: utique domine! et enim canes sub mensa edunt de micis liberorum.] [Note: ïmma] pr. ei, ^o gr. omn.

<a name=n1505><a href=#t1505>[1505]</a> Et dixit ad eam: ob hoc verbum vade, exiit daemon e filia tua.

<a name=n1506><a href=#t1506>[1506]</a> Et intrans in domicilium suum invenit daemonem egressum et hanc filiam jacentem in lecto.

<a name=n1507><a href=#t1507>[1507]</a> Et iterum abiens a limitibus Tyriorum et Sidonum venit ad mare Galilaeorum inter utrosque limites decapoleos;

<a name=n1508><a href=#t1508>[1508]</a> markom] pr., J. St. + markon.---miþ tveihnaim] J + jct., St. + miþtveihnam.

<a name=n1509><a href=#t1509>[1509]</a> et tulerunt ad eum surdum mutum et orarunt eum, ut imponeret ei manum.

<a name=n1510><a href=#t1510>[1510]</a> handau] pro handu; ea terminationum accusativi et dativi permutatio in nominibus propriis frequentior, in appellativis rarior est, sic L. IX, 27 þiudinassau pro þiudinassu, vid. Mc. IX, 1; Cor. I, II, 26 dauþau pro dauþu; pro hairau, quod Rom. XIII, 4 in cod. Ambros. legitur, cod. Carol. recte hairu praebet. Similiter L IV, 3 sunaus, vs. 5 diabulaus, et Eph. V, 5 skalkinassaus pro diabulus, sunus, skalkinassus scribitur; cf. ad L. I, 54.

<a name=n1511><a href=#t1511>[1511]</a> Et abbducens eum a turba seorsim posuit digitos suos in aures ei et spuens attigit linguam ejus,

<a name=n1512><a href=#t1512>[1512]</a> spevanas] sic cod. Arg.; editt. speivands, quod rectius, certe frequentius est.

<a name=n1513><a href=#t1513>[1513]</a> et suspiciens ad coelum, ingemuit et dixit ad eum: effatha! quod est recludere.

<a name=n1514><a href=#t1514>[1514]</a> Et statim reclusi-sunt ei aures et solutum-est vinculum linguae ejus et locutus-est recte.

<a name=n1515><a href=#t1515>[1515]</a> Et praecepit iis ut homini non dicerent; quam multum is iis praecepit, magis hoc ii praedicarunt.

<a name=n1516><a href=#t1516>[1516]</a> wan filu] Ulf. ^o δέ---mais þamma magis hoc, gr. omn. μᾶλλον περισσότερον.---eis] ii, ^o gr.

<a name=n1517><a href=#t1517>[1517]</a> Et valde mirati sunt dicentes: bene omne fecit, et surdos facit audire et mutos loqui!

<a name=n1518><a href=#t1518>[1518]</a> In illis autem diebus iterum in valde multa turba existente et non habentibus, quid ederent, advocans discipulos dixit ad eos:

<a name=n1519><a href=#t1519>[1519]</a> þan] autem, ^o gr. omn.---aftra] iterum, ^o gr.; caeterum Ulf. etiam pro simplici πολλοῦ legit παμπόλλου, quod per filu managai reddit.---siponjans] Ulf. c. codd. ^o αὑτοῦ.

<a name=n1520><a href=#t1520>[1520]</a> miseruit-me hujus turbae, nam jam dies tres cum me fuerunt et non habent, quid edant;

<a name=n1521><a href=#t1521>[1521]</a> dagans] dies accusativo casu, gr. ἡμέραι, cf. IX, 21.---haband] Z. + hahand.

<a name=n1522><a href=#t1522>[1522]</a> et si dimitto eos jejunos ad domum eorum, subjacent in via; quidam enim eorum procui venerunt.

<a name=n1523><a href=#t1523>[1523]</a> Et responderunt ei discipuli ejus; unde hos potest aliquis satiare panibus in deserto?] [Note: was] Ulf. c. codd. et verss. ὧδε.

<a name=n1524><a href=#t1524>[1524]</a> Et interrogavit eos: quam multos habetis panes? verum ii dixerunt: septem.

<a name=n1525><a href=#t1525>[1525]</a> Et praecepit huic turbae accumbere super terra et accipiens hos septem panes et gratias-agens fregit et dedit discipulis suis, ut apponerent pro, et apposuerunt pro hac turba.

<a name=n1526><a href=#t1526>[1526]</a> þizai] J. St. + þ ze.---jah] tert. et, ^o gr.---aviliudonds] St + aviliudons.

<a name=n1527><a href=#t1527>[1527]</a> Et habuerunt pisces paucos, et hos benedicens dixit, ut apponerent etiam hos.] [Note: þans] pr. hos, ^o gr.

<a name=n1528><a href=#t1528>[1528]</a> Comederunt autem et saturi facti-sunt et sustulerunt reliquias fragmentorum septem sportas.

<a name=n1529><a href=#t1529>[1529]</a> Fuerunt autem hi edentes circiter quatuor millia, et dimisit eos.] [Note: fralailot] St. + ralailot.

<a name=n1530><a href=#t1530>[1530]</a> Et ivit statim in navem cum discipulis suis et venit ad limitem Magdalan.] [Note: galaiþ sunsaiv] ¶ gr.---magdalan] gr. Δαλμανουθά.

<a name=n1531><a href=#t1531>[1531]</a> Et excurrerant Farisaei et coeperunt conquirere-cum eo quaerentes ab eo signum e coelo, tentantes eum.

<a name=n1532><a href=#t1532>[1532]</a> Et suspirans spiritu suo dixit: quid hoc genus signum quaerit? amen dico vobis, si dentur generi huic signa.

<a name=n1533><a href=#t1533>[1533]</a> kuni] J. St. + kun.---gibaidau] J. St. + gibaidi, B. + gabaid, terminatio au in cod. Arg. prorsus evanuit.

<a name=n1534><a href=#t1534>[1534]</a> Et dimittens eos ingrediens iterum in navem exiit trans mare.

<a name=n1535><a href=#t1535>[1535]</a> Et obliti-sunt sumere panes, et nisi unum panem non habuerunt cum se in nave.

<a name=n1536><a href=#t1536>[1536]</a> Et praecepit iis dicens: videte, ut caveatis vobis hoc fermentum Farisaeorum et fermentum Herodis.] [Note: ei] ut, ^o gr. omn.

<a name=n1537><a href=#t1537>[1537]</a> Et cogitarunt cum se invicem dicentes: quia panes non habemus.

<a name=n1538><a href=#t1538>[1538]</a> Et cognoscens Iesus dixit ad eos: quid cogitatis, quia panes non habetis; non adhuc cognoscitis nec scitis, quia stupidum habetis cor vestrum.

<a name=n1539><a href=#t1539>[1539]</a> unte] sec. quia, gr. ἔτι; Ulf. c. cod. 106 ap. Griesb. ὅτι legit, quod jam B. vidit.

<a name=n1540><a href=#t1540>[1540]</a> Oculos habentes non videtis et aures habentes non auditis, et non recordamini,

<a name=n1541><a href=#t1541>[1541]</a> cum hos quinque panes fregi quinque millibus, quam multas sportas plenas fragmentorum sustulistis? Dixerunt ad eum: duodecim.

<a name=n1542><a href=#t1542>[1542]</a> At cum hos septem panes quatuor millibus, quam multos cophinos plenos fragmentorum sustulistis? Verum ii dixerunt: septem.

<a name=n1543><a href=#t1543>[1543]</a> hlaibans] panes, ^o gr.---usnemuþ] J. St. + usnemiþ.

<a name=n1544><a href=#t1544>[1544]</a> Et dixit ad eos: quomodo non adhuc cognoscitis?

<a name=n1545><a href=#t1545>[1545]</a> ni nauh] non adhuc, gr. οὐ, cf. ad IV, 40; (caeterum J. St. B. + jct.)

<a name=n1546><a href=#t1546>[1546]</a> Et venerunt in Bethamam (Vide paginam sequentem.) et tulerunt ad eum caecum et orarunt eum, ut eum attingeret.

<a name=n1547><a href=#t1547>[1547]</a> qemun] venerunt, gr. ἔρχεται.---beþaniïn] gr. Βηθσαἳδάν.

<a name=n1548><a href=#t1548>[1548]</a> Et apprehendens manum hujus caeci eduxit eum extra vicum et spuens in oculos ejus, apponens insuper manus sua, interrogavit eum, an quid videret.

<a name=n1549><a href=#t1549>[1549]</a> seinos] suas (αὐτοῦ), gr. αὐτῷ.---gau] vid. ad M. IX, 28.

<a name=n1550><a href=#t1550>[1550]</a> Et suspiciens dixit: video homines quod ut arbores video euntes.

<a name=n1551><a href=#t1551>[1551]</a> þatei] quod, ^o gr.---gasaiwa] sec. video, gr.

<a name=n1552><a href=#t1552>[1552]</a> Deinde iterum posuit manus super hos oculos ejus et fecit eum suspicere, et rursus sanatus fuit et vidit clare omnes.

<a name=n1553><a href=#t1553>[1553]</a> aftra] sec. rursus, pro ἀπό verbi compositi ἀποκατεστάθη positum est, sic IX, 12 aftra gaboteiþ=ἀποκατεστᾷ, cf. L. XIV, 12 aftra haitaina=ἀντικαλέσωσι.

<a name=n1554><a href=#t1554>[1554]</a> Et misiteum ad domum ejus dicens: ne in hunc victum eas, ne cuiquam dicas in hoc vico.

<a name=n1555><a href=#t1555>[1555]</a> mannhun qiþais] ¶ gr.---þamma] J. St. + þammah.

<a name=n1556><a href=#t1556>[1556]</a> Et exiit Iesus et discipuli ejus in vicos Caesariae hujus Filippi, et in via interrogavit discipulos suos dicens ad eos: quem me dicunt homines esse?] [Note: usïddja] St. + ussïddja.

<a name=n1557><a href=#t1557>[1557]</a> Verum ii responderunt: Iohannem hunc Baptistam; et alii Heliam; quidam autem unum profetarum.] [Note: þan] St. + þain.

<a name=n1558><a href=#t1558>[1558]</a> Et is dixit ad eos: at vos quem me dicitis esse? Respondens autem Petrus dixit ad eum: tu es Christus.

<a name=n1559><a href=#t1559>[1559]</a> Et interdixit iis, ut cuiquam non dicerent de eo.

<a name=n1560><a href=#t1560>[1560]</a> Et coepit docere eos, quod debet Filius hominis multum pati, et rejici debet ab his natu maximis et his summis sacerdotibus et scribis, et occidi et post tres dies exsurgere.

<a name=n1561><a href=#t1561>[1561]</a> skulds ïst] Z. glossam ad skal esse dicens errat; illo enim verbo Ulf. utitur ad graecorum infinitivum passivum reddendum, quo lingua gothica omnino caret, sic L. IX, 44 skulds ïst atgiban (μέλλει παραδίδοσθαι) J. XII, 34 ushauhjan (ὑψωθῆναι), Cor. I, V, 10 ataugjan (φανερωθῆναι), cf. mahtana visan Mc. XIV, 5; J. III, 4; X, 35.---usstandan] St. + ustandan.

<a name=n1562><a href=#t1562>[1562]</a> Et palam hoc verbum locutus-est, et abducens eum Petrus coepit increpare eum;

<a name=n1563><a href=#t1563>[1563]</a> verum is vertens se et videns hos discipulos suos increpavit Petrum dicens: vade post me, Satana! nam non cognoscis haec Dei, sed haec hominum.] [Note: andbait] St. + andbaiþ.

<a name=n1564><a href=#t1564>[1564]</a> Et advocans hanc turbam cum discipulis suis dixit ad eos: qui vult post me sequi, deneget se ipsum et sumat crucem suam et sequatur me.

<a name=n1565><a href=#t1565>[1565]</a> Qui enim vult animam suam servare, perdit eam; verum qui perdit animam suam ob me et ob hoc evangelium, servat hanc.

<a name=n1566><a href=#t1566>[1566]</a> saivalai seinai] ¶ gr.---ïn] sec. propter, ^o gr. omn.

<a name=n1567><a href=#t1567>[1567]</a> Quid enim juvat hominem, si lucratur hunc mundum omnem, et laedit se anima sua.

<a name=n1568><a href=#t1568>[1568]</a> boteiþ] St. + boþeiþ.---allana] J. St. + allama.

<a name=n1569><a href=#t1569>[1569]</a> Aut quid dat homo pretium-redemptionis animae suae?

<a name=n1570><a href=#t1570>[1570]</a> Nam quem pudet mei et verborum meorum in generatione hac adultera et peccaminosa, etiam filium hominis pudet ejus, cum venit in gloria patris sui cum angelis his sanctis.

<a name=n1571><a href=#t1571>[1571]</a> vaurde meinaize] ¶ gr. omn.---seinis] + St. seinins.

<a name=n1572><a href=#t1572>[1572]</a> Et dixit ad eos: amen dico vobis, quod sunt quidam horum hic stantium, hi qui non gustant mortem, donec vident regnum Dei veniens in potentia.] [Note: þai ïze] editt. + jct., vid. ad M. V, 32.

<a name=n1573><a href=#t1573>[1573]</a> Et post dies sex assumit Iesus Petrum et Iacobum et Iohannem et eduxit eos in montem altum seorsim solos et permutavit se in praesentia eorum.

<a name=n1574><a href=#t1574>[1574]</a> Et vestes ejus factae-sunt splendentes, albae uti nix, tales, uti fullo in terra non potest dealbare.

<a name=n1575><a href=#t1575>[1575]</a> glitmunjandeins] J. St. B. + glitmunjande sva.---weitos] Ulf. c. verss. ^o λίαν.---snaivs] St. + snaiys.---vullareis] J. St. B. + vuslareis.

<a name=n1576><a href=#t1576>[1576]</a> Et visus fuit iis Helias cum Mose, et fuerunt loquentes cum Iesu.] [Note: varþ] St. + qarþ.

<a name=n1577><a href=#t1577>[1577]</a> Et respondens Petrus dixit ad Iesum: rabbi, bonum est nobis hic esse, et facimus tabernacula tria, tibi unum et Mosi unum et unum Heliae.] [Note: ainana helijin] ¶ gr. omn.

<a name=n1578><a href=#t1578>[1578]</a> Non enim scivit, quid loqueretur; fuerunt enim exterriti.

<a name=n1579><a href=#t1579>[1579]</a> Et facta est nubes obumbrans eos et venit vox ex hac nube: hic est filius meus hic carus, hunc audiatis.

<a name=n1580><a href=#t1580>[1580]</a> Et subito circumspicientes non amplius quemquam viderunt, nisi Iesum unum cum se.

<a name=n1581><a href=#t1581>[1581]</a> ni þanaseiþs] St. Z. + jct.---ainohun] sic cod. Arg. pro ainnohun, sic etiam L. VIII, 51; J. V, 22.

<a name=n1582><a href=#t1582>[1582]</a> Deorsum autem descendentibus iis de hoc monte, praecepit iis, ut cuiquam non narrarent quod viderunt, nisi quando Filius hominis e mortibus surgeret.

<a name=n1583><a href=#t1583>[1583]</a> mannhun] J. St. B. + manhun.---þatei] St. + þetei.

<a name=n1584><a href=#t1584>[1584]</a> Et hoc verbum habuerunt ad se invicem quaerentes: quid est hoc e mortuis surgere?

<a name=n1585><a href=#t1585>[1585]</a> Et interrogaverunt eum dicentes: quia dicunt hi scribae, quod Helias debuit venire antea.] [Note: faurþis] J. St. + div.

<a name=n1586><a href=#t1586>[1586]</a> Verum is respondens dixit ad eos: Helias quidem veniens antea iterum reficit omnia, et quomodo scriptum est de Filio hominis, ut multum patiatur et contemtus fiat.

<a name=n1587><a href=#t1587>[1587]</a> helias] J. St. ÷ helia.---sveþauh] Sch. cum Z. autem vertit, sed quanquam M. VII, 15 pro graeco δέ ponitur, tamen illo loco sensum habet, quem nostro loco habere non potest; potius eam particulam graeco μέν respondere existimandum est, vid. X, 39; Philipp. III, 1; idque, etsi Marcum fere nusquam particula μέν uti Sch. dicit, Ulf. et h. l. legit et I, 8, ubi per aþþan vertit, vid. Tit. I, 15.---aftra gaboteiþ] editt. + jct. vid. ad VIII, 25.

<a name=n1588><a href=#t1588>[1588]</a> Sed dico vobis, quod jam Helias venit et fecerunt ei tam multum quam voluerunt, sicut scriptum est de eo.] [Note: ju] jam, gr. omn. καί.

<a name=n1589><a href=#t1589>[1589]</a> Et veniens ad discipulos vidit multum turbae apud eos et scribas quaerentes cum iis;] [Note: filu manageins] ¶ gr. omn.

<a name=n1590><a href=#t1590>[1590]</a> et statim omnis turba videntes eum obstupuerunt et accurrentes adorarunt eum.

<a name=n1591><a href=#t1591>[1591]</a> gasaiwandans] videntes, Ulf. ἰδόντες legisse, Griesb. audacius contendit, sic enim saepius Goth. per synesin scribit, graecis non consentientibus.

<a name=n1592><a href=#t1592>[1592]</a> Et interrogavit hos scribas: quid quaeritis cum his?] [Note: þans bokarjans] hos scribas, gr. αὐτούς.

<a name=n1593><a href=#t1593>[1593]</a> Et respondens unus ex hac turba dixit: magister, tuli filium meum ad te, habentem spiritum mutum.

<a name=n1594><a href=#t1594>[1594]</a> Et ubicunque quod eum capit, projicit eum et spumat et stridet dentibus suis et arescit, et dixi discipulis tuis, ut expellerent eum, et non potuerunt.

<a name=n1595><a href=#t1595>[1595]</a> gavairpiþ] projicit, gr. ῥήσσει, c. cod. 12 apud Mi.---usdreibeina ïna] ¶ gr. omn.; caeterum usdreibeina pro usdribeina, vid. Grim. I, 844.

<a name=n1596><a href=#t1596>[1596]</a> Verum is respondens iis dixit: o genus incredulum: quam diu apud vos sim? quam diu tolerem vos? ferte eum ad me.

<a name=n1597><a href=#t1597>[1597]</a> ïs] editt. + ïesus, vid. ad I, 42.---kuni] J. St. + kunni.---þulau] J. St. + þuldu, sic uterque cum B. etiam L. VIII, 15 + þuldinai pro þulainai legunt.

<a name=n1598><a href=#t1598>[1598]</a> Et tulerunt eum ad eum, et videns eum statim hic spiritus conturbavit eum, et cadens in terram volutus-est spumans.

<a name=n1599><a href=#t1599>[1599]</a> valvnoda] J. St. + valvinoda; cod. Arg. B. Hz. Z. + valvisoda; neutra lectio habet quo probari possit; requiritur enim verbum instransitivum, quod a primitivo valvjan esse debet valvnan; sic afwapnan, gafullnan, gahailnan ab afwapjan, gafulljan, gahailjan proficiscuntur; verba autem in---inon desinentia a substantivis formantur: fraujinon, reikinon, gudjinon a frauja, reiks, gudja alia. Nullum autem verbum gothicum habet terminationem---ison.---waþjands] J. St. + kawjands.

<a name=n1600><a href=#t1600>[1600]</a> Et interrogavit hunc patrem ejus, quam longum tempus est, ut hoc fieret ei? Verum is dixit: ab infantia.

<a name=n1601><a href=#t1601>[1601]</a> Et saepe eum etiam in ignem conjecit et in aquam, ut perderet eum, sed si potes, adjuva nos miserens nostri.] [Note: jabai] Ulf. ^o τί.

<a name=n1602><a href=#t1602>[1602]</a> Verum Iesus dixit ad eum hoc si potes credere; omne possibile huic credenti.

<a name=n1603><a href=#t1603>[1603]</a> Et statim exclamans hic pater hujus pueri cum lacrymis dixit: credo, adjuva meam incredulitatem.

<a name=n1604><a href=#t1604>[1604]</a> Videns autem Iesus, quod in-unum cucurrit turba, minatus-est spiritui huic immundo dicens ad eum: tu spiritus, tu mute et surde, ego tibi praecipio, exi ex hoc et amplius ne eas in eum.

<a name=n1605><a href=#t1605>[1605]</a> samaþ rann] editt. + jct.; sic etiam Cor. I, V, 4 samaþ gaggandam, et VII, 5 samaþ gavandjaiþ div. scribendum est.---þu] vid. ad M. VI, 9.

<a name=n1606><a href=#t1606>[1606]</a> Et clamans et multum discerpens eum (Vide paginam sequentem.) exiit et factus-est ut mortuus, adeo-ut multi dicerent, quod mortuus-est.] [Note: ïna] eum, ^o gr.

<a name=n1607><a href=#t1607>[1607]</a> Verum Iesus apprehendens eum in manu elevavit eum et surrexit.

<a name=n1608><a href=#t1608>[1608]</a> Et euntem eum in domum discipuli ejus interrogarunt eum seorsim: cur nos non potuimus expellere hunc?

<a name=n1609><a href=#t1609>[1609]</a> galeiþandan] St. + galeitandan.---duwe, cur, gr. ὅτι.---mahtedum] J. St. B. Hz. + mahtedun, sic etiam cod. Arg.

<a name=n1610><a href=#t1610>[1610]</a> Et dixit ad eos: hoc genus in re non potest exire, nisi in oratione et jejunio.

<a name=n1611><a href=#t1611>[1611]</a> Et illinc exeuntes iverunt per Galilaeam, et non voluit, ut quis sciret,

<a name=n1612><a href=#t1612>[1612]</a> nam docuit discipulos suos et dixit ad eos, quod Filius hominis traditur in manus hominum et occidunt eum et occisus tertio die resurgit.

<a name=n1613><a href=#t1613>[1613]</a> Verum ii non intellexerunt hoc verbum et timuerunt eum interrogare.] [Note: froþun] J. St. + frodun.

<a name=n1614><a href=#t1614>[1614]</a> Et venit in Cafarnaum et in domum veniens interrogavit eos: quid in via cum vobis invicem cogitavistis?] [Note: qumans] sic cod. Arg. recte; editt. + qumands.

<a name=n1615><a href=#t1615>[1615]</a> Verum ii tacuerunt: ad se invicem disputaverunt, quis maximus esset.

<a name=n1616><a href=#t1616>[1616]</a> misso] Ulf ^o γάρ.---andrunnun] Ulf. c. cod. et verss. ^o ἐν τῇ ὁδῷ.---maists vesi] maximus esset, gr. μείζων; caeterum cum nullo graeco Ulf. conspirat, cf. IV, 32.

<a name=n1617><a href=#t1617>[1617]</a> Et sedens advocavit hos duodedim et dixit ad eos: si quis vult primus esse, sit omnium ultimus et omnibus minister.] [Note: atvopida] St. + otvopida.

<a name=n1618><a href=#t1618>[1618]</a> Et sumens puerum posuit eum in mediis iis et super ulnas sumens eum dixit ad eos:

<a name=n1619><a href=#t1619>[1619]</a> qui unum horum talium puerorum suscipit in nomine meo, me suscipit et omnis qui me suscipit, non me suscipit, sed hunc mittentem me.

<a name=n1620><a href=#t1620>[1620]</a> ana] Ulf. cum codd. ἐν pro ἐπὶ legisse, Sch. temere contendit.

<a name=n1621><a href=#t1621>[1621]</a> Respondit autem ei Iohannes dicens: magister, vidimus quemdam in tuo nomine expellentem daemones, qui non sequitur nos, et prohibuimus eum, quia non sequitur nos.

<a name=n1622><a href=#t1622>[1622]</a> ïn] in ^o gr.---saei---unsis] qui---nos, ^o gr.; caeterum pro laisteiþ St. + laisteih.

<a name=n1623><a href=#t1623>[1623]</a> Verum Iesus dixit: ne prohibite eum; non quisquam enim est, qui facit virtutem in nomine meo, et possit subito male dicere mihi;

<a name=n1624><a href=#t1624>[1624]</a> nam qui non est contra vos, pro vobis est.

<a name=n1625><a href=#t1625>[1625]</a> Qui enim omnino bibere-det vobis poculum aquae in nomine meo, qui a Christi estis, amen dico vobis, quod non perdit mercedem suam;

<a name=n1626><a href=#t1626>[1626]</a> meinamma] meo, ^o gr.---ei] quod, ^o gr.---mizdon] St. + misdon.

<a name=n1627><a href=#t1627>[1627]</a> et omnis qui sollicitet unum horum parvorum horum credentium ad me, bonum est ei magis, ut ponatur asinarius-lapis in collum ejus et al jectus esset in mare.

<a name=n1628><a href=#t1628>[1628]</a> asiluqairnus] J. St. + div.; cum asiluquairnus proprie sit lapis molaris ab asino motus, Ulf. sine dubio c. codd. et verss. μύλος ὀνικός legit.---balsaggan] sic quidem cod. Arg. et editt. (praeter St., qui in textu halsaggan, in glossario autem balsaggan habet); sed an haec lectio recte se habeat, valde dubitamus; quid valeat illud verbum, nec e gothica, neque e cognatis linguis decerni potest. Certa, ut videtur, conjectura offerimus halsaggan; hals pro graeco τράχηλος L. XV, 20 invenitur; de agga vid. Grimm. III, 399, cf. Schmid Schwäbisches Worterb, s. v. Anke, Graff Althochd. Sprachsch, I, 345. Litteras h et b aliis quoque locis permutari, indicat Ih. ad L. VI, 40.---fravaurpans] J. St. + fravairpans.

<a name=n1629><a href=#t1629>[1629]</a> Et si sollicitet te manus tua, abscinde hanc; bonum tibi est debili in vitam ire, quam duas manus habenti ire in geennam, in ignem hunc inexstinguibilem,

<a name=n1630><a href=#t1630>[1630]</a> jabai marzjai] St. + jarbimazjai.---afmait] St. + afmaiþ---goþ] J. + joþ.---þau] S. + þan.--- unwapnando] vid. ad IV, 7.

<a name=n1631><a href=#t1631>[1631]</a> ubi vermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur.

<a name=n1632><a href=#t1632>[1632]</a> Et si pes tuus sollicitet te, abscinde eum; bonum tibi est ire in vitam claudo, quam duos pedes habenti conjici in geennam, in ignem hunc inexstinguibilem,

<a name=n1633><a href=#t1633>[1633]</a> þus ïst] ¶ gr.---gaiainnan] J. St. + gaiainnin.

<a name=n1634><a href=#t1634>[1634]</a> ubi vermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur.

<a name=n1635><a href=#t1635>[1635]</a> Et si oculus tuus sollicitet te, ejice eum; bonum tibi est lusco ire in regnum Dei, quam duos oculos habenti abjici in geennam ignis,] [Note: augona] J. + aqgona.

<a name=n1636><a href=#t1636>[1636]</a> ubi vermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur.

<a name=n1637><a href=#t1637>[1637]</a> Omnis enim igne salitur et omne sacrificiorum sale salitur;] [Note: hunsle] St. + hunse.

<a name=n1638><a href=#t1638>[1638]</a> bonum sal; verum si sal insulsum fit, quo conditur? habeatis in vobis sal et pacifici sitis cum vobis invicem.

<a name=n1639><a href=#t1639>[1639]</a> we] Ulf. c. codd. ^o αὐτό.---supuda] pro supoda, vid. Grimm. I, 40, 855; sic L. XX, 18 gakrotuda; cf. Mc. XI, 32 uhtedun pro ohtedun et quae notavimus ad L. IV, 13. Caeterum Ulf. pro ἀρτύσετε cum codd. ἀρτύσεται vel ἀρτυθήσεται legit.

<a name=n1640><a href=#t1640>[1640]</a> Et illinc exsurgens venit in fines Iudaeae ultra Iordanum et collegerunt se iterum turbae ad eum et uti solitus iterum docuit eos.

<a name=n1641><a href=#t1641>[1641]</a> hindar] gr. διὰ τοῦ πέραν, quod si legisset Ulf. hindar cum accusativo posuisset, nam ïaurdanau non, uti volunt interpretes, accusativus est, sed dativus; hindar cum dativo autem indicat locum non ad quem pergebat Iesus, sed ubi fines Iudaeae erant ii, ad quos venit (πέραν), sic J. III, 26 saei vas miþ þus hindar (πέραν) ïaurdanau. VI, 22 stoþ hindar (πέραν) marein. 25 bigetun ïna hindar (πέραν) marein. Praepositionem hindar cum dativo Gothos ponere, viris doctis adhuc ignotum fuit, vid. etiam. Rom. XIV, 5 hindar daga.

<a name=n1642><a href=#t1642>[1642]</a> Et accedentes Farisaei interrogarunt eum, debitumne sit homini uxorem destituere, tentantes eum.

<a name=n1643><a href=#t1643>[1643]</a> Verum is respondens dixit; quid vobis praecepit Moses?] [Note: qaþ] Ulf. ^o αὐτοῖς.

<a name=n1644><a href=#t1644>[1644]</a> Verum ii dixerunt: Moses permisit nobis litteras repudii scribere et dimittere.

<a name=n1645><a href=#t1645>[1645]</a> unsis] nobis ^o gr. omn., additum ex M. XIX, 8.

<a name=n1646><a href=#t1646>[1646]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: contra duritiem-cordis vestram scripsit vobis hoc praeceptum.

<a name=n1647><a href=#t1647>[1647]</a> þo] hanc, Sch. igitur falso adnotat, Ulf. ταύτην omittere; sed hic vir doctus sic centies erravit.

<a name=n1648><a href=#t1648>[1648]</a> Verum a principio creationis marem et feminam fecit Deus;] [Note: gatavida] Ulf. c. codd. et verss. ^o αὐτούς.

<a name=n1649><a href=#t1649>[1649]</a> propter hoc relinquat homo patrem suum et matrem suam,

<a name=n1650><a href=#t1650>[1650]</a> seinai] ^o gr. omn. cf. VII, 10 sq. Finem versus καὶ.---αὐτοῦ ^o Ulf. c. codd. B. et c. ap. Mi., sed fortasse culpa librario tribuenda est, cujus oculi a priore seinai ad alterum delaberentur, cf. ad Rom. IX, 15.

<a name=n1651><a href=#t1651>[1651]</a> et sint haec duo ad corpus idem, adeo-ut amplius non sint duo, sed corpus unum.

<a name=n1652><a href=#t1652>[1652]</a> leika samin] J. St. B. + leikas ain; caeterum samin (idem) = graeco μίαν, sic L. XVII, 34 et Eph. II, 14 eam significationem sama sine articulo postium habet.---leik ain] ¶ gr.

<a name=n1653><a href=#t1653>[1653]</a> Quod igitur Deus conjunxit, homo hoc non separet.] [Note: þamma] hoc, ^o gr. omn.

<a name=n1654><a href=#t1654>[1654]</a> Et in domo iterum discipuli ejus de hoc ipso interrogaverunt eum;

<a name=n1655><a href=#t1655>[1655]</a> et dixit ad eos: omnis qui dimittit uxorem suam et ducit aliam, moechatur cum hac.] [Note: wazuh] St. + wasuh.

<a name=n1656><a href=#t1656>[1656]</a> Et si uxor relinquit maritum suum et nubit alteri, moechatur.] [Note: horinoþ] St. + horinnoþ.

<a name=n1657><a href=#t1657>[1657]</a> Tunc attulerunt ad eum pueros, ut attingeret eos; verum hi discipuli ejus objurgarunt hos ferentes.

<a name=n1658><a href=#t1658>[1658]</a> attaitoki] J. St. + attaitok.---ïs] ejus, ^o gr.---bairandam] cum versu sequente dugasaiwands, quod verbum compositum nullo alio loco invenitur, nec graeco ἰδών satis accommodatum esse videtur, suspectum sit; contra ea pro προσφέρειν non simplex (bairan), sed compositum (dubairan) exspectetur, fortasse legendum est: bairandam du. gasaiwands, etc. Praepositiones adverbiorum loco postpositae non rarae sunt: Mc. VIII, 6 atlagjan faur. 23 atlagjan ana. XI, 7 galagidedun ana L. VIII, 44 atgaggan du. XIX, 4 biþragjan faur, 28 gaggan fram, cf. M. IX, 15. Mc. V, 40; XV, 43. Notandum etiam est, in cod. Arg. hos duos versus puncto interposito non esse distinctos, quod quidem aliis etiam locis non factum est.

<a name=n1659><a href=#t1659>[1659]</a> Adspiciens autem Iesus indignatus---est et dixit ad eos: sinite hos pueros ire ad me et ne prohibete hos, nam horum est regnum Dei.

<a name=n1660><a href=#t1660>[1660]</a> barna] J. St. + barn.---jah] sec. et, ^o gr.---þize] horum, gr. omn. τῶν τοιούτων; Ulf. aut. τούτων pro τοιούτων legit. aut τοιούτων propter similitudinem praecedentis verbi per errorem omisit.

<a name=n1661><a href=#t1661>[1661]</a> Amen dico vobis, qui non accipit regnum Dei uti puer, non fortasse venit in id.

<a name=n1662><a href=#t1662>[1662]</a> Et amplectens eos, ponens manus in eos benedixit iis.

<a name=n1663><a href=#t1663>[1663]</a> Et exeunte eo in viam accurrens unus et genu-flectens oravit eum dicens: magister bone, quid faciam, ut vitae aeternae heres fiam?

<a name=n1664><a href=#t1664>[1664]</a> knussjands] St. + knussjads; Ulf. c. verss. ^o αὐτόν.---qiþands] dicens ^o gr.

<a name=n1665><a href=#t1665>[1665]</a> Verum Iesus dixit ad eum: quid me dicis bonum? non ullus bonus, nisi unus Deus.

<a name=n1666><a href=#t1666>[1666]</a> Haec praecepta nosti: ne moecheris, ne occidas, ne fureris, ne sis falsus-testis, ne defraudes; honora patrem tuum et matrem tuam.] [Note: þeina] tuam, ^o gr.

<a name=n1667><a href=#t1667>[1667]</a> Tunc respondens dixit ad eum: magister, haec omnia servavi a pueritia mea.

<a name=n1668><a href=#t1668>[1668]</a> Verum Iesus conspiciens ad eum amavit eum et dixit ad eum: unius tibi inopia est; vade, tam multum quam habes vende et da pauperibus, et habes thesaurum in coelis, et accede sequi me, sumens crucem.

<a name=n1669><a href=#t1669>[1669]</a> himinam] coelis, gr. omn. οὐρανῷ, excepto uno cod. E ap. mi., qui cum Ulf. concinit.

<a name=n1670><a href=#t1670>[1670]</a> Verum is moerens ob hoc verbum ivit tristis; erat enim habens divitias multas.

<a name=n1671><a href=#t1671>[1671]</a> faihu] pecuniam, gr. omn. κτήματα; Maresh. p. 434 Ulf. χρήματα legisse, haud injuria suspicatur, nam pro eo graeco verbo faihu poni solet, vid. vss. seqq. et L. XVIII, 24.

<a name=n1672><a href=#t1672>[1672]</a> Et circumspiciens Iesus dixit discipulis suis: ecce, quomodo difficulter hi divitias habentes in regnum Dei eunt.

<a name=n1673><a href=#t1673>[1673]</a> sai] ecce, ^o gr. omn.---faiho] insolita forma pro faihu; vid. ad L. 4, 13.

<a name=n1674><a href=#t1674>[1674]</a> Verum hi discipuli obstupuerunt ob verba ejus; tunc Iesus iterum respondens dixit iis: filioli, quomodo difficile est his cupientibus divitias in regnum Dei ire.

<a name=n1675><a href=#t1675>[1675]</a> ïm] J. St. + ïn.---hunjandam] sic cod. Arg. et editt.; Ih. adnotat, codicis esse h. l. tantam obscuritatem, ut certo dici non possit, utrum hunjandam an hugjandam sit legendum; in quo errat, nam nihil desideratur nisi n inter a et d; quae littera membranae mutilatione interiit. Sed aliud est, quod interpretem advertat; hunjan enim editores convertunt per confidere, certe quia in graeco textu πεποιθότας scriptum est; sed πεποιθέναι ἐπί τινι Gotho est trauan cum dativo aut du positum (L. XVIII, 9; Cor. II, I, 9); sed cum nostro loco afar additum sit, quae praepositio studium, desiderium, cupiditatem rei indicat, verbo hunjan significatio desiderandi, cupiendi inesse debet (cf. anglosax. hongian, anglic. hone); itaque hunjan afar wa est cupere aliquid, cupidum, avidum esse rei. Quibus probatis Ulf. fieri non potest, ut πεποιθότας, sed πεποθηκότας per errores quemdam legerit; similes errores saepius invenient diligentes lectores. cf. ad L. III, 14; VII, 25; J. XVI, 6; Cor. II, I, 24.

<a name=n1676><a href=#t1676>[1676]</a> Facilius est camelo per foramen acus ire, quam diviti in regnum Dei ire.

<a name=n1677><a href=#t1677>[1677]</a> azitizo] insolita forma pro azetizo (II, 9; M. X, 5; L. V, 23; XVI, 17; cf. Cor. II, XI, 19).

<a name=n1678><a href=#t1678>[1678]</a> Verum ii magis obstupuerunt, dicentes ad se invicem: et quis potest servari?

<a name=n1679><a href=#t1679>[1679]</a> Conspiciens ad eos Iesus dixit: sed apud homines impossibile est, non apud Deum; omne enim possibile est apud Deum.

<a name=n1680><a href=#t1680>[1680]</a> ïnsaiwands] Ulf. c. codd. ^o δέ---akei] sed, gr. omn. ante ni, quod sensus postulare videtur.---ïst] est, ^o gr.

<a name=n1681><a href=#t1681>[1681]</a> Coepit autem Petrus dicere ad eum: ecce, nos reliquimus omnia et secuti-sumus te.] [Note: þan] autem, ^o gr.

<a name=n1682><a href=#t1682>[1682]</a> Respondens iis Iesus dixit: amen dico vobis, non ullus est, qui reliquerit domum aut fratres aut matrem aut patrem aut uxorem aut liberos aut agros ob me et ob hoc evangelium,

<a name=n1683><a href=#t1683>[1683]</a> ïm] iis, ^o gr. omn.---aflailoti] cod. Arg. + aflailoloti.---broþruns] Ulf ^o ἢ ἀδελφάς.---aiþþau aiþein] gr. post attan, pro quo cod. Arg. et editt. + attin.---haimoþlja] sic cod. Arg. hoc et sequente versu; editt. + haimoþaja; veram lectionem jam pridem conjectura assecuti sunt Z. Gloss. p. 178. Grim. II, 257.

<a name=n1684><a href=#t1684>[1684]</a> qui non accipiat centuplum jam in hoc tempore domos et fratres et sorores et patrem et matrem et liberos et agros cum persecutionibus et in aevo hoc futuro vitam aeternam.

<a name=n1685><a href=#t1685>[1685]</a> saei] St. + sai; Ulf. ὃς pro ὃς ἄν legisse, audaciores contendunt.---jah attan] et patrem, ^o gr.---aiþein] matrem, gr. μητέρας---haimoþlja] vid. ad vs. 29.---vrakom] fortasse legendum est vrakjom. vid. IV, 17; Rom VIII, 35; nam a verbo vrakjan non licet formare vraka, sed vrakja, et a vrekun praeterito verbi vrikan, proficiscitur vrekei (Cor. II, XII, 10). De vraka forma genuina vid. ad Gal. VI, 12.

<a name=n1686><a href=#t1686>[1686]</a> At multi fiunt primi ultimi et ultimi primi.

<a name=n1687><a href=#t1687>[1687]</a> Fuerunt autem in via euntes ad Ierusolyma et praecedens eos Iesus, et mirati-sunt et sequentes timidi facti-sunt et assumens iterum hos duodecim coepit iis dicere, quae forent ei accidere.

<a name=n1688><a href=#t1688>[1688]</a> ïairusaulymai] J. St. B. ÷ ïairausaulymai, sic vers. seq.---jah] pr., Ulf. ^o ἦν.---gadaban] sic recte, cf. gadof ïst Tit. II, 1; Skeir. p. 38, 5. 11, 40, 14, 42, 3.

<a name=n1689><a href=#t1689>[1689]</a> Quod ecce, eximus in Ierusolyma et Filius hominis traditur his sacerdotibus et scribis et damnant eum capite

<a name=n1690><a href=#t1690>[1690]</a> ïairusaulyma] vid. ad vs. 32.---dauþau] Ulf. ^o καὶ παραδώσουσιν αὐτὸν τοῖς ἔθνεσι, quam clausulam omn. gr. habent, in cod. Arg. nullum eorum vestigium apparet.

<a name=n1691><a href=#t1691>[1691]</a> et irrident eum et flagellant eum et spuunt in eum et occidunt eum et tertio die resurgit.] [Note: usstandiþ] St. + ustandiþ

<a name=n1692><a href=#t1692>[1692]</a> Et (Vide paginam sequentem.) contulerunt se ad eum Iacobus et Iohannes, filii Zebedaei, dicentes: magister, volumus, ut quod te oramus, facias nobis.] [Note: þuk] te ^o gr.

<a name=n1693><a href=#t1693>[1693]</a> Verum is dixit iis: quid vultis facere me vobis?

<a name=n1694><a href=#t1694>[1694]</a> Verum ii dixerunt ad eum: da nobis ut unus a dextra tua et unus a sinistra tua sedeamus in gloria tua.

<a name=n1695><a href=#t1695>[1695]</a> ugkis] vers. 35 est uggkis; sic variant drigkan et driggkan, þagkjan et þaggkjan, þugkjan et þuggkjan, alia.---sitaiva] Ih. suspicatur sitaima esse legendum, quod Z. temere in textum recepit; Grim. I, 840 dualis formam eam esse arbitratur, quod nobis etiam videtur.

<a name=n1696><a href=#t1696>[1696]</a> Verum Iesus dixit ad eos: non scitis, quod oratis; potestisne bibere calicem, quem ego bibo, et baptismo, quo ego baptizor, ut baptizemini?

<a name=n1697><a href=#t1697>[1697]</a> vituts] J. St. B. + vituþs.---magutsu driggkan] J. St. ÷ maguts driggkan, B. conjecit + maguts udrigqkan; u suffixum esse interrogativum, recte monent L. Ih. Z.---ïk] pr., St. + ïh.---ei daupjaindau] sic Ulf., quia infinitivum passivi, quem exspectes, gothica lingua non habet, sic J. III, 4 ïbai mag aftra galeiþan jah gabairaidau, cf. ad VIII, 31.

<a name=n1698><a href=#t1698>[1698]</a> Verum ii dixerunt ad eum: possumus! Verum Iesus dixit ad eos: certe hunc calicem, quem ego bibo, bibitis, et hoc baptismo, quo ego baptizor;

<a name=n1699><a href=#t1699>[1699]</a> magu] sic cod. Arg.; editt. + magum; magu est forma dualis, cf. siju J. X, 30; XVII, 22.---daupjada] Goth. ^o βαπτισθήσεσθε per errorem librarii, vid. ad Rom. IX, 15.

<a name=n1700><a href=#t1700>[1700]</a> verum hoc sedere a dextra mea aut a sinistra non-est meum dare, sed quibus paratum fuit.] [Note: aiþþau] aut, gr. καί.

<a name=n1701><a href=#t1701>[1701]</a> Et audientes hi decem coeperunt indignari erga Iacobum et Iohannem.

<a name=n1702><a href=#t1702>[1702]</a> Verum Iesus advocans eos dixit ad eos: scitis quod putant imperare populis, regunt eos; verum hi magni eorum dominantur-in eos.

<a name=n1703><a href=#t1703>[1703]</a> þatei] duas Z. proponit conjecturas, ut sinceram restituat lectionem; aut pro þuggkjand mavult legere þuggkjands, breviore (?) forma pro þuggkjandans; aut þaiei pro þatei, quae lectio aliquam veri haberet speciem, nisi omn. gr. ὅτι legerent, quod etiam propter sensum abesse non debet, et accedit quod t vocis þatei in cod. Arg. diserte legitur; nos tutius esse arbitramur suspicari, librarium, qui in hac plagula multa erravit, post þatei omisisse þaiei, cf. ad L. X, 5 et ad Cor. I, XII, 22.---þuggkjand] Z. ÷ þugkjand.---ïþ] vid. ad M. VI, 24.

<a name=n1704><a href=#t1704>[1704]</a> Verum non sic sit in vobis; sed omnis qui vult fieri magnus in vobis, sit vester minister;

<a name=n1705><a href=#t1705>[1705]</a> et qui vult vestrum fieri primus, sit omnibus servus.

<a name=n1706><a href=#t1706>[1706]</a> frumists] cod. Arg. J. St. + frumist; s propter sequentem eamdem litteram omissum esse, recte monet Z., sic vs. 45; XVI, 1 alia, vid. apud Massm. Skeir. p. 59.

<a name=n1707><a href=#t1707>[1707]</a> Et enim Filius hominis non venit ad servitia, sed ministrare et dare animam suam pro multis redemptionis-pretium.

<a name=n1708><a href=#t1708>[1708]</a> al andbahtjam] B. Hz. et Grim. I, 855 + jct., J. St. + atandbahtjan; Z. conjecit + at andbahtnan, nam at nullo alio loco infinitivo adjunctum invenitur; quid Grim. de h. l. statuerit, non intelligimus. Ulf. circumlocutione infinitivi passivi, quo lingua gothica omnino caret (vid. ad VIII, 31; X, 38; XV, 9), utitur; est igitur at andbahtjam (ab andbahti, servitium, munus) ad servitia sc. sibi praestanda, cf. Cor. I, XVI, 15.---faur managans saun] ¶ gr. omn.; caeterum cod. Arg. J. St. B. + managan, vid. ad vs. 44, cf. ad M. XXVII, 51; Mc. III, 13; Cor. II, III, 2; IV, 5. Notandum autem est, Skeir. p. 37, 9 ubi iterum saun, vel potius ussaunei legitur, simili quoque vitio alterum s (usaunein) omissum esse.

<a name=n1709><a href=#t1709>[1709]</a> Et venerunt in Ierico, et exeunte eo illinc cum discipulis suis et turba multa, filius Timaie Bartimaeus caecus sedit ad viam ad mendicandum.

<a name=n1710><a href=#t1710>[1710]</a> jainþro] illinc, gr. ἀπὸ Ἱεριχώ.---miþ] cum, gr. καί.---teimaiaus barteimaiaus] J. St. ÷ timaiaus bartimaiaus.

<a name=n1711><a href=#t1711>[1711]</a> Et audiens, quod Iesus, hic Nazoraeus, est, coepit clamare et dicere: fili Davidis, Iesu, miserere mei!

<a name=n1712><a href=#t1712>[1712]</a> Et objurgarunt eum multi, ut taceret; verum is multo magis clamavit: fili Davidis, miserere mei!

<a name=n1713><a href=#t1713>[1713]</a> Et stans Iesus jussit advocari eum et vocaverunt hunc caecum dicentes ad eum: consolare te! surge, vocat te.

<a name=n1714><a href=#t1714>[1714]</a> gastandands] St. + gastandans.---atvopjan ïna] ¶ gr.

<a name=n1715><a href=#t1715>[1715]</a> Verum is abjiciens vestem suam exsiliens venit ad Iesum.

<a name=n1716><a href=#t1716>[1716]</a> ushlaupands] exsiliens, gr. ἀναστάς; Ulf. c. codd. ἀναπηδήσας legisse videtur.---ïesu] Z. pro accusativo habens errat, is enim casus rarissime (v. ad M. XXVII, 1) cum praepositione at ponitur; haec brevior forma pro ïesua saepius legitur, vid. L. III, 21 et in epistolis xristau ïesu passim dicitur.

<a name=n1717><a href=#t1717>[1717]</a> Et respondens dixit ad eum Iesus: quid vis, ut faciam tibi? verum hic caecus dixit ad eum: rabboni, ut videam.

<a name=n1718><a href=#t1718>[1718]</a> Verum Iesus dixit ad eum: vade, fides tua sanavit te! Et statim vidit et secutus est in via Iesum.] [Note: ïesu] gr. αὐτῷ et post laistida quidem.

<a name=n1719><a href=#t1719>[1719]</a> Et cum prope essent Ierusalem in Bethsfage et Bethania ad montem oliferum, misit duos discipulorum suorum

<a name=n1720><a href=#t1720>[1720]</a> vesun] J. + vemun, St. ÷ qemun.---ïairusalem] J. St. + ïairusaleim.---beþsfagein] gr. Βηθφαγή.---biþaniïn] aliis locis est beþania, vid. vs. 11 et 12.

<a name=n1721><a href=#t1721>[1721]</a> et dixit ad eos: ite in vicum hunc oppositum vobis et statim introeuntes in hanc urbem invenitis pullum alligatum, in quo adhuc quisquam hominum non sedit; solventes eum adducite.

<a name=n1722><a href=#t1722>[1722]</a> ïnngaggandans] Z. + ïngaggandans.---þo baurg] hanc urbem, gr. omn. αὐτήν.---nauh] adhuc, ^o gr., Ulf. c. codd. οὔπω (nauh ni) legit.---andbindandans] Z. + andbindandands.---attiuhits] sine dubio falsum est et legendum attiuhats, uti XIV, 13 gaggats; cf. I, 17 hirjats.

<a name=n1723><a href=#t1723>[1723]</a> Et si quis vobis dicat: cur hoc facitis? dicatis quod dominus hunc desiderat, et statim eum mittit huc.] [Note: þata taujats] ¶ gr. omn.

<a name=n1724><a href=#t1724>[1724]</a> Iverunt autem, et invenerunt pullum alligatum ad portam foris in platea et solverunt eum.

<a name=n1725><a href=#t1725>[1725]</a> Et quidam horum illic stantium dixerunt ad eos: quid facitis solventes hunc pullum?

<a name=n1726><a href=#t1726>[1726]</a> Verum ii dixerunt ad eos, sicut praecepit iis Iesus, et dimiserunt eos.] [Note: ïm] iis, ^o gr.

<a name=n1727><a href=#t1727>[1727]</a> Et duxerunt hunc pullum ad Iesum et posuerunt insuper vestes suas, et sedit super eum.

<a name=n1728><a href=#t1728>[1728]</a> ana] insuper, cum gr. omn. αὐτῷ habeant, aliquis suspicari potest, post ana pronomen ïna (eum) excidisse, quod ipsum nobis quoque videtur; quamquam praepositiones pro adverbiis ponuntur, vid. ad X, 13.

<a name=n1729><a href=#t1729>[1729]</a> Multi vero vestes suas straverunt in via, quidam ramos ceciderunt de arboribus et straverunt in via.] [Note: sumai] Ulf. ^o δέ.

<a name=n1730><a href=#t1730>[1730]</a> Et hi praeeuntes clamarunt dicentes: osanna, benedictus hic veniens in nomine domini;

<a name=n1731><a href=#t1731>[1731]</a> fauragaggandans] Ulf. ^o καὶ οἱ ἀκολουθοῦντες,---vel potius librarii negligentia verba jah þai afargaggandans exciderunt, cf. ad Rom. IX, 15.

<a name=n1732><a href=#t1732>[1732]</a> benedictum hoc veniens regnum in nomine patris nostri Davidis, osanna in altissimis.] [Note: ïn namin] in nomine, ^o gr.

<a name=n1733><a href=#t1733>[1733]</a> Et ivit in Ierusolyma Iesus et in templum et circumspiciens omnia, vespere jam existente hora, exiit in Bethaniam cum his duodecim.] [Note: at andanahtja] J. St. + jct.

<a name=n1734><a href=#t1734>[1734]</a> Et postero die exsurgentibus iis e Bethania famelicus fuit,

<a name=n1735><a href=#t1735>[1735]</a> usstandandam] J. St. + usgaggandan.---beþaniïn B. + beþanian.

<a name=n1736><a href=#t1736>[1736]</a> et videns ficum procul, habentem frondem, accessit, ut forte inveniret quid in ea, et veniens ad eam non quidquam invenit in ea, nisi frondem, non enim fuit tempus ficorum.] [Note: ana ïmma] sec. in illa, ^o gr. omn.

<a name=n1737><a href=#t1737>[1737]</a> Et prorumpens dixit ad eam: non amplius ex te unquam homo fructum edat. Et audiverunt hi discipuli ejus,

<a name=n1738><a href=#t1738>[1738]</a> et iverunt ad Ierusolyma; et accedens Iesus in templum coepit ejicere hos vendentes et ementes in templo et mensas nummulariorum et sedilia horum vendentium columbas evertit.] [Note: ïesus] ^o gr.

<a name=n1739><a href=#t1739>[1739]</a> Et non permisit, ut quis transferret vas per hoc templum.] [Note: þairhberi] J. St. + þairhbeki.

<a name=n1740><a href=#t1740>[1740]</a> Et docuit dicens ad eos: nonne scriptum est, quod domus mea domus precum vocatur omnibus gentibus? verum vos fecistis eam ad latibulum maleficorum.

<a name=n1741><a href=#t1741>[1741]</a> vaidedjane] sic cod. Arg., superscripta linea litteram n indicante; J. St. + vaidedjins, B. + vaidedjine.

<a name=n1742><a href=#t1742>[1742]</a> Et audiverunt hi scribae et sacerdotum summi et quaesiverunt, quomodo cum perderent; timuerunt enim eum, nam omnis turba mirati-sunt ob doctrinam ejus.

<a name=n1743><a href=#t1743>[1743]</a> Et cum vesper fieret, exiit foras ex hac urbe.

<a name=n1744><a href=#t1744>[1744]</a> Et in mane praeeuntes viderunt hanc ficum aridam e radicibus;] [Note: smakkabagm] J. St. + smakkanbagm.

<a name=n1745><a href=#t1745>[1745]</a> et recordans Petrus dixit ad eum: rabbi, ecce! ficus, cui maledixisti, exaruit.

<a name=n1746><a href=#t1746>[1746]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: habeatis fidem Dei;

<a name=n1747><a href=#t1747>[1747]</a> amen enim dico vobis, omnis qui dicat ad hunc montem: extolle te et conjice te in mare, et non haesitet in corde suo, sed credat hoc, ut, quod dicit, procedat, fit ei omne, quod dicit

<a name=n1748><a href=#t1748>[1748]</a> ïzvi] Ulf. c. codd. et verss. ^o ὅτι.---þata] hoc, ^o gr. omn.; caeterum þata ei J. St. B. + jct.

<a name=n1749><a href=#t1749>[1749]</a> Itaque dico vobis, totum omne, quod orantes quaeritis credite, quod accipitis et fit vobis.

<a name=n1750><a href=#t1750>[1750]</a> et cum stetis orantes, remittatis, si quid habetis contra aliquem, ut etiam pater vester hic in coelis remittat vobis transgressiones vestras.

<a name=n1751><a href=#t1751>[1751]</a> Verum si vos non remittitis, non utique pater vester hic in coelis remittit vobis transgressiones vestras.] [Note: ïzvis] vobis, ^o gr.

<a name=n1752><a href=#t1752>[1752]</a> Et iverunt iterum ad Ierusolyma et in templo ambulante eo adierunt ad eum hi summi sacerdotes et scribae et natu-maximi

<a name=n1753><a href=#t1753>[1753]</a> et dixerunt ad eum: in qua potestatum hoc facis? et quis tibi hanc potestatem dedit, ut hoc facias?] [Note: taujis] sec., St. + þaujis.

<a name=n1754><a href=#t1754>[1754]</a> Verum Iesus respondens dixit ad eos: interrogo etiam ego vos unum verbum et respondete mihi, et dico vobis in qua potestatum hoc facio.] [Note: ïzvis] pr. gr. ante jah.

<a name=n1755><a href=#t1755>[1755]</a> Baptismus Iohannis exne coelo fuit, an exne hominibus? respondete mihi.

<a name=n1756><a href=#t1756>[1756]</a> andhafeiþ] exspectabas andhafjïþ, cf. Grimm. Gr. I, 846 sq.

<a name=n1757><a href=#t1757>[1757]</a> Et cogitarunt ad se invicem dicentes: si dicimus, ex coelo, dicit: at cur non creditis ei?

<a name=n1758><a href=#t1758>[1758]</a> aþþan] proprie at, ponitur pro graeco οὖν in ejusmodi sententiis interrogativis; vid. L. XX, 5, 17; J. VI, 30.

<a name=n1759><a href=#t1759>[1759]</a> Sed dicimus: ex hominibus, timuerunt hanc turbam, omnes enim omnino habuerunt Iohannem, quod in veritate profeta fuit.

<a name=n1760><a href=#t1760>[1760]</a> ak] Ulf. c. codd. ^o ἐάν.---uhtedun] pro ohtedun, vid. ad IX, 50.---alakjo] omnino, ^o gr. omn., sic L. IV, 22.

<a name=n1761><a href=#t1761>[1761]</a> Et respondentes dixerunt ad Iesum: non scimus; et respondens Iesus dixit ad eos, neque ego vobis dico, in qua potestatum hoc facio.

<a name=n1762><a href=#t1762>[1762]</a> du ïesua] sic cod. Arg. (īūā); J. St. B. + du ïna; Z. ÷ du ïmma.---andhafjands ïesus] ¶ gr.---ïzvis qiþa] ¶ gr. omn.

<a name=n1763><a href=#t1763>[1763]</a> Et coepit iis in parabolis dicere: vineam plantavit homo et circumdedit eam sepibus et effodit lacum sub torculari et aedificavit turrim et tradidit eam operariis et abiit peregre.

<a name=n1764><a href=#t1764>[1764]</a> veinagard] J. St. + veingard.---manna] St. + mannna.---bisatida] J. St. ÷ atlagida; in cod. Arg. praeter satida quidquam legi non potest; evanuerunt enim quae litterae ante satida scriptae fuerunt, sed probabiliter viri docti conjecerunt, quod dedimus.---ïna] pr. eum. ^o gr.---dal] J. St. lac.; B. ^o +; Z. dal-, quia dalg scriptum fuisse suspicatur, fretus, ni fallimur, loco L. VI, 39.; sed eo loco pro dalga driusand quin legendum sit dal gadriusand non est dubium. Ih. jam pridem locum restituit, recte monens nullum lacunae post dal vestigium apparere et nisi quod membrana ex parte mutilata est sine ulla difficultate legitur, quod editum est. Dal uf mesa (B. Ih. + ufmesa) autem, uti jam Z. recte interpretatur, foveam vel vas sub torculari (positum) significat.

<a name=n1765><a href=#t1765>[1765]</a> Et misit ad hos operarios ad tempus servum, ut ab his operariis sumeret fructum hujus vineae.] [Note: at] Z. ÷ af, vid. ad XV, 45.

<a name=n1766><a href=#t1766>[1766]</a> Verum ii capientes eum flagellarunt et miserunt vacuum.] [Note: usbluggvun] J. St. + usblauggvun.

<a name=n1767><a href=#t1767>[1767]</a> Et iterum misit ad eos alium servum; et hunc lapidibus jacientes improbrarunt et capite vulneratum fecerunt et miserunt vitiatum.

<a name=n1768><a href=#t1768>[1768]</a> ïm] J. St. B. + ïns.---gaaiviskodedun jah] improbrarunt et, ^o gr. omn. vid. ad Cor. I, IX, 25; caeterum J. St. B. + gaaiviskodudun.---haubiþ vundan] Grimm Gr. II, 578; IV, 623 legit jct. haubiþ vundan, quod potius esse debet haubidavundan, vundan est accusativus formae debilioris a vunds, haubiþ autem accusativus quem dicunt absolutum, vid. ad Joan. XI, 44; igitur haubiþ vundan est capite saucium l. vulneratum, quod Heliand 149, 1 dicitur an that hobid vund.---ganaitidana] J. St. + gahnaigidana, B. + ganaigidana.

<a name=n1769><a href=#t1769>[1769]</a> Et iterum misit alium; etiam illum occiderunt, et multos alios, quosdam flagellantes, quosdam autem occidentes.

<a name=n1770><a href=#t1770>[1770]</a> aftra] iterum, ^o gr.---anþarana] gr. omn. ante ïnsandida.

<a name=n1771><a href=#t1771>[1771]</a> Tunc adhuc unum filium habens, carum sibi, misit etiam hunc ad eos ultimum dicens, quod aestimant filium meum.] [Note: spedistana] J. St. ÷ speidistana.

<a name=n1772><a href=#t1772>[1772]</a> Verum illi hi operarii dixerunt ad se invicem, quod hic est hic heres, agite! occidimus eum et nostra fit haec haereditas.

<a name=n1773><a href=#t1773>[1773]</a> Et apprehendentes eum occiderunt et ejecerunt eum foras ex hac vinea?

<a name=n1774><a href=#t1774>[1774]</a> ïmma] eum, ^o gr. omn. exceptis codd. f et 10 ap. Mi.

<a name=n1775><a href=#t1775>[1775]</a> Quid igitur faciat dominus hujus vineae? Venit et perdit hos operarios et dat hanc vineam aliis.

<a name=n1776><a href=#t1776>[1776]</a> Neque hoc scriptum perlegistis: lapis, quem rejecerunt hi fabri, hic factus-est ad caput anguli.

<a name=n1777><a href=#t1777>[1777]</a> stains] lapis, gr. omn. λίθον ad pronomen relativum (ὅν) referendum, quem graecismum (Matthiae Gramm. Graec. p. 886) Gothus non imitans nominativum, qui requiritur, ponit.---sah] J. St. ÷ sa.

<a name=n1778><a href=#t1778>[1778]</a> A domino factus-est hic et est mirabilis in oculis nostris.

<a name=n1779><a href=#t1779>[1779]</a> Et quaesiverunt eum prehendere et timuerunt hanc turbam, intellexerunt enim, quod ad eos hanc parabolam dixit, et relinquentes eum abierunt.

<a name=n1780><a href=#t1780>[1780]</a> Et miserunt ad eum quidam horum Farisaeorum et Herodianorum, ut eum caperent verbo.] [Note: sumai] quidam, gr. omn. τινάς.

<a name=n1781><a href=#t1781>[1781]</a> Verum ii venientes dixerunt ad eum: magister, scimus, quod verax es et non cura ( - tangit) te cujusquam; non enim spectas in faciem hominum, sed in veritate viam Dei doces; debitumne est caesareum-tributum dare Caesari, an non demus?

<a name=n1782><a href=#t1782>[1782]</a> saiwis] J. St. B. + saiwais.---laiseis] Z + laisis.---giban kaisara] ¶ gr.---þau] J. St. + þan.---gibaima] Ulf. c. cod. 225 et verss. ^o ἢ μὴ δῶμεν, et ita quidem, ut gibaima cum praecedente þau niu (ἢ οὐ) conjungat.

<a name=n1783><a href=#t1783>[1783]</a> Verum Iesus videns eorum dolum dixit ad eos: quid me tentatis? afferte mihi numum, ut videam.

<a name=n1784><a href=#t1784>[1784]</a> ïesus] sic cod. Arg.; J. St. Hz. Z. + ïs.---gasaiwands] videns, gr. εἰδώς, sic XII, 28.---wa mik] J. St. + wa me, B. Iac.

<a name=n1785><a href=#t1785>[1785]</a> Verum ii attulerunt et dixit ad eos: cujus est haec effigies et haec inscriptio? verum ii dixerunt ad eum: Caesaris.

<a name=n1786><a href=#t1786>[1786]</a> ïst] est, ^o gr. omn.---manleika) J. St. + manaleik.

<a name=n1787><a href=#t1787>[1787]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: reddite haec Caesaris Caesari, et haec Dei Deo; et mirati-sunt de hoc.

<a name=n1788><a href=#t1788>[1788]</a> Et adierunt Sadducaei ad eum, qui dicunt, resurrectionem non esse, et interrogarunt eum dicentes:

<a name=n1789><a href=#t1789>[1789]</a> magister, Moses scripsit nobis, quod si cujus frater moriatur et relinquat uxorem et liberos non relinquat, ut sumat frater ejus hanc uxorem ejus et excitet liberos fratri suo.] [Note: barna] liberos, gr. omn. σπέρμα.

<a name=n1790><a href=#t1790>[1790]</a> Septem fratres fuerunt et hic primus duxit uxorem et moriens non reliquit semen;

<a name=n1791><a href=#t1791>[1791]</a> et alter duxit hanc et mortuus-est et non hic reliquit semen; et tertius similiter.

<a name=n1792><a href=#t1792>[1792]</a> Et duxerunt hanc similiter hi septem et non reliquerunt semen; ultima omnium obiit etiam haec uxor;] [Note: samaleiko] similiter, ^o gr.---so] J. St. + sa.

<a name=n1793><a href=#t1793>[1793]</a> In hac resurrectione, cum exsurgunt, cui eorum fit uxor? hi enim septem habuerunt hanc ad uxorem.] [Note: þizai] Ulf. c. codd. et verss. ^o οὖν.

<a name=n1794><a href=#t1794>[1794]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: nonne ideo erronei estis, non noscentes scripta neque potentiam Dei.

<a name=n1795><a href=#t1795>[1795]</a> andhafjands] cod. Arg. + andhafjans eodem vitio, quo Cor. II, VII, 6 gaþlaihans, et Eph. II, 16 afslahans in cod. B pro gaþlaihands et afslahands scribitur, cf. ad L. XX, 37. Alia ejusmodi vitia notata vid. ad Tim. I, I, 3,---niu] J. + uiu, sic idem L. III, 15; IX, 55.---mela] cod. Arg. marg. bokos (libros).

<a name=n1796><a href=#t1796>[1796]</a> Nam cum resurgunt e mortuis, non ducunt, non ducuntur, sed sunt uti angeli hi in coelis.

<a name=n1797><a href=#t1797>[1797]</a> usstandand] gr. omn. post dauþaim.---þai] hi, ^o gr.

<a name=n1798><a href=#t1798>[1798]</a> At de mortuis, quod resurgunt, nonne cognovistis in libris Mosis in rubo, quomodo ei dixit Deus dicens: ego sum Deus Abrahami et Deus Isaci et Iacobi.

<a name=n1799><a href=#t1799>[1799]</a> ïmma qaþ] ¶ gr. omn.---ïm] sum, ^o gr. omn.---jah] ult. Ulf. ^o ὁ θεός.

<a name=n1800><a href=#t1800>[1800]</a> Non-est Deus mortuorum, sed vivorum; at vos multum erronei estis.

<a name=n1801><a href=#t1801>[1801]</a> Et accedens unus horum scribarum, audiens eos una quaerentes, videns, quod bene iis respondit, interrogavit eum: quae est omnium legum prima?

<a name=n1802><a href=#t1802>[1802]</a> samana sokjandans] J. St. + samasokjandans, B. + sammasokjandans.---gasaiwands] vid. ad vs. 15; J. St. ÷ jah addunt e graecis.---ïm] J. St. B. + ïn.---anabusne] St. ÷ anabuzne.---frumista] gr. omn. ante allaizo.

<a name=n1803><a href=#t1803>[1803]</a> Verum Iesus respondit ei, quod prima omnium lex: audi Israel! dominus, Deus noster, dominus unus est,

<a name=n1804><a href=#t1804>[1804]</a> et ames dominum, Deum tuum, ex omni corde tuo et ex omni anima tua et ex omni mente tua et ex omni potestate tua; haec prima lex,] [Note: frijos] J. St. + frigos.

<a name=n1805><a href=#t1805>[1805]</a> et altera aequalis huic: ames propinquum tuum uti te ipsum; major his alia lex non - est,] [Note: þizai] huic, gr. αὕτη.

<a name=n1806><a href=#t1806>[1806]</a> Et dixit ad eum hic scriba: bene, magister, in veritate dixisti, quod unus est et non - est alius praeter eum,

<a name=n1807><a href=#t1807>[1807]</a> et hoc ad amandum eum ex omni corde et ex omni mente et ex omni anima et ex omni potestate, et hoc ad amandum propinquum, uti se ipsum, majus est omnibus his holocaustis et sacrificiis.

<a name=n1808><a href=#t1808>[1808]</a> Et Iesus videns eum, quod prudenter respondit, dixit ad eum: non procul es regno Dei, et unus amplius non ausus-est eum interrogare.

<a name=n1809><a href=#t1809>[1809]</a> Et respondens Iesus dixit docens in templo: quomodo dicunt hi scribae, quod Christus filius est Davidis?

<a name=n1810><a href=#t1810>[1810]</a> Ipse enim David dixit in spiritu sancto: dicit dominus ad dominum meum, sede a dextra mea, donec ego pono inimicos tuos scabellum pedum tuorum.

<a name=n1811><a href=#t1811>[1811]</a> ïn] J. St. B. + du.---ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n1812><a href=#t1812>[1812]</a> Ipse enim David dicit eum dominum, et unde ei filius est? Et omnis haec turba audiverunt eum libenter.

<a name=n1813><a href=#t1813>[1813]</a> raihtis] enim, gr. omn. οὖν; aut Ulf. aut librarius initio versus praecedentis in errorem ductus scripsisse videtur, nam raihtis nullo alio loco pro οὖν ponitur.---fraujan] J. St. B. + fraujin (fanin); in cod. Arg. nunc legi amplius nequit.---ïmma sunus] ¶ gr. omn.---alla] omnis, gr. omn. πολύς.] [Note: Et dixit ad eos in doctrina sua: cavete a---,

<a name=n1814><a href=#t1814>[1814]</a> faura] in cod. Arg. post faura duae litterae (non ïs, quod J. St. dederunt, sed fortasse bo---) scriptae fuerunt; ita autem adesa est membrana ut quid vere scriptum fuerit, certo dici non possit.

<a name=n1815><a href=#t1815>[1815]</a> ---vestem suam.

<a name=n1816><a href=#t1816>[1816]</a> At vae his gravidis et lactantibus in illis diebus.

<a name=n1817><a href=#t1817>[1817]</a> daddjandeim] editt. + daddjandein; in cod. Arg. syllaba dadd . . . integra conservata est, sed ea reliquarum litterarum fragmenta sunt, ut lectio inde eruta pro sincera haberi possit.] [Note: At oretis, ut non fiat haec fuga vestra hieme;

<a name=n1818><a href=#t1818>[1818]</a> fiunt enim hi dies illi afflictio talis, uti non fuit talis ab initio creationis, quam creavit Deus, usque hodie et non fit.

<a name=n1819><a href=#t1819>[1819]</a> Et ni dominus breviaret hos dies, non utique valeret unum corporum, sed ob hos electos, quos elegit, breviavit hos dies.

<a name=n1820><a href=#t1820>[1820]</a> ni] pr. fortasse nih legendum est, nam hoc, non ni, pro graeco εἰ μή poni solet: J. IX, 33; XV, 22; XVIII, 30; XIX, 11; Rom. VII, 7; IX, 29 (quo ultimo loco niu male editum erat) aut librarii incuria jabai post jah intercidit.---þanzei] sic cod. Arg.; editt. + þansei.

<a name=n1821><a href=#t1821>[1821]</a> Et tum si quis vobis dicat, ecce hic Christus, aut ecce illic, ne credatis;

<a name=n1822><a href=#t1822>[1822]</a> nam surgunt pseudochristi et pseudoprofetae, et dant signa et portenta ad seducendum, si possibile sit, etiam hos electos.

<a name=n1823><a href=#t1823>[1823]</a> galiugaxristjeis] editt. + galiugaxristjais (J. St. + div.);---ei in terminatione, quia in ea parte membrana laesa est, quanquam cognosci non potest, postulat tamen usus linguae gothicae;---ais autem pro pluralis nominativo sine exemplo est.---galiugapraufeteis] J. St. + div.---sijai] sit, ^o gr. omn.

<a name=n1824><a href=#t1824>[1824]</a> Verum vos videte, ecce, praedixi vobis omne.

<a name=n1825><a href=#t1825>[1825]</a> Sed per illos dies post hanc afflictionem illam sol tenebratur et luna non dat lumen suum.

<a name=n1826><a href=#t1826>[1826]</a> sauïl] J. St. + sa uïl, B. + sau ïl.---liuhaþ] B. + lauhaþ.

<a name=n1827><a href=#t1827>[1827]</a> et stellae coeli fiunt cadentes et vires hae in coelis commoventur.

<a name=n1828><a href=#t1828>[1828]</a> himinis] Griesb. falso adnotat, Ulf. legere ἐκ τοῦ οὐρανοῦ.

<a name=n1829><a href=#t1829>[1829]</a> Et tum vident filium hominis venientem in nubibus cum potentia multa et gloria.

<a name=n1830><a href=#t1830>[1830]</a> Et tum mittit angelos suos et colligit hos electos suos a quatuor ventis, a finibus terrae usque finem coeli.

<a name=n1831><a href=#t1831>[1831]</a> At a fico sumite hanc parabolam; cum jam hujus ramus tener fit et germinant folia, cognoscitis, quod prope est messis.] [Note: ïst asans) ¶ gr. omn.

<a name=n1832><a href=#t1832>[1832]</a> Sic etiam vos, cum videtis hoc fieri, cognoscite, quod prope sit tum---

<a name=n1833><a href=#t1833>[1833]</a> gasaiwiþ þata] ¶ gr. þatei] J. St. + þata.---siju] sic cod. Arg.; Ih. Z. + siiau; secundum regulas grammaticas sijai scribendum est.

<a name=n1834><a href=#t1834>[1834]</a> ---..ditio hujus balsami facta-est.

<a name=n1835><a href=#t1835>[1835]</a> . . teins] sic cod. Arg.; editt. +.. meins; plene fortasse fraqisteins est, vid. Cor. I, V, 5 ubi simplex qisteins (ὄλεθρος) invenitur. frabugjan, St. + farbugjan.

<a name=n1836><a href=#t1836>[1836]</a> Possibile esset enim hoc balsamum vendere plus quam trecentis denariorum et dare pauperibus, et fremuerunt-in hanc.

<a name=n1837><a href=#t1837>[1837]</a> Verum Iesus dixit: sinite hanc! cur ei asperi-estis? profecto bonum opus fecit in me.

<a name=n1838><a href=#t1838>[1838]</a> þannu] Z. male convertit nam, quapropter Griesb. Ulf. cum iis codd. consentire ait, qui γὰρ addant, quod si vero consideramus particulam þannu graeco ἄρα, ἄραγε respondere solere: M. VII, 20; Mc. IV, 41, Rom. XIV, 12, 19; Cor. II, V, 15 (VI, 3), Ulf. aut ἄρ legisse, aut propter sensum illam particulam de suo addidisse videtur; est autem nostrum ja (sie hat ja ein gutes werk an mir gethan: gall., oui, elle a fait en moi une bonne oeuvre).

<a name=n1839><a href=#t1839>[1839]</a> Semper enim hos pauperes habetis cum vobis, et cum vultis, potestis iis bene facere; verum me non semper habetis.

<a name=n1840><a href=#t1840>[1840]</a> Quod habuit haec, fecit; praeivit ungere meum corpus ad sepulturam.

<a name=n1841><a href=#t1841>[1841]</a> Amen dico vobis, ubicunque quod nuntiatur hoc evangelium per omnem mundum, etiam quod fecit haec, dicitur ad memoriam ejus.] [Note: gamundai] J. St. B. + gamunjan.

<a name=n1842><a href=#t1842>[1842]</a> Et Iudas Iscariotes, unus horum duodecim, ivit ad hos sacerdotes, ut traderet eum iis.

<a name=n1843><a href=#t1843>[1843]</a> Verum ii audientes gavisi-sunt et promiserunt ei pecuniam dare, et quaesivit, quomodo apte eum traderet.

<a name=n1844><a href=#t1844>[1844]</a> Et hoc primo die azymorum, cum pasca immolarunt, dixerunt ad eum hi discipuli ejus: ubi vis, ut euntes paremus, ut edas pasca?] [Note: ei] pr. ut, ^o gr. omn.

<a name=n1845><a href=#t1845>[1845]</a> Et misit duos discipulorum suorum dixitque ad eos: ite in hanc urbem, et occurrit vobis homo vas aquae ferens; ite post hunc,] [Note: gaggats] sec. cod., Arg. J. St. + gaggast.

<a name=n1846><a href=#t1846>[1846]</a> et quo introeat, dicatis huic domino, quod magister dicit, ubi sunt mansiones, ubi pascca cum discipulis meis edam?

<a name=n1847><a href=#t1847>[1847]</a> Et hic vobis ostendit coenaculum magnum stratum paratum, et illic parate nobis.

<a name=n1848><a href=#t1848>[1848]</a> ïzvis] J. St. + ïgvis (sic uterque etiam I, 17) pro ïgqis; sunt fortasse, quibus quod dualis aliquoties praecesserit, ïgqis etiam h. l. praeplaceat; sed invito codice nihil mutandum est.---jah] sec. et, ^o gr.] [Note: Et exierunt hi discip(uli)---

<a name=n1849><a href=#t1849>[1849]</a> ---ecce, traditur filius hominis in manus peccatorum.] [Note: Surgite, imus! ecce, hic tradens me appropinquavit.

<a name=n1850><a href=#t1850>[1850]</a> Et statim adhuc in eo loquente, venit Iudas, quidam horum duodecim, et cum eo turba cum gladiis et contis ab his summis sacerdotibus et scribis et natu-maximis.

<a name=n1851><a href=#t1851>[1851]</a> sums] Ulf. c. codd. et verss. ^o ὤν.---managei] Ulf. c. codd. et verss. ^o πολύς.

<a name=n1852><a href=#t1852>[1852]</a> Dedit autem hic tradens iis signum dicens: quem osculer, hic est, prehendite hunc et ducite caute.

<a name=n1853><a href=#t1853>[1853]</a> atuh þan gaf] B. Z. + at uhþan gaf; recte jam J. St. ediderunt, quos Z. injuria vituperat; scilicet ignoravit hic vir doctus encliticam naturam voculae---uh, neque eorum praesertim meminerat locorum, qualis est XVI, 8 dizuh þan sat, nam s non nisi in mediis verbis aut compositis in cognatum z permutatur. Caeterum inter praepositiones et verba cum illis composita, illud---uh saepius fit ut ponatur: L. XVII, 7 anuhkumbei (pro anakumbei-uh) XVIII, 38 ubuhvopida (pro ufvopida-uh) J. VII, 32; XI, 41; XVI, 28, XVII, 1; Eph. IV, 9; dirimuntur composita etiam aliis interpositis particulis: L. XX, 25 us nu gibiþ, J. VI, 22 miþ ni qam. Utraque figura hoc nostro loco adhibetur, sic etiam Cor. I, XIV, 23 atuþ-þan gaggand. XV, 15 biþ-þan gitanda. Eph. IV, 23 anuþ-þan niujaiþ, cf. ad M. IX, 28.---ïm] iis, gr. omn. αὐτὸν---αὐτοῖς.

<a name=n1854><a href=#t1854>[1854]</a> Et veniens statim accedens ad eum dixit: rabbi! rabbi! et osculatus-est eum.] [Note: Verum ii injecerunt manus in eum et ceperunt eum.

<a name=n1855><a href=#t1855>[1855]</a> handuns] J. St. B. + handans; caeterum gr. post ana ïna et Ulf. c. codd. et verss. ^o αὐτῶν.

<a name=n1856><a href=#t1856>[1856]</a> Verum unus quidam horum adstantium ei educens gladium percussit servum summi sacerdotis et amputavit ei aurem hanc dextram.

<a name=n1857><a href=#t1857>[1857]</a> ïmma] pr. ei, ^o gr. omn.---þata taihsvo] hanc dextram, ^o gr. omn.; Ulf. ex locis parallelis (L. XXII, 50) J. XVIII, 10 hausisse videtur.

<a name=n1858><a href=#t1858>[1858]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: uti ad maleficum exiistis cum gladiis et contis, prehendere me.

<a name=n1859><a href=#t1859>[1859]</a> Die quoque fui apud vos in templo docens et non prehendistis me, sed ut implerentur litterae.] [Note: daga wammeh] editt. + jct.

<a name=n1860><a href=#t1860>[1860]</a> Et relinquentes eum aufugerunt omnes.] [Note: gaþlauhun allai] ¶ gr.

<a name=n1861><a href=#t1861>[1861]</a> Et unus quidam juvenis secutus-est post eum amictus lino super nudo, et prehenderunt eum hi juvenes.

<a name=n1862><a href=#t1862>[1862]</a> Verum is relinquens hoc linum nudus aufugit ab iis.

<a name=n1863><a href=#t1863>[1863]</a> Et duxerunt Iesum ad summum sacerdotem et (Vide paginam sequentem.) convenerunt cum eo summi sacerdotes omnes et hi natu-maximi et scribae.] [Note: allai] gr. omn. ante auhumistans.

<a name=n1864><a href=#t1864>[1864]</a> Et Petrus procul secutus-est post eum, donec venit in domum hujus summi sacerdotis et fuit sedens cum ministris et calefaciens se ad ignem.

<a name=n1865><a href=#t1865>[1865]</a> qam] venit, ^o gr. omn.; deinde Ulf. ἔσω non legit.

<a name=n1866><a href=#t1866>[1866]</a> Verum hi summi sacerdotes et omne hoc consilium quaesiverunt contra Iesum testimonium ad interficiendum eum et non invenerunt.

<a name=n1867><a href=#t1867>[1867]</a> Multi enim falso testati-sunt contra eum; et convenientia haec testimonia non fuerunt.

<a name=n1868><a href=#t1868>[1868]</a> galiug veitvodidedun] Hz. + galiugaveitvodidedun, sic etiam vs. seq.; Z. injuria eam lectionem probat, memor fortasse nominis galiuga veitvods; sed alia est verborum atque nominum in compositione ratio.

<a name=n1869><a href=#t1869>[1869]</a> Et quidam surgentes falso testati-sunt contra eum dicentes,

<a name=n1870><a href=#t1870>[1870]</a> quod nos audivimus dicentem eum, quod ego dissolvo templum hoc manufactum et per tres dies aliud non-manufactum aedifico.

<a name=n1871><a href=#t1871>[1871]</a> ïna] gr. omn. ante qiþandan.---þo] vid. ad X, 5.

<a name=n1872><a href=#t1872>[1872]</a> Et non sic conveniens fuit testimonium eorum.] [Note: veitvodiþa] J. St. + veitvodidiþa.

<a name=n1873><a href=#t1873>[1873]</a> Et ex surgens hic summus sacerdos in mediis interrogavit Iesum dicens: nonne respondes quidquam, quid hi contra te testantur?

<a name=n1874><a href=#t1874>[1874]</a> Verum is tacuit et quidquam non respondit. Iterum hic summus sacerdos interrogavit eum et dixit ad eum: tu es Christus, hic filius hujus boni?

<a name=n1875><a href=#t1875>[1875]</a> Verum Iesus dixit: ego sum, et videtis hunc Filium hominis a dextra sedentem potentiae et venientem cum nubibus coeli.] [Note: sitandan] J. St. ÷ sitan.

<a name=n1876><a href=#t1876>[1876]</a> Verum hic summus sacerdos scindens vestes suas dixit: quid amplius desideramus nos testes?] [Note: veis] nos ^o gr. omn.

<a name=n1877><a href=#t1877>[1877]</a> Audivistis hanc blasphemiam ejus! quid vobis videtur? Tunc ii omnes judicarunt eum reum esse mortis.] [Note: ïs] ejus, ^o gr.---skulan visan] ¶ gr.

<a name=n1878><a href=#t1878>[1878]</a> Et coeperunt quidam spuere in faciem ejus et velare faciem ejus et colaphizare eum et dixerunt ad eum: profetiza! et ministri petulanter volis percusserunt eum.

<a name=n1879><a href=#t1879>[1879]</a> ana vlit ïs] in faciem ejus, gr. αὐτῷ; caeterum pro vlit B. + vait.---kaupatjan] St. + raupatjan, quod Ih. probat, sed vid, M. XXVI, 67; Cor. I, IV, 11; II, XII, 7.---qeþun] dixerunt, gr. omn. λέγειν ab ἤρξαντο pendens.---gabaurjaba] libenter, ^o gr. omn.; Ulf. c. verss. latinis.---slohun ïna] ¶ gr.

<a name=n1880><a href=#t1880>[1880]</a> Et existente Petro in atrio deorsum, et accessit una ancillarum hujus summi sacerdotis.

<a name=n1881><a href=#t1881>[1881]</a> jah] sec. et, J. St. ^o (+) c. gr. omn.; jah pleonastice post participia saepius ponitur: M. VIII, 14 jah qimands ïesus ïn garda jah gasaw. J. VI, 45 wazuh sa gahausjands at attin jah ganam, alia.---atïddja] J. St. + atïdja.

<a name=n1882><a href=#t1882>[1882]</a> Et videns Petrum calefacientem se, adspiciens ad eum dixit: etiam tu cum Iesu hoc Nazoreno fuisti!

<a name=n1883><a href=#t1883>[1883]</a> ïesua] gr. post nazoreinau; caeterum vid. ad I, 24.

<a name=n1884><a href=#t1884>[1884]</a> Verum is negavit dicens; non scio, non novi, quid tu dicis. Et ivit ante domum et gallus cantavit.

<a name=n1885><a href=#t1885>[1885]</a> faur gard] ante domum, gr. ἔξω εἰς τὸ προαύλιον.

<a name=n1886><a href=#t1886>[1886]</a> Et ancilla videns eum iterum coepit dicere his circumstantibus, quod hic horum est.

<a name=n1887><a href=#t1887>[1887]</a> Verum is iterum negavit, et post paulum iterum hi adstantes dixerunt ad Petrum: in veritate horum es, et enim sermo tuus similis est.

<a name=n1888><a href=#t1888>[1888]</a> jah auk] Ulf. c. codd. ^o Γαλιλαῖος εἶ καί.

<a name=n1889><a href=#t1889>[1889]</a> Verum is coepit negare et jurare, quod non novi hunc hominem, quem dicitis.

<a name=n1890><a href=#t1890>[1890]</a> afaikan] negare, gr. omn. ἀναθεματίζειν, quod loco parallelo M. XXVI, 74 strictius per afdomjan redditur.---þana] vid. ad X, 5.

<a name=n1891><a href=#t1891>[1891]</a> Et secunda vice gallus cantavit, et recordatus-est Petrus hoc verbum, ut dixit ei Iesus, quod antequam gallus cantet duabus vicibus, negas me tribus vicibus, et coepit flere.

<a name=n1892><a href=#t1892>[1892]</a> jah] pr., Ulf. c. codd. ^o εὐθέως,---sve] ut, gr. οὗ aut ὅ, Ulf. c. codd. ὡς.---sinþam] sec. J. St. + sinþan.---dugann greitan] coepit lacrymare, gr. ἐπιβαλὼν ἔκλαιε.

<a name=n1893><a href=#t1893>[1893]</a> Et statim in mane consilium facientes hi summi sacerdotes cum his natu-maximis et scribis et omne hoc concilium vincientes Iesum duxerunt eum ad Pilatum.

<a name=n1894><a href=#t1894>[1894]</a> gudjans] J. St. + gudjands.---brahtedun] Ulf. ^o καὶ παρέδωκαν; caeterum non est, quod Gothum ἀπήγαγον pro ἀπήνεγκον legisse, cum Sch. contendatur; sic briggan pro graeco ἀποφέρειν etiam L. XVI, 22.---ïna] eum, ^o gr.

<a name=n1895><a href=#t1895>[1895]</a> Et interrogavit eum Pilatus: tu es rex Iudaeorum? verum is respondens dixit ad eum; tu dicis!] [Note: ïudaie] St. + jadaje.

<a name=n1896><a href=#t1896>[1896]</a> Et accusarunt eum hi summi sacerdotes multum;

<a name=n1897><a href=#t1897>[1897]</a> verum Pilatus iterum interrogavit eum dicens: nonne respondes non quidquam? ecce quam multum contra te testantur!

<a name=n1898><a href=#t1898>[1898]</a> Verum Iesus amplius non respondit, adeo-ut miraretur Pilatus.] [Note: ni] Ulf. ^o οὐδέν (vaiht).

<a name=n1899><a href=#t1899>[1899]</a> Verum per festum quodque dimisit iis unum vinctum, quem petierunt.

<a name=n1900><a href=#t1900>[1900]</a> warjoh] B. + warja; cod. Arg. J. St. Z. + warjo; id vitium repetitur Skeir. XLIII, 16, ubi warjano pro warjanoh (cf. L, 8 ubi ainvarjamma pro ainvarjammeh, vel potius pro ainwarjanoh) legitur. Encliticum---h (i. e. uh, cf. ad M. V, 37) addi debet, quia eo omisso pronomen interrogativum relinquitur (Grim. III, 29), quod hoc loco sensus non admittit. Loco parallelo M. XXVII, 15 pro warjoh legitur warjanoh, masculina forma, quae ipsa apud diligentem lectorem offensionem habet, nam dulþs genere est femininum (L. II, 42; J. VI, 4).

<a name=n1901><a href=#t1901>[1901]</a> Fuit autem hic vocatus Barabbas, cum his cum eo tumultuantibus vinctus, qui in seditione homicidium fecerunt.

<a name=n1902><a href=#t1902>[1902]</a> Et exiens omnis turba coeperunt orare, sicut semper fecit iis.

<a name=n1903><a href=#t1903>[1903]</a> usgaggandei] ascendens, gr. ἀναβοήσας.---alla] omnis, ^o gr.

<a name=n1904><a href=#t1904>[1904]</a> Verum Pilatus respondit iis dicens: vultisne dimittere vobis hunc regem Iudaeorum?

<a name=n1905><a href=#t1905>[1905]</a> vileidu fraleitan] J. St. ÷ vileid ei fraleitau, B. + vileid fraleitam, Z. cum Ih. F. ÷ vileidu fraleitau. Omnino proba est codicis Arg. lectio, quam dedimus; u enim in vileidu certo scriptum fuit, quamquam nunc oculorum acie deprehendi vix potest, et sine dubio omissam hanc encliticam desideraremus, quia interrogationi indicandae inservit. Deinde etiamsi ei (ut) Gothus post viljan ponere solet (XV, 12; L. XVIII, 41), tamen infinitivum cum accusativo etiam solet (Mc. X, 36; L. XIX, 14); denique si fraleitan pro passivo Ulfilas usus est, nemo mirabitur, qui gothicam linguam infinitivo passivi omnino carere meminit (vid. ad X, 45). Nostro loco similis est L. I, 62 waiva vildedi haitan (καλεῖσθαι) ïna, cf. Mc. IX. 45, 47; L. III, 7, 12 et Cor. II, V, 20 ubi δεόμεθα---καταλλάγητε τῷ θεῷ Goth. uti h. l. convertit bidjam gagavairþnan guþa (petimus reconciliari Deo), sic M. V, 24 gagg gasibjon---ὕπαγε διαλλάγηθι.

<a name=n1906><a href=#t1906>[1906]</a> Scivit enim, quod ob invidiam tradiderunt eum hi summi sacerdotes.

<a name=n1907><a href=#t1907>[1907]</a> Verum hi summi sacerdotes commoverunt hanc turbam, ut potius Barabbam dimitteret iis.] [Note: ïm] J. St. + ïns.

<a name=n1908><a href=#t1908>[1908]</a> Verum Pilatus iterum respondens dixit ad eos: quid jam vultis, ut faciam quem vocatis regem Iudaeorum?] [Note: aftra andhafjands] ¶ gr.

<a name=n1909><a href=#t1909>[1909]</a> Verum ii iterum clamarunt: crucifige eum!

<a name=n1910><a href=#t1910>[1910]</a> Verum Pilatus dixit ad eos: quid enim mali fecit? Verum ii magis clamarunt: crucifige eum!

<a name=n1911><a href=#t1911>[1911]</a> Verum Pilatus volens huic turbae satisfacere dimisit iis hunc Barabbam, verum lesum tradidit flagellans, ut crucifixus esset.

<a name=n1912><a href=#t1912>[1912]</a> þana] articulus, nominibus propriis rarissime additus L. VI, 11; J. V, 36 (alia enim est locorum Mc. I, 16; L. III, 1 ratio), cum vi quadam ponitur, significans: talis de quo tam gravia dicuntur.---ïþ] sec., vid. ad M. VI, 24.---ïesu atgaf] ¶ gr. omn.

<a name=n1913><a href=#t1913>[1913]</a> Verum milites duxerunt eum intro atrium, quod est praetorium, et convocarunt omnem cohortem

<a name=n1914><a href=#t1914>[1914]</a> ïnnana gardis] editt. ÷ ïnn anagardis, in qua lectione offensionem habet non solum compositionis ratio, cum neque anagards vocis αὐλή (quae ante domum aut anterior domus pars est) notionem probe reddat, et simplex gards illi graecae voci respondeat (vid. XIV, 54), sed etiam genitivus post ïnn adverbium positus; nam si genitivo opus est post ejusmodi adverbia, utuntur Gothi formis utana, hindana, cf. Graff Althochdeutsche Praeposit. p. 10, ad quorum similitudinem dicendum est ïnnana, vid. Cor. II, VII, 5. Quibus probatis meliore jure contendere videmur Ulf. ἔσω legisse, quam Griesb., qui Gothum εἰς in cod. suo invenisse ait.

<a name=n1915><a href=#t1915>[1915]</a> et vestiverunt eum purpura et imposuerunt in eum spineam coronam plectentes.

<a name=n1916><a href=#t1916>[1916]</a> þaurneina] St. + þaurneia.---usvindandans] gr. omn. ante þaurneina.

<a name=n1917><a href=#t1917>[1917]</a> et coeperunt salutare eum: salve, rex Iudaeorum!

<a name=n1918><a href=#t1918>[1918]</a> et percusserunt ejus caput arundine et conspuerunt eum et ponentes genua adorarunt eum,

<a name=n1919><a href=#t1919>[1919]</a> et quando illuserunt ei, exuerunt ei hanc purpuram et induerunt eum vestibus propriis, et eduxerunt eum, ut crucifigerent eum.

<a name=n1920><a href=#t1920>[1920]</a> Et apprehenderunt quemdam hominum, Simonem Cyrenaeum, venientem ab agro, patrem Alecsandri et Rufi, ut sumeret crucem ejus.

<a name=n1921><a href=#t1921>[1921]</a> sumana manne] quemdam virorum, gr. omn. παράγοντά τινα; Ulf. lectionem suam ex locis parallelis M. XXVII, 32; L. XXIII, 26 hausisse videtur.---kyreinaiu] J. St. + hyreinaium.

<a name=n1922><a href=#t1922>[1922]</a> Et duxerunt eum in golgotha locum, quod est explicatum calvariae locus.

<a name=n1923><a href=#t1923>[1923]</a> attauhun] duxerunt, gr. φέρουσι, Ulf. c. codd. ἄγουσι.

<a name=n1924><a href=#t1924>[1924]</a> Et dederunt ei bibere vinum cum myrrha; verum is non accepit.

<a name=n1925><a href=#t1925>[1925]</a> Et crucifigentes eum, dividentes vestes ejus, jacientes sortem super illas, quisque quid acciperet.

<a name=n1926><a href=#t1926>[1926]</a> disdailjandans] distribuentes, gr. διαμερίζονται.---warjizuh wa] quisque quid, gr. τίς τὶ; Goth. graeca non satis intellexisse apparet.

<a name=n1927><a href=#t1927>[1927]</a> Fuit autem hora tertia, et crucifixerunt eum.

<a name=n1928><a href=#t1928>[1928]</a> Et fuit inscriptio criminis ejus superscripta: hic rex Iudaeorum.

<a name=n1929><a href=#t1929>[1929]</a> Et cum eo crucifixerunt duos maleficos, unum a dextra et unum a sinistra ejus.

<a name=n1930><a href=#t1930>[1930]</a> Et impletum-est hoc scriptum hoc dictum: et cum iniquis numeratus fuit.

<a name=n1931><a href=#t1931>[1931]</a> usfullnoda] St. + usfulnoda.---giþano] vid. ad M. XXVI, 75.---rahniþs] J. St. + rahniþ.

<a name=n1932><a href=#t1932>[1932]</a> Et hi praetereuntes blasphemarunt eum, moventes capita sua et dicentes: o hic dissolvens hoc templum et per tres dies aedificans hoc,

<a name=n1933><a href=#t1933>[1933]</a> fauragaggandans] antecedentes; lectio illa cod. Arg. et editt. omnino falsa est pro faurgaggandans, hoc enim est παραπορεύεσθαι, vid. Mc. XI, 20; L. XVIII, 36; fauragaggan autem respondet graeco προπορεύεσθαι sive προάγειν, vid. L. I, 76; XVIII, 39; Mc. XI, 9.---þo] sec hoc, ^o gr. omn.

<a name=n1934><a href=#t1934>[1934]</a> Salva te ipsum et descende de hac cruce.

<a name=n1935><a href=#t1935>[1935]</a> Similiter etiam hi summi sacerdotes illudentes ei cum se invicem cum his scribis dixerunt: alios sanavit, verum se ipsum non potest sanare.

<a name=n1936><a href=#t1936>[1936]</a> ïna] eum, ^o gr. omn.---ïþ] verum, ^o gr. omn.; sic Ulf. saepius in oppositarum sententiarum altero membro addit ïþ. quod graeci non habent, vid. J. VIII, 15, 23; XV, 5.

<a name=n1937><a href=#t1937>[1937]</a> Hic Christus, hic rex Israelis, descendat nunc de hac cruce, ut videamus et credamus. Et hi crucifixi-cum eo convitiati-sunt ei,] [Note: atsteigadau] vid. ad J. XIII, 35.

<a name=n1938><a href=#t1938>[1938]</a> et quando facta-est hora sexta, tenebrae factae-sunt per omnem terram usque horam nonam.] [Note: jah] et, gr. omn. δέ.

<a name=n1939><a href=#t1939>[1939]</a> Et nona hora clamavit Iesus voce magna dicens: Eloe, Eloe, lima sibachthani, quod est explicatum: Deus mi, Deus mi, cur me reliquisti?

<a name=n1940><a href=#t1940>[1940]</a> niundon weilai] ¶ gr.---lima] gr. λαμμᾶ.---sibakþanei] gr. omn. σαβαχθανὶ, B. lectionem receptam vitiosam esse pro sabakþanei, recte censet, vid. M. XXVII, 46.

<a name=n1941><a href=#t1941>[1941]</a> Et quidam horum adstantium audientes dixerunt: ecce, Heliam vocat.] [Note: gahausjandans] J. + jahausjandans.

<a name=n1942><a href=#t1942>[1942]</a> Currens autem unus et implens spongiam aceto ponens in arundinem potum-dedit ei dicens: sine ut videamus, veniatne Helias detollere eum.

<a name=n1943><a href=#t1943>[1943]</a> galagjands] Ulf. ^o τέ.---let ei] J. St. B. + jct., iidem vero M. XXVII, 49 recte ediderunt. Falso adnotat Sch., Ulf. ἵνα legisse in cod. suo; immo de suo addidit Goth. particulam ei, vid. XV, 12; Gal. V, 16, giþa ei ahmin gaggaiþ; cf. Thess. II, III, 1. þata antþar ei bidjaiþ: ἀφες autem nostrum legisse, Griesb. recte monet.

<a name=n1944><a href=#t1944>[1944]</a> Verum Iesus iterum emittens vocem magnam exspiravit.

<a name=n1945><a href=#t1945>[1945]</a> aftra] iterum, ^o gr. omn.; fortasse e M. XXVII, 50 huc tractum.] [Note: Et velum templi scissum-est in duo a-summo usque deorsum.

<a name=n1946><a href=#t1946>[1946]</a> alhs] cod. Arg. + als, sic. Thess. II, II, 4; vid. ad M. V, 15.---ïupaþro] St. Z. + jupaþro.

<a name=n1947><a href=#t1947>[1947]</a> Videns autem hic centurio, hic adstans in facie ejus, quod sic clamans exspiravit, dixit: in veritate hic homo hic filius fuit Dei.] [Note: þatei] St. + þatai.

<a name=n1948><a href=#t1948>[1948]</a> Fuerunt autem mulieres procul videntes, in quibus fuit Maria haec Magdalene et Maria Iacobi hujus minoris et Iosis mater et Salome.

<a name=n1949><a href=#t1949>[1949]</a> þan] Ulf. ^o καί.---vas] Ulf. ^o καί.---ïakobis] Ulf. c. codd. ^o ἡ, quod M. XXVII, 56 additur; excidisse h. l. eo magis miramur, quod omnis lectionis diversitas in hoc versu ea est, ut quae a graecis dissentiunt, cum verbis Matthaei consentiant.

<a name=n1950><a href=#t1950>[1950]</a> Et cum esset in Galilaea, et secutae-sunt eum et ministrarunt ei et aliae multae, quae iverunt-cum eo in Ierusalem.

<a name=n1951><a href=#t1951>[1951]</a> jah] pr., gr. αἳ καί---jah] sec. et, ^o gr. omn.---þosei] J. St. + þose.

<a name=n1952><a href=#t1952>[1952]</a> Et jam in vespere facto, nam fuit parasceve, qui est primus sabbatorum,

<a name=n1953><a href=#t1953>[1953]</a> at andanahtja] J. St. + jct.---fruma sabbato] primus sabbatus, gr. omn. προσάββατον, cf. ad XVI, 2.

<a name=n1954><a href=#t1954>[1954]</a> veniens losef ab Arimathaeo, probus decurio, qui fuit ipse exspectans regnum Dei, audens ivit intro ad Pilatum et petiit hoc corpus Iesu.

<a name=n1955><a href=#t1955>[1955]</a> qimands] veniens, gr. ἦλθεν.---areimaþaias] vid. ad M. XXVII, 57.---gaguds] J. St. + guds, quod Z. eodem sensu poni posse opinatur, quo gaguds; sed errat, nam guds vox est nihili nec ullo loco reperitur, gagudei autem legitur Tit. I, 1; Skeir. 38, 7, cf. afguds Skeir. 44, 22.---saei] Ulf. ^o καί.---vas silba] ¶ gr. omn.

<a name=n1956><a href=#t1956>[1956]</a> Verum Pilatus miratus-est, quod is jam obiit, et advocans autem centurionem, interrogavit eum, an jam moreretur.

<a name=n1957><a href=#t1957>[1957]</a> ïs] is, ^o gr. omn.---þan] autem, ^o gr. omn., cum ubi particulae jah þan unam notionem exprimentes ponuntur, immisso alio verbo dirimi non soleant, in þan vitium latere et, quod jam Lye (apud B. praef. p. XIV) et Z. viderunt, þana legendum esse arbitramur, quod vero neutiquam euphoniae gratia, uti viri docti nihil probantia exempla producentes opinantur, in þan mutilari debuit.---juþan] sec. jam, gr. πάλαι.

<a name=n1958><a href=#t1958>[1958]</a> Et comperiens ab hoc centurione, tradidit hoc corpus Iosefo.

<a name=n1959><a href=#t1959>[1959]</a> at] F. h. l. et Mc. XII, 2 omni auctoritate destitutus af scribit.

<a name=n1960><a href=#t1960>[1960]</a> Et emens linum et sumens id obvolvit hoc lino, et posuit id in sepulcro, quod fuit excisum e saxo, et advolvit saxum ad ostium hujus sepulcri.

<a name=n1961><a href=#t1961>[1961]</a> ïta] utr. id, ad leik (σῶμα) referendum; gr. αὐτόν (intell. Iesum); aliter L. II, 28.

<a name=n1962><a href=#t1962>[1962]</a> Verum Maria haec Magdalene et Maria Iosis viderunt, ubi positus esset.] [Note: galagiþs vesi] positus esset, gr. τίθεται.

<a name=n1963><a href=#t1963>[1963]</a> Et imminente sabbati die Maria haec Magdalene et Maria haec Iacobi et Salome emerunt aromata, ut accedentes ungerent eum.

<a name=n1964><a href=#t1964>[1964]</a> ïnvisandins] cod. Arg. J. St. B. + ïnvisandin, omittitur s propter sequentem eamdem litteram, vid. X, 45; cf. ad III, 13. Caeterum pro διαγενομένου σαββάτου Goth. habet instante die et cum L. XXIII, 56; XXIV, 1, consentire videtur, vid. ad vers. 2. Genitivi autem non sunt absoluti, quos dicunt, sed proprie tempus indicantes, uti vs. seq. Opponuntur igitur ïnvisandins sabbate dagis (praecedente sabbato die, quem supra XV, 42 primum sabbatorum dixit, quia dies et sabbatum antecedens et sequens festi dies erant) et þis dagis afar sabbate (postero die sabbati), inter utrumque sabbatus ipse interfuit.

<a name=n1965><a href=#t1965>[1965]</a> Et admodum mane hoc die post (ero) sabbatorum, adierunt ad hoc sepulcrum, in oriente sole,

<a name=n1966><a href=#t1966>[1966]</a> þis---sabbate] die postero sabbatorum (strictius: am nachtag des sabbats, Gall. le lendemain du sabbat), gr. τῆς μιᾶς σαββάτων; pro þis afar dagis vid. L. VII, 11, pro afar sabbate forte legendum est jct. afar sabbate, uti olim in partibus quibusdam Germaniae dies martis (Dienstag, mardi). aftermontag (propr. après lundi) vocabatur, vid. Grimm DRA, p. 820. Caeterum Ulf., ab omnibus graecis dissentientem, Lucae narrationem sequi jam supra indicavimus; Gothus ita intelligendus est: die, qui sabbatum ipsum praecedit, mulieres aromata emerunt (sabbato ipso quieverunt L. XXIII, 56), die post sabbatum (qui unus est sabbatorum, gr.) ad sepulcrum contenderunt.---atïddjedun] cod. Arg. + atïddedun.---at urrinandin] J. St. Z. + jct.

<a name=n1967><a href=#t1967>[1967]</a> et dixerunt ad se invicem: quis devolvat nobis hoc saxum ab ostiis hujus sepulcri?

<a name=n1968><a href=#t1968>[1968]</a> Et inspicientes observarunt, quod devolutum est hoc saxum; fuit enim magnum valde.] [Note: ïnsaiwandeins] St. + ïnsanwandeins.

<a name=n1969><a href=#t1969>[1969]</a> Et accedentes in hoc sepulcrum viderunt juvenem sedentem in dextra amictum veste alba, et obstupuerunt.

<a name=n1970><a href=#t1970>[1970]</a> Tunc dixit ad eos: ne timete vobis, Iesum quaeritis Nazoraeum, hunc crucifixum; non est hic, surrexit, ecce hunc locum, ubi posuerunt eum.

<a name=n1971><a href=#t1971>[1971]</a> nazorain] Vid. ad I, 24.---urrais] gr. omn. ante nist.---þana staþ] hunc locum, gr. ὁ τόπος; eo autem magis mirum est, quod Goth. accusativo utitur, quia nullo alio loco sai interjectio vim imperativi verbi saiwan habet, vid. praesertim L. I, 38.

<a name=n1972><a href=#t1972>[1972]</a> Sed ite diciteque ad discipulos ejus et ad Petrum, quod praecedit vos in Galilaeam, ibi eum videtis, sicut dixit ad vos.

<a name=n1973><a href=#t1973>[1973]</a> faurbigaggiþ] J. St. B. ÷ fauratgaggiþ.---ïzvis] sec., J. St. + ïna ïs; verum vidit Maresh. p. 441.

<a name=n1974><a href=#t1974>[1974]</a> Et exeuntes ab hoc sepulcro aufugerunt; invasit autem eas tremor et pavor et non dixerunt cuiquam quidquam, timuerunt sibi enim.

<a name=n1975><a href=#t1975>[1975]</a> gaþlauhun] gr. omn. ante af.---dizuh þan] pro diz J. St. + dei verbo praecedenti adpictum, deinde jungunt + uhþan, B. + dis uhþan, Z. + diz uhþan; vid. ad XIV, 44.---ïjos] sic cod. Arg.; Z. + ïzos; J. St. B. + ïgos sinceram lectionem B. in adnotatione exhibet, cf. Grim. I 785.---ni qeþun] J. St. B. + nimanna, deinde lac. usque ad finem versus.

<a name=n1976><a href=#t1976>[1976]</a> Surgens autem in mane primo sabbato apparuit primum Mariae huic Magdalenae, e qua ejecit septem daemones.

<a name=n1977><a href=#t1977>[1977]</a> marjin þizai] J. St. B. + marive þamei; B. in adnotatione recte conjecit þizai, quod intenta oculorum acie cum Ih. in cod. Arg. legimus.

<a name=n1978><a href=#t1978>[1978]</a> Haec iens nuntaivit his cum eo existentibus, flentibus et plorantibus.

<a name=n1979><a href=#t1979>[1979]</a> soh] J. St. ÷ so.---gataih] St. + gataiþ.---visandam] J. St. B. + verun, deinde lac, usque ad finem versus.

<a name=n1980><a href=#t1980>[1980]</a> Et ii audientes, quod vivit et visus fuit ab ea, non crediderunt.

<a name=n1981><a href=#t1981>[1981]</a> jah eis hausjandans] J. St. B. ÷ ïþ eis gahausjandans.---gasaiwans] J. St. B. + gasaiwands.

<a name=n1982><a href=#t1982>[1982]</a> Post autem hoc.---] [Note: afaruh þan] J. St. B. + afar uþþan.

Inscript. anastodeiþ] Vid. ad. Mc. inscript.

<a name=n1984><a href=#t1984>[1984]</a> Quia quidem multi coeperunt scribere historiam de his completis apud nos rebus,] [Note: raihtis] St. + rahtis.

<a name=n1985><a href=#t1985>[1985]</a> sicut tradiderunt nobis, qui a primo oculati testes et ministri fuerunt hujus verbi:

<a name=n1986><a href=#t1986>[1986]</a> placuit etiam mihi et spiritui sancto a principio omnia diligenter persequenti continenter tibi scribere, optime Theofile,

<a name=n1987><a href=#t1987>[1987]</a> jah ahmin veihamma] et spiritui sancto, ^o gr. omn., Goth. c. verss. lat.---afarlaistjandin] gr. omn. ante fram.

<a name=n1988><a href=#t1988>[1988]</a> ut cognoscas horum, de quibus doctus es, verborum veritatem.

<a name=n1989><a href=#t1989>[1989]</a> Fuit in diebus Herodis, regis Iudaeae, sacerdos, nomine Zacarias, ex posteritate Abijae, et mulier ejus e filiabus Aharonis, et nomen ejus Elisabeth.

<a name=n1990><a href=#t1990>[1990]</a> þiudanis] J. St. + þiudans.---gudja] cod. Arg. editt. + gudji; caeterum Ulf. ^o τὶς. = afar] proprie post, h. l. substantivi loco positum significat posteritatem, sed longe aberrat Goth. a gr., qui ἐφημερία habent; ejus vocis sensum nec h. l., nec vs. 8, ubi per kuni (genus) vertit, intellexit; ἐφημερία enim est una viginti quatuor classium sacerdotum, qui singulis hebdomadibus ministeriis in templo fungebantur.

<a name=n1991><a href=#t1991>[1991]</a> Fuerunt autem justi ambo in facie Dei, incedentes in omnibus praeceptis et justitiis domini irreprehensibiles.

<a name=n1992><a href=#t1992>[1992]</a> Et non fuerunt iis filii, quia fuit Elisabeth sterilis et ambo provecti diebus suis fuerunt.] [Note: vas] gr. post aileisabaiþ.

<a name=n1993><a href=#t1993>[1993]</a> Factum-est autem, dum sacerdotio-functus-est is in vice generis sui in facie Dei,] [Note: kunjis] generis, vid. ad vs. 5.

<a name=n1994><a href=#t1994>[1994]</a> secundum consuetudinem sacerdotii sors e exiit ad immolandum, accedens in templum domini;] [Note: hlauts] St. + hlauþs.

<a name=n1995><a href=#t1995>[1995]</a> et omnis grex fuit turbae exspectantes foris hora suffitionis.

<a name=n1996><a href=#t1996>[1996]</a> manageins] B. + managens.---beidandans] exspectantes, gr. προσευχόμενον. Gr. IV, 192 mavult scribere bidjandans, sed sunt codd. qui προσδεχόμενον habent.

<a name=n1997><a href=#t1997>[1997]</a> Factus-est autem ei in visione angelus domini, stans a dextra altaris suffitionis,] [Note: siunai] J. St. + siuna:

<a name=n1998><a href=#t1998>[1998]</a> et turbatus-est Zacarias videns et timor cepit eum.

<a name=n1999><a href=#t1999>[1999]</a> Dixit autem ad eum hic angelus: ne time tibi, Zacaria, ideo quod exaudita est precatio tua, et mulier tua Elisabeth parit filium tibi et voces nomen ejus Ioannem.

<a name=n2000><a href=#t2000>[2000]</a> Et fit tibi laetitia et gaudium, et multi in nativitate ejus gaudent.] [Note: þus faheds] ¶ gr. omn.

<a name=n2001><a href=#t2001>[2001]</a> Fit enim magnus in facie Domini et vinum et siceram non bibit et spiritu sancto repletur adhuc in utero matris suae;] [Note: nauhþan] St. + naukþan.---ïn] sec. in, gr. ἐκ.

<a name=n2002><a href=#t2002>[2002]</a> et multos filiorum Israelis convertit ad dominum, Deum eorum;

<a name=n2003><a href=#t2003>[2003]</a> et ipse praecedit in facie ejus in spiritu et potentia Heliae, convertere corda patrum ad filios et indoctos in prudentiam justorum, parare Domino turbam perfectam.] [Note: ïn] tert., J. St. ÷ du.

<a name=n2004><a href=#t2004>[2004]</a> Et dixit Zacarias ad hunc angelum: ex quo scimus hoc? ego enim sum senex et uxor mea provectior in diebus suis.] [Note: kunnum] novimus, gr. omn. γνώσομαι.

<a name=n2005><a href=#t2005>[2005]</a> Et respondens hic angelus dixit ad eum: ego sum Gabriel, hic stans in facie Dei et missus sum loqui ad te et evangelizare tibi hoc;

<a name=n2006><a href=#t2006>[2006]</a> et sis tacens et non valens loqui usque hunc diem, quo fiat hoc, ideo quod non credidisti verbis meis, quae implentur in tempore suo.

<a name=n2007><a href=#t2007>[2007]</a> jah] pr., Ulf. ^o ἰδοὺ.---dag ei] St. + jct.; particulae relativae pro pronomine positae usus notandus est: sic XVII, 30 vairþiþ þamma daga ei; Neh. V, 14 fram þamma daga ei; alia vide notata ad Tim. II, III, 8; aliis locis ei pronomini demonstrativo adjungitur, ut inde relativum pronomen evadat; sic Cor. I, II, 23 ïesus ïn þizaiei naht galeviþs vas, nam hlaif.

<a name=n2008><a href=#t2008>[2008]</a> et fuit turba exspectantes Zacariam et mirati-sunt, quid tardaret eum in hoc templo.

<a name=n2009><a href=#t2009>[2009]</a> Exiens autem non potuit ad eos loqui, et intellexerunt, quod visionem vidit in templo, et ipse fuit significans iis et fuit mutus.

<a name=n2010><a href=#t2010>[2010]</a> Et factum-est, quando impleti-sunt dies officii ejus, ivit ad domum suam;

<a name=n2011><a href=#t2011>[2011]</a> dagos] cod. Arg. + dagis; quam codicis Arg. lectionem cum Z. defendere auderet, et converteret: cum diei munera finita essent, sacerdotum ministerium non unius tantum, sed septem dierum fuisse oblitus est.---andbahteis] B. Z. ÷ andbahtheins; andbahteis dictum est ea genitivi nominum in---i innitentium forma (---eis pro---jis), quam Grim. I. 606 adhuc desideravit; sic gavairþeis Cor. II, XIII, 11; Eph. IV, 3. trausteis Eph. II, 12. valdufneis Skeir. 49, 2; de waiteis J. XII, 24 dubitatur, utrum sit genere masculinum (waiteis, cf. germ. der waizen), an neutrum (waiti, cf. island. hveiti).

<a name=n2012><a href=#t2012>[2012]</a> post autem hos dies gravida facta-est Elisabeth, uxor ejus, et occultavit se menses quinque dicens,

<a name=n2013><a href=#t2013>[2013]</a> þan] St. + tan.---ïnkilþo] J. St. + div. uti vs. 36 et II, 5, ubi B. etiam + div.---menoþs] J. St. B. + menaþs.---fimf] Hz. + fim.

<a name=n2014><a href=#t2014>[2014]</a> quod sic mihi fecit dominus in diebus, quibus adspexit auferre opprobrium meum in hominibus.

<a name=n2015><a href=#t2015>[2015]</a> afniman] Z. + afnimam.---ïdveit] St. + ïdveiþ.

<a name=n2016><a href=#t2016>[2016]</a> Tunc autem in mense sexto missus fuit angelus Gabriel a Deo in urbem Galilaeae, quae vocatur Nazareth,

<a name=n2017><a href=#t2017>[2017]</a> ad virginem in sponsionibus marito, cujus nomen Iosef, e domo Davidis, et nomen hujus virginis Mariam.

<a name=n2018><a href=#t2018>[2018]</a> Et iens intro hic angelus ad eam dixit: salve! gratia opulenta, dominus cum te; benedicta tu in mulieribus.] [Note: anstai audahafta] J. St. + jct.

<a name=n2019><a href=#t2019>[2019]</a> Verum ea videns turbata-est de introitu ejus et cogitavit sibi, qualis esset haec salutatio, quod sic benedixit ei.

<a name=n2020><a href=#t2020>[2020]</a> gasaiwandei] videns, ^o gr.---gaþlahsnoda] gr. post. ïs.---ïnnagahtai] i. e. (non sermone, uti B. interpretatur, sed) introitu, quod Gord. Append. Ulfil. illustrat. p. 57 recte vidit; gr. omn. λόγῳ, Ulfil. c. verss. lat.; ceterum J. St. B. + ïnnsagahtai.---ïs] ejus, ^o gr.---þatei---ïzai] quod sic benedixit sibi, ^o gr.

<a name=n2021><a href=#t2021>[2021]</a> Et dixit angelus ad eam: ne time tibi, Mariam, invenisti enim gratiam a Deo.

<a name=n2022><a href=#t2022>[2022]</a> et ecce, concipis in utero et paris filium, et voces nomen ejus Iesum.

<a name=n2023><a href=#t2023>[2023]</a> Hic fit magnus et filius altissimi vocatur et dat ei dominus Deus sedem Davidis, patris ejus.

<a name=n2024><a href=#t2024>[2024]</a> hauhistins] J. St. + hauhistons.---gibid] J. St. ÷ gibiþ.

<a name=n2025><a href=#t2025>[2025]</a> Et regnat super domo Iacobi in aevum et regni ejus non fit finis.

<a name=n2026><a href=#t2026>[2026]</a> ïn ajukduþ] J. St. B. ÷ ïn aivins.---jah] sec., J. St. B. ÷ ïþ.---andeis] J. St. B. + andei; andeis veram esse nominativi formam, cum nunc didicerimus e Cor. l, XV, 24; II, XI, 15, nec cum Z. de ejus auctoritate dubitari debet, neque cum. Ih. andeis pro genitivo amplius quisquam habebit.

<a name=n2027><a href=#t2027>[2027]</a> Dixit tum Mariam ad hunc angelum: quomodo sit hoc, quoniam maritum non nosco?

<a name=n2028><a href=#t2028>[2028]</a> Et respondens hic angelus dixit ad eam: spiritus sanctus accedit super te et potentia altissimi obumbrat te, ideo ut qui nascitur sanctus, vocetur filius Dei.

<a name=n2029><a href=#t2029>[2029]</a> ïzai] J. St. B. + ïzaize.---duþe ei] J. St. B. + duþeh; ceterum Ulf. ^o καί.

<a name=n2030><a href=#t2030>[2030]</a> Et, ecce Elisabeth cognata tua etiam haec gravida filio in senio suo et hic mensis sextus est ei, quae vocatur sterilis,

<a name=n2031><a href=#t2031>[2031]</a> aileisabaiþ] St. + aileizabaiþ.---ïnkilþo] vid. ad vs. 24.---sunau---seinamma] J. St. B. + suna (B. + sunu) ganam . . . nin seinam . . . deinde lac. usque ad vs. 38 jah galaiþ.

<a name=n2032><a href=#t2032>[2032]</a> quia non-est impossibile Deo unum verborum.

<a name=n2033><a href=#t2033>[2033]</a> guþa] deo, gr. παρὰ θεῷ.

<a name=n2034><a href=#t2034>[2034]</a> Dixit autem Mariam: ecce, ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum; et ivit procul ea hic angelus.

<a name=n2035><a href=#t2035>[2035]</a> Exsurgens autem Mariam in his diebus ivit in regionem-montanam festinanter in urbem Iudae.

<a name=n2036><a href=#t2036>[2036]</a> et ivit in domum Zacariae et salutavit Elisabetham.

<a name=n2037><a href=#t2037>[2037]</a> Et factum-est, ubi audivit Elisabeth salutationem Mariae, exsultavit infans in utero ejus et repleta-est spiritu sancto Elisabeth

<a name=n2038><a href=#t2038>[2038]</a> et exclamavit voce magna et dixit: benedicta tu in mulieribus et benedictus fructus uteri tui.] [Note: ufvopida] St. + usvopida.

<a name=n2039><a href=#t2039>[2039]</a> Et unde mihi hoc, ut veniret mater domini mei ad me?

<a name=n2040><a href=#t2040>[2040]</a> Ecce enim, cum-primum facta-est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit hic infans in gaudio in utero meo.

<a name=n2041><a href=#t2041>[2041]</a> Et beata haec credens, quod fit perfectio horum dictorum ei a domino.

<a name=n2042><a href=#t2042>[2042]</a> Et dixit Mariam: magnificat anima mea dominum

<a name=n2043><a href=#t2043>[2043]</a> et exultat spiritus meus in Deo, servatore meo.

<a name=n2044><a href=#t2044>[2044]</a> Nam adspexit ad humilitatem ancillae suae; ecce enim ab hodierno nunc praedicant me omnia genera.

<a name=n2045><a href=#t2045>[2045]</a> Nam fecit mihi magnitudinem hic potens, et sanctum nomen ejus.

<a name=n2046><a href=#t2046>[2046]</a> Et misericordia ejus in aetates aeta um his verentibus eum.

<a name=n2047><a href=#t2047>[2047]</a> Fecit fortitudinem in brachio suo, dispersit superbos cogitatione cordis sui;

<a name=n2048><a href=#t2048>[2048]</a> praecipitavit potentes de sedibus et exaltavit humiles;

<a name=n2049><a href=#t2049>[2049]</a> famelicos satiavit bonis et divites dimisit vacuos;] [Note: adjuvit Israelem, servum suum, recordans misericordiae,

<a name=n2050><a href=#t2050>[2050]</a> þiumagu] insolentior forma dativi pro þiumagau, sic. VII, 26 praufetu. IX, 26 vulþu. 38 sunu, pro praufetau, vulþau, sunau; cf. I, 79 dauþus. Rom. IX, 23 vulþus. Cor. I, I, 12 pavlus (si Cast. recte edidit) pro dauþaus, vulþaus, pavlaus; cf. ad Mc. VII, 32.---gamunands] recordans, gr. omn. μνησθῆναι; Ulf. cum verss.

<a name=n2051><a href=#t2051>[2051]</a> sicut locutus-est ad patres nostros, Abrahamo et semini ejus in saeculum.

<a name=n2052><a href=#t2052>[2052]</a> fraiv] haec cod. Arg. et editt. lectio omnino falsa est; dativus fraiva postulatur; fraiv pro lectione integra habere, ut sit accusativus casus (qui etiam abrahama esse potest, vid. vs. 73) non permittit sensus.

<a name=n2053><a href=#t2053>[2053]</a> Mansit autem Mariam cum ea circiter menses tres et convertit se ad domicilium suum.

<a name=n2054><a href=#t2054>[2054]</a> Elisabethae impletum-est tempus ad pariendum et peperit filium.] [Note: aileisabaiþ] Ulf. ^o δέ.

<a name=n2055><a href=#t2055>[2055]</a> Et audiverunt vicini et cognati ejus, quia magnificavit dominus misericordiam suam de ea, et gavisi-sunt-cum ea.

<a name=n2056><a href=#t2056>[2056]</a> Et factum-est in die octavo, venerunt circumcidere hunc puerum et vocarunt cum secundum nomen patris sui Zacariam.] [Note: daga ahtudin] ¶ gr.; J. St. 'B. + ahtudim.

<a name=n2057><a href=#t2057>[2057]</a> Et respondens haec mater ejus dixit: minime, sed vocetur Iohannes.

<a name=n2058><a href=#t2058>[2058]</a> Et dixerunt ad eam, quod non unus est in cognatione tua, qui vocetur hoc nomine

<a name=n2059><a href=#t2059>[2059]</a> Innuerunt autem patri ejus, hoc quomodo vellet vocare eum.

<a name=n2060><a href=#t2060>[2060]</a> Verum is quaerens tabulam cepit et scripsit dicens: Iohannes est nomen ejus; et mirati-sunt omnes.

<a name=n2061><a href=#t2061>[2061]</a> ïs] pr. is, ^o gr. omn.---nam jah] cepit et, ^o gr. omn.

<a name=n2062><a href=#t2062>[2062]</a> Apertum-est autem os ejus statim et lingua ejus, et locutus est benedicens Deo.] [Note: tuggo] St. + tungo.

<a name=n2063><a href=#t2063>[2063]</a> Et factus-est super omnes timor hos habitantes-circum eum, et in omni regione-montana Iudaeae nuntiata fuerunt omnia haec verba.

<a name=n2064><a href=#t2064>[2064]</a> ïna] eum, gr. αὐτούς.---bisitandam] cod. Arg. + bisitantandam; alterum tan sequentem lineam incipit.

<a name=n2065><a href=#t2065>[2065]</a> Et posuerunt omnes hi audientes in corde suo dicentes, quid debeat hic puer fieri, et enim manus domini fuit cum eo.

<a name=n2066><a href=#t2066>[2066]</a> wa] Ulf. ^o ἄρα.---jah þan] et enim, gr. καί, Ulf. c. codd. fortasse καὶ γάρ legit, vid. Cor. II, II, 10.

<a name=n2067><a href=#t2067>[2067]</a> Et Zacarias, pater ejus, impletus-est spiritu sancto et profetavit et dixit:] [Note: praufetida] B. + praufedida.

<a name=n2068><a href=#t2068>[2068]</a> Benedictus dominus Deus Israelis, nam visitavit et fecit liberationem populi sui;

<a name=n2069><a href=#t2069>[2069]</a> et erexit cornu salutis nobis in domo Davidis, servi sui,] [Note: daveidis þiumagaus] St. + deveidis þiumagans.

<a name=n2070><a href=#t2070>[2070]</a> sicuti locutus-est per os sanctorum horum ab initio aevi profetarum suorum:

<a name=n2071><a href=#t2071>[2071]</a> fram anastodeinai aivis] ab initio aevi, gr. omn. ἀπ᾽ αἰῶνος, quod. J. IX, 32 simpliciter fram aiva redditur.

<a name=n2072><a href=#t2072>[2072]</a> dare salutem ex inimicis nostris et e manu omnium horum odientium nos;

<a name=n2073><a href=#t2073>[2073]</a> giban] dare, ^o gr. omn.---handau] J. St. + handam.

<a name=n2074><a href=#t2074>[2074]</a> facere misericordiam de patribus nostris et recordari foederis sancti sui;

<a name=n2075><a href=#t2075>[2075]</a> juramenti, quod juravit erga Abrahamum, patrem nostrum, ut daret nobis,

<a name=n2076><a href=#t2076>[2076]</a> aiþis] genitivus pendens a gamunan; gr. ὅρκον; cum Goth. facit Teophylact. in edit. Rom. Paris. Venet.---abrahama] insolens forma pro abraham (L. III, 8; J. VIII, 57); cf. vs. 55.

<a name=n2077><a href=#t2077>[2077]</a> securitate e manu inimicorum nostrorum liberatis servire ei

<a name=n2078><a href=#t2078>[2078]</a> in veritate et justitia in facie ejus omnes dies nostros.] [Note: garaihtein] J. St. B. Hz. ÷ garaihteim.

<a name=n2079><a href=#t2079>[2079]</a> Et tu, puerule, profeta altissimi vocaris; praeis enim prae facie domini parare vias ei] [Note: fauragaggis] St. + fauragangis.

<a name=n2080><a href=#t2080>[2080]</a> ad dandum scientiam salutis populo ejus in remissione peccatorum eorum

<a name=n2081><a href=#t2081>[2081]</a> per commiserantem misericordiam Dei nostri, in quo visitat nos oriens ex altitudine

<a name=n2082><a href=#t2082>[2082]</a> ïn þammei] in quo, gr. omn. ἐν οἷς (intell. σπλάγχνοις), omnino rectius esset ïn þizaiei, nam proprie ad armahairtei referendum est.

<a name=n2083><a href=#t2083>[2083]</a> lucere his in tenebris et umbra mortis sedentibus ad dirigendum pedes nostros in viam pacis.] [Note: dauþus] vid. ad vs. 54.

<a name=n2084><a href=#t2084>[2084]</a> Verum hic puer crevit et corroboratus-est spiritu et fuit in desertis usque diem ostensionis suae ad Israelem.] [Note: dag ustaikneinais] J. St. + dagus taikneinais.

<a name=n2085><a href=#t2085>[2085]</a> Factum-est autem in dies illos, exiit edictum a Caesare Agusto, describere omnem orbem;

<a name=n2086><a href=#t2086>[2086]</a> agustau] Z. + augustau. Errant autem, ut id h. l. moneatur, Grim. I, 46 et Bopp Verglei chende Grammatik I, p. 68 docentes Ulfilam graecam diphthongum αυ in nominibus propriis per au exprimere solere, quod enim ad probandam doctrinam producunt augustus, uti vidimus, falsum est; deinde Παῦλος non est gothice paulus, sed pavlus Cor. II, I, 1; Tit. I, 1: Philem. 19, uti Ἡσαῦ = esav Rom. IX, 13 et latinum cautio = kavtsjo in Monument. Neapolit. Sic graecam diphthongum εὐ Gothi non per aiu, sed per aiv reddunt, cf. aivaggeljo, aivxaristia, aivlaugia (εὐαγγέλιον, εὐχαριστία, εὐλογία).

<a name=n2087><a href=#t2087>[2087]</a> haec autem descriptio prima facta-est in exsistente praeside Syriae regente Syris Cyrenaeo.

<a name=n2088><a href=#t2088>[2088]</a> þan] autem, ^o gr. omn.---at visandin] J. St. Z. + jct.---syriais] sic cod. Arg. et Z.; J. St. B. ÷ syrias; cf. Cor. I, XVI, 1 (cod. B) galatiais. XVI, 19 asiais. II, VIII, 1 makidonais. L. IV, 26 seidonais, cf. VIII, 41 synagogais. Caeterum visandin kindina syriais est glossa ad raginondin saurim prius in margine scripta, deinde ab imperito librario in textum illata.

<a name=n2089><a href=#t2089>[2089]</a> Et iverunt omnes, ut scripti essent quisque in sua urbe.

<a name=n2090><a href=#t2090>[2090]</a> seinai] sua, gr. ἰδίαν, quod cum Gotho sves reddi soleat, Ulf. h. l. c. codd. ἑαυτοῦ legisse suspicari aliquis potest, sed J. VII, 18; VIII, 44; Rom. XIV, 4; Cor. I, II, 21 etiam seins = ἴδιος.

<a name=n2091><a href=#t2091>[2091]</a> Exiit autem etiam Iosef e Galilaea, ex urbe Nazareth, in Iudaeam in urbem Davidis, quae vocatur Bethlahem, ideo quod fuit e domo familiae Davidis,

<a name=n2092><a href=#t2092>[2092]</a> þan] B. + þanei.---galeilaia] J. St. + galilaia; B. + ^o us galeilaia et J. + ^o us baurg nazaraiþ.---baurg] sec. J. + baurh.---beþlahaim] J. St. B. ÷ beþlaihaim, sic quidem J. VII, 42, sed apud Luc. beþlahaim, vid. vs. 15.---garda fadreinais] domo familiae, gr. omn. οἴκου καὶ πατριᾶς.

<a name=n2093><a href=#t2093>[2093]</a> inscribi cum Maria, quae in sponsionibus fuit ei mulier, exsistente gravida.] [Note: ïnkilþon] vid. ad I, 24.

<a name=n2094><a href=#t2094>[2094]</a> Factum-est autem, dum hi fuerunt illic, impleti-sunt dies ad pariendum ei.] [Note: þo vesun] ¶ gr. omn.

<a name=n2095><a href=#t2095>[2095]</a> Et peperit filium suum hunc primogenitum et obvolvit eum et posuit eum in praesepio, quia non fuit iis spatium in loco hoc.

<a name=n2096><a href=#t2096>[2096]</a> seinana---frumabaur] J. St. + seinama---frumabauri.---ïm] St. + ïn.---þamma] hoc, ^o gr. omn.

<a name=n2097><a href=#t2097>[2097]</a> Et pastores fuerunt in hac ipsa regione pervigilantes et custodientes vigilias noctis super gregem suum.] [Note: þamma samin] gr. omn. post landa.

<a name=n2098><a href=#t2098>[2098]</a> Verum angelus domini supervenit eos et splendor domini circumfulsit eos et timuerunt timore magno.] [Note: ïþ] Ulf. c. codd. et verss. ^o ἰδού.

<a name=n2099><a href=#t2099>[2099]</a> Et dixit ad eos hic angelus: ne timete, nam ecce, narro vobis laetitiam magnam, quae fit omni populo,

<a name=n2100><a href=#t2100>[2100]</a> quod natus est vobis hodierno die salvator, qui est Christus, dominus in urbe Davidis.] [Note: gabaurans] Z. + gabauran.

<a name=n2101><a href=#t2101>[2101]</a> Et hoc vobis signum: invenitis infantem involutum et positum in praesepio.] [Note: jah] sec. et, ^o gr.

<a name=n2102><a href=#t2102>[2102]</a> Et subito facta-est cum hoc angelo turba agminis coelestis laudantium Deum et dicentium:] [Note: aggilau] J. + aggilu, sic etiam vs. 21.

<a name=n2103><a href=#t2103>[2103]</a> gloria in altissimis Deo et in terra pax in hominibus bonae voluntatis.] [Note: godis viljins] bonae voluntatis, gr. εὐδοκία.

<a name=n2104><a href=#t2104>[2104]</a> Et factum-est, cum irent procul iis in coelum hi angeli, et hi homines hi pastores dixerunt ad se invicem: pergamus jam usque Bethlahem et videamus verbum hoc factum, quod dominus ostendit nobis.

<a name=n2105><a href=#t2105>[2105]</a> vaurþano] St. + vaurþand.---ju] jam, gr. omn. δή, Ulf. ἤδη legisse videtur, vid. Prolegg. p.

<a name=n2106><a href=#t2106>[2106]</a> Et venerunt properantes et invenerunt Mariam et Iosef et hunc infantem jacentem in praesepio.

<a name=n2107><a href=#t2107>[2107]</a> sniumjandans] St. + snumjandans.---bigetun] Ulf, ^o τέ; ea vocula, J. VI, 18 per ïþ reddita, saepius etiam in epistolis omittitur, vid. Rom. VII, 7; X, 12; Cor. I, I, 24; Eph. III, 19.

<a name=n2108><a href=#t2108>[2108]</a> Videntes autem ostenderunt de hoc verbo, quod dictum fuit ad eos de hoc infante.] [Note: gakannidedun] J. St. + gakannadedun.

<a name=n2109><a href=#t2109>[2109]</a> Et omnes hi audientes mirati-sunt de his dictis ab his pastoribus ad eos;] [Note: hairdjam] J. St. B. + hairdjan.

<a name=n2110><a href=#t2110>[2110]</a> verum Maria omnia conservavit haec verba cogitans in corde suo.

<a name=n2111><a href=#t2111>[2111]</a> Et converterunt se hi pastores glorificantes et laudantes Deum ob omnia, quae audiverunt et viderunt, sicut dictum fuit ad eos.

<a name=n2112><a href=#t2112>[2112]</a> sis] Grimm postquam Gr. IV, 30 in sik mutandum suasit, deinde p. 943 defendi dativum posse existimat; id recte quidem, sed Tit. I, 14 comparare non debebat; illo enim loco afvandjandana sis sunja est: avertentium sibi veritatem, pro a se veritatem; hoc autem loco Gothus c. codd. longe plerisque ἐπέστρεψαν legisse videtur, ut sis sit ad se, ad greges suos; cf. Luc. XVIII, 11 standands sis σταθεὶς πρὸς ἑαυτῶν.---hairdjos] J. St. B. + hairdjonds.---þizeei] J. St. B. + þoeei; ad probandam cod. Arg. lectionem Ih. non ita recte eos ex loan. citat locos, in quibus hausjan significat nostram anhören (orationem, verba, doctrinam), nam h. l. genitivus þizeei non ab hausjan pendet, sed esse ex usu attractionis figurae positum, docebit comparatio gr.

<a name=n2113><a href=#t2113>[2113]</a> Et cum implerentur dies octo ad circumcidendum eum, et vocatum fuit nomen ejus Iesus, hoc dictum ab angelo, antequam conceptus esset in uterum.

<a name=n2114><a href=#t2114>[2114]</a> usfulnodedun] lh. Z. usfullnodedun, rectius quidem, sed omissa altera liquida illud verbum saepius non solum in cod. Arg. scriptum invenies, vid. vs. 22; IX, 51; XIV, 23 (quo ultimo loco Z. parum sibi constans usfulnai in textum recepit), sed etiam Eph. III, 19 cod. A.---aggilau] J. St. + aggilu.

<a name=n2115><a href=#t2115>[2115]</a> Et cum implerentur dies purificationis eorum secundum legem Mosis, tulerunt eum in Ierusalem, apponere coram domino,

<a name=n2116><a href=#t2116>[2116]</a> usfulnodedun] vid. ad vs. 21.---hraineinais] J. St. + hraineimais.

<a name=n2117><a href=#t2117>[2117]</a> sicut scriptum est in lege domini, quod quisque masculorum aperiens uterum sacer domini vocatur,

<a name=n2118><a href=#t2118>[2118]</a> et ut darent de eo sacrificium, sicut dictum est in lege domini, par turturum aut duos pullos columbarum.

<a name=n2119><a href=#t2119>[2119]</a> fram ïmma] de (pro) eo, ^o gr. omn.; praepositionis fram hoc sensu (pro, de) positae usus, quem Iunius Glossar. p. 53 omnino ignoravisse videtur, non ita frequens est, vix inveneris praeter locos Mc. I, 44; L. V, 14; VI, 28; J. XVII, 19; Eph. V, 20; cf. Rom. XIV, 12.---hraivadubono] St. + hraivadubona.

<a name=n2120><a href=#t2120>[2120]</a> Tunc fuit homo in Ierusalem, cujus nomen Symeon, et hic homo fuit justus et pius, exspectans consolationem Israelis, et spiritus sanctus fuit super eo.

<a name=n2121><a href=#t2121>[2121]</a> þaruh] an Ulf. ἰδού omiserit, dubitari potest; ponitur eadem particula pro graeco καὶ ἰδού etiam M. IX, 3, praeterea etiam pro ὶδού M. IX, 18, et pro καί permultis locis.---vas] sec. fuit, ^o gr. omn.---veihs vas] ¶ gr.

<a name=n2122><a href=#t2122>[2122]</a> Et fuit ei nuntiatum a spiritu hoc sancto, non videre mortem; priusquam videret Christum domini.

<a name=n2123><a href=#t2123>[2123]</a> Et venit in spiritu in hoc templum, et dum induxerunt parentes hunc infantem Iesum, ut facerent secundum consuetudinem legis de eo,

<a name=n2124><a href=#t2124>[2124]</a> et is suscepit eum super brachia sua et benedixit Deo et dixit:

<a name=n2125><a href=#t2125>[2125]</a> ïna] eum, intellige Iesum; gr. αὐτὸ, ad παιδίον referendum, sic I, 59 cf. ad Mc. XIV, 46.

<a name=n2126><a href=#t2126>[2126]</a> jam dimittas servum tuum, dominans domine, secundum verbum tuum in pace,

<a name=n2127><a href=#t2127>[2127]</a> fraleitais] Hz. ÷ fraletais, vid. ad M. IX, 6.---fraujinond frauja] B. frauja pro glossa in textum illata habet, in quo Ih. et Z. assentiunt; sed Maresh. p. 447 lectionem multo rectius defendit; Goth. enim hac ubertate dicendi utitur aut ad reddendum gravem ensum vocis δεσπότης, aut cum amplificatione rei, uti M. IX, 23 haurnjans haurnjandans, cf. ad M. IX, 8.

<a name=n2128><a href=#t2128>[2128]</a> quia viderunt oculi mei salutem tuam,

<a name=n2129><a href=#t2129>[2129]</a> quam parasti in facie omnium populorum,

<a name=n2130><a href=#t2130>[2130]</a> lucem ad revelationem gentibus et gloriam populo tuo Israeli.

<a name=n2131><a href=#t2131>[2131]</a> Et fuit Iosef et mater ejus mirantes de his, quae dicta fuerunt de eo:

<a name=n2132><a href=#t2132>[2132]</a> ïosef---ïs] Iosef et mater ejus, gr. ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ ἡ μήτηρ.

<a name=n2133><a href=#t2133>[2133]</a> et benedixit ei Symeon et dixit ad Mariam, matrem ejus: ecce, hic jacet ad casum et resurrectionem multorum in Israele et ad signum contradictum.

<a name=n2134><a href=#t2134>[2134]</a> ïna] eum, gr. omn. fere αὐτούς.---drusa jah usstassai] J. St. + drusaei jah usstassau.

<a name=n2135><a href=#t2135>[2135]</a> Et autem tuam ipsius animam transit gladius, ut revelentur ex multis cordibus cogitationes.

<a name=n2136><a href=#t2136>[2136]</a> Et fuit Anna profetissa, filia Fanuelis, ex genere Aseris, haec pervetusta dierum multorum vivens cum marito annos septem a virginitate sua;

<a name=n2137><a href=#t2137>[2137]</a> framaldra] J. St. + div.---soh] Ulf. c. codd. καὶ αὕτη legisse videtur, vid. ad vs. 37.---jera] gr. ante miþ.

<a name=n2138><a href=#t2138>[2138]</a> haec autem vidua annorum octoginta, et quatuor, haec non abiit procul templo, jejuniis et precibus colens dominum noctibus et diebus.

<a name=n2139><a href=#t2139>[2139]</a> viduvo] Ulf. c. codd ^o ὡς (ἕως).---soh] sec. haec, gr. omn. ἥ, sic vs. 38 soh pro καὶ αὕτη, vid. ad J. XVIII, 26; caeterum J. St. ÷ so.---blotande] sic cod. Arg.; editt. blotandei, forma frequentiore, sed vid. ad X, 5.---fraujan] dominum, ^o gr. omn.

<a name=n2140><a href=#t2140>[2140]</a> Haec hac hora adstans invocavit dominum et locuta-est de eo in omnibus his exspectantibus consolationem Ierusolymae.

<a name=n2141><a href=#t2141>[2141]</a> soh] vid. ad vs. 37.---ïn allaim] inter omnes, gr. omn. πᾶσι (ad omnes); J. ÷ ^o ïn.

<a name=n2142><a href=#t2142>[2142]</a> Et cum consummarent omne secundum legem domini, converterunt se in Galilaeam, in urbem suam Nazareth.

<a name=n2143><a href=#t2143>[2143]</a> allata] Ulf. c. codd. ^o τά, bi vitoda igitur pertinet ad ustauhun.

<a name=n2144><a href=#t2144>[2144]</a> Verum hic infans crevit et corroboratus-est spiritu impletus et sapientia, et gratia Dei fuit super eo.

<a name=n2145><a href=#t2145>[2145]</a> ahmins---handugeins] spiritu imptetus et sapientia, gr. πνεύματι πληρούμενον σοφίας.---fullnands] St. ÷ fulnands.

<a name=n2146><a href=#t2146>[2146]</a> Et iverunt hi parentes ejus anno quoque in Ierusalem ad festum Pasca.

<a name=n2147><a href=#t2147>[2147]</a> Et cum factus-est duodecim hiemes, exeuntibus autem iis in Ierusolymam secundum consuetudinem festi,

<a name=n2148><a href=#t2148>[2148]</a> tvalib vintruns.] duodecim hiemes, gr. ἐτῶν δώδεκα; uti dedimus legendum esse, jam Lye p. LXV indicavit, vid. M. IX, 20; cod. Arg. et editt. + tvalib vintrus, Ih. Hz. + tvalibvintrus et videtur Ih. pro adjectivo habuisse, sed vid. L. VIII, 42. Grimm Gr. II, 950 legit jct., tvalibvintruns, idque repetit, IV, 652, quia si nostra verborum illorum diremptio recta esset, tvalibins vintruns dicendum fuisset; sed ejusmodi accusativus, quem jam Zahn ad Ioan. VI, 70 optabat, nusquam reperitur, nec reperietur. Caeterum ea synecdoches figura, qua usi in aestimanda aetate hiemes pro annis (partem pro toto) ponunt, Islandis cum Gothis communis est.---þan] verum, ^o gr. omn., vid. ad XVI, 23.

<a name=n2149><a href=#t2149>[2149]</a> et consummantibus hos dies, dum converterunt se iterum, mansit Iesus hic puer in Ierusalem et non sciverunt losef et mater ejus,

<a name=n2150><a href=#t2150>[2150]</a> miþþane] sic cod. Arg. et editt. pro miþþanei, vid. ad X, 5.---aftra] iterum ^o gr. omn.---vissedun] sciverunt, gr. ἔγνω; cod. Arg. + visedun, quod quia hoc uno loco ita scribitur, formam rectam in textu ponere tutius nobis visum est.

<a name=n2151><a href=#t2151>[2151]</a> putantes in comitibus eum esse venerunt diei viam et quaesiverunt eum in cognatis et in notis.

<a name=n2152><a href=#t2152>[2152]</a> hugjandona] Ulf. ^o δέ.---ïna] pr., gr. omn. ante ïn.---ïn] tert. in, ^o gr.

<a name=n2153><a href=#t2153>[2153]</a> Et non invenientes eum converterunt se in Ierusalem quaerentes eum.] [Note: ïna] pr. eum, ^o gr.

<a name=n2154><a href=#t2154>[2154]</a> Et factum-est post dies tres, invenerunt eum in templo sedentem in mediis doctoribus et audientem eos et interrogantem eos.] [Note: alh] cod. Arg. + allh. vid. ad Gal. V, 15.

<a name=n2155><a href=#t2155>[2155]</a> Stupuerunt autem omnes hi audientes eum de sapientia et responsis ejus.] [Note: ïs.] pr., J. St. + ïna.

<a name=n2156><a href=#t2156>[2156]</a> Et videntes eum mirati-sunt, et dixit ad eum haec mater ejus: puer, quid fecisti nobis sic? ecce, hic pater tuus et ego dolentes quaesivimus te.] [Note: qaþ] gr. post ïs.

<a name=n2157><a href=#t2157>[2157]</a> Et dixit ad eos: quid, quod quaesivistis me? nonne scivistis, quod in his patris mei debui esse?] [Note: skulda] debui, gr. omn. δεῖ praesenti tempore.

<a name=n2158><a href=#t2158>[2158]</a> Et ii non intellexerunt hoc verbum, quod locutus-est ad eos.

<a name=n2159><a href=#t2159>[2159]</a> Et ivit cum iis et venit in Nazareth et fuit obediens iis et mater ejus conservavit haec verba omnia in corde suo.] [Note: þo vaurda] gr. post alla.

<a name=n2160><a href=#t2160>[2160]</a> Et lesus crevit sapientia et statura et gratia apud Deum et homines.

<a name=n2161><a href=#t2161>[2161]</a> In anno autem quinto-decimo imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Iudaeam et tetrarchia hujus Galilaeae Herodis. Filippi autem, fratris ejus, tetrarchia hujus Ituraeae et Traconitidis terrae et Lysaniae Abilenae tetrarchia;

<a name=n2162><a href=#t2162>[2162]</a> fimftataihundin] J. St. B. + fimftaihundin, scilicet in cod. Arg. omissa syllaba ta supra lineam scripta est.---fidurraginja---herodeis] J. St. B. ÷ herodis, Z. + herodei (dativo); fidurraginja a nominativo sive fidurragineis sive fidurragini deducas, tetrarchiam, non tetrarcham significat, cui rei est argumento quod in sequentibus genitivi filippaus et lysaniaus ponuntur, eaque est causa, cur pro herodei, cui similis lativi forma non amplius invenitur, herodeis scripsimus, sic Esd. II, 33 lyddomaies. In cod. Arg. quid post herodei scriptum fuerit, deprehendere non potuimus, quanquam vestigium alicujus scripturae relictum est. Denique fidurraginja dativum ad nominativum fidurragineis (ragineis Mc. XV, 43; Rom. XI, 34; Skeir. 52, 11), quam fidurragini revocare maluimus, quia nomina appellativa saepius et personam et ejus munus, officium, artem, etc. significant; inter alia est fauramaþleis M. IX, 34 ἄρχων, Neh. V, 14 ἡγεμονία (nisi forte ad similitudinem fauragaggi οἰκονομία L. XVI, 2 nominativum fauramaþli statuis); airus L. VII, 24 legatus, XIV, 32 legatio; sic gaman L. V, 7 socius, Cor. II, XIII, 13 societas; cf. ad L. XIX, 23. Verbi staua est alia ratio.

<a name=n2163><a href=#t2163>[2163]</a> sub summis sacerdotibus Anna et Cajafa factum est verbum Dei ad Iohannem, Zachariae filium, in deserto.

<a name=n2164><a href=#t2164>[2164]</a> auhmistam gudjam] summis sacerdotibus, gr. ἀρχιερέως; J. St. B. ÷ auhumistam pro auhmistam. ---ïohannen] St. + johannem.

<a name=n2165><a href=#t2165>[2165]</a> Et venit per omnes accolas Iordanis, nuntians baptismum poenitentiae ad remissionem peccatorum.

<a name=n2166><a href=#t2166>[2166]</a> Sicut scriptum est in libris verborum Esaiae profetae dicentis: vox clamantis in deserto, parate viam domini, rectas facite semitas ejus.

<a name=n2167><a href=#t2167>[2167]</a> Omne vallium expletur et omne montium et collium humiliatur et fit hoc pravum ad rectum et aspredines ad vias planas.

<a name=n2168><a href=#t2168>[2168]</a> dalei] pluralis genitivus pro usitato dale, cf. V, 32 fareisaiei (idque reponendum est Skeir. 52, 9; vid 31, 4), J. XI, 45; XII, 11 ïudaiei, L. X, 5 gardei (vid. h. l.), þizei Mc. XIV, 69 sq. ïzei J. VII, 50; vid. Grim. I. 36.---þata] J. St. + þana.---usdrusteis] J. St. B. + usþrusteis.

<a name=n2169><a href=#t2169>[2169]</a> Et videt omne corporum salutem Dei.

<a name=n2170><a href=#t2170>[2170]</a> Dixit autem ad hos accedentes turbas baptizari a se: genus viperarum, quis ostendit vobis fugere ab hac futura ira.

<a name=n2171><a href=#t2171>[2171]</a> Faciatis igitur fructum dignum poenitentiae et ne coeperitis dicere in vobis: patrem habemus Abraham; dico enim vobis, quod potest Deus e lapidibus his suscitare liberos Abrahamo.] [Note: akran] fructum, gr. καρπούς.

<a name=n2172><a href=#t2172>[2172]</a> Verum jam haec securis ad radices arborum jacet; omne igitur arborum non-ferentium fructum bonum exscinditur et in igne ponitur.] [Note: ju] Ulf. c. cod. D. et verss. ^o καί.

<a name=n2173><a href=#t2173>[2173]</a> Et interrogarunt eum turbae dicentes: jam quid faciamus?

<a name=n2174><a href=#t2174>[2174]</a> an] J. St. + þan; an in sententiis interrogativis respondet graeco καί X, 29; XVIII, 26; J. IX, 36 (J. XVIII, 37 an nuh = οὐκοῦν).

<a name=n2175><a href=#t2175>[2175]</a> Respondens autem dixit: hic habens duas tunicas, det huic non-habenti, et qui habeat cibos, simile faciat.

<a name=n2176><a href=#t2176>[2176]</a> qaþ) dixit; temere faciunt, qui Ulf. ἔλεγε pro λέγει in cod. suo legisse dicunt, nam in narratione Gothum praeterito tempore uti solere ad M. VIII, 20 monuimus; Caeterum Ulf. ^o αὐτοῖς.

<a name=n2177><a href=#t2177>[2177]</a> Venerunt autem portitores baptizari et dixerunt ad eum: magister, quid faciamus?] [Note: þan] Ulf. ^o καί, sic Mc. XV, 40.

<a name=n2178><a href=#t2178>[2178]</a> Tunc dixit ad eos: ne quidquam super quod constitutum sit vobis exigatis.

<a name=n2179><a href=#t2179>[2179]</a> Interrogarunt autem eum etiam hi militantes dicentes: et nos quid faciamus? et dixit ad eos, ne quemquam fraudetis, ne quemquam concutiatis et imperetis stipendiis vestris.

<a name=n2180><a href=#t2180>[2180]</a> þa] hi, Ulf. cum codd. legit οἱ.---ni mannanhun anamahtjaid] ne quemquam concutiatis; cum ea cum gr., qui hoc loco μηδὲ συκοφαντήσητε habent, non conveniant, Ulf. cum codd. μηδένα ἀδικήσητε legisse, sed alio loco posuisse, deinde autem μηδὲ συκοφαντήσητε omnino omisisse (cf. ad M. V, 44), veri est persimile; aut cum afholon L. XIX, 8 συκοφαντεῖν significet, fortasse pro διασείσητε legit συκοφαντήσητε (καὶ εἶπε πρὸς αὐτούς· μηδένα ἀδικήσητε, μηδένα συκοφαντήσητε); illud vero probabilius esse videtur. Caeterum pro anamahtjaid J. St. contra codicis Arg. auctoritatem anamahtjaiþ. cf. Maresh. h. l.---valdaiþ] imperetis, gr. omn. ἀρκεῖσθε, cujus verbi sensum glossa cod. Arg. ganohidai sijaiþ (sic, non uti Ih. Z. + sijuþ ediderunt, in cod. Arg. aperte legitur) bene reddit, vid. Skeir. 49, 20 managai ganohjands ïns vailaviznai (multo satisfaciens eis victu), cf. Joan. XIV, 8; Cor. II, XII, 9. Secundum Mareshalli ingeniosam conjecturam Ulf. pro ἀρκεῖσθε, male fortasse scripto, legit ἄρχετε. Vid. Prolegg. col. 485---annom] id verbum viris doctis multas creavit difficultates; nam Ihrio Ulfil. illustr. pag. 292 sq. probatum, Z. (male) in launom, Schmid Schwabisch. Wörterb. p. 99 (omnino melius) in asnom (cf. asneis μισθωτός, μίσθιος) mutare volebant; sed Cor. I, IX, 7 idem verbum eadem significatione iterum legitur.

<a name=n2181><a href=#t2181>[2181]</a> In sperante autem omni urba et cogitantibus omnibus in cordibus suis de lohanne, ne forte hic esset Christus.

<a name=n2182><a href=#t2182>[2182]</a> at venjandein] J. St. Z. + jct.---allai] omni, ^o gr. omn.---ïohannein] sic pro ïohannen hoc uno loco, cf. ad III, 5.---niu] J. + uiu.

<a name=n2183><a href=#t2183>[2183]</a> Respondit autem Iohannes omnibus dicens: ego quidem vos aqua baptizo, verum vadit fortior me, cujus ego non sum dignus solvere corrigiam calcei ejus; hic vos baptizat in Spiritu sancto et igne.

<a name=n2184><a href=#t2184>[2184]</a> þan] autem, ^o gr. omn.---ïzvis] pr., gr. omn. post daupja.---ïk] sec. ego, ^o gr. omn.

<a name=n2185><a href=#t2185>[2185]</a> Habens ventilabrum in manu sua et mundat aream suam et fert triticum in horreum suum, verum paleas comburit igne inexstinguibili.

<a name=n2186><a href=#t2186>[2186]</a> jah] fin. St. + jak.---bansta] J. St. + banstan.---unwapnandin] vid. ad Mc. I V, 7.

<a name=n2187><a href=#t2187>[2187]</a> Multum autem et aliud hortans laetum nuntiavit populo.

<a name=n2188><a href=#t2188>[2188]</a> þan] Ulf. utrum μέν, an οὖν omiserit, certo quidem dici non potest, nam þan utrumque significat, sed=οὖν praesertim in evangeliis; μέν, cui opponitur ïþ (δέ), tantummodo Cor. I, IV, 10.

<a name=n2189><a href=#t2189>[2189]</a> Verum Herodes hic tetrarcha vituperatus ab eo de Herodiade, uxore fratris ejus, et de omnibus, quae fecit mala Herodes.

<a name=n2190><a href=#t2190>[2190]</a> Adjecit etiam hoc ad omnia et inclusit Iohannem in carcere.] [Note: ïohannen] B. + ïoaannen.

<a name=n2191><a href=#t2191>[2191]</a> Factum-est autem, cum baptizaret omnem turbam, et in lesu baptizato et orante apertum-est coelum,

<a name=n2192><a href=#t2192>[2192]</a> daupida---managein] baptizaret---turbam, exspectaveris secundum gr. omn. daupjada alla managei, idque sensui accommodatius esset, quam quod Ulf. dedit.---alla] J. St. + allama.---managein] St. + mitoþim.---ïesu] vid. ad. Mc. X, 50.---ufdaupdamma jah bidjandin] J. St. + ufdaupidammai jah bidjandein.

<a name=n2193><a href=#t2193>[2193]</a> et descendit spiritus hic sanctus corporis specie, uti columba super eum, et vox e coelo facta-est dicens: tu es filius meus hic carus, in te-quo bene placui.

<a name=n2194><a href=#t2194>[2194]</a> Et ipse fuit Iesus circiter annorum triginta sub manifestatione, sicut filius putatus fuit Iosefi, filii Helis,

<a name=n2195><a href=#t2195>[2195]</a> uf gakunþai] J. St. B. Ih. + jct. deinde nec Lyei conjectura us gabaurþai, nec Mareshalli uf gagunþai (quod Ih. in uf gagunnai mutari voluit) opus est; B. codicis lectionem recte interpretatur sub manifestatione, et Ulf. ἀρχόμενος legit, cujus participii ellipsin sua sententia explevit. Caeterum Ulf. c. codd. ^o ὤν.---svaei] St. + sylei.---sunus] gr. post vas.---sunaus] filii, gr. omn. τοῦ; sic vss. sqq.

<a name=n2196><a href=#t2196>[2196]</a> filii Matthatis, filii Levvis, filii Melcis, filii Iannae, filii Iosefis,

<a name=n2197><a href=#t2197>[2197]</a> laivveis] St. + laiveis; sic etiam vs. 29.---jannins] St. + ïannis, Z. + ïannins.---ïosefis] St. + ïosephis, sic vs. 26 et 30.

<a name=n2198><a href=#t2198>[2198]</a> filii Mattathii, filii Ammonis, filii Naumis, filii Ezlimis, filii Nangis,] [Note: aizleimis] gr. Ἐσλί.

<a name=n2199><a href=#t2199>[2199]</a> filii Mahathis, filii Matthatii, filii Semeïnis, filii Iosefis, filii Iodae,

<a name=n2200><a href=#t2200>[2200]</a> filii Iohannae, filii Resae, filii Zorobabilis, filii Salathielis, filii Nerae,

<a name=n2201><a href=#t2201>[2201]</a> ïohannins] St. + ïohannis, nam proficiscitur ïohannins a nominativo ïohanna; sic vs. 30.

<a name=n2202><a href=#t2202>[2202]</a> filii Melcinis, filii Addinis, filii Cosamis, filii Ermodamis, filii Heris,] [Note: airmodamis] gr. Ἐλμωδάμ.

<a name=n2203><a href=#t2203>[2203]</a> filii Iosezis, filii Eliezeris, filii Iorimis, filii Mattathanis, filii Levvis,

<a name=n2204><a href=#t2204>[2204]</a> filii Symeonis, filii Iudae, filii Iosefis, filii Iohannae, filii Eliacimis,

<a name=n2205><a href=#t2205>[2205]</a> filii Meleanis, filii Maïnanis, filii Mattathanis, filii Nathanis, filii Davidis,

<a name=n2206><a href=#t2206>[2206]</a> maila anis] Z. + malaianis; Caeterum gr. omn. Μελεᾶ.---sunaus] tert., St. + sunans, sic vs. 36.

<a name=n2207><a href=#t2207>[2207]</a> filii Iessezis, filii Obidis, filii Boozis, filii Salmoni, filii Nabassonis,

<a name=n2208><a href=#t2208>[2208]</a> filii Aminadabis, filii Aramis, filii Ezoris, filii Farezis, filii Iudae,] [Note: aizoris] gr. omn. Ἐσρώμ.

<a name=n2209><a href=#t2209>[2209]</a> filii Iacobi, filii Isacis, filii Abrahamis, filii Tharae, filii Nacoris,] [Note: ïakobis] St. + ïacobis.

<a name=n2210><a href=#t2210>[2210]</a> filii Serocis, filii Ragavis, filii Falegis, filii Eberis, filii Salamis,

<a name=n2211><a href=#t2211>[2211]</a> sairokis] St. + saikoris.---falaigis] gr. Φαλέκ.

<a name=n2212><a href=#t2212>[2212]</a> filii Caïnanis, filii Arfacsadis, filii Semis, filii Noelis, filii Lamecis,] [Note: filii Mathusalis, filii Enocis, filii Iaredis, filii Malileelis, filii Caï nanis,

<a name=n2213><a href=#t2213>[2213]</a> ïaredis] exspectaveris ïaraidis, quia gothicum e graeco η respondere solet, sed cf. tertius pro tairtius---maleilaielis] J. St. + maleiaielis.

<a name=n2214><a href=#t2214>[2214]</a> filii Enosis, filii Sedis, filii Adamis, filii Dei.

<a name=n2215><a href=#t2215>[2215]</a> Verum Iesus spiritu sancto plenus, convertit se a Iordane et ductus fuit in spiritu in desertum,

<a name=n2216><a href=#t2216>[2216]</a> ïn authidai] in deserto, gr. εἰς τὴν ἔρημον.

<a name=n2217><a href=#t2217>[2217]</a> dies quadraginta tentatus a diabulo; et non edit quidquam in diebus illis et in consummatis his diebus deinde famelicus factus-est.

<a name=n2218><a href=#t2218>[2218]</a> at ustauhanaim] J. St. + jct.---þaim dagam] his diebus, gr. omn. αὐτῶν.

<a name=n2219><a href=#t2219>[2219]</a> Et dixit ad eum diabulus: si filius sis Dei, dic huic lapidi, ut fiat panis.

<a name=n2220><a href=#t2220>[2220]</a> diabulus] J. St. B. ÷ diabulaus.---sunaus] sic cod. Arg. St. B. itz. Z. pro sunus, vid. ad Mc. VII, 32.

<a name=n2221><a href=#t2221>[2221]</a> Et respondit Iesus ad eum dicens: scriptum est, quod non de pane solo vivit homo, sed de omni verborum Dei.

<a name=n2222><a href=#t2222>[2222]</a> Et educens eum diabulus in montem altum ostendit ei omnia regna hujus mundi in momento temporis

<a name=n2223><a href=#t2223>[2223]</a> diabulaus] sic cod. Arg. J. St. B. pro usitato diabulus, vid. ad vs. 3.

<a name=n2224><a href=#t2224>[2224]</a> et dixit ad eum hic diabulus: tibi do hoc imperium horum omne et gloriam eorum, nam mihi traditum est, et omni cui volo do hoc.

<a name=n2225><a href=#t2225>[2225]</a> sa] J. St. ^o +.---þize] horum, ^o gr. omn., vel potius ταύτην habent.---þei] notandus est hic locus, quia ex eo discimus errasse Grim. III, 19, 5 docentem, illud þei contractam esse formam ex þatei, neutro pronominis relativi, nam h. l. referendum est ad masculinum þiswammeh et þammei expectaveris; sed potius contractum est þei ex þatei, particula relativa, idem quod ei valente et saepius pro pronomine relativo posita (cf. ad L. I, 20): sic legimus Mc. XI, 23 þiswazuh ei pro þiswazuh saei (Mc. IV, 25) et saepius.

<a name=n2226><a href=#t2226>[2226]</a> Tu igitur si adoras me in facie mea, fit tuum omne.

<a name=n2227><a href=#t2227>[2227]</a> mik] me, ^o gr. omn.; B. haud ita recte putat esse glossam (?), nam ïnveitan non intransitivam habet significationem, qua graecum προσκυνεῖν gaudet.

<a name=n2228><a href=#t2228>[2228]</a> Et respondens ei Iesus dixit: scriptum est, dominum Deum tuum adores et ei soli satisfacias.

<a name=n2229><a href=#t2229>[2229]</a> ïesus qaþ] ¶ gr. omn. excepto cod. 11 ap. Mi.---ïnveitais] gr. ante fraujan.

<a name=n2230><a href=#t2230>[2230]</a> Deinde duxit eum in Ierusalem et statuit eum in pinnam templi et dixit ad eum: si filius sis Dei, jace te hinc deorsum,] [Note: vairþ] J. St. + vairpi.

<a name=n2231><a href=#t2231>[2231]</a> scriptum est enim, quod angelis suis mandat de te ad servandum te

<a name=n2232><a href=#t2232>[2232]</a> et quod in manibus te tenent, ut quando non offendas in lapide pedem tuum.

<a name=n2233><a href=#t2233>[2233]</a> handum] J. St. + handun.---þuk ufhaband] ¶ gr. omn.---gastagqjais bi] J. St. + gastagujaisei, B. + gastagqjaisei.

<a name=n2234><a href=#t2234>[2234]</a> Et respondens dixit ei Iesus, quod dictum est: ne tentes dominum, Deum tuum.

<a name=n2235><a href=#t2235>[2235]</a> Et consummans omne tentationum diabulus discessit procul eo usque tempus.

<a name=n2236><a href=#t2236>[2236]</a> fraistobnjo] J. St. fraistubnjo, frequentius quidem (M. VI, 13; L. VIII, 13), sed cf. VII, 12 vidovo. XVII, 13 ushofon. XX, 12 vondon. Mc. X, 23 faiho pro viduvo, ushofun, vundon, faihu, cf. ad Mc. IX, 50.---diabulus] J. + diabolus, St. + daibolaus.

<a name=n2237><a href=#t2237>[2237]</a> Et convertit se Iesus in potentia spiritus in Galilaeam, et fama exiit per omnem regionem vicinorum de eo.

<a name=n2238><a href=#t2238>[2238]</a> Et is docuit in conventibus eorum magnificatus ab omnibus.

<a name=n2239><a href=#t2239>[2239]</a> Et venit in Nazareth, ubi fuit nutritus, et ivit intus secundum consuetudinem suam in die sabbati in synagogam et surrexit legere librum.

<a name=n2240><a href=#t2240>[2240]</a> bi biuhtja] St. + jct.---bokos] librum, ^o gr. omn.

<a name=n2241><a href=#t2241>[2241]</a> Et traditus fuit ei liber Isaiae profetae et evolvens hunc librum invenit locum, ubi fuit scriptum:] [Note: praufetus] vid. ad I, 54.

<a name=n2242><a href=#t2242>[2242]</a> spiritus domini super me, propter quod unxit me ad laetum nuntiandum pauperibus, misit me ad sanandum hos contritos corde,

<a name=n2243><a href=#t2243>[2243]</a> du ganasjan---hairtin] ad sanandum---corde, ^o gr.---gamalvidans] Wachter Glossar. German. v. Malmen emendat gamalmidans, quae emendatio speciosior quam verior est, nam a malan (L. XVII, 35) nascitur malvjan, cf. alia in---vjan desinentia verba balvjan, bandvjan, valvjan, skadvjan.

<a name=n2244><a href=#t2244>[2244]</a> praedicare captivis remissionem et caecis visum, dimittere confractos in consolationem, praedicare annum domini acceptum.

<a name=n2245><a href=#t2245>[2245]</a> frahunþanaim] J. St. + frahun þanais; Z. conjecturam suam frabunþanaim (saltem frabundanaim) nunc nemini probaverit, vid. Rom. VII, 23; Cor. II, X, 5; Philem. XXIII.---gaþrafstein] consolatione, gr. omn. ἀφέσει.

<a name=n2246><a href=#t2246>[2246]</a> Et complicuit hunc librum et tradens ministro sedit, et omnibus in hac synagoga fuerunt oculi intendentes ad eum.

<a name=n2247><a href=#t2247>[2247]</a> jah] sec. et. ^o g. omn. praeter cod. X ap. Mi.---þizai] St. + tkizai.---vesun] gr. post augona.

<a name=n2248><a href=#t2248>[2248]</a> Coepit autem loqui ad eos, quod hodierno die impleta-sunt scripta haec in auribus vestris.

<a name=n2249><a href=#t2249>[2249]</a> dugann] editt. + dugan; in cod. Arg. num geminata liquida scriptum fuerit, cognosci non potest, sed spatium videtur angustius esse, quam quod nn capere possit.

<a name=n2250><a href=#t2250>[2250]</a> Et omnes omnino testati-sunt ei et mirati sunt de his verbis gratiae his exeuntibus ex ore ejus et dixerunt: nonne hic est filius Iosefi?] [Note: alakjo] vid. ad Mc. XI, 32.

<a name=n2251><a href=#t2251>[2251]</a> Et dixit ad eos: fortasse dicitis mihi hanc parabolam: tu, medice, sana te ipsum, quam multum audivimus factum in Cafarnaum, fac etiam hic in patria tua.

<a name=n2252><a href=#t2252>[2252]</a> þo] hanc; errant qui Ulf. ταύτην omisisse dicunt.---þu] tu, ^o gr. omn.

<a name=n2253><a href=#t2253>[2253]</a> Dixit autem: amen vobis dico, quod non unus profetarum acceptus est in patria sua;] [Note: ïzvis] gr. post qiþa.

<a name=n2254><a href=#t2254>[2254]</a> at in veritate dico vobis, quod multae viduae fuerunt in diebus Heliae in Israele, cum clauderetur coelum ad annos tres et menses sex, ubi facta-est fames magna per omnem terram.

<a name=n2255><a href=#t2255>[2255]</a> þatei] quod, ^o gr.---dagam] J. St. + daga. ---ïsraela] J. + ïsrael.---jeram þrim] J. St. B. + jeran þrin.

<a name=n2256><a href=#t2256>[2256]</a> Et non ad unam harum missus fuit Helias, nisi in Sareptam Sidoniae ad mulierem viduam.

<a name=n2257><a href=#t2257>[2257]</a> Et multi leprosi fuerunt sub Helisaeo profeta in Israele et non unus eorum mundatus fuit, nisi Neman hic Syrus.

<a name=n2258><a href=#t2258>[2258]</a> haileisaiu] sic cod. Arg.: J. St. + haileisand, Hickes. conj. + haileisaia, B. Z. + haileisaim. ---naiman] i. e. Νεμάν aut Ναιμάν, cum autem gr. omn. aut Νεεμάν aut Ναιεμάν legant, fortasse naiaiman legendum est, uti gaiainna (γέεννα), baiailzaibul (Βεελζεβούλ). cf. tamen ïsak pro ïsaak (Ισαάκ).

<a name=n2259><a href=#t2259>[2259]</a> Et pleni facti-sunt omnes ira in hac synagoga audientes hoc.

<a name=n2260><a href=#t2260>[2260]</a> Et exsurgentes ejecerunt eum foras ex urbe et duxerunt eum usque summum hujus montis, in quo haec urbs eorum aedificata fuit ad praecipitandum eum hinc.

<a name=n2261><a href=#t2261>[2261]</a> ut us] J. St. B. + utun.---þaþro] hinc, ^o gr. omn.

<a name=n2262><a href=#t2262>[2262]</a> Verum is transiens per medios eos ivit.

<a name=n2263><a href=#t2263>[2263]</a> Et ivit in Cafarnaum, urbem Galilaeae, et fuit docens eos in sabbatis.

<a name=n2264><a href=#t2264>[2264]</a> Et mirati-sunt de hac doctrina ejus, nam in potestate fuit verbum ejus.] [Note: Et in hac synagoga fuit homo habens spiritum daemonii impurum et exclamavit

<a name=n2265><a href=#t2265>[2265]</a> unhrainjana] impurum. referendum ad ahman (πνεῦμα); Goth. c. cod. D (ἀκάθαρτον); gr. reliqui ἀκαθάρτου, quod cum δαιμονίου (unhulþons) conjungendum est.---ufhropida] Ulf. c. cod. 33 ap. Griesb. ^o φωνῇ μεγάλῃ, vid. Mc. I, 23.

<a name=n2266><a href=#t2266>[2266]</a> dicens: sine! quid nobis et tibi, Iesu Nazorene? venisti perdere nos, nosco te, quis es; hic sanctus Dei.] [Note: nazorenu] vid. ad Mc. I, 24.

<a name=n2267><a href=#t2267>[2267]</a> Et increpavit eum Iesus dicens: obmutesce et exi ex hoc! Et projiciens eum hic daemon in mediis exiit ab eo, non quoquam nocens ei.

<a name=n2268><a href=#t2268>[2268]</a> Et factum est stupescere omnes et locuti-sunt ad se invicem dicentes: quid verborum hoc, quod cum potestate et potentia imperat his impuris spiritibus et exeunt?

<a name=n2269><a href=#t2269>[2269]</a> Et exiit fama de eo per omnes locos hujus circumjacentium regionis.

<a name=n2270><a href=#t2270>[2270]</a> Surgens autem ex hac synagoga ivit in domum Simonis; socrus autem hujus Simonis fuit detenta febri magna, et orarunt eum de ea.

<a name=n2271><a href=#t2271>[2271]</a> Et adstans super eam increpavit hanc febrem, et dimisit eam. Statim autem surgens ministravit iis.

<a name=n2272><a href=#t2272>[2272]</a> Dum autem occidit sol, omnes tam multi quam habuerunt aegrotos morbis variis, tulerunt eos ad eum; verum is unicuique eorum manus imponens sanavit eos.

<a name=n2273><a href=#t2273>[2273]</a> sagq] J. St. + sagu.---ainwarjammeh] J. St. + ainwarjaneh, Hz, + ainwarjameh.

<a name=n2274><a href=#t2274>[2274]</a> Exierunt autem etiam daemones a multis elamantes et dicentes, quod tu es Christus, filius Dei, et increpans eos non permisit eos loqui, nam sciverunt ipsum Christum eum esse.

<a name=n2275><a href=#t2275>[2275]</a> xristus] Christus, ^o gr.---ïm] iis, ^o gr. omn. ---silban] ipsum, ^o gr. omn., sed Ulf. ea vocula graecum articulum reddere voluisse videtur.

<a name=n2276><a href=#t2276>[2276]</a> Cum autem fieret dies, exiens ivit in desertum locum, et turbae quaesiverunt eum et venerunt ad eum et tenuerunt eum, ut non abiret procul iis.] [Note: afliþi] J. St. + galaiþ.

<a name=n2277><a href=#t2277>[2277]</a> Deinde is dixit ad eos, quod etiam his aliis urbibus laetumnuntiare ego debeo de regno Dei, nam ideo me misit.] [Note: skal bi] J. St. + skulda.

<a name=n2278><a href=#t2278>[2278]</a> Et fuit praedicans in synagogis Galilaeae.] [Note: Et factum-est, dum turba ursit eum ad audiendum verbum Dei, et is ipse fuit stans prope mari Gennesareth

<a name=n2279><a href=#t2279>[2279]</a> et vidit duo navigia stantia ad hoc mare, verum piscatores abeuntes ab iis laverunt retia.

<a name=n2280><a href=#t2280>[2280]</a> Ivit autem in unum horum navigiorum, quod fuit Simonis; jussit eum reducere procul ripa paulum et sedens docuit ex hoc navigio turbas.

<a name=n2281><a href=#t2281>[2281]</a> galaiþ] conscendit, gr. omn. ἐμβάς.---aftiuhan] gr. post staþa.

<a name=n2282><a href=#t2282>[2282]</a> Cum autem cessaret loquens dixit ad Simonem: duc in altum et laxate haec retia vestra ad piscandum.

<a name=n2283><a href=#t2283>[2283]</a> brigg] St. + bring.---athahid] J. St. + athaihid; Ulf. χαλάσωμεν legisse, Griesb. falso adnotat.

<a name=n2284><a href=#t2284>[2284]</a> Et respondens Simon dixit ad eum: magister, totam noctem perlaborantes quidquam non cepimus, verum in verbo tuo jacimus retia.

<a name=n2285><a href=#t2285>[2285]</a> þairharbaidjandans] J. St. B. + div., cf. VI, 12 naht þairhvakands. Cor. I, X, 1 marein þairhïddjedun.---nemum] St. + nemun.---vairpam] jacimus, gr. χαλάσω.

<a name=n2286><a href=#t2286>[2286]</a> Et hoc facientes concluserunt multitudinem piscium multum, ut retia disrumperentur eorum.

<a name=n2287><a href=#t2287>[2287]</a> sve---ïze] ut retia disrumperentur eorum, gr. διεῤῥήγνυτο δὲ τὸ δίκτυον αὐτῶν; Goth. cum cod. D consentit, sed nescimus, an in eo αὐτῶν, in Griesb. adnotatione omissum, legatur.

<a name=n2288><a href=#t2288>[2288]</a> Et annuerunt sociis, qui fuerunt in altero navigio, ut accederent adjuvare eos; et venerunt et impleverunt ambo haec navigio, ut considerent.

<a name=n2289><a href=#t2289>[2289]</a> þoei] J. St. B. + þaei; Ih. h. l. conjecit þaiei, sed Ulfil. illustr. p. 198 codicis Arg. lectionem defendit propterea, quod piscationi operam dantes utriusque sexus homines fuisse credibile sit; sed Goth. aliter scribere omnino non potuit, quia gaman genere est neutrum, vid. Cor II, VIII, 23 gaman mein. ---sugqun] Ulf. ^o αὐτά.

<a name=n2290><a href=#t2290>[2290]</a> Observans autem Simon Petrus cecidit ad genua Iesu dicens: oro te, exi procul me, nam homo peccaminosus sum, domine.] [Note: bidja þuk] oro te, ^o gr.

<a name=n2291><a href=#t2291>[2291]</a> Stupor enim occupavit eum et omnes hos cum eo ob capturam horum piscium, quos ceperunt.

<a name=n2292><a href=#t2292>[2292]</a> þanzei] quos, Ulf. pro ἧ, quod vulgo legitur, c. codd. B et D ὧν legit.

<a name=n2293><a href=#t2293>[2293]</a> Similiter autem etiam Iacobum et Iohannem, filios Zebedaei, qui fuerunt socii Simoni, et dixit ad Simonem lesus: ne time tibi, ab hodierno nunc hominum estis captores.

<a name=n2294><a href=#t2294>[2294]</a> zaibaidaiaus] J. + zabaidaiaus.---þaiei] J. St. B. + þatei, sic etiam vs 29.---fram himma nu] Z. recte quidem monet fram himma ad reddendum graecum ἀπὸ τοῦ νῦν (J. XIII, 9; XIV, 7) suffecisse, sed egregie errat pergens, fram nu quoque dici posse; nam praepositiones adverbiis non junguntur, nisi addito pronomine demonstrativo, vid. Cor. II, V, 16 fram þamma nu. VIII, 13 ïn þamma nu mela. Caeterum codicis Arg. lectionem veram esse, e L. I, 48; Skeir. 43, 17 und hita nu discimus.---siud nutans] estis captores, gr. omn. ἔσῃ ζωγρῶν; referente Zahnio Brix. habet eritis captores.

<a name=n2295><a href=#t2295>[2295]</a> Et subducentes haec navigia ad terram, relinquentes omne secuti-sunt post eum.

<a name=n2296><a href=#t2296>[2296]</a> Et factum-est, dum fuit is in una urbium, et ecce, homo plenus lepra et videns Iesum, cadens in faciem oravit eum dicens: domine, si vis, potes me mundare.

<a name=n2297><a href=#t2297>[2297]</a> Et extendens manum attigit eum dicens: volo, fi mundus, et statim haec lepra abiit ab eo.] [Note: af] St. ^o +

<a name=n2298><a href=#t2298>[2298]</a> Et is interdixit ei, ut homini non diceret, sed vade et ostende te ipsum sacerdoti et offer ei pro hac purificatione tua, quod praecepit Moses ad testimonium iis.

<a name=n2299><a href=#t2299>[2299]</a> ïs] J. St. ^o +---gagg] St. + gang.---ïmma] sec. ei, ^o gr. omn.---þatei] quod, gr. omn. καθώς.

<a name=n2300><a href=#t2300>[2300]</a> Enuntiatum-est autem hoc verbum magis de eo et concurrerunt greges multi audire et sanari ab eo morbis suis.

<a name=n2301><a href=#t2301>[2301]</a> mais] gr. omn. ante þata.---hausjon] J. St. B. ÷ hausjan: sic hausjon Mc. IV, 33; J. VI, 60.---scribitur etiam suþjan et suþjon, Tim. II, IV, 3.---seinaizo] St. + se nazo.

<a name=n2302><a href=#t2302>[2302]</a> Verum is fuit abiens in deserta et orans.

<a name=n2303><a href=#t2303>[2303]</a> Et factum est in uno dierum, et is fuit docens, et fuerunt sedentes Farisaei et legis-doctores, qui fuerunt congressi ex omni vicorum Galilaeae et Iudaeae et Ierusolyma, et potentia domini fuit ad sanandum eos.

<a name=n2304><a href=#t2304>[2304]</a> vitodalaisarjos] Z. + div.---þaiei] J. St. + þaei.---gaqumanai] congressi, gr. ἐληλυθότες; Ulf. c. codd. συνεληλυθότες legit, vid. J. XVIII, 20; Cor. I, XIV, 23; cf. Mc. XXVII, 17; L. VIII, 4.

<a name=n2305><a href=#t2305>[2305]</a> Et ecce, homines portantes in lecto hominem, qui fuit paralyticus, et quaesiverunt, quomodo eum inferrent et ponerent in facie ejus.

<a name=n2306><a href=#t2306>[2306]</a> galagidideina] J. St. galagidedeina, rectius quidem, sed vid. ad VIII, 56.

<a name=n2307><a href=#t2307>[2307]</a> Et non invenientes quomodo inferrent eum ob turbam, adscendentes in tectum per tegulas posuerunt eum cum hoc lecto in mediis coram Iesu.

<a name=n2308><a href=#t2308>[2308]</a> waiva] quomodo, gr. ποίας, Ulf. fortasse c. codd. πῶς legit.---gasatidedun] J. St. + gasandidedun. ---midjaim] J. St. B. + midjan.

<a name=n2309><a href=#t2309>[2309]</a> Et videns fidem eorum dixit ad hunc paralyticum: homo, remittuntur tibi peccata tua.

<a name=n2310><a href=#t2310>[2310]</a> du---usliþin] ad hunc paralyticum, ^o gr.---afleitanda] J. St. ÷ afletanda.

<a name=n2311><a href=#t2311>[2311]</a> Et coeperunt cogitare hi scribae et Farisaei dicentes: quis est hic, qui loquitur blasphemias? quis potest remittere peccata, nisi unus Deus?

<a name=n2312><a href=#t2312>[2312]</a> fareisaieis] J. + fareisaeis.---ains] ea vocula cum et graeco εἷς et μόνος respondeat, cum Griesb., Ulf. εἷς legisse, periculosius est contendere.

<a name=n2313><a href=#t2313>[2313]</a> Cognoscens autem Iesus cogitationes eorum, respondens dixit ad eos: quid cogitatis in cordibus vestris?] [Note: hairtam ïzvaraim] J. St. + hairtan ïzvaramma.

<a name=n2314><a href=#t2314>[2314]</a> Utrum est facilius dicere, remittuntur tibi peccata, an dicere, surge et vade.

<a name=n2315><a href=#t2315>[2315]</a> waþar] utrum, Ulf. accuratius quam gr. τί, sic VII, 42.---azetizo] J. St. B. ÷ azeitizo.---fravaurhteis] Ulf. c. codd. ^o σοῦ (þeinos).

<a name=n2316><a href=#t2316>[2316]</a> Verum autem ut sciatis, quod potestatem habet hic filius hominis in terra remittere peccata, dixit ad hunc paralyticum: ad te dico, surge, et tollens hunc lectum tuum vade in domum tuam.

<a name=n2317><a href=#t2317>[2317]</a> ïþ þan ei] editt. + ïþ þanei, vid. M. XXVII, 46; cf. jah þan L. XVII, 3; J. VI, 51; all. cf. ad M. XXV, 40.---viteid] J. St. ÷ viteiþ, sic etiam habaiþ pro habaid.---sa] J. St. ^o ÷.

<a name=n2318><a href=#t2318>[2318]</a> Et statim exsurgens in facie eorum tollens, in quo jacuit, ivit in domum suam magnificans Deum.

<a name=n2319><a href=#t2319>[2319]</a> Et stupor prehendit omnes, et magnificarunt Deum et pleni factisunt timore dicentes: quod videmus mirabilia hodierno die.] [Note: gasaiwam] videmus, gr. omn. εἴδομεν.

<a name=n2320><a href=#t2320>[2320]</a> Et post hoc exiit et vidit portitorem, nomine Levvi, sedentem ad telonium et dixit ad eum: sequere post me.

<a name=n2321><a href=#t2321>[2321]</a> Et relinquens omnia surgens ivit post eum.] [Note: ïddja] cod. Arg. marg. laistida (secutus est).

<a name=n2322><a href=#t2322>[2322]</a> Et fecit coenam magnam Levvi ei in domo sua et fuit turba portitorum magna et aliorum, qui fuerunt cum iis accumbentes.] [Note: þaiei] vid. ad vs. 10.

<a name=n2323><a href=#t2323>[2323]</a> Et murmurarunt scribae eorum et Farisaei ad discipulos ejus dicentes: cur cum his portitoribus et peccatoribus editis et bibitis.

<a name=n2324><a href=#t2324>[2324]</a> matjid jah drigkid] ea cum aut editis et bibitis aut edit et bibit verti possint, Zahnio Glossar. p. 182 Ulf. cum verss. ἐσθίει καὶ πίνει ex Mc. II, 16 legisse probabile videtur; hoc recte; sed quod cod. D etiam, in quo ἐσθίεται καὶ πίνεται legitur, illius lectionis testem adducit, erravit, nam hanc codicis lectionem corruptam pro ἐσθίετε καὶ πίνετε esse, nihil certius est.

<a name=n2325><a href=#t2325>[2325]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: non indigent sani medici, sed hi insani.] [Note: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam.

<a name=n2326><a href=#t2326>[2326]</a> Verum ii dixerunt ad eum: cur discipuli Iohannis jejunant saepe et preces faciunt, similiter etiam Farisaeorum, verum hi tui discipuli edunt et bibunt.

<a name=n2327><a href=#t2327>[2327]</a> fareisaiei] pro fareisaie, vid. ad III, 5; J. + fareisaei, B. ÷ fareisaieis.---siponjos] sec. discipuli, ^o gr. omn. Ulf. c. verss.

<a name=n2328><a href=#t2328>[2328]</a> Tunc is dixit ad eos: non potestis filios sponsi, donec hic sponsus cum iis est, facere jejunare;

<a name=n2329><a href=#t2329>[2329]</a> ïs] J. St. B. ÷ ïesus, vid. ad Mc. I, 42.---ïst] J. St. + ïs.

<a name=n2330><a href=#t2330>[2330]</a> at veniunt dies, et cum aufertur ab iis hic sponsus, et tum jejunant in illis diebus.

<a name=n2331><a href=#t2331>[2331]</a> jah] sec. et, ^o gr.; abundat alterutrum jah et ex margine, ubi ex alio cod. positum erat, alteri loco illatum esse videtur; delendum igitur est aut h. l. aut supra; cf. ad J. XIII, 29; XVIII, 31; Cor. I, XV, 19.

<a name=n2332><a href=#t2332>[2332]</a> Dixit autem etiam parabolam ad eos, quod unus assumentum vestimenti novi non ponit in vestimento vetere, alioquin, etiam hoc novum rumpit et huic veteri non convenit hoc ab hoc novo.

<a name=n2333><a href=#t2333>[2333]</a> þan] St. + tan.---plat.] J. St. + naat.---aiþþau] St. + aihþau.---gatimid] Ulf. c. codd. ^o ἐπίβλημα.

<a name=n2334><a href=#t2334>[2334]</a> Et unus non fundit vinum novum in utres veteres, alioquin disrumpit hoc novum vinum hos utres et ipsum effunditur et hi utres perduntur.

<a name=n2335><a href=#t2335>[2335]</a> Sed vinum novum in utres novos fundunt, et ambo conservantur.

<a name=n2336><a href=#t2336>[2336]</a> giutand] fundunt, gr. βλητέον; sic. Mc. II, 22.

<a name=n2337><a href=#t2337>[2337]</a> Et unus bibentium vetus, non statim vult novum, dicit enim: hoc vetus melius est.

<a name=n2338><a href=#t2338>[2338]</a> driggandane] sic cod. Arg. et ita quidem, ut syllaba drig sit ultima plagulae, reliqua verbi pars gandane in sequente plagula scripta sit; Ih. Z. ÷ driggkandane, uti in cod. Arg. h. l. sic etiam Eph. V, 18 legitur.---fairni] J. St. + fairnji.---qiþiþ] J. + qiþ.---fairnjo] J. St. B. + fairnji.

<a name=n2339><a href=#t2339>[2339]</a> Et factum-est in sabbato secundo primo ire ei per satum, et vellerunt aristas discipuli ejus et ederunt conterentes manibus.] [Note: ahsa] gr. omn. post ïs.

<a name=n2340><a href=#t2340>[2340]</a> Verum quidam Farisaeorum dixerunt ad eos: quid facitis, quod non fas est facere in sabbati diebus?

<a name=n2341><a href=#t2341>[2341]</a> sabbato dagam] editt. ut semper + jet., vid. vs. 6 daga sabbato.

<a name=n2342><a href=#t2342>[2342]</a> Et respondens ad eos Iesus dixit: non hoc legistis, quod fecit David, cum famelicus esset, ipse et qui cum eo fuerunt?] [Note: ïesus qaþ] ¶ gr.

<a name=n2343><a href=#t2343>[2343]</a> quomodo introiit in domum Dei et panes propositionis sumpsit et dedit his cum eo exsistentibus, quos non fas est edere, nisi unis sacerdotibus.

<a name=n2344><a href=#t2344>[2344]</a> gaf] Ult. c. codd. et vers. ^o καί---visandam] exsistentibus, ^o gr. omn., Ulf. ex Mc. II, 26.

<a name=n2345><a href=#t2345>[2345]</a> Et dixit ad eos, quod dominus est hic filius hominis et huic sabbati diei.

<a name=n2346><a href=#t2346>[2346]</a> Et factum-est autem in alio die sabbati ire ei in synagogam et docere, et fuit illic homo, et manus ejus haec dextra fuit arida.

<a name=n2347><a href=#t2347>[2347]</a> Observarunt autem hi scribae et Farisaei, an in sabbati die sanaret, ut invenirent facultatem ad accusandum eum.

<a name=n2348><a href=#t2348>[2348]</a> til du vrohjan] facultatem ad accusandum pro gr. κατηγορίαν; haud ita recte Griesb. statuit, Ulf. κατηγορεῖν legisse.

<a name=n2349><a href=#t2349>[2349]</a> Verum is scivit cogitationes eorum et dixit ad hunc hominem hunc aridam habentem manum; surge et sta in mediis. Tunc is surgens stetit.

<a name=n2350><a href=#t2350>[2350]</a> Dixit autem Iesus ad eos: interrogo vos, quid fas est sabbati diebus, bene facere, an male facere, animam servare an perdere?

<a name=n2351><a href=#t2351>[2351]</a> Et adspiciens omnes eos dixit ad eum: protende hanc manum tuam. Tunc is protendit, et stetit haec manus ejus, sicut haec altera.] [Note: ufrakida] protendit, gr. ἐποίησεν

<a name=n2352><a href=#t2352>[2352]</a> Verum ii pleni facti-sunt insipientia et locuti-sunt ad se invicem, quid facerent huic Iesu.

<a name=n2353><a href=#t2353>[2353]</a> tavidideina] J. St. rectius tavidedeina, sed vid. ad VIII, 56.---þamma] vid. ad Mc. XV, 15.

<a name=n2354><a href=#t2354>[2354]</a> Et factum-est in diebus his, ut exiret Iesus in montem orare et fuit noctem pervigilans in prece Dei.

<a name=n2355><a href=#t2355>[2355]</a> ei usïddja] ut exiret, gr. ἐξῆλθεν omissa particula; Ulf. sequitur libros. qui ἐξελθεῖν αὐτόν habent, cf. VIII, 1.---ïesus] J. St. B. ÷ ïs, vid. ad Mc. I, 42.---þairhvakands] cod. Arg. + þairhvakands, vid. ad M. V, 15.

<a name=n2356><a href=#t2356>[2356]</a> Et cum fieret dies, advocavit discipulos suos et eligens ex iis duodecim, quos etiam apostulos vocavit,] [Note: ïm] J. St. + ïn, sic V. 39.

<a name=n2357><a href=#t2357>[2357]</a> Simonem, quem etiam vocavit Petrum, et Andream, fratrem ejus, Iacobum et Iohannem, Filippum et Barthulomaeum.

<a name=n2358><a href=#t2358>[2358]</a> Maththaeum et Thomam, Iacobum hunc Alfaei et Simonem hunc vocatum Zeloten,] [Note: maþþaiu] vid. ad M. IX, 9.

<a name=n2359><a href=#t2359>[2359]</a> Iudam Iacobi et Iudam Iscarioten, qui etiam factus-est tradens eum.] [Note: ïna] eum, ^o gr. omn.

<a name=n2360><a href=#t2360>[2360]</a> Et iens deorsum cum iis stetit in loco plano et grex discipulorum ejus et cohors magna populi ab omni Iudaea et Ierusalem et horum praeter mare Tyrorum et Sidonorum et aliarum urbium,

<a name=n2361><a href=#t2361>[2361]</a> atgaggands] cod. Arg. + atgaggaggands, cf. ad Cor. II, X. 12.---hiuma] sic editt cum cod. Arg. h. l. et VIII, 4 pro hiuhma, vid. ad M. V, 15.---faur marein] J. St. Z. + jct.---jah---baurge] et aliarum urbium, ^o gr. omn.; sine dubio ea verba ex cod., qui pro Ἱερουσαλὴμ---Σιδῶνος habebat ἄλλων πόλεων, in margine posita, qui codicem argenteum scripsit, in textum intulit.

<a name=n2362><a href=#t2362>[2362]</a> qui venerunt audire eum et sanare se morbis suis, et hi vexati a spiritibus impuris et sanati facti-sunt.

<a name=n2363><a href=#t2363>[2363]</a> Et omnis turba quaesiverunt attingere eum, nam potentia ab eo exiit et sanavit omnes.

<a name=n2364><a href=#t2364>[2364]</a> Et is extollens oculos suos ad discipulos suos dixit: beati vos pauperes spiritu, nam vestrum est regnum coelorum;

<a name=n2365><a href=#t2365>[2365]</a> siponjam seinaim] J. St. + siponje seinai, B. + siponje seinaize; in cod. Arg. quid scriptum fuerit, cognosci hodie non potest, quod cum Ih. dedimus, constructio postulat praepositionis du.---jus] vos, gr. οἱ, sic Ulf. pronomen personale vocativo addere solet, ubi Graeci articulo utuntur, vid. M. VI, 11 atta unsar þu ïn himinam. VII, 23; Mc. IX, 25; L. IV, 23; VI, 25; Eph. VI, 9; morem Graecorum raro imitatur: Mc. XV, 29 sq. o sa gatairands þo alh nasei þuk! aut L. IX, 41 o kuni! saepius omittit pronomen, ut Mc. X, 47, L. VII, 54; J. XIX, 3; aut interjectionem, ut Rom. IX, 20 manna!---ahmin] spiritu ^o gr.; J. St. addit ÷ nu.---himine] coelorum, gr. omn. θεοῦ.

<a name=n2366><a href=#t2366>[2366]</a> beati vos famelici nunc, nam saturi fitis; beati vos flentes nunc, nam exhilaramini;

<a name=n2367><a href=#t2367>[2367]</a> fin. J. St. signum lacunae post ufhlohjanda ponunt, sed in cod. Arg. nihil additur; illi viri docti in errorem sunt inducti, quod in extrema lineae parte librarius nihil scripsit (id quod saepius factum esse vidimus) et quae litterae exstare videntur, eae ex aversa parte plaqulae pervaserunt.

<a name=n2368><a href=#t2368>[2368]</a> beati estis, cum odiunt vos homines et separant vos et exprobrant et ejiciunt nomen vestrum uti malum ob filium hominis.

<a name=n2369><a href=#t2369>[2369]</a> sijuþ] Hz. ^o +---fijand] J. St. + fijond. ---jah] pr., Ulf. ^o ὅταν.

<a name=n2370><a href=#t2370>[2370]</a> Gaudete in illo die et exsultate, nam ecce, merces vestra multa in coelis; secundum hoc enim fecerunt profetis patres eorum.

<a name=n2371><a href=#t2371>[2371]</a> laikid] J. St. B. + laikod.---himinam] coelis, gr. οὐρανῷ.---praufetum] sic cod. Arg.; J. St. B. + praufetun.

<a name=n2372><a href=#t2372>[2372]</a> At vae vobis his divitibus, nam jam habetis consolationem vestram;

<a name=n2373><a href=#t2373>[2373]</a> ju] jam, ^o gr. omn.; J. St. ÷ nu.---gaþlaiht.] J. + gaþrafst. St. + gaþod et pro eo Glossar. p. 56 + gadaliþ, Z. inepte laþon proponit, quod verbum h. l. sensum vix tolerabilem praebet; in cod. Arg. legitur, quod B. dedit, vid. etiam Cor. II, I, 3 seqq. VII, 4, 7.

<a name=n2374><a href=#t2374>[2374]</a> vae vobis, vos saturi nunc, nam famelici fitis; vae vobis, vos ridentes nunc, nam lugere et flere incipitis;

<a name=n2375><a href=#t2375>[2375]</a> sadans] St. + sandans.---nu] pr. nunc, ^o gr.---duginnid] incipitis, ^o gr. omn.; Ulf. ad indicandum tempus futurum addidit; pro eo tempore, quo ejus lingua caret, praesens ponere solet, sed aliquoties illum defectum ita explet, ut circumscriptione quadam utatur, additis verbis praeter duginnan etiam haban (habere), skulan (debere), munan (cogitare), sik skaftjan (praeparare).

<a name=n2376><a href=#t2376>[2376]</a> vae cum bene vobis dicunt omnes homines, similiter enim fecerunt falsis-profetis patres eorum.] [Note: allai] omnes, ^o gr.

<a name=n2377><a href=#t2377>[2377]</a> Sed vobis dico bis audientibus: amate hos odientes vos, bene facite his odientibus vos,

<a name=n2378><a href=#t2378>[2378]</a> fijandam] cod. Arg. marg. hatjandam (odientibus); erravit autem librarius, nam signum glossae non verbo fijandam, ad quod pertinet glossa, sed verbo hatandans appinxit.

<a name=n2379><a href=#t2379>[2379]</a> benedicite his maledicentibus vobis, orate pro his violentantibus vos.] [Note: fram] vid. ad II, 24.

<a name=n2380><a href=#t2380>[2380]</a> Huic percutienti te in maxillam, trade ei etiam alteram, et huic sumenti a te vestem, etiam tunicam ne prohibeas.] [Note: ïimma] ei, ^o gr.

<a name=n2381><a href=#t2381>[2381]</a> Cuique autem orantium te da et ab hoc sumente tuum ne exige.

<a name=n2382><a href=#t2382>[2382]</a> Et sicut vultis, ut faciant vobis homines, etiam vos faciatis iis similiter.

<a name=n2383><a href=#t2383>[2383]</a> At si amatis hos amantes vos, quid vobis mercedum est? et enim hi peccatores hos amantes se amant.] [Note: aþþan] at, gr. omn. καί

<a name=n2384><a href=#t2384>[2384]</a> Et si bene faciatis his bene facientibus vobis, quid vobis mercedum est? et enim hi peccatores hoc ipsum faciunt.

<a name=n2385><a href=#t2385>[2385]</a> Et si commodatis, a quibus speratis accipere, quid vobis mercedum est? et enim peccatores peccatoribus commodant, ut accipiant aequale.] [Note: þaimei] J. St. B. Hz. ÷ þammei.

<a name=n2386><a href=#t2386>[2386]</a> Verumtamen amate hos inimicos vestros, bene facite et commodate non quidquam exspectantes, et fit merces vestra multa et fitis filii summi, nam is bonus est his inutilibus et malis.

<a name=n2387><a href=#t2387>[2387]</a> ïzvarans] Ulf. ^o καὶ.---jah] tert., Z. + ja. ---unfagram] J. St. + unfairam.

<a name=n2388><a href=#t2388>[2388]</a> Fiatis misericordes, sicut etiam pater vester misericors est;

<a name=n2389><a href=#t2389>[2389]</a> vairþaid] Ulf. c. codd. ^o οὖν.---svasve] cod. Arg. + svave.---ïzvar] J. St. + ïzvara.

<a name=n2390><a href=#t2390>[2390]</a> et ne judicate, ut non judicemini; ne condemnetis et non condemnamini; absolvatis et absolvimini.] [Note: ei] ut, gr. καί; sed vid. ad J. XVI, 17.

<a name=n2391><a href=#t2391>[2391]</a> Detis et datur vobis; mensura bona et superplena et concussa et superfusa datur in sinum vestrum, hac enim ipsa mensura, qua mensuratis, mensuratur vobis.

<a name=n2392><a href=#t2392>[2392]</a> jah] sec. et, ^o gr.---ufarfulla] superplena. gr. πεπιεσμένον, cui cum gothicum verbum non satis respondeat, Ulfilam περισσόν legisse B. suspicatur. ---gibada] sec. datur, gr. omn. δώσουσι, cf. vs. 44.---mitid] sic et B. conjectura, Ih. etiam (in adnotatione ad Hz.) probata, dedimus; cod. Arg. et editt. + mitad; librarius sequenti mitada in errorem inductus esse videtur.

<a name=n2393><a href=#t2393>[2393]</a> Dixit autem parabolam iis: num potest caecus caecum ducere? nonne ambo in foveam cadunt?

<a name=n2394><a href=#t2394>[2394]</a> þan] St. + tan.---ïm] J. St. + ïn.---dal gadriusand] editt. + dalga driusand, vid. ad Mc. XII, 1.

<a name=n2395><a href=#t2395>[2395]</a> Non est discipulus super magistrum suum, verum paratus quisque fiat uti magister ejus.

<a name=n2396><a href=#t2396>[2396]</a> gamanvids] J. St. + gaustaujane manvids, B. + ga ustaujane manvids; cod. Arg. gamanvids et in marg. ustauhans (perfectus), quod cum jam B. legerit et evidenter scriptum sit, Ihrium miramur dicere in cod. ustaubans legi.

<a name=n2397><a href=#t2397>[2397]</a> At quid vides festucam in oculo fratris tui, verum trabem in tuo oculo non vides?] [Note: gaumeis] sec., J. St. + gaumjeis.

<a name=n2398><a href=#t2398>[2398]</a> Aut quomodo potes dicere ad fratrem tuum: frater, sine, ego ejicio festucam hanc in oculo tuo; ipse in oculo tuo trabem non videns, hypocrita, ejice antea hanc trabem ex oculo tuo et tum videas ejicere festucam hanc in oculo fratris tui.] [Note: ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n2399><a href=#t2399>[2399]</a> Non enim est arbor bona faciens fructum malum, neque arbor mala faciens fructum bonum.

<a name=n2400><a href=#t2400>[2400]</a> Quaeque enim arborum ex proprio fructu nota est, non enim de spinis colliguntur ficus, neque de rubo calcantur uvae.

<a name=n2401><a href=#t2401>[2401]</a> lisanda---trudanda] colliguntur---calcantur, gr. omn. συλλέγουσι---τρυγῶσι, cf. vs. 38. Caeterum gothicum trudan calcare (X, 19), conculcare (VIII, 5), graeco τρυγᾶν (metere, vindemiare) omnino non respondet; et si quis Ulf. sensum potius quam verba respexisse dicat, tum us aiwatundjai non ita apte appositum videtur; nos hunc locum in eorum numero habemus, ubi graecorum verborum significationem non satis intellexit, vid. ad. I, 5.---veinabasja] uvae (plur.), gr. σταφυλήν; caeterum J. + veinabasjan, St. + vainabasjan.

<a name=n2402><a href=#t2402>[2402]</a> Bonus homo e bono thesauro cordis sui profert bonum et malus homo e malo thesauro cordis sui profert malum; exque enim abundantia cordis loquitur os ejus.] [Note: usbairid] pr. St. + nsbairid

<a name=n2403><a href=#t2403>[2403]</a> At quid me vocatis domine, domine! et non facitis, quod dico?

<a name=n2404><a href=#t2404>[2404]</a> Quisque hic iens ad me et audiens verba mea et faciens ea, ostendo vobis, cui similis est.

<a name=n2405><a href=#t2405>[2405]</a> vaurda meina] ¶ gr. omn.---galeiks ïst] ¶ gr. omn.

<a name=n2406><a href=#t2406>[2406]</a> Similis est homini aedificanti domum, qui fodit et profundum-fecit et posuit fundamentum super saxum; in inundatione autem facta irruit aqua contra illam domum et non potuit commovere eam, fundata enim fuit super hoc saxo.

<a name=n2407><a href=#t2407>[2407]</a> at garunjon] J. + atarunjan, St. + at garunjan, B. + atgarunjan.---bistagq awa] J. + bistagun awa, St. + bistaguna wa.---ana] sec., J. St. + and.

<a name=n2408><a href=#t2408>[2408]</a> Verum hic audiens et non faciens similis est homini aedificanti domum super terram sine fundamento, cui irruit fluctus et statim cecidit, et facta-est haec eversio hujus domus magna.

<a name=n2409><a href=#t2409>[2409]</a> þatei] si pro particula relativa aut causali accipitur, sensus omnino turbatur; gr. omn. ᾗ referendum ad οἰκία pendet a προσέῤῥηξεν. Si Gothus graecorum lectionem ad verbum exprimere vellet, bi þammei debebat scribere; nam praepositio bi vel du vel viþra verbo stigqan conjungi solet (M. VII, 25, 27; L. IV, 11; XIV, 31; Rom. IX, 32); si þatei ad razn pertinet, id quod sensus postulat, Ulf. constructionem mutavit, quod saepius fecit, sed h. l. audacius.---bistagq]. J. St. + bistagun.---flodus] J. St. B. + awaflodus; cod. Arg. marg. awa (fluvius): glossam viri illi docti in textum intulerunt.---gadraus] suspicamur, Ulf. c. gr. συνέπεσε legisse.

<a name=n2410><a href=#t2410>[2410]</a> Cum autem expleret omnia haec verba sua in aures turbae, ivit in Cafarnaum.

<a name=n2411><a href=#t2411>[2411]</a> Centurionum autem cujusdam servus aegrotans morti-propinquus, qui fuit ei carus.

<a name=n2412><a href=#t2412>[2412]</a> svultavairþja] Z. + div.; J. St. B. + svulta vairþid; svultavairþja = ad mortem vergens i. e. morti appropinquans (Grim. II. 577); gr. ἤπελλε τελευτᾶν, forma concreta praecedente abstracta habet, in quo diligens lector offendere possit.

<a name=n2413><a href=#t2413>[2413]</a> Audiens autem de Iesu misit ad eum seniores Iudaeorum orans eum, ut veniret et sanaret hunc servum ejus.

<a name=n2414><a href=#t2414>[2414]</a> qimi] sic cod. Arg.; Hz. ÷ qemi, vid. ad VIII, 56.

<a name=n2415><a href=#t2415>[2415]</a> Verum ii venientes ad Iesum orarunt eum sollicite dicentes, quod dignus est, cui praestas hoc,] [Note: fragibis] J. St. B. + frambis.

<a name=n2416><a href=#t2416>[2416]</a> nam amat gentem nostram et synagogam is aedificavit nobis.] [Note: synagogein] vid. ad M. XXVII, 62.

<a name=n2417><a href=#t2417>[2417]</a> Verum Iesus ivit cum iis et amplius non procul exsistente eo hac domo, misit ad eum hic centurio amicos dicens ad eum: domine, ne urge te, nam non sum dignus, ut sub tectum meum intres,

<a name=n2418><a href=#t2418>[2418]</a> ïm] pr., J. St. + ïn.---ïmma] pr., gr. omn. post juþan.---du ïmma] sec., J. ^o +.

<a name=n2419><a href=#t2419>[2419]</a> ideoque non me ipsum dignum aestimavi, ad te venire, sed dic verbum, et sanatur hic puer meus.

<a name=n2420><a href=#t2420>[2420]</a> Et vero enim ego homo sum sub imperio constitutus, habens sub me ipso milites, et dico ad hunc: vade, et vadit, et alteri: veni huc, et venit; et ad servum meum: fac hoc, et facit.

<a name=n2421><a href=#t2421>[2421]</a> mis silbin] J. B. + jct. uti vs. 49 et saepius, St. + missisbin.---her] huc, ^o gr. omn.

<a name=n2422><a href=#t2422>[2422]</a> Audiens autem hoc Iesus miratus est eum, et vertens se ad hanc sequentem se turbam dixit: amen dico vobis, non in Israele talem fidem inveni.] [Note: amen] amen, ^o gr.

<a name=n2423><a href=#t2423>[2423]</a> Et convertentes se hi missi ad domum invenerunt hunc aegrotum servum sanum.

<a name=n2424><a href=#t2424>[2424]</a> Et factum-est in hoc postero die, ivit in oppidum vocatum Naen, et comitati-sunt eum discipuli ejus multi et turbae multum.

<a name=n2425><a href=#t2425>[2425]</a> afar daga] St. Z. + jct.---naen] in cod. Arg. maen scriptum esse videtur: caeterum gr. omn. Ναΐν.

<a name=n2426><a href=#t2426>[2426]</a> Cum autem prope esset portae hujus oppidi, tunc, ecce, elatus fuit mortuus, filius unicus matri suae, et ea ipsa vidua, et turba hujus oppidi multa cum ea.

<a name=n2427><a href=#t2427>[2427]</a> vidovo] vid. ad IV, 13.---managei] J. St. + managai.---si silbo] ea ipsa, gr. αὕτη.---ganoha] Ulf. c. codd. ^o ἦν.

<a name=n2428><a href=#t2428>[2428]</a> Et videns hanc dominus Iesus misertus-est super eam et dixit ad eam: ne fle.

<a name=n2429><a href=#t2429>[2429]</a> frauja ïesus] dominus Iesus; gr. alii κύριος, alii Ἰησοῦς; utrumque Ulf. et cod. 225 conjungït.

<a name=n2430><a href=#t2430>[2430]</a> Et accedens attigit feretrum, verum hi portantes steterunt, et dixit: adolescens, ad te dico, surge!

<a name=n2431><a href=#t2431>[2431]</a> Et surrexit hic mortuus et coepit loqui, et reddidit eum matri ejus.] [Note: dugann] St. + dugan.

<a name=n2432><a href=#t2432>[2432]</a> Obsedit autem omnes timor, et magnificarunt Deum dicentes: quod profeta magnus exstitit in nobis et quod visitavit Deus populum suum.

<a name=n2433><a href=#t2433>[2433]</a> allans agis] ¶ gr. omn.---mikilidedun] J. St. B. + mikelidedun.---qiþandans] lh. h. l. adnotat: Gothus lineolam illam, notam τοῦ n, syllabae ultimae superinducere neglexit; sed errat vir doctus, nam illa lineola clarissime supra est ducta.---seinaizos] St. + seinazos.

<a name=n2434><a href=#t2434>[2434]</a> Et exiit hoc verbum in omnem Iudaeam de eo et in omnes vicinos.

<a name=n2435><a href=#t2435>[2435]</a> Et nuntiarunt Iohanni discipuli ejus de omni hoc;

<a name=n2436><a href=#t2436>[2436]</a> et advocans duos discipulorum suorum Iohannes misit eos ad Iesum dicens: tu es hic veniens, an aliumne exspectemus?

<a name=n2437><a href=#t2437>[2437]</a> tvans] Ulf. c. cod. D. et verss. ^o τινάς.---ïns] eos, ^o gr. omn.

<a name=n2438><a href=#t2438>[2438]</a> Venientes autem ad eum hi viri dixerunt: Iohannes hic baptizans misit nos ad te dicens: tu es hic veniens, an aliumne exspectemus?] [Note: venjaima] St. + venjaina.

<a name=n2439><a href=#t2439>[2439]</a> In autem hac hora sanavit multos a morbis et plagis et spiritibus malis et caecis multis reddidit visum.

<a name=n2440><a href=#t2440>[2440]</a> ahmane ubilaize] St. + ahmanum; B. conjectura ahmam ubilaim non necessaria est, construuntur enim verba medendi et sanandi et cum genitivo (L. V, 15; VI, 18; VIII, 2) et cum praepositione af (Mc. V, 29, 34). Locos, ubi Ulf. constructionem mutat, habes hos: IV, 25 galuknoda himins du jeram þrim jah menoþs saihs. Mc. I, 6 vas gavasiþs taglam jah gairda; cf. ad Cor. II, XII, 21.

<a name=n2441><a href=#t2441>[2441]</a> Et respondens Iesus dixit ad eos: euntes nuntiate Iohanni, quod vidistis et audivistis, quod caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, muti audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur.] [Note: gateihats] Z. + gataihats.

<a name=n2442><a href=#t2442>[2442]</a> Et beatus est omnis, qui non scandalizatur in me.

<a name=n2443><a href=#t2443>[2443]</a> In abeuntibus autem his legatis Iohannis coepit loqui ad turbam de Iohanne: quid exiistis in desertum videre, arundinem a vento motam?] [Note: at galeiþandam] St. Z. + jct.; J. + afgaleiþandam.

<a name=n2444><a href=#t2444>[2444]</a> Sed quid exiistis videre, hominem in mollibus vestibus vestitum? Ecce, hi in vestibus splendentibus et cibo exsistentes in regum aulis sunt.

<a name=n2445><a href=#t2445>[2445]</a> vulþagaim] J. St. B. + vulþanaim.---fodeinai] cibo, Ulf. τροφῇ pro τρυφῇ legisse jam Maresh. et B. recte viderunt, nisi forte ad fodeinai ex praecedentibus vulpagai subintelligendum esse aliquis suspicatur, ut fodeins vulþaga (lautus cibus) graeco τρυφή respondeat; id autem artificiosius ne sit admodum veremur.---þiudangardjom] J. St. + þiudangardja, B. + þiudangardjan (scilicet in cod.---on pro---om exaratum esse videtur).

<a name=n2446><a href=#t2446>[2446]</a> Sed quid exiistis videre, profetam? utique dico vobis, etiam magis profeta.

<a name=n2447><a href=#t2447>[2447]</a> jai] J. St. + jah.---praufetu] sec., vid. ad I, 54.

<a name=n2448><a href=#t2448>[2448]</a> Hic est, de quo scriptum est: ecce, ego mitto angelum meum prae facie tua, qui parat viam tuam prae te.] [Note: þanei] J. St. + þamei.

<a name=n2449><a href=#t2449>[2449]</a> Dico enim vobis: major in natis mulierum profeta Iohanne, hoc baptizante, unus non est, verum hic minor eo in regno Dei major eo est.

<a name=n2450><a href=#t2450>[2450]</a> baurim] J. St. + bauran.---nist] J. St. B. + ni ïst.---ïmma] pr. et, ^o gr. omn.

<a name=n2451><a href=#t2451>[2451]</a> Et omnis turba audiens et portitores justum judicarunt Deum baptizati baptismo Iohannis.

<a name=n2452><a href=#t2452>[2452]</a> gahausjandei] J. St. ÷ gahausjandans.---garaihtana domidedun guþ] J. St. garaihta . . . . . ; haec cum sequentibus in cod. Arg. omnino evanuerunt.

<a name=n2453><a href=#t2453>[2453]</a> Verum Farisaei et legis-periti consilium Dei improbarunt in se, non baptizati ab eo.

<a name=n2454><a href=#t2454>[2454]</a> frageþun ana] J. St. + frakunþ . . . . B. Hz. Z. + frajeþun and. Quod dedimus fraqeþun. id analogia linguae postulat, cum neque ex jaþan (B. lh.), nec ex jaiþan (Z.) illud jeþun nasci possit; neque in cod. Arg. ullum vestigium partis j litterae apparet, quae subter lineam ducitur. Verbum fraqiþan, proprie maledicere (M. XXV, 41; Mc. XI, 21; all.) significans, h. l. significationem contemnendi, repudiandi (alias ufbrikan Mc. VI, 26) induit. And, quod pro ana legunt, quia sensum huic loco alienum praebet, probari omnino non potest, neque lh. ana, quod prius conjecerat (nam in cod. Arg. clare cognosci jam non potest) Benzelii auctoritate motus, rejicere debebat; ad reddendum graecum εἰς ἑαυτούς (contra se, in detrimentum suum) nihil aptius est, quam ana sik, cf. M. XXVII, 13; Mc. III, 26; XIV, 55; J. XVIII, 29; Cor. II, X, 2.

<a name=n2455><a href=#t2455>[2455]</a> Cui jam similo hos homines hujus generis et cui sint similes?

<a name=n2456><a href=#t2456>[2456]</a> Ab initio versus J. St. qaþ þan frauja. e nonnullis gr. addunt, quod cod. Arg. non agnoscit.

<a name=n2457><a href=#t2457>[2457]</a> Similes sunt pueris his in foro sedentibus et vocantibus se invicem et dicentibus: tibiis-cecinimus vobis et non saltavistis; lamentati-sumus vobis et non ploravistis.

<a name=n2458><a href=#t2458>[2458]</a> seina misso] editt. + jct.---sviglodedum] J. St. + svigalodedum.---gaunodedum] cod. Arg. marg. synonymum hufum e M. XI, 17.

<a name=n2459><a href=#t2459>[2459]</a> Prodiit enim Iohannes hic baptizans, nec panem edens, nec vinum bibens, et dicitis: daemonem habet;] [Note: nih] sec. J. St. ÷ ni

<a name=n2460><a href=#t2460>[2460]</a> prodiit filius hominis edens et bibens, et dicitis: ecce, homo deverator et vinolentus, amicus portitorum et peccatorum.] [Note: afetja] J. St. B. + afetei.

<a name=n2461><a href=#t2461>[2461]</a> Et justificata fuit sapientia a filiis suis omnibus.] [Note: seinaim] J. + seinama, St. + seinamma.

<a name=n2462><a href=#t2462>[2462]</a> Oravit autem eum quidam Farisaeorum, ut ederet cum eo, et adiens in domum hujus Farisaei accubuit.] [Note: ïna sums] ¶ gr. omn.

<a name=n2463><a href=#t2463>[2463]</a> Tunc ecce, mulier in hoc oppido, quae fuit peccatrix et cognoscens, quod accubuit in domo hujus Farisaei, afferens alabastrum balsami

<a name=n2464><a href=#t2464>[2464]</a> sei] J. St. B. + so.---jah] et, ^o gr.; J. St. + sah.---ïn razna] J. + ïn gard, St. + and gard. ---þis fareisaiaus briggandei] J. St. + fareisaie brinjandei omissa ultima versus parte---alabalstraun] B. + alabaastraum; gr. omn. ἀλάβαστρον.

<a name=n2465><a href=#t2465>[2465]</a> et stans ante pedes ejus retro flens coepit rigare pedes ejus lacrymis et capillo capitis sui tersit et osculata-est pedes ejus et unxit hoc balsamo.

<a name=n2466><a href=#t2466>[2466]</a> aftaro] gr. ante faura.---post fotum usque ad fravaurhta vers. 39 J. St. lac.; omnia fere singularum litterarum vestigia in cod. Arg. interierunt.

<a name=n2467><a href=#t2467>[2467]</a> Videns autem hic Farisaeus, qui vocavit cum, locutus-est sibi solus dicens: hic si esset profeta, cognosceret utique, quae et qualis haec mulier, quae tangit eum, quod peccatrix est.

<a name=n2468><a href=#t2468>[2468]</a> fareisaius] sic cod. Arg.; Hz. Z. + fareisaiaus.---sis] B. ÷ ïn sis.---ains] solus, ^o gr. omn. ---ufkunþedi] sic cod Arg. et secunda manu Hz.; B. lh. (Ulfil. illustr. p. 158) + ufkunþeda.---tekiþ ïmma] B. + sik attekiþ.

<a name=n2469><a href=#t2469>[2469]</a> Et respondens Iesus dixit ad Petrum: Simon, debeo tibi aliquid dicere. Verum is dixit: magister, dic!

<a name=n2470><a href=#t2470>[2470]</a> paitrau] Petrum, gr. omn. αὐτόν, qua propter J. ïmma edidit; St. ÷ paitru; caeterum Goth. cum Brix. concinit.

<a name=n2471><a href=#t2471>[2471]</a> Duo debiti rei fuerunt creditori cuidam; unus debuit denariorum quingentos, verum alter quinquaginta.

<a name=n2472><a href=#t2472>[2472]</a> dulgis skulans] B. Z. jct., sed vid. Grim. II. 598 sq.; J. St. + dulgiskulans.---dulgahaitjin] J. St. B. + duliahaitjin.

<a name=n2473><a href=#t2473>[2473]</a> Non habentibus autem, unde redderent, ambobus remisit; uter igitur horum, dic, magis eum amat?] [Note: þan] Ulf. ^o αὐτῶν.

<a name=n2474><a href=#t2474>[2474]</a> Respondens autem Simon dixit: hunc puto, cui plus remisit. Tunc is dixit ad eum: recte judicasti!

<a name=n2475><a href=#t2475>[2475]</a> þana] J. St. + þama: caeterum ^o gr. omn., contra ea Ulf. post gavenja ^o ὅτι.

<a name=n2476><a href=#t2476>[2476]</a> Et convertens se ad hanc mulierem dixit ad Simonem: vides hanc mulierem, accedenti in domum tuam aquam mihi in pedes meos non dedisti, verum ea lacrymis suis rigavit meos pedes et capillo suo tersit;

<a name=n2477><a href=#t2477>[2477]</a> qaþ] gr. omn. post seimona.---atgaggandin] accedenti, gr. omn. εἰσῆλθον.---mis] mihi, ^o gr. omn.---seinaim] suis, ^o gr. omn.

<a name=n2478><a href=#t2478>[2478]</a> non osculatus-es me, verum ea, ex quo introii, non cessavit osculari pedes meos;] [Note: fotuns meinans] ¶ gr. omn.] [Note: oleo caput meum non unxisti, verum ea balsamo unxit pedes meos.

<a name=n2479><a href=#t2479>[2479]</a> fotuns meinans] ¶ gr.

<a name=n2480><a href=#t2480>[2480]</a> Propter hoc dico tibi, remittuntur peccata ejus haec multa, nam amavit multum; verum cui paucum remittitur, paucum amat.

<a name=n2481><a href=#t2481>[2481]</a> Dixit autem ad eam: remittuntur tibi peccata tua.

<a name=n2482><a href=#t2482>[2482]</a> qaþuh þan] sic cod. Arg.; St. Z. + gaþ uþþan.---þus] tibi, ^o gr. omn., nam quod ii habent σοῦ, id Ulf. per þeinos reddidit.

<a name=n2483><a href=#t2483>[2483]</a> Et coeperunt hi concumbentes dicere in se ipsis: quis hic est, qui peccata remittat?

<a name=n2484><a href=#t2484>[2484]</a> sis silbam] St. + sissilban.---saei] Ulf. ^o καί.

<a name=n2485><a href=#t2485>[2485]</a> Verum is dixit tum ad hanc mulierem: fides tua sanavit te; vade in pacem.

<a name=n2486><a href=#t2486>[2486]</a> ïs] is, ^o gr. omn.---gavairþi] J. St. B. + gavairþa.

<a name=n2487><a href=#t2487>[2487]</a> Et factum est deinde post hoc, ut etiam is iret per urbes et vicos praedicans et evangelizans regnum Dei, et hi duodecim cum eo

<a name=n2488><a href=#t2488>[2488]</a> biþe afar þata] deinde post hoc = ἐν τῷ καθεξῆς; neutrum abundat, ut B. Ih putant.---þata ei] J. B. Z. + jct., St. + þatei.---ei] ut, ^o gr. omn. vid. ad VI, 12, sic saepius post varþ (ἐγένετο, es geschah) ei, saepe jah quoque sequitur; quamobrem ne aut ei aut jah ex glossa ortum sit suspicamur.---vratoda and baurgs] St. lact., J. v . . . . . B. vratoda . . . . . ---haimos] J. + haimo, St. haimo . . . . omissis reliquis usque ad---londs.---þiuþspillonds] sic cum J. et B. ex loco III, 18 dedimus; in codice Arg. nihil praeter ---llonds legi potest; quod scribunt Ih. et Z. vailaspillonds non probamus, quod ea compositio nusquam invenitur.

<a name=n2489><a href=#t2489>[2489]</a> et mulieres, quae fuerunt sanatae spiritibus malis et morbis, et Marja, quae vocata fuit Magdalene, ex qua exierunt daemones septem,

<a name=n2490><a href=#t2490>[2490]</a> qinons] Ulf. c. verss. ^o τινές.---galeikinodos] J. + galeikinode, St. galeik . . . . ---sauhte jah] J. St. + sauthaim---jah] tert. et, ^o gr. omn.---usïddjedun] gr. omn. post sibun.

<a name=n2491><a href=#t2491>[2491]</a> et Iohanna, uxor Cusae, praefecti Herodis, et Susanna et aliae multae, quae ministrarunt iis e facultatibus suis.

<a name=n2492><a href=#t2492>[2492]</a> fauragagjins] sic cod. Arg. et J. St. B; lh. Z. ÷ fauragaggjins, vid. ad XVI, 1.---herodes] St. + heordes.---andbahtededun] sic cod. Arg. pro andbahtidedun; J. St. B. + andbatheidedun.---ïm] iis, gr. αὐτῷ---seinaim] J. St. + seinain.

<a name=n2493><a href=#t2493>[2493]</a> Congressis autem gregibus multis et his, qui ex oppidis coiverunt ad eum, dixit per parabolam:

<a name=n2494><a href=#t2494>[2494]</a> hiumam] vid. ad VI, 17; J. + hiuman.---þaiei us] St. + jct.---us baurgim] ex oppidis, gr. κατὰ πόλιν (i. e. in oppido habitantibus et ex oppido proficiscentibus).

<a name=n2495><a href=#t2495>[2495]</a> exiit serens ad serendum semine suo, et dum sevit, quoddam concidit ante viam et conculcatum fuit et aves coeli vorarunt hoc.

<a name=n2496><a href=#t2496>[2496]</a> saiands] J. St. B. e Mc. IV, 3 et 14 sa articulum addunt, quem h. l. cod. Arg. non agnoscit.---saiso] St. + div.---gatrudon] ea forma cum infinitivus propter constructionem (nam varþ participium secum habere solet), participium autem propter terminationem esse non possit, veremur ne errore librarii pro gatrudan scriptum sit, si verum est quod Grim. I. 844 dicit.

<a name=n2497><a href=#t2497>[2497]</a> Et aliud concidit in saxum et enatum exaruit, propter quod non habuit humorem.

<a name=n2498><a href=#t2498>[2498]</a> uskijanata] Grim. I. 841 falsum pro uskinanata esse suspicatur; nobis potius participium praeteriti ad verbum keian (Grim. I. 854, 7) pertinens, esse videtur.---qrammiþa] J. St. + qarmmiþa.

<a name=n2499><a href=#t2499>[2499]</a> Et quoddam cecidit in medium spinarum, et simul-enascentes hae spinae exstinxerunt hoc.] [Note: afwapidedun] vid. ad Mc. IV, 7.

<a name=n2500><a href=#t2500>[2500]</a> Et aliud concidit in terram bonam et pullulavit et fecit fructum centuplum. Hoc autem dicens exclamavit: qui habeat aures ad audiendum, audiat.

<a name=n2501><a href=#t2501>[2501]</a> taihuntaihundfalþ] St. + taihuntaihundfalt. ---þan] autem, ^o gr. omn.

<a name=n2502><a href=#t2502>[2502]</a> Interrogarunt autem eum discipuli ejus dicentes, quid sit haec parabola.] [Note: gajuko] St. + tajuko.

<a name=n2503><a href=#t2503>[2503]</a> Verum Iesus dixit: vobis datum est scire mysteria regni Dei, verum his aliis in parabolis, ut videntes non videant et audientes non intelligant.

<a name=n2504><a href=#t2504>[2504]</a> ïesus] vid. ad Mc. I, 42.---þiudinassaus] J. St. + þiudanassaus.

<a name=n2505><a href=#t2505>[2505]</a> At hoc est haec parabola: hoc semen est verbum Dei;] [Note: þata ïst] ¶ gr. omn.

<a name=n2506><a href=#t2506>[2506]</a> verum hi ad viam sunt hi audientes, deinde venit diabulus et demit hoc verbum a corde eorum, ut credentes non salventur.

<a name=n2507><a href=#t2507>[2507]</a> ni] Ulf. morem suum, negationem verbo unito, quod dicunt, jungendi secutus, h. l. sensui male consuluit.

<a name=n2508><a href=#t2508>[2508]</a> Verum hi in hoc saxo, qui cum audiunt, cum laetitia assumunt hoc verbum, et hi radices non habent, qui ad tempus credunt et in tempore tentationis desistunt.

<a name=n2509><a href=#t2509>[2509]</a> ïze] pro ïzei, sic Mc. IX, 1 et sa ïze M. V, 32; cf. ad X, 5.---vaurtins] vid. ad Mc. IV, 6.

<a name=n2510><a href=#t2510>[2510]</a> Verum hoc in spinas cadens hi sunt, qui audientes et a curis et possessione et voluptatibus hujus vitae euntes exstinguuntur et non fructum-ferunt.

<a name=n2511><a href=#t2511>[2511]</a> þaiei] sic cod. Arg.; editt. + þatei. caeterum gr. omn. οἱ, cf. Prolegg. col. 485.---saurgom] sic perspicue cod. Arg.; editt. + saurjom.---afwapnand] vid. ad Mc. IV, 7.

<a name=n2512><a href=#t2512>[2512]</a> Verum hoc in hac bona terra hi sunt, hi qui in corde bono et probo audientes hoc verbum tenent et fructum ferunt in patientia.] [Note: þulainai] J. St. B. + þuldinai.

<a name=n2513><a href=#t2513>[2513]</a> At non homo lucernam incendens operit eam vase, aut sub lecto ponit, sed super candelabro ponit, ut hi ineuntes videant lucem.

<a name=n2514><a href=#t2514>[2514]</a> Non enim est occultum, quod manifestum non fiat, neque absconditum, quod non cognoscatur et in apertum veniat.

<a name=n2515><a href=#t2515>[2515]</a> ni auk] J. St. + niuh þan.---nih] J. St. + ni.---svekunþamma] sic cod. Arg.; J. St. B. + svesunþamma; Maresh. p. 456 et Lye h. l. svikunþamma, recte quidem, sed i et e Gothus saepius promiscue utitur: wileiks et weleiks, azitizo et azetizo, aggeljus et aggiljus, all.

<a name=n2516><a href=#t2516>[2516]</a> Videte igitur, quomodo auditis; nam qui habet, datur ei, et qui non habet, etiam quod putat habere, demitur ab eo.] [Note: andqiþan ïmma] J. St. + duatgaggan.

<a name=n2517><a href=#t2517>[2517]</a> Adierunt autem ad eum mater et fratres ejus, et non potuerunt adire eum prae turba.

<a name=n2518><a href=#t2518>[2518]</a> Et nuntiatum fuit ei, quod mater tua et fratres tui stant foris videre te cupientes.

<a name=n2519><a href=#t2519>[2519]</a> ïmma] Ulf. c. codd. et verss. ^o λεγόντων.---þatei] quod, ^o gr.---gasaiwan] B. + gasaivan.---gairnjandona] J. ÷ viljandans, sed ante þuk gasaiwan (hoc enim ordine legit); St. lac. ante þuk gasaiwan.

<a name=n2520><a href=#t2520>[2520]</a> Verum is respondens dixit ad eos: mater mea et fratres mei hi sunt, hi verbum Dei audientes et facientes.] [Note: sind] J. St. B. + sindon.

<a name=n2521><a href=#t2521>[2521]</a> factumest autem in uno horum dierum, et is ivit in navigium et discipuli ejus, et dixit ad eos: imus trans hoc stagnum; et iverunt.

<a name=n2522><a href=#t2522>[2522]</a> þan] autem, gr. καί.---þize] J. St. + þizai.---marisaiv] J. St. B. + marein.

<a name=n2523><a href=#t2523>[2523]</a> Tunc autem ubi navigarunt, obdormivit et adiit procella venti in hoc stagnum et completi-sunt et periclitantes facti-sunt.

<a name=n2524><a href=#t2524>[2524]</a> sve] J. St. ^o +---anasaisleiþ] sic cod. Arg., sed i littera rasa esse videtur; J. St. bis div., B. Z. ÷ anasaislep, cf. ad III, 5.

<a name=n2525><a href=#t2525>[2525]</a> Accedentes autem suscitarunt eum dicentes: praeceptor, perdimur! Verum is surgens increpavit ventum et huic fluctui aquae, et obmutuerunt et facta-est malacia.

<a name=n2526><a href=#t2526>[2526]</a> duatgaggandans] J. St. B. ÷ atgaggandans.---urraisidedun] editt. usraisidedun, in cod. Arg. utrum urr---an usr---sit scriptum, quamquam difficile est cognoscere, tamen quod edidimus, id usus linguae gothicae postulat, sic urrinnan, urrannjan, urruns, urreisan, urrists; unus omnino est locus Cor. II, VI, 11, ubi dum alter cod. veram formam urrumnoda praebet, in altero usrumnoda male legitur.---talzjand] hoc verbum, cujus loco St. lacunae signum habet, J. cum gr. quibusdam bis ponit, in cod. Arg. autem alterius illius nullum vestigium reperimus.

<a name=n2527><a href=#t2527>[2527]</a> Dixit autem ad eos: ubi est fides vestra? Timentes autem mirati-sunt dicentes ad se invicem: quis sit hic, ut etiam ventis interdicat et aquis, et obediant ei?

<a name=n2528><a href=#t2528>[2528]</a> siai sa] ¶ gr. omn., Ulf. etiam ^o ἄρα.---vatnam] aquis, gr. omn. ὕδατι.

<a name=n2529><a href=#t2529>[2529]</a> Et navigarunt in regionem Gaddarenorum, quae est contraria Galilaeae.] [Note: galeilaia] J. + galilaia.

<a name=n2530><a href=#t2530>[2530]</a> Exeunti autem ei in terram occurrit ei vir quidam ex oppido, qui habuit daemones tempora longa, et vestibus non vestitus fuit et in domo non mansit, sed in sepulcris.

<a name=n2531><a href=#t2531>[2531]</a> unhulþons] J. ÷ skohsla, glossam marginalem pro textus lectione ponens; B. skohsla unhulþons glossam cum glossemate in textu conjungens.

<a name=n2532><a href=#t2532>[2532]</a> Videns autem Iesum et exclamans cecidit coram eo et voce magna dixit: quid mihi et tibi, Iesu, fili Dei summi, oro te, ne torqueas me.] [Note: balvjais mis] ¶ gr. omn.

<a name=n2533><a href=#t2533>[2533]</a> Nam praecepit spiritui huic immundo exire ab hoc homine, multum enim tempus arripuit eum et ligatus fuit ferreis-catenis et compedibus custoditus fuit et disrumpens has catenas pulsus fuit ab hoc daemone in deserta.

<a name=n2534><a href=#t2534>[2534]</a> eisarnabandjom] J. St. B. + div.---vas] sec. fuit, ^o gr. omn.

<a name=n2535><a href=#t2535>[2535]</a> Interrogavit autem eum Iesus dicens: quod est nomen tuum? Tunc dixit: exercitus, nam daemones multi iverunt in eum.

<a name=n2536><a href=#t2536>[2536]</a> qiþands] J. ^o ÷.---þein] gr. omn. (σοί) ante ïst.---harjis] Ulf. h. l. gothico verbo reddit graeco-latinum λεγεών, cum Mc. V, 9 et 15 laigaion scripserit; cf. Skeir. 49, 2. ubi auctor illius libelli nomen Petri apostoli per stains reddit.

<a name=n2537><a href=#t2537>[2537]</a> Et oravit eum, ut non praeciperet iis in abyssum ire.

<a name=n2538><a href=#t2538>[2538]</a> Fuit autem illic grex porcorum multorum pascentium in hoc monte; et orarunt eum, ut permitteret iis in eos ire; et permisit iis.] [Note: ïm] sec. J. St. + ïn.

<a name=n2539><a href=#t2539>[2539]</a> Exeuntes autem statim hi daemones ab hoc homine iverunt in hos porcos et cucurrit hic grex ex praecipitio in hoc stagnum et suffocati-sunt.

<a name=n2540><a href=#t2540>[2540]</a> suns] statim. ^o gr. omn.---mann] J. St. B + manna.---galiþun] J. St. ÷ ïddjedun.---rann] J. St. ÷ draus, omissis reliquis usque ad saiv.---so vriþus] B. lac. et conjectura so hairda reponere vult. ---afwapnodedun] vid. ad Mc. IV, 7.

<a name=n2541><a href=#t2541>[2541]</a> Videntes autem hi pascentes hoc factum effugerunt et narrarunt in oppidum et in vicos.

<a name=n2542><a href=#t2542>[2542]</a> gaþlauhun] J. St. + gaplaujun---baurg] J. St. + baurgi.---veihsa] J. ÷ haiþjos. St. lac.

<a name=n2543><a href=#t2543>[2543]</a> Exierunt autem videre hoc factum et venerunt ad Iesum et invenerunt sedentem hunc hominem, a quo daemones exierunt, vestitum et intelligentem ante pedes Iesu et timuerunt.

<a name=n2544><a href=#t2544>[2544]</a> at ïesua] St. lac.---gavasidana] J. St. + gavasidona.---ïesuis] J. St. B. ÷ ïesua.

<a name=n2545><a href=#t2545>[2545]</a> Narrarunt autem iis etiam hi videntes, quomodo valuit hic daemoniacus.

<a name=n2546><a href=#t2546>[2546]</a> þan ïm jah] St. lac.---ïm] J. + du ïm. ---waiva ganas] J. St. + wai vas haileda.

<a name=n2547><a href=#t2547>[2547]</a> Et orarunt eum omnes incolae horum Gaddarenorum ire procul se, nam timore magno occupati fuerunt; verum is iens in navigium convertit se.

<a name=n2548><a href=#t2548>[2548]</a> bedun ïna] J. St. + badun ïm.---gaujans] St. + manjans.---gaddarene] sic cod. Arg.; J. St. Ih. Z. + gadarene, vid. etiam Mc. V, 1; L. VIII, 26. ---fairra sis] J. St. + us fram, deinde lac. usque ad finem hujus versus.

<a name=n2549><a href=#t2549>[2549]</a> Oravit autem eum hic vir, a quo hi daemones exierunt, ut esset cum eo; dimisit autem eum Iesus dicens:

<a name=n2550><a href=#t2550>[2550]</a> baþ þan ïna] St. lac.---usïddjedun] gr. ante þos.

<a name=n2551><a href=#t2551>[2551]</a> converte te ad domum tuam et enarra, quam multum fecit tibi Deus. Et ivit per oppidum totum, praedicans, quam multum fecit ei Iesus.

<a name=n2552><a href=#t2552>[2552]</a> usspillo] J. St. + uspillo.---galaiþ and] J. St. + galaiþands.---baurg alla] ¶ gr. omn.

<a name=n2553><a href=#t2553>[2553]</a> Factum-est autem dum convertit se Iesus, excepit eum turba; fuerunt enim omnes exspectantes eum.

<a name=n2554><a href=#t2554>[2554]</a> Et ecce, venit vir, cujus nomen Iairus, hicque praefectus synagogae fuit, et cadens ante pedes Iesu oravit eum ire in domum suam;

<a name=n2555><a href=#t2555>[2555]</a> þizei] J. St. ÷ þize.---sah] hicque; Ulf. καί non omittit, uti Sch. adnotat; sic sah pro καὶ αὐτός XVII, 16; XIX, 2. vid. ad J. XVIII, 26.---gard] St. + garda.

<a name=n2556><a href=#t2556>[2556]</a> nam filia unica fuit ei circiter hiemum duodecim, et haec obiit. Dum autem ivit is, turbae torserunt eum,

<a name=n2557><a href=#t2557>[2557]</a> vintrive] J. St. B. + vintraive.---miþþanei ---ïs] J. + galeiþanti þanei þan ïna, St. + begaiþ þanei þan ïna.---manageins] St. lac.

<a name=n2558><a href=#t2558>[2558]</a> et mulier exsistens in fluxu sanguinis annos duodecim, quae in medicos impendit omnem facultatem suam et non potens fuit ab uno sanari,

<a name=n2559><a href=#t2559>[2559]</a> lekjans] J. St. ÷ leikjans.---aigina] J. St. B. + aihna.---seinamma] sua ^o gr.

<a name=n2560><a href=#t2560>[2560]</a> veniens ad retro attigit fimbriam vestis ejus et statim stetit hic fluxus sanguinis ejus.] [Note: du] vid. ad Mc. X, 13.

<a name=n2561><a href=#t2561>[2561]</a> Et dixit Iesus: quis hic tangens me? Negantibus autem omnibus dixit Petrus et hi cum eo: praeceptor, turbae circumeunt te et torquent, et dicis: quis hic tangens me?

<a name=n2562><a href=#t2562>[2562]</a> Tunc Iesus dixit: tetigit me quidam; ego enim cognovi potentiam exeuntem a me.

<a name=n2563><a href=#t2563>[2563]</a> Videns autem haec mulier, quod non latuit, tremens et procidens ante eum, propter quod attigit eum, confessa-est ei in praesentia omnis turbae et quomodo sanata-est statim.] [Note: reirandei] J. St. ÷ qam e graecis addunt.

<a name=n2564><a href=#t2564>[2564]</a> Verum Iesus dixit ad eam: consolare te, filia, fides tua sanavit te, vade in pace.] [Note: ïesus] gr. ὁ.

<a name=n2565><a href=#t2565>[2565]</a> Adhuc eo loquente ii quidam hominum de hujus praefecti synagogae dicens ad eum, quod mortua est filia tua, ne urge hunc magistrum.

<a name=n2566><a href=#t2566>[2566]</a> nauhþan] editt. + div.---gaggiþ] St. ÷ gaggid.---manne] hominum, ^o gr. omn.---þis fauramaþleis] hic genitivus non pendet a fram praepositione, sed a supplendo substantivo mannam, cf. ad XIX, 7; M. XXVII, 57 et J. XVI, 32.---synagogeis] legendum esse videtur synagogais, uti scribitur vs. 41 et J. IX, 22.---þeina] J. + þein.

<a name=n2567><a href=#t2567>[2567]</a> Verum Iesus audiens respondit ei dicens: ne time, tantum crede, et sanatur.

<a name=n2568><a href=#t2568>[2568]</a> Veniens autem in domum, non permisit unum inire, nisi Petrum et Iacobum et Iohannem et hunc patrem hujus puellae et matrem.

<a name=n2569><a href=#t2569>[2569]</a> ainohun ïnngaggan] ¶ gr. omn.; caeterum de ainohun vid. ad Mc. IX, 8.---ïakobu---ïohannen] ¶ gr., sic IX, 28.

<a name=n2570><a href=#t2570>[2570]</a> Fleverunt autem omnes et planxerunt hanc. Tunc dixit: ne flete, nam non obiit, sed dormit.] [Note: unte] nam, ^o gr.

<a name=n2571><a href=#t2571>[2571]</a> Et deriserunt eum videntes, quod obiit.

<a name=n2572><a href=#t2572>[2572]</a> gasaiwandans] videntes (ἰδόντες), gr. omn. εἰδότες.

<a name=n2573><a href=#t2573>[2573]</a> Tunc is expellens omnes foras et apprehendens manum ejus clamavit dicens: puella, surge!] [Note: allans ut] ¶ gr. omn.

<a name=n2574><a href=#t2574>[2574]</a> Et convertit spiritum ejus, et surrexit statim, et praecepit ei dare cibum.

<a name=n2575><a href=#t2575>[2575]</a> ustoþ] J. St. usstoþ, rectius quidem, sed h. l. contra codicis Arg. auctoritatem, vid. ad Mc. III, 13.

<a name=n2576><a href=#t2576>[2576]</a> Et obstupuerunt parentes ejus; verum is interdixit iis, ut homini non dicerent hoc factum.

<a name=n2577><a href=#t2577>[2577]</a> qiþeina] pro qeþeina, sic etiam IX, 21 et XVII, 6 qiþeiþ, Grim. l. 844. cf. usdribeina, IX, 40. qimi VII, 3. galagidideina V, 18. tavidideina VI, 11. ufkunþidun Neh. VI, 16. vid. Grim. I. 36.

<a name=n2578><a href=#t2578>[2578]</a> Convocans autem hos duodecim apostolos tradidit iis potentiam et imperium super omnes daemones et morbos sanare.] [Note: apaustauluns] apostolos, ^o gr.

<a name=n2579><a href=#t2579>[2579]</a> Et misit eos praedicare regnum Dei et sanare omnes hos insanos] [Note: allans] omnes, ^o gr. omn.

<a name=n2580><a href=#t2580>[2580]</a> et dixit ad eos: ne quidquam sumatis in viam, neque baculos, neque peram, neque panem, neque denarios, neque duas tunicas habere,

<a name=n2581><a href=#t2581>[2581]</a> nih] pr. Z. + ni.---valuns] baculos, gr. ῥάβδον. nih hlaib] J. ^o + nih] quart. Z. + ni.---nihþan] Z. + ni þan.

<a name=n2582><a href=#t2582>[2582]</a> et in quam domum eatis, ibi manete et hinc exeatis.] [Note: þanei] St. + þainei.

<a name=n2583><a href=#t2583>[2583]</a> Et tam multi quam non suscipiant vos, exeuntes ex hoc oppido illo et pulverem a pedibus vestris excutiatis ad testimonium super eos.

<a name=n2584><a href=#t2584>[2584]</a> Exeuntes autem transierunt per vicos evangelizantes et sanantes per omne.] [Note: and all] J. St. B. + jct.

<a name=n2585><a href=#t2585>[2585]</a> Audivit autem Herodes, hic tetrarcha, haec facta ab eo omnia et cogitavit, quia dixerunt quidam, quod Iohannes surrexit e mortuis;

<a name=n2586><a href=#t2586>[2586]</a> taitrarkes] cod. Arg. Hz. + taitarkes, vid. III, 19.

<a name=n2587><a href=#t2587>[2587]</a> quidam autem dixerunt: Helias ostendit se; quidam autem, quod profeta quidam horum seniorum surrexit.

<a name=n2588><a href=#t2588>[2588]</a> sumai---qeþun] quidam---dixerunt, gr. omn. ὑπό τινων sc. λέγεσθαι; Gothus quia vs. 7 διὰ τὸ λέγεσθαι ὑπό τινων vertit unte qeþun sumai (quia dixerunt quidam) h. l. perspicuitatis causa qeþun repetit; contra ea sequens ὅτι omittit, quod gr. omn. legunt.---sumaiþ-þan] sic cod. Arg.; editt. + sumai uþþan.

<a name=n2589><a href=#t2589>[2589]</a> Et dixit Herodes: Iohanni ego caput abscidi, verum quis est hic, de quo ego audio tale; et quaesivit eum videre.

<a name=n2590><a href=#t2590>[2590]</a> ïohannau] Z. + johannau; caeterum notanda est insolita terminatio---au, quae solis nominibus, in---us desinentibus competit; aliis locis aut ïohanne, aut ïohannen scribitur,---ïst] Z. + ïs.---ïna gasaiwan] ¶ gr.

<a name=n2591><a href=#t2591>[2591]</a> Et convertentes se apostoli enarrarunt ei tam multum quam fecerunt, et adsumens eos abiit seorsim in locum desertum oppidi vocati Bedsa dan.

<a name=n2592><a href=#t2592>[2592]</a> namnidaizos] J. + namndaizos, St. + mamndaizos.---baidsaiïdan] manifesto mendo pro baidsaïdan vel baidsaeidan, vid. X, 13; J. XII, 21. Caeterum quod scribitur baidsaïdan pro bedsaïdan vid. ad M. VIII, 28.

<a name=n2593><a href=#t2593>[2593]</a> Verum hae turbae comperientes secutae-sunt post eum, et adsumens eos locutus-est ad eos haec de regno Dei et hos indigentes sanationis sanavit.] [Note: þo] haec, ^o gr.---þarbans] St. + þarbands.

<a name=n2594><a href=#t2594>[2594]</a> Tunc dies jam coepit inclinare; accedentes autem ad eum hi duodecim dixerunt ad eum: dimitte hanc turbam, ut euntes in hos circumcirca vicos et pagos divertant et emant sibi cibos, nam hic in deserto loco sumus.

<a name=n2595><a href=#t2595>[2595]</a> juþan] jam, ^o gr.; Goth. et δέ et ἤδη legere, Mill. etiam animadvertit.---du ïmma.] pr. ad eum, ^o gr. omn.---jah bugjaina sis matins] et emant sibi cibos, gr. omn. καὶ εὕρωσιν ἐπισιτισμόν; Ulf. cum Brix.---sium] J. St. ÷ sijum.

<a name=n2596><a href=#t2596>[2596]</a> Tunc dixit ad eos: date iis vos edere. Verum ii dixerunt ad eum: non est pene nos magis quinque panibus et pisces duo, nisi forte quod nos euntes emamus omni huic populo cibos;

<a name=n2597><a href=#t2597>[2597]</a> du ïmma] ad eum ^o gr. omn.---fiskos] St. + siskos.---niba þau þatei] nisi forte quod, gr. omn. εἰ μητι, quod. Goth. si legisset, aut niba þau solum, uti Cor. I, VII, 5, aut nibai aufto, uti Cor. II, XIII, 5 cod. A scripsisset; videtur igitur ille quidem εἰ μή τι vel εἰ μὴ ὅτι legisse, cf. niba þatei Cor. II, XII, 13; Eph. IV, 9 (εἰ μὴ ὅτι).---veis gaggandans] ¶ gr.---manaseidai] cod. Arg. in marg. managein (idem significantem vocem), quod J. St. in textum receperunt.

<a name=n2598><a href=#t2598>[2598]</a> fuerunt enim circiter quinque millia virorum. Dixit autem ad discipulos suos: facite iis accumbere accubitus, in quemque quinquaginta.

<a name=n2599><a href=#t2599>[2599]</a> vaire] gr. omn. ante fimf.---kubituns] sic cod. Arg.; B. Ih. Z. + kumbituns.---warjanoh] sic cod. Arg. sine dubio; editt. + warjamoh.---fimftiguns] J. St. + fimftijuns.

<a name=n2600><a href=#t2600>[2600]</a> Et fecerunt sic, et fecerunt accumbere omnes.

<a name=n2601><a href=#t2601>[2601]</a> Sumens autem hos quinque panes et duos pisces, suspiciens ad coelum benedixit iis et confregit et dedit discipulis ad proponendum huic turbae.

<a name=n2602><a href=#t2602>[2602]</a> Et ederunt et saturi factisunt omnes et sublatum fuit, quod superfuit iis frustorum, sportae duodecim.

<a name=n2603><a href=#t2603>[2603]</a> Et factum-est, dum fuit is orans seorsim, occurrerunt ei discipuli ejus et interrogavit eos dicens: quem me dicunt esse hae turbae?

<a name=n2604><a href=#t2604>[2604]</a> gamotitedun] occurrerunt, gr. omn. συνῆσαν; Ulf. συνήντησαν legisse B. acute suspicatur.---ïs] sec. ejus, ^o gr.---frah] J. St. B. + froh.---visan] gr. omn. post manageins.

<a name=n2605><a href=#t2605>[2605]</a> Verum ii respondentes dixerunt, Iohannem, hunc baptizantem; alii autem Heliam; quidam autem, quod profeta quidam horum seniorum surrexit.] [Note: heleian] J. St. ÷ helian, sic etiam vs. 54.

<a name=n2606><a href=#t2606>[2606]</a> Dixit autem ad eos: at vos, quem me dicitis esse? Respondens autem Petrus dixit: tu es Christus, filius Dei.

<a name=n2607><a href=#t2607>[2607]</a> þu---guþs] tu---Dei, gr. τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ; Ulf. cum verss. latt.

<a name=n2608><a href=#t2608>[2608]</a> Verum is tum increpans iis interdixit, ut homini non dicerent hoc,] [Note: qiþeina] vid. ad VIII, 56.

<a name=n2609><a href=#t2609>[2609]</a> dicens, quod debet filius hominis multum pati et reprobatus a natu-maximis fieri et sacerdotibus et scribis et occidi et tertio die surgere.

<a name=n2610><a href=#t2610>[2610]</a> uskusans] J. St. B. + uskesans.---usqiman] vid. Grimm. Gr. IV, 943.

<a name=n2611><a href=#t2611>[2611]</a> Dixit autem ad omnes: si quis vult post me ire, abneget se ipsum et sumat crucem suam diem quemque et sequatur me.] [Note: dag wanoh] J. St. B. + jct.

<a name=n2612><a href=#t2612>[2612]</a> Qui enim vult animam suam servare, perdit eam; at qui perdit animam suam ob me, servat hanc.

<a name=n2613><a href=#t2613>[2613]</a> ganasjiþ] J. St. + ganisjiþ; caeterum Ulf. ^o οὗτος.

<a name=n2614><a href=#t2614>[2614]</a> Quam enim utilitatum facit sibi homo lucrans hunc mundum omnem, verum se ipsum perdens aut laedens?

<a name=n2615><a href=#t2615>[2615]</a> Qui enim pudet se mei aut meorum verborum, hujus filius hominis pudet se, cum venit in splendore suo et patris et horum sanctorum angelorum;

<a name=n2616><a href=#t2616>[2616]</a> aiþþau] aut, gr. omn. καί.---sik biþe] J. St. + urriþe; caeterum iidem, non uti Z. dicit skammaid, sed recte skamaid legunt.---vulþu pro vulþau (quod B. in textu posuit), vid. ad I, 54.---veihane] J. St. + veihame.---aggele] sic cod. Arg. J. St., B. Ih. Z. + aggile, vid. XV, 10.

<a name=n2617><a href=#t2617>[2617]</a> dico autem vobis veritatem: sunt quidam horum hic stantium, qui non gustant mortem, donec vident regnum Dei.

<a name=n2618><a href=#t2618>[2618]</a> sunja] veritatem, gr. omn. ἀληθῶς.---dauþau] et mox þiudinassau vid. ad Mc. VII, 32.

<a name=n2619><a href=#t2619>[2619]</a> Facti sunt autem post haec verba circiter dies octo, assumens Petrum et Iacobum et Iohannem exiit in montem orare.

<a name=n2620><a href=#t2620>[2620]</a> vaurþun] facti sunt, gr. omn. ἐγένετο, praeter unum cod. ap. Mi., qui cum Goth. facit.---ahtau] Ulf. c. codd. ^o καί.---ïakobu.---ïohannen] vid. ad VIII, 51.

<a name=n2621><a href=#t2621>[2621]</a> Et factum-est, dum oravit is, species faciei ejus alia et vestitus ejus albus splendens.] [Note: baþ] J. St. ÷ bad.

<a name=n2622><a href=#t2622>[2622]</a> Et ecce, viri duo locuti-sunt-eum eo, qui fuerunt Moses et Helias.

<a name=n2623><a href=#t2623>[2623]</a> Hi visi in gloria dixerunt exitum ejus, quem debuit explore in Ierusalem.

<a name=n2624><a href=#t2624>[2624]</a> urruns] J. St. B. + urrune.---þai] hi, gr. omn. οἱ, cf. Prolegg. col. 485.

<a name=n2625><a href=#t2625>[2625]</a> Verum Petrus et hi cum eo fuerunt gravati somno; evigilantes autem viderunt splendorem ejus et hos duos viros hos stantes-cum eo.

<a name=n2626><a href=#t2626>[2626]</a> Et factum-est, dum separarunt se ab eo, dixit Petrus ad Iesum: praeceptor, bonum est nobis hic esse et faciamus tabernacula tria, unum tibi et unum Mose et unum Heliae; non sciens quod dicit.

<a name=n2627><a href=#t2627>[2627]</a> afskaiskaidun] J. St. Hz. Z. + afskaidun, quae forma cum ab afskaidan deduci non possit, lectio codicis Arg. tuenda est cum Benzelio, qui recte comparat maimait, lailaik, quibus adde haihait, aiaik, vid. Grim. I. 840.---gavaurkjaima] J. St. + gavaurkjaim. ---jah] ult. Z. + jai.

<a name=n2628><a href=#t2628>[2628]</a> Hoc autem eo dicente facta-est nubes et umbravit eos; timuerunt autem in quo illi venerunt in hac nube.

<a name=n2629><a href=#t2629>[2629]</a> qemun---milhmin] cod. Arg. in marg. jah at ïm ïn milhmam atgaggandam, i. e. et in iis in nubibus venientibus. Haec in textu vitiose posuerunt J. (qemun. jah at ïm ïn milhmin atgaggandun) et B. (qemun. jah at ïm ïn pamma milhmin atgaggandam). Ordinem verborum glossae nullus graecorum sequitur; et offendit maxime jah ab initio glossae, nisi forte glossator jah faurhtitedun at ïm, etc., scribere voluit.

<a name=n2630><a href=#t2630>[2630]</a> Et vox facta-est ex hac nube dicens, hic est filius meus, hic carus, hunc audiatis.

<a name=n2631><a href=#t2631>[2631]</a> Et facta-est dum haec vox, inventus fuit Iesus unus et ii tacuerunt et homini non narrarunt in illis diebus non quidquam ejus-quod viderunt.

<a name=n2632><a href=#t2632>[2632]</a> varþ miþþanei] haec verba transponenda sunt, uti jam Z. recte monuit; mirum etiam verborum ordinem vide XIV, 28 ïzvara was raihtis, cf. ad XIV, 28, XVII, 17; Cor. II, VI, 2.---gasewum] St. + gaseiwun.

<a name=n2633><a href=#t2633>[2633]</a> Factum-est a tem in hoc die, deorsum euntibus iis de monte, occurrit ei turbae multum.

<a name=n2634><a href=#t2634>[2634]</a> ïn þamma daga] in hoc die, gr. ἐν τῇ ἑξῆς ἡμέρᾳ, unde J. St. ÷ ïn þamma afar daga] (vid. VII, 11,) ediderunt.---atgaggandam] J. St. + afgaggandam.---fairgunja] J. St. ÷ articulum þamma addunt.

<a name=n2635><a href=#t2635>[2635]</a> Et ecce, homo ex hac turba exclamavit dicens: magister, oro te respicere ad filium meum; nam unus mihi est,

<a name=n2636><a href=#t2636>[2636]</a> manna] J. St. ÷ vair, deinde lacunam habent usque ad finem versus.---ïnsaiwan] B. + ïnsaivan; caeterum Ulf. c. codd. ἐπιβλέψαι legit.---sunu] B. ÷ sunau, vid. ad I, 54.---meinamma] B. + minamma.---mis ïst] ¶ gr.

<a name=n2637><a href=#t2637>[2637]</a> et ecce, spiritus capit eum impurus et subito clamat et lacerat eum cum spuma et aegre desinit ab eo confringens eum.

<a name=n2638><a href=#t2638>[2638]</a> unhrains] impurus, J. St. ^o ÷ c. gr. omn. ---anaks hropjiþ] J. ÷ sunsaiv ufhropjiþ, St. + sunfaiv ufhropjiþ; caeterum hropjiþ (pro hropeiþ Grimm. I. 847 suspectum videtur.---tahjiþ] J. St. lacunam usque ad ïmma habent.---waþon] B. waþ..---aflinniþ] B. afleiþiþ. Quamquam haec tota pagina in cod. Arg. legi vix potest et verbum aflinnan nullo alio loco invenitur, afleiþan autem M. VII, 23 eadem significatione ponitur, tamen Benzelii lectio in textum recipi non debet, nam ἅπαξ εἰρημένοις, quae vocantur, interpres in hoc evangelio saepius utitur et verbi aflinnan, ab lh. primum reperti, codicem acriter inspicienti vestigia quaedam cognoscuntur.

<a name=n2639><a href=#t2639>[2639]</a> Et oravi discipulos tuos, ut expellerent eum, et non potuerunt.

<a name=n2640><a href=#t2640>[2640]</a> siponjans þeinans] J. St. + siponjam þeinaim.---usdribeina.] J. St. + usvairpana; B. usdreibeina, hoc recte quidem, sed vid. ad VIII, 56.---ïmma] J. St. + ïna.---mahtedun] J. + mahtidedun, St. + mahtidun; in cod. Arg. utrum mahtidedun, an mahtededun scriptum sit, dignosci non potest, utrumque vero falsum est. Idem mendum insidebat Cor. II, III, 7, ubi mahtededeina legebatur.

<a name=n2641><a href=#t2641>[2641]</a> Respondens autem Iesus dixit: o genus infidele et injustum, usque quo sim apud vos et patiar vos! Adduc hunc filium tuum huc.

<a name=n2642><a href=#t2642>[2642]</a> qaþ] J. St. addunt ÷ du ïm.---kuni] J. St. + kunni, uti vs. 43.---ïnvindo.] J. St. lacun. usque gabrak ïna versu sequente.---attiuh] Z. + atþiuh, B. at . . . ---hidrei] B. ^o + gr. ante þana.

<a name=n2643><a href=#t2643>[2643]</a> Tunc adhuc accedentem eum confregit eum hic daemon et laceravit; increpavit autem Iesus spiritum hunc impurum et sanavit hunc puerum et tradidit eum patri ejus.

<a name=n2644><a href=#t2644>[2644]</a> þaruh] B. ^o + et legit + nauh þanuh at duatgaggandis ïs distairid. ïna.---ahmin] J. St. + ahman.

<a name=n2645><a href=#t2645>[2645]</a> Attoniti autem facti-sunt omnes super hac magnitudine Dei; in omnibus autem mirantibus ob omnia, quae fecit Iesus, dixit Petrus: domine, cur nos non potuimus expellere hunc? Verum Iesus dixit: hoc genus non exit, nisi in precibus et in jejunio. Dixit autem ad discipulos suos:

<a name=n2646><a href=#t2646>[2646]</a> qaþ paitrus---fastubnja] dixit Petrus---jejunio, ^o gr. omn., Ulf. cum verss. latt. e locis parallelis M. XVII, 19---21 et Mc. IX, 28 sq.--- kuni] vid. ad vs. 41. ---þan] ult. autem, ^o gr. omn.

<a name=n2647><a href=#t2647>[2647]</a> ponite vos in aures vestras haec verba, quia filius hominis debet tradi in manus hominum.

<a name=n2648><a href=#t2648>[2648]</a> Verum ii non intellexerunt hoc verbum et fuit occultum ante eos, ut non intelligerent id, et timuerunt interrogare eum de hoc verbo.

<a name=n2649><a href=#t2649>[2649]</a> Ivit autem cogitatio in eos, hoc quis quidem eorum maximus esset.] [Note: ïze---vesi] ¶ gr. omn.

<a name=n2650><a href=#t2650>[2650]</a> Verum Iesus videns hanc cogitationem cordis eorum apprehendens puerum statuit ante se] [Note: gasatida] Ulf. ^o αὐτό.

<a name=n2651><a href=#t2651>[2651]</a> et dixit ad eos: omnis qui suscipit hunc puerum in nomine meo, me suscipit, et omnis qui me suscipit, suscipit hunc mittentem me, nam hic minimus existens in omnibus vobis, hic fit magnus.

<a name=n2652><a href=#t2652>[2652]</a> sandjandan] J. St. + sandjandin.---visands] gr. post ïzvis.---allaim] J. St. + allan.

<a name=n2653><a href=#t2653>[2653]</a> Respondens autem Iohannes dixit: praeceptor, vidimus quemdam in tuo nomine expellentem daemones et prohibuimus eum, quia non sequitur cum nobis.

<a name=n2654><a href=#t2654>[2654]</a> ana.] J. St. ÷ ïn.---þeinamma namin] ¶ gr. omn.

<a name=n2655><a href=#t2655>[2655]</a> Et dixit ad eos Iesus: ne prohibite, nam qui non-est contra vos, pro vobis est. Non unus enim est hominum, qui non faciat potentiam in nomine meo.

<a name=n2656><a href=#t2656>[2656]</a> ïm] iis, gr. αὐτόν.---ni ainshun---meinamma] non unus---meo, J. St. ^o ÷ c. gr. omn., Ulf. c. verss. latt. e loco parallelo Mc. IX, 39.

<a name=n2657><a href=#t2657>[2657]</a> Factum est autem, in quo impleti-sunt dies assumptionis ejus, et is faciem suam firmavit ad eundum in Ierusalem.

<a name=n2658><a href=#t2658>[2658]</a> usfulnodedun] Hz. Z. ÷ usfullnodedun, vid. ad II, 21.---andanumtais] sic cod. Arg. B. H. Z.; J. St. + andanumftais, vid. Rom. XI, 15.

<a name=n2659><a href=#t2659>[2659]</a> Et misit legatos ante se, et euntes iverunt in vicum Samaritarum, uti pararent ei;

<a name=n2660><a href=#t2660>[2660]</a> et non receperunt eum, quia facies ejus fuit iens ad Ierusalem.

<a name=n2661><a href=#t2661>[2661]</a> Videntes autem discipuli ejus Iacubus et Iohannes dixerunt: domine, visne, ut dicamus, ignis descendat e coelo et perdat eos, uti etiam Helias fecit?

<a name=n2662><a href=#t2662>[2662]</a> gasaiwandans] St. + gasaiwands.---ïakubos] J. St. + ïakobos.---heleias] vid. ad vs. 19.

<a name=n2663><a href=#t2663>[2663]</a> Convertens autem increpavit eos et dixit ad eos: nonne scitis, cujus spirituum estis?

<a name=n2664><a href=#t2664>[2664]</a> du ïm] ad eos, ^o gr.---niu] J. + niu.---sijuþ] Ulf. c. codd. ^o ὑμεῖς.

<a name=n2665><a href=#t2665>[2665]</a> Nam filius hominis non venit animas perdere sed servare. Et iverunt in alium vicum.

<a name=n2666><a href=#t2666>[2666]</a> unte---nasjan] nam---servare, ^o gr.---saivalom] Ulf. c. verss. ^o ἀνθρώπων.

<a name=n2667><a href=#t2667>[2667]</a> Factum-est autem euntibus iis, in via dixit quidam ad eum: sequor te, quocunque quo vadis, domine.] [Note: þiswaduh] J. St. + þuswaduh.

<a name=n2668><a href=#t2668>[2668]</a> Et dixit ad eum Iesus: vulpes foveas habent et aves coeli sedes; verum filius hominis non habet, ubi caput ponat.

<a name=n2669><a href=#t2669>[2669]</a> Dixit autem ad alium: sequere me; verum is dixit: domine, permitte mihi ire antea et sepelire patrem meum.

<a name=n2670><a href=#t2670>[2670]</a> Dixit autem ad eum Iesus: sine hos mortuos sepelire suos mortuos; verum tu vade et nuntia regnum Dei.

<a name=n2671><a href=#t2671>[2671]</a> Dixit autem etiam alius: sequor te, domine, verum antea permitte mihi renuntiare his, qui sunt in domo mea.

<a name=n2672><a href=#t2672>[2672]</a> þaim þaiei sind] sic codd. Arg.; J. + þammei vesind, St. + þaimmei vesind, B. + þaimei veisind.

<a name=n2673><a href=#t2673>[2673]</a> Dixit autem ad eum Iesus: non homo mittens manum suam ad aratrum et videns retro aptus est ad regnum Dei.

<a name=n2674><a href=#t2674>[2674]</a> ana---guþs] J. St. lac.---saiwands] B. + saivands.---gatils] B. lac. et conjecit ni fagrs; Ih. locum in cod. Arg. lectu difficillimum bene restituit, cf. Mc. VI, 21.

<a name=n2675><a href=#t2675>[2675]</a> Post autem hoc designavit Dominus etiam alios septuaginta et misit eos duos quosque ante faciem suam in omne oppidorum et locorum, quo cogitavit is ire.

<a name=n2676><a href=#t2676>[2676]</a> ustaiknida] J. St. B. + usmarkoda.---anþarans sibuntehund] J. St. + anþarana sibuntiguns, B. + anþarans sibuntiguns.---ïns usque ad fin. versus] J. St. B. lac.

<a name=n2677><a href=#t2677>[2677]</a> Dixit autem ad eos: messis magna, verum operarii pauci; orate nunc dominum messis, ut mittat operarios in hanc messem suam.

<a name=n2678><a href=#t2678>[2678]</a> ïm] J. St. + ïmma.---asans] J. St. + sa asa. ---ei] St. ^o +---ussatjai] B. ussandjai, uti loco parallelo M. IX, 38 legitur, cf. etiam Mc. I, 43. Lectio codicis Arg. prae illa conjectura, quamquam praeclara, tamen non rejicienda est, cf. Mc. XII, 19, ubi ussatjan =ἐξαναστῆσαι---vaurstvjans] ult., cod. Arg. + vaurstvjands; similem errorem in codd. vid. Cor. II, IX, 4; X, 18.---þo] J. St. B. ^o +---seina] J. St. + seinamma.

<a name=n2679><a href=#t2679>[2679]</a> Ite, ecce ego mitto vos uti agnos in medium luporum.

<a name=n2680><a href=#t2680>[2680]</a> Ne portetis sacculum neque peram neque calceamentum, ne hominem in via salutetis.

<a name=n2681><a href=#t2681>[2681]</a> pugg] J. St. B. ÷ gairda.---nih] sec. St. + ni. ---gaskohe] sic in cod. Arg. scriptum esse videtur, sed ultimae litterae hujus verbi ita evanuerunt, ut legi jam non possint. Lectio autem illa recepta (J. St. B. ÷ skohe habent) nobis non vera esse videtur, nam etiamsi varietas casuum nullam habet offensionem (vid. ad VII, 21), tamen num pluralis vocis gaskoh (das geschühe, gall. chaussure) probari possit, admodum dubitamus, vid. XV, 22, ubi Ulf. graecum ὑποδήματα per gaskoh singulari numero reddit, eamque maxime ob causam gaskoh etiam b. l. praeferendum esse nobis videtur.---ni] sec. Ulf. ^o καί; inde usque ad finem versus J. St. B. lac.

<a name=n2682><a href=#t2682>[2682]</a> In quam domorum ineatis, primum dicatis: pax huic domui.

<a name=n2683><a href=#t2683>[2683]</a> ïn þane gardei] in quam domorum, sic cod. Arg.; Ih. Z. + ïn þana gard ei, J. St. B. + ïn þane gard ei. Ihrii lectio defendi quidem potest e Neh. V, 14 þamma daga ei (hoc die quo), ubi particula relativa ei pro pronomine relativo (þammei) posita vel potius a pronomime demonstrativo avulsa est, ut dictum sit pro þammei daga: cum vero nostro loco in codice Arg. non þana, sed þane evidenter legatur, secundum usum linguae gothicae (vid. vs. 8 et 10 ïn þoei baurge, cf. Cor. I, XII, 22) lectio sic explicanda est, ut þane pro þanei (uti L. II, 43 miþþane, cf. II, 37 blotande, XIX, 37 þoze, Cor. I, VIII, 11; II, XII, 13 þize, Skeir. 37, 16 þataine pro miþþanei, blotandei, þozei, þizei, þatainei, alia vide not. ad Thess. II, III, 17; vid. etiam ad L. VIII, 13) et gardei pro garde (vid. supra ad III, 5) scriptum esse et in quam domorum converti debeat. Caeterum Ulf. ^o δέ; fortasse librarius þan omisit propter praecedens þane, cf. ad M. IX, 16; Mc. X, 39 et 42. Rom. IX, 15.---ïnngaggaiþ] J. St. B. + ïngaggiþ, deinde usque ad gavairþjis versu sequente lac.] [Note: Et si sit illic filius pacis, moratur se super eo pax vestra; verum si non, ad vos revertatur.

<a name=n2684><a href=#t2684>[2684]</a> In autem hac domo maneatis edentes et bibentes haec apud eos, dignus enim est operarius mercede sua, ne eatis e domo in domum.] [Note: ïst] gr. post seinaizos.

<a name=n2685><a href=#t2685>[2685]</a> Et in quam urbium eatis et suscipiant vos, edatis hoc appositum vobis] [Note: faurlagido] J. St. + fauralagido.

<a name=n2686><a href=#t2686>[2686]</a> et sanate hos in ea aegrotos et dicite ad eos: appropinquavit ad vos regnum Dei.

<a name=n2687><a href=#t2687>[2687]</a> Verum in quam urbium eatis et non suscipiant vos, exeuntes in plateas ejus dicatis:] [Note: ïnngaggaiþ] St. + ïngaggaiþ.

<a name=n2688><a href=#t2688>[2688]</a> etiam pulverem hunc adhaerentem nobis ex hac urbe vestra ad pedes nostros extergimus vobis; veruntamen hoc scite, quod appropinquavit se ad vos regnum Dei.

<a name=n2689><a href=#t2689>[2689]</a> ana fotuns unsarans] ad pedes nostros, ^o gr. ---sveþauh] J. St. + div., uti J. etiam vs. 14 et 20. ---ana ïzvis] ad vos, ^o gr.---þiudangardi] St. + þiudangardja.

<a name=n2690><a href=#t2690>[2690]</a> Dico vobis, quod Sodomis in illo die facilius fit, quam huic urbi illi.

<a name=n2691><a href=#t2691>[2691]</a> Vae tibi Corazin! vae tibi Bethsaida! Nam si in Tyro et Sidone fierent virtutes, quae factae-sunt in vobis, olim quidem in accis et cinere sedentes poeniterent.

<a name=n2692><a href=#t2692>[2692]</a> baiþsaïdan] vid. ad M. VIII, 28.---þozei] J. + þosei.---airis þau] J. St. + jct.---azgon] St. ÷ azgom.

<a name=n2693><a href=#t2693>[2693]</a> Veruntamen Tyro et Sidoni facilius fit in die judicii, quam vobis.

<a name=n2694><a href=#t2694>[2694]</a> sveþauh] J. + div., St. + se þauh.---ïn daga stauos] in die judicii, gr. ἐν τῇ κρίσει.

<a name=n2695><a href=#t2695>[2695]</a> Et tu Cafarnaum, tu usque coelum exaltata, usque infernum demergeris.

<a name=n2696><a href=#t2696>[2696]</a> ushauhido] J. St. ÷ ushauhida.---gadrausjaza] J. St. B. + gadrausjazai.

<a name=n2697><a href=#t2697>[2697]</a> Qui audit vos, me audit, et qui spernit vos, me spernit; verum qui spernit me, spernit hunc mittentem me.] [Note: uf brikiþ mis] ¶ gr. omn.

<a name=n2698><a href=#t2698>[2698]</a> Reverterunt autem se hi septuaginta cum laetitia dicentes: domine, etiam daemones obediunt nobis in nomine tuo.

<a name=n2699><a href=#t2699>[2699]</a> þan sik] J. St. ÷ ¶.---sibuntehund] J. St. + sibuntiguns, B. + sibuntehuns.

<a name=n2700><a href=#t2700>[2700]</a> Dixit autem ad eos: vidi Satanam uti fulgur cadentem e coelo.

<a name=n2701><a href=#t2701>[2701]</a> driusandan] J. St. + driusandam; caeterum gr. omn. post himina.

<a name=n2702><a href=#t2702>[2702]</a> Ecce, tradidi vobis potestatem calcare supra serpentes et scorpiones et super omnem potentiam inimici et rerum una vobis non nocet.

<a name=n2703><a href=#t2703>[2703]</a> atgaf] tradidi, gr. δίδωμι, cf. ad J. VI, 32 et VIII, 45.---skaurpjono] St. + skaurpiono.

<a name=n2704><a href=#t2704>[2704]</a> Veruntamen hoc ne gaudete, quod hi spiritus vobis obediunt; verum gaudete in eo-quod nomina vestra scripta sunt in coelis.] [Note: sveþauh] vid. ad vs. 11.

<a name=n2705><a href=#t2705>[2705]</a> Inque hac hora exsultavit spiritu Iesus et dixit: confiteor tibi, pater, domine coeli et terrae, quod abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti haec parvulis; utique pater, nam sic facta-est delectatio in vultu tuo. Et conversus ad discipulos suos dixit:

<a name=n2706><a href=#t2706>[2706]</a> þo niuklahaim] sic clarissime cod. Arg., vid. Cor. I, XIII, 11; Eph. IV, 14; cf. Skeir. 49, 10; editt. + þaniu klahaim; pro þa legendum esse þo jam L. vidit.---jai] St. Z. + jah.---jah gavandiþs---qaþ] et con ersus---dixit, ^o gr. et in quibus leguntur, ii pro seinaim (suos) articulum (τούς) habent, sic vs. 23.

<a name=n2707><a href=#t2707>[2707]</a> omne mihi traditum est a patre meo, et non quisquam noscit, quis est filius, nisi pater; et quis est pater, nisi filius et cui vult filius revelare.

<a name=n2708><a href=#t2708>[2708]</a> Et coversus ad discipulos suos seorsim dixit: beati oculi, qui vident, quae vos videtis.

<a name=n2709><a href=#t2709>[2709]</a> seinaim] suos, ^o gr. omn., vid. ad vs. 21.---jus] vos, ^o gr. omn.; Ulf. c. verss.

<a name=n2710><a href=#t2710>[2710]</a> Dico enim vobis, quod multi profetae et reges voluerunt videre, quod vos videtis, et non viderunt, et audire, quod vos auditis, et non audiverunt.

<a name=n2711><a href=#t2711>[2711]</a> jus] sec. vos, ^o gr. omn.---gahauseiþ] J. St. + gahausaiþ, B. ÷ gahauseid.

<a name=n2712><a href=#t2712>[2712]</a> Et ecce, legis-peritus quidam surrexit tentans eum et dicens: magister, quid faciens vitae aeternae haeres fio?

<a name=n2713><a href=#t2713>[2713]</a> vitodafasteis] J. St. + vitodafastjeis.---ustoþ] sic cod. Arg. et Hz.; editt. ÷ usstoþ; vid. ad Mc. III, 13.---vairþa] J. St. B. ÷ vairþau.

<a name=n2714><a href=#t2714>[2714]</a> Tunc dixit ad eum: in lege quid scriptum est? quomodo legis?] [Note: þaruh] J. St. ÷ þanuh.

<a name=n2715><a href=#t2715>[2715]</a> Verum is respondens dixit: ames dominum Deum tuum ex omni corde tuo et ex omni anima tua et ex omni potentia tua et ex omni mente tua, et propinquum tuum uti te ipsum.] [Note: þuk silban] J. St. + þus missan.

<a name=n2716><a href=#t2716>[2716]</a> Tunc dixit ad eum: recte respondisti, hoc fac et vivis.] [Note: þanuh] J. + þannuh.

<a name=n2717><a href=#t2717>[2717]</a> Verum is volens justum se judicare dixit ad Iesum: at quis est mihi propinquus?

<a name=n2718><a href=#t2718>[2718]</a> an] J. St. B. + jah, vid. ad L. III, 10.---newundja] St. + newundbja.

<a name=n2719><a href=#t2719>[2719]</a> Respondens autem Iesus dixit: homo ivit a Ierusalem in Ierico et in maleficos incidit, qui et spoliarunt eum et vulnera impon(entes) . . . . ---

<a name=n2720><a href=#t2720>[2720]</a> manna] Ulf. ^o τις.---ïaireikon] sic cod. Arg.; editt. + ïaireikom.---þaiei] J. St. + þaei.---biraubodedun] spoliarunt, gr. ἐκδύσαντες.---analag.] hucusque cod. Arg.; J. St. Z. plene analagjandans.

<a name=n2721><a href=#t2721>[2721]</a> ---(hu)nc ultimum habere locum;

<a name=n2722><a href=#t2722>[2722]</a> ..na] reliquiae pronominis þana, quod superlativis addi solet, vid. vs. seq.---haban staþ] ¶ gr. omn.

<a name=n2723><a href=#t2723>[2723]</a> sed cum voceris, accedens accumbe in hoc ultimo loco, ut cum veniat, qui vocavit te, dicat ad te: amice, adscende altius! tunc est tibi gloria coram his accumbentibus-cum te.

<a name=n2724><a href=#t2724>[2724]</a> hauhis] altius, viri docti pro genitivo (alti) habentes, erraverunt; Grim. cum III. 88 idem illud statuisset, p. 591 comparativi adverbium esse recte vidit.

<a name=n2725><a href=#t2725>[2725]</a> Nam quisque qui exaltat se ipsum, humiliatur, et qui humiliat se ipsum, exaltatur.

<a name=n2726><a href=#t2726>[2726]</a> silban] J. St. + silba, quos lh. non eo nomine, quia constructio casum quartum requireret, vituperare debebat, sed quia usus linguae gothicae, abhorrens a legibus latinae grammaticae (vid. Ramshorn Gramm. Lat. p. 523), sic postularet, vid. de multis aliis locis Cor. II, V, 12.

<a name=n2727><a href=#t2727>[2727]</a> Dixit autem etiam huic vocanti se: cum facias prandium aut coenam, non voces amicos tuos, neque fratres tuos, nec cognatos tuos, neque vicinos divites, ne forte etiam ii iterum vocent te et fiat tibi redditum;

<a name=n2728><a href=#t2728>[2728]</a> gabeigans] J. St. + gabeijans.---aftra haitaina] J. B. Z. + jct., vid. ad Mc. VIII, 25.---þuk] gr. ante aftra.

<a name=n2729><a href=#t2729>[2729]</a> sed cum facias convivium, voca pauperes, debiles, claudos, caecos,

<a name=n2730><a href=#t2730>[2730]</a> et beatus fis; nam ii non habent reddere tibi, redditur enim tibi in resurrectione horum perfectorum.

<a name=n2731><a href=#t2731>[2731]</a> eis] ii, ^o gr. omn.---ustassai] J. St. ÷ usstassai, vid. ad Mc. III, 13.

<a name=n2732><a href=#t2732>[2732]</a> Audiens autem quidam horum accumbentium hoc dixit ad eum: beatus qui edit panem in regno Dei.

<a name=n2733><a href=#t2733>[2733]</a> anakumbjandane] B. suspicatur Ulf. ἀνακειμένων pro συνανακειμένων legisse; certe aliis locis pro συνανακεῖσθαι ponit miþanakumbjan, sic vs. 10; VII, 49; M. IX, 10; Mc. VI, 22, 26; cf. tamen Cor. II, VII, 3 gasviltan =συναποθανεῖν, pro quo alter codex miþgasviltan habet.

<a name=n2734><a href=#t2734>[2734]</a> Tunc dixit ei dominus: homo quidam fecit coenam magnam et vocavit multos,

<a name=n2735><a href=#t2735>[2735]</a> þaruh] J. St. ÷ þanuh.---frauja] dominus, gr. omn. ὁ.---haihait] St. + haihaiþ.

<a name=n2736><a href=#t2736>[2736]</a> et misit servum suum hora coenae dicere his vocatis: ite, nam jam paratum est omne.

<a name=n2737><a href=#t2737>[2737]</a> Et coeperunt statim excusare omnes; hic primus dixit: agrum emi et debeo ire et videre hunc; oro te, habe me excusatum.

<a name=n2738><a href=#t2738>[2738]</a> qaþ] Ulf. ^o αὐτῷ c. codd. et verss.---faurqiþanana] J. + faurqiþana.

<a name=n2739><a href=#t2739>[2739]</a> Et alter dixit: juga boum emi quinque et eo probare hos, oro te, habe me excusatum.] [Note: faurqiþanana] J. + farqiþanana.

<a name=n2740><a href=#t2740>[2740]</a> Et quidam dixit: uxorem duxi et ideo non possum venire.

<a name=n2741><a href=#t2741>[2741]</a> Et veniens hic servus nuntiavit domino suo hoc. Tunc iratus hic paterfamilias dixit ad servum suum: exi subito in plateas et semitas urbis et pauperes et debiles et caecos et claudos adduc huc.

<a name=n2742><a href=#t2742>[2742]</a> skalks] Ulf. ^o ἐκεῖνος c. codd.---blindans---haltans] ¶ gr.

<a name=n2743><a href=#t2743>[2743]</a> Et dixit hic servus: domine, factum-est, uti praecepisti, et adhuc locus est.] [Note: stads ïst] St. ÷ ¶.

<a name=n2744><a href=#t2744>[2744]</a> Et dixit hic dominus ad hunc servum: exi per vias et sepes et compelle introire, ut impleatur domus mea.] [Note: usfulnai] J. St. ÷ usfullnai, vid. ad II, 21.

<a name=n2745><a href=#t2745>[2745]</a> Dico enim vobis, quod non unus hominum illorum horum antea vocatorum gustat hanc coenam meam.] [Note: faura haitanane] editt. + jct.

<a name=n2746><a href=#t2746>[2746]</a> Iverunt-cum autem eo greges multi, et convertens se dixit ad eos:

<a name=n2747><a href=#t2747>[2747]</a> si quis it ad me et non odiat patrem suum et matrem et uxorem et liberos et fratres et sorores, insuper autem suam ipsius animam, non potest meus discipulus esse;

<a name=n2748><a href=#t2748>[2748]</a> þan] Ulf. ^o καί; esse id expressum particula uþ (uh), voci nauh affixa, propterea nobis non videtur, quod h. l. καί = etiam, quod nunquam, quantum scimus, per---uh Gothus reddit, vid. tamen ad J. XVIII, 26.

<a name=n2749><a href=#t2749>[2749]</a> et qui non portat crucem suam et eat post me, non potest esse meus discipulus.] [Note: visan meins] ¶ gr., sic vs. 33.

<a name=n2750><a href=#t2750>[2750]</a> Vestrum quis enim volens turrim aedificare, nonne primum sedens computat paratum, haec habeatne ad consummandum,

<a name=n2751><a href=#t2751>[2751]</a> ïzvara] gr. omn. post raihtis, cf. ad IX, 36. ---manvi---ustiuhan] paratum---consummandum; viri docti alii aliter de hoc loco statuerunt: B. pro habaiulegere malebat habaiþ et convertere, apparatum quem habet ad perficiendum, quod falsum est, quia þo non pronomen relativum, sed demonstrativum est; L. lectionem codicis Arg. servans interpretatur apparatum habeat, qui ad perficiendum suppetat, in eo is tantum errat, quod þo ad manvi refert, quod fieri non licet; lh. Ulfil. illustrat. p. 234, cui ordo verborum habaiu manvi du ustiuhan þo esse videtur, audaciorem criticum se praestat, et Z., qui eum recte sensisse dicit, si Ulf. τὰ πρός cum codd. legisset, se graeca non intelligere comprobat; quod autem Z. ipse manviþo jct. legere se malle ait et pro participio habere, non meminit ille hanc participii formam in---ido, nunquam in---iþo desinere; pro genitivo vero pluralis verbi alicujus manviþa nemo, qui sensum perspexerit, cum isto viro docto habuerit. Quamquam confitemur lectionem nos male habere, tamen nihil restat, nisi ut statuamus, Ulf. c. codd. τὰ εἰς aut τὰ πρός legisse et auctoritatem codd. in eo tantum omisisse, quod voces þo habaiu pro habaiu þo (habeatne haec) transposuerit, qui tamen error librarii esse videtur, voces enim aliquoties transpositas esse, ad IX, 36 monuimus. Caeterum pro ustiuhan St. + usstiuhan.

<a name=n2752><a href=#t2752>[2752]</a> ne forte, cum poneret fundamentum et non posset consummare, omnes hi adspicientes coeperint deridere eum

<a name=n2753><a href=#t2753>[2753]</a> mahtedi] cod. Arg. Hz. J. St. B. + mahtide, cf. J. XVIII, 36.

<a name=n2754><a href=#t2754>[2754]</a> dicentes, quod hic homo coepit aedificare et non potuit consummare.] [Note: timbrjan] J. St. ÷ timrjan.

<a name=n2755><a href=#t2755>[2755]</a> Aut qui rex iens ruere contra alium regem ad bellum, nonne sedens antea cogitat, sitne potens cum decem millibus occurrere huic cum viginti millibus eunti contra se?

<a name=n2756><a href=#t2756>[2756]</a> viganna] sic editt.; cod. Arg. viga || na, sine dubio falsum pro vigana, qui est dativus vocis vigans (bellum); sic quoque Grimm. Gr. IV, 105 interpretatur, et de duplicatione litterae n comparari possunt, quae adnotavimus ad Gal. V, 15; saepius enim librariis accidit, ut litteras aut syllabas, in fine lineae scriptas ab initio proximae repeterent, cf. ad J. IX, 41. Erravit lh., qui viganna pro gerundio (Ulf. illustr. p. 154), aut pro infinitivo, addita syllaba na (p. 245) habuit; erravit etiam Z., qui (cum lh.) vigan ïna conjecit, nam infinitivus est veihan non vigan; praeterea hoc verbum ponitur cum du (vid. Cor. I, XV, 32), non cum accusativo. Quid denique F. vigamma suo voluerit, nescitur.---pankeiþ] sic cod. Arg. pro usitato pagkeiþ, uti XV, 22 bringiþ, XVII, 9 pank, XIX, 31 inqis.---siaiu] J. St. B. + siau; caeterum gr. omn. post mahteigs.---pusundjo] J. St. B. + pusundjom.

<a name=n2757><a href=#t2757>[2757]</a> Alioquin si non-est potens, adhuc procul eo existente mittens legatum orat pacem.

<a name=n2758><a href=#t2758>[2758]</a> eiþau] hoc uno loco inventum i. q. aiþþau = εἰ δὲ μήγε, quae sequuntur jabai nist mahteigs (si non-est potens) sine dubio orta sunt e glossa in margine adscripta ad explicandam minus usitatam particulam, certe in graecis nullum eorum vestigium apparet.---fairra ïmma] ¶ gr.---ïnsandjands airu] ¶ gr. omn.

<a name=n2759><a href=#t2759>[2759]</a> Sic jam quisque vestrum qui non renuntiat omni possessioni suae, non potest esse meus discipulus.

<a name=n2760><a href=#t2760>[2760]</a> aigina seinamma] ¶ gr.---visan meins] vid. ad vs. 27.

<a name=n2761><a href=#t2761>[2761]</a> Bonum sal; verum si sal fatuum fit, quo conditur?] [Note: jabai] St. + jadai.

<a name=n2762><a href=#t2762>[2762]</a> Neque ad terram, non ad fimum utile est; foras ejiciunt id. Qui habeat aures audientes, audiat.] [Note: ni] St. nih, quod melius est.

<a name=n2763><a href=#t2763>[2763]</a> Fuerunt autem ei appropinquantes se omnes telonarii et peccatores audire eum;] [Note: ïmma newjandans] ¶ gr.

<a name=n2764><a href=#t2764>[2764]</a> et murmurarunt Farisaei et scribae dicentes, quod hic peccatores suscipit et edit-cum iis.

<a name=n2765><a href=#t2765>[2765]</a> Dixit autem ad eos hanc parabolam dicens:

<a name=n2766><a href=#t2766>[2766]</a> quis homo vestrum possidens centum ovium et amittens unam harum, nonne relinquit has nonaginta et novem in deserto et vadit post hanc amissam, donec invenit hanc;

<a name=n2767><a href=#t2767>[2767]</a> taihuntehund] pro usitato taihuntaihund (VIII, 8; XVI, 6 sq.); caeterum J. + taihunte hund, sicut paulo post niunte hund.---fralusanin] J. St. + fralausanin, sic etiam vs. 6.

<a name=n2768><a href=#t2768>[2768]</a> et inveniens ponit in humeris suis gaudens] [Note: uslagjiþ] B. + uslaujiþ.

<a name=n2769><a href=#t2769>[2769]</a> et veniens in domum convocat amicos et vicinos dicens ad eos: gaudete cum me, quod inveni ovem meam hanc amissam.

<a name=n2770><a href=#t2770>[2770]</a> bigat] St. + bigaþ.---fralusano] vid. ad vs. 4.

<a name=n2771><a href=#t2771>[2771]</a> Dico vobis, quod sic laetitia fit in coelo ob unum peccatorem poenitentem, quam ob nonaginta et novem justos, qui non indigent poenitentiae.

<a name=n2772><a href=#t2772>[2772]</a> pau] J. St. + pan.---niuntehundis] J. St. + niutehundas.---þaiei] St. + þaei.

<a name=n2773><a href=#t2773>[2773]</a> Aut quaedam mulier drachmas habens decem, si amittit drachmam unam, nonne incendit lucernam et everrit domum et quaerit diligenter, donec invenit,

<a name=n2774><a href=#t2774>[2774]</a> suma] quaedam, gr. omn. τίς (quae), pro quo Ulf. per errorem τις legit.--- taihun jabai] J. St. + taihunja sai.---usbaugeiþ] J. St. B. + usbaugeiþ. glaggvaba] sic cod. Arg.; Hz. Z. + glaggvuba.

<a name=n2775><a href=#t2775>[2775]</a> et inveniens convocat amicas et vicinas dicens: gaudete cum me, nam inveni drachmam, quam amisi.

<a name=n2776><a href=#t2776>[2776]</a> drakmein] J. St. B. + drakmin, nam is est casus tertius formae drakma (vid. vs. 8); nostro loco Ulf. forma graeca utitur, uti saepius---ein pro---ήν, vid. M. XXVII, 62 paraskaivein (παρασκευήν), L. VII, 5 synagogein (συναγωγήν), Rom. XVI, 22 aipistaulein (ἐπιστολήν); Z. igitur illam formam injuria tentavit.---fralaus] J. St. B. + fralausda.

<a name=n2777><a href=#t2777>[2777]</a> Sic dico vobis, laetitia fit in facie angelorum Dei ob unum poenitentem peccatorem.

<a name=n2778><a href=#t2778>[2778]</a> aggele] sic cod. Arg. uti IX, 26; J. St. B. + aggilum.---ïdreigondins fravaurhtis] ¶ gr. omn.

<a name=n2779><a href=#t2779>[2779]</a> Dixit autem: hominum quidam habuit duos filios,

<a name=n2780><a href=#t2780>[2780]</a> et dixit hic junior eorum ad patrem: pater, da mihi, quae contingit me, partem proprii; et divisit iis possessionem suam.

<a name=n2781><a href=#t2781>[2781]</a> sei undrinnai mik] sic cod. Arg.; J. St. B. + so undrinnanein, pro quibus L. multo melius þo undrinnandein conjecit; lh. Z. + sei undrinnai mis.

<a name=n2782><a href=#t2782>[2782]</a> Et post non multos dies tulit inunum omne hic junior filius et abiit in terram procul exsistentem et illic dissipavit hanc possessionem suam vivens effrenate.] [Note: ïn land fairra visando] vid. ad XIX, 12.

<a name=n2783><a href=#t2783>[2783]</a> Cum autem vacuus esset omni, facta-est fames magna per regionem illam, et is coepit egenus fieri.

<a name=n2784><a href=#t2784>[2784]</a> alaþarba] sic cod. Arg.; J. St. B. + allaþarba, quod Z. male probat, aut allþarba (quod non melius est) legendum esse censet; vid. Grim. II. 627.

<a name=n2785><a href=#t2785>[2785]</a> Et iens dedit se cuidam civium illius regionis, et misit eum agri sui pascere porcos.

<a name=n2786><a href=#t2786>[2786]</a> baurgjane] J. St. + baurjane.---jainis gaujis] ¶ gr. omn.---haiþjos] agri, genitivus locum indicans, quo mittebatur, sic Mc. IV, 35. L. XIX, 12; vid. Grim. III. 127.

<a name=n2787><a href=#t2787>[2787]</a> Et cupit sat edere siliquis, quas ederunt porci; et homo ei non dedit.

<a name=n2788><a href=#t2788>[2788]</a> sad ïtan] St. + jct., caeterum Ulf. c. codd. et verss. χορτασθῆναι legisse videtur.---ïmma] gr. omn. post gaf.

<a name=n2789><a href=#t2789>[2789]</a> Veniens tum in se dixit: quam multum mercenariorum patris mei abundantiam habent panium, verum ego fame perdor;

<a name=n2790><a href=#t2790>[2790]</a> qimands---sis] ¶ gr, omn.---ufarassau] St. + ufaraslau.---ïk] Ulf. c. codd. ^o ὧδε.

<a name=n2791><a href=#t2791>[2791]</a> surgens vado ad patrem meum et dico ad eum: pater, peccavi mihi in coelum et in facie tua;] [Note: mis] vid. ad M. XXVII, 4.---ïn] pr. St. + ïs.

<a name=n2792><a href=#t2792>[2792]</a> jam amplius non sum dignus, ut vocer filius tuus; fac me uti unum mercenariorum tuorum.

<a name=n2793><a href=#t2793>[2793]</a> ju] Ulf. aut pro καί, quod. h. l. plerique codd. habent, posuit, uti Mc. IX, 13 et infra vs. 21, neque cum Griesb. καί omisisse dicendus est; aut si καί non legit, pleonastice adverbio þanaseiþs, uti L. XVI, 2 adverbio þanamais, addidit, nam ju ni pro solito þanaseiþs ni graeco οὐκέτι saepius respondet, vid. Rom. VII, 17, 20; Eph. II, 19; Philem. 16.

<a name=n2794><a href=#t2794>[2794]</a> Et surgens venit ad patrem suum; adhuc autem procul exsistentem vidit eum pater ejus et misertus-est, et currens cecidit super collum ejus et osculatus-est eum;

<a name=n2795><a href=#t2795>[2795]</a> et dixit ei hic filius: pater, peccavi in coelum et in facie tua; jam amplius non sum dignus, ut vocer filius tuus.] [Note: ju] vid. ad vs. 19.---haitaidau] J. + haitaudau.

<a name=n2796><a href=#t2796>[2796]</a> Dixit autem hic pater ad servos suos: subito afferte vestem hanc primam et vestite eum et date annulum in manum ejus et calceamentum in pedes ejus,

<a name=n2797><a href=#t2797>[2797]</a> atta] St. + arta.---seinaim] J. St. + seiname. ---sprauto bringiþ] J. St. B. + suns tobrigg; caeterum sprauto ^o gr. et de bringiþ pro briggiþ vid. ad XIV, 31.---figgragulþ] J. + friggragulþ, St. + fingragulþ.

<a name=n2798><a href=#t2798>[2798]</a> et afferentes vitulum hunc saginatum dissecate, et edentes epulamur laute;

<a name=n2799><a href=#t2799>[2799]</a> nam hic filius meus mortuus fuit et revixit, et amissus fuit et inventus factus-est; et coeperunt epulari.

<a name=n2800><a href=#t2800>[2800]</a> varþ] St. + varþa.---visan] J. St. B. ÷ vailavisan, quod additamentum eis sensus requirere videtur; sed nesciverunt illi, visan h. l. non esse verbum substantivum, sed significare epulari et ad eorum genus pertinere, quae Grim. I. 842, X enarravit, quod autem vaila vs. 23 additum h. l. omisit, saepius Ulf. sic facere solet, ut eorundem verborum compositorum altero proxime subsequente particulam non repetat, vid. L. XIX, 5 dalaþ atsteig et vs. 6 solummodo atstaig, quamquam utrumque pro καταβαίνειν positum est; alia ejusmodi dicta collegimus ad Tim. I, VI, 6

<a name=n2801><a href=#t2801>[2801]</a> Fuit autem filius ejus hic major in agro, et veniens adiit prope domum et audivit cantiones et ludos,

<a name=n2802><a href=#t2802>[2802]</a> alþiza] J. St. B. . . þiza.---akra] J. St. + lande, B. + landa---jah] U f. ^o ὡς.---qimands---new] J. St. B. + miþþanei gavandida sik jah atïddja newa.---jah] sec. et, ^o gr. omn.---saggvins] hinc usque ad vs. 27 ufsnaiþ J. St. B. lacunam habent; haec difficilia in cod. Arg. lectu Ih. recte eruit.

<a name=n2803><a href=#t2803>[2803]</a> et advocans quendam puerorum interrogavit, quid esset hoc.

<a name=n2804><a href=#t2804>[2804]</a> Tunc is dixit ad eum, quod frater tuus venit, et dissecavit pater tuus vitulum hunc saginatum, nam sanum eum accepit.

<a name=n2805><a href=#t2805>[2805]</a> ufsnaiþ] sic cod. Arg.; Hz. prima manu + afsnaiþ; errant igitur Z. et Wackernagel Deutsch. Leseb. I, praef. p. XXVI afsnaiþ codicis Arg. lectionem esse dicentes.

<a name=n2806><a href=#t2806>[2806]</a> Tunc iratus factus-est et non voluit intrare, verum pater ejus exiens foras oravit eum.

<a name=n2807><a href=#t2807>[2807]</a> ïþ] verum, gr. οὖν, Ulf. c. codd. δέ, vid. ad Cor. I, XV, 11.---ut] foras, ^o gr. omn. vid. Mth. IX, 32.

<a name=n2808><a href=#t2808>[2808]</a> Tunc is respondens dixit ad patrem: ecce, tam multum annorum servivi tibi et non unquam praeceptum tuum praeterii, et mihi non unquam dedisti capram, ut cum amicis meis epularer.

<a name=n2809><a href=#t2809>[2809]</a> þaruh] St. ÷ þanuh.---skalkinoda] servivi, gr. omn. δουλεύω.---bivesjau] epularer; Ulfilam ἀριστήσω pro εὐφρανθῶ cum cod. D legisse Griesb. audacius contendit.

<a name=n2810><a href=#t2810>[2810]</a> Verum cum hic filius tuus, qui voravit tuam possessionem cum meretricibus, venit, dissecasti ei vitulum hunc saginatum.

<a name=n2811><a href=#t2811>[2811]</a> fret] librarium falso pro frat scripsisse, Grim. l. 844 recte arbitratur, sequitur eum Wackern. l 1.

<a name=n2812><a href=#t2812>[2812]</a> Tunc dixit ad eum: filiole, tu semper cum me fuisti et es, et omne hoc meum, tuum est.

<a name=n2813><a href=#t2813>[2813]</a> vast jah is] fuisti et esi, gr. omn. solummodo εἶ, Ulf. c. verss. lat.---all.] J. St. + alla.

<a name=n2814><a href=#t2814>[2814]</a> Laute epulari et gaudere debitum fuit, nam frater tuus mortuus fuit et revixit, et amissus et inventus fuit.

<a name=n2815><a href=#t2815>[2815]</a> vaila visan] J. St. B. + jct.; caeterum Ulf. ^o δέ.---faginon] J. + fajinon.---broþar] Ulf. c. codd. ^o οὗτος.---fralusans] Ulf. codd. ^o ἦν.

<a name=n2816><a href=#t2816>[2816]</a> Dixit autem ad discipulos suos: hominum quidam fuit dives, qui habuit villicum et hic diffamatus fuit apud eum, quod dissiparet bonum ejus.

<a name=n2817><a href=#t2817>[2817]</a> þan] Ulf. c. codd. et verss. ^o καί.---saei] St. + saie.---aihta] J. St. + aihida.---fauragagjan] sic cod. Arg. et J.; St. B. Ih. Z. ÷ fauragaggjan, quod usitatius est, vid. vss. seqq., cf. VIII, 3.---distahidedi aigin] J. St. B. + distahidudi aigan.

<a name=n2818><a href=#t2818>[2818]</a> Et advocans eum dixit ad eum: cur hoc audio de te? redde rationem villicationis tuae, non potes enim jam amplius villicus esse.

<a name=n2819><a href=#t2819>[2819]</a> hausja] St. + hausjah.---fauragaggjis] St. ÷ fauragagjis.---ju panamais] J. St. + jct.; cf. ad XV, 19.

<a name=n2820><a href=#t2820>[2820]</a> Dixit autem in se hic villicus: quid faciam, quia dominus meus aufert villicationem a me; fodere non possum, mendicare pudet me.

<a name=n2821><a href=#t2821>[2821]</a> fauragaggi] J. St. + fauragaggji.---ni mag] St. + nim ag.

<a name=n2822><a href=#t2822>[2822]</a> Deliberavi apud-me, quid faciam, ut fortasse, cum amovear e villicatione, recipiant me in domos suas.

<a name=n2823><a href=#t2823>[2823]</a> ei þau] J. St. + eiþan; caeterum þau (ἄν) ^o gr. omn. uti Goth. ipse vs. 9.---us] ex, ^o g.

<a name=n2824><a href=#t2824>[2824]</a> Et advocans unumquemque debitorum domini sui dixit huic primo: quam multum debes domino meo?] [Note: skalt] St. + shalt.

<a name=n2825><a href=#t2825>[2825]</a> Tunc dixit: centum cadorum olei. Et dixit ad eum: summe tibi litteras et sedens subito scribe quinquaginta.

<a name=n2826><a href=#t2826>[2826]</a> taihuntaihund] sic cod Arg. h. l. et vs. seq.; B. Hu. Z. utroque loco taihuntehund, vid. ad XV, 4.---bokos] St. + hokos.---fimtiguns] sic cod. Arg.; J. B. Z. ÷ fimftiguns.

<a name=n2827><a href=#t2827>[2827]</a> Deinde autem ad alterum dixit: at tu quam multum debes? Verum is dixit: centum cororum tritici. Et dixit ad eum: sume tibi litteras et scribe octoginta.] [Note: taihuntaihund] vid. ad vs. 6.

<a name=n2828><a href=#t2828>[2828]</a> Et laudavit hic dominus hunc villicum iniquitatis, quia prudenter fecit; quia hi filii hujus seculi prudentiores filiis lucis in genere suo sunt.] [Note: sunjos] pro sunjus, vid. ad IV, 13.

<a name=n2829><a href=#t2829>[2829]</a> Et ego vobis dico, faciatis vobis amicos de divitiis iniquitatis, ut cum subjaceatis, recipiant vos in aeternas tabernas.

<a name=n2830><a href=#t2830>[2830]</a> Qui fidelis est in parvo, etiam in multo fidelis est; et hic in parvo infidelis etiam in multo infidelis est.

<a name=n2831><a href=#t2831>[2831]</a> triggvs] J. St. + triggva.---leitilamma] pr. inde ab hac voce usque ad finem versus J. St. lacunam habent, quamquam in cod. Arg. locus integer exstat, nec habet, quod lectionem difficilem reddat. Caeterum pro leitilamma utroque gr. omn. ἐλαχίστῳ.---sa---untriggva] B. ÷ saei---ïst untriggvs.

<a name=n2832><a href=#t2832>[2832]</a> Si igitur in iniquis divitiis fideles non facti-estis, hoc verum quis vobis credit?

<a name=n2833><a href=#t2833>[2833]</a> faihuþraihna] B. + frihuþraihna, sic etiam vs. 13.

<a name=n2834><a href=#t2834>[2834]</a> Et si in hoc alieno fideles non facti-estis, hoc vestrum quis vobis dat?

<a name=n2835><a href=#t2835>[2835]</a> Non unus servorum potest duobus dominis servire, alias unum odit et alterum amat; aut uni adhaeret, verum alterum contemnit; non potestis deo servire et divitiis.

<a name=n2836><a href=#t2836>[2836]</a> andizuh] inde usque ad finem versus J. St. lacunam habent; B. ÷ aiþþau. Andizuh, lectio codicis Arg. manifesta, est verbum incertae originis et significationis (Grim. III, 15); gr. omn. ἢ γάρ, quod Ulf. in loco parallelo M. VI, 24 unte jabai (nam si) reddidit, unde conjici potest, andizuh significationem contra, alioquin habere.---aiþþau] B. + aiþau.---and iloþ] sic in cod. Arg. scriptum esse videtur, sed certo dici non potest, quia litterae admodum evanuerunt: B. and. . . , conjecit ipse + andnimiþ.---ïþ] B. ÷ jah, secundum gr., qui καί habent.---faihuþraihna] vid. ad vs. 11; c. d. Arg. in marg. mammonim.

<a name=n2837><a href=#t2837>[2837]</a> Audiverunt autem haec omnia etiam hi Farisaei, avari exsistentes, et deriserunt eum.

<a name=n2838><a href=#t2838>[2838]</a> Fareisaieis] B. + fareisaies.---bimamindedun] sic cod. Arg. et editt. sine dubio +; Grim. I. 848, pro bimaminidedun dictum, nobis bimamidedun scribendum esse videtur.

<a name=n2839><a href=#t2839>[2839]</a> Et dixit ad eos: vos estis, vos-qui justos judicatis vos ipsos in facie hominum, verum Deus noscit corda vestra, nam hoc altum in hominibus, abominabile in facie Dei.

<a name=n2840><a href=#t2840>[2840]</a> hairtona] J. St. B. + hairtana.---hauho] gr. omn. post mannam.---andaset] J. St. + andset.

<a name=n2841><a href=#t2841>[2841]</a> Lex et profetae usque lohannem; deinde regnum Dei evangelizatur et quisque in id compellitur.

<a name=n2842><a href=#t2842>[2842]</a> nauþjada] compellitur, Ulf. verba gr. id dicentia: ad id (sc. occupandum) vim adhibent, non intellexit et βιάζεται verbum medium pro passivo habuisse videtur, id quod sensum turbat. Nec nauþjan graeco βιάζεσθαι apte respondet, est id potius anamahtjan (M. XI, 12), nauþjan autem = ἀναγκάζειν L. XIV, 23; cf. Skeir. 38, 2.

<a name=n2843><a href=#t2843>[2843]</a> Verum facilius est coelum et terram perire, quam legis unum apicem cadere.

<a name=n2844><a href=#t2844>[2844]</a> ïþ] St. ÷ jah.---vrit gadriusan] J. St. B. + vruta driusan.

<a name=n2845><a href=#t2845>[2845]</a> Quisque qui dimittens uxorem suam et ducens aliam, moechatur; et quisque qui dimissam ducit, moechatur.

<a name=n2846><a href=#t2846>[2846]</a> seina] St. + saina.---afleitana] Ulf. c. codd. et verss. ^o ἀπὸ ἀνδρός.

<a name=n2847><a href=#t2847>[2847]</a> At hominum quidam fuit dives et vestitus fuit purpura et bysso et laute epulans die quoque splendide;

<a name=n2848><a href=#t2848>[2848]</a> byssaun] J. St. + byssaum.---jah] tert. et, ^o gr. omn.---vaila visands] editt. + jct., vid. ad XV, 32.---daga wammeh] editt. + jct.

<a name=n2849><a href=#t2849>[2849]</a> verum pauper quidam fuit nomine vocatus Lazarus, hic projectus fuit ad januam ejus, vulneribus plenus.

<a name=n2850><a href=#t2850>[2850]</a> haitans] vocatus, ^o gr. omn.---sah] hicque, gr. omn. ὅς, vid. ad Joan. XVIII, 26.---fulls] J. St. + fuls.

<a name=n2851><a href=#t2851>[2851]</a> Et cupit sat edere micis his cadentibus a mensa hujus divitis, sed etiam canes accurrentes lamberunt vulnera ejus.

<a name=n2852><a href=#t2852>[2852]</a> saþ ïtan] J. St. B. + saþnan.---bilaigodedun] J. St. + bilaigvodedun; Ulf. c. codd. ἐπέλειχον, pro ἀπέλειχον legisse videtur.

<a name=n2853><a href=#t2853>[2853]</a> Factum-est autem mori huic pauperi et ferri ab angelis in sinum Abrahami; mortuus-est autem etiam hic dives et sepultus fuit.] [Note: briggan] Ulf. ^o αὐτόν.

<a name=n2854><a href=#t2854>[2854]</a> Et in inferno attollens oculos suos, exsistens in cruciatibus, vidit autem Abrahamum procul et Lazarum in sinibus ejus.

<a name=n2855><a href=#t2855>[2855]</a> þan] sic cod. Arg.; B. lh. Z. + þana, vid. ad J. V, 36; caeterum ^o gr. omn.; solet quidem Ulf. interdum hanc particulam, praecedentibus particulis temporalibus aut participiis, in apodosi addere, vid. L. II, 42.---lazzaru] J. St. + lazarum, B. ÷ lazaru.

<a name=n2856><a href=#t2856>[2856]</a> Et is exclamans---

<a name=n2857><a href=#t2857>[2857]</a> ---si peccet frater tuus, increpa eum, et autem si convertat se, remittas ei.

<a name=n2858><a href=#t2858>[2858]</a> Jabai] num Ulf. δέ omiserit, uti Griesb. contendit, certo dici non potest, quia ante jabai in cod. Arg. quaedam desiderantur, quorum ultima vox ïþ fuisse videtur, solemne est enim Ulfilae dicere ïþ jubai = ἐἀν δέ, εἰ δέ.---fravaurkjai] Ulf. c. codd. et verss. ^o εἴς σε.---ïdreigo] J. + ïdreijo.

<a name=n2859><a href=#t2859>[2859]</a> Et si septem vicibus per diem peccet in te et septem vicibus per diem convertat se dicens: converto me, remittas ei.

<a name=n2860><a href=#t2860>[2860]</a> sibun sinpam] J. St. B. + jct.---fraletais] J. ÷ afletais.

<a name=n2861><a href=#t2861>[2861]</a> Et dixerunt apostoli ad dominum: adauge nobis fidem.

<a name=n2862><a href=#t2862>[2862]</a> Dixit autem dominus: si haberetis fidem sicut granum sinapis, fortasse vos si diceretis ad morum hanc: exsolve te e radicibus et expone te in mare, et obediret fortasse vobis.

<a name=n2863><a href=#t2863>[2863]</a> aiþþau jus jabai qiþeiþ] aut vos si diceretis, gr. omn. ἐλέγετε ἄν. Lectio nostra sensum pervertit; requiritur particula graecum ἄν exprimens, quae cum sit aiþþau (M. XI, 23; J. XIV, 2, 7, 28; XV, 19; XVIII, 36), restat jabai, quod aliquando in margine positum ab aliquo, qui ἄν pro ἐάν dictum esse putavit idque voce jabai reddendum esse indicare voluit, deinde autem a librario in textum illatum, nunc ejiciendum et legendum est: aiþþau jus qiþeiþ. Jus (vos) ab omn. gr. omissum, simili loco invenitur etiam additum J. XIV, 28 jabai frijodedeiþ mik. aiþþau jus faginodedeiþ. Caeterum de qiþeiþ pro qeþeiþ vid. ad VIII, 56.---andhausidedi] St. + andhauseidei.

<a name=n2864><a href=#t2864>[2864]</a> Quis autem vestrum servum habens arantem aut pascentem, qui regredienti ab agro dicat statim: prodi accumbeque;

<a name=n2865><a href=#t2865>[2865]</a> arjandan] J. St. + ariandam.---haldandan] J. St. + haldandam.---atgaggandin] J. St. + qimandim.---hindarleiþ anuhkumbei] J. B. + hindarleiþa nuh kumbei, St. + hindarlei þanuh kumbei; veram lectionem L. jam pridem invenit, vid. ad Mc. XIV, 44.

<a name=n2866><a href=#t2866>[2866]</a> sed nonne dicit ad eum: para quod in nocte edam et cinctus ministra mihi, dum edo et bibo, et posthac edas et bibas tu.

<a name=n2867><a href=#t2867>[2867]</a> naht matjau] editt. + jct.; caeterum B. conjecit + waduh nahtmatjau, nec melius L. wa du nahtmatjan.

<a name=n2868><a href=#t2868>[2868]</a> Num gratiam tibi promittis servo illi, quia fecit quod praeceptum fuit; non puto.

<a name=n2869><a href=#t2869>[2869]</a> ïba] sic cod. Arg. pro usitato ïbai, cf. Grim. III. 284.---þank þus fairhaitis] sic cod. Arg.; J. St. + þankjus fairhaitei, B. + þankþ usfairhaitiþ, lh. + þankþ usfairhaitis. Locus, interpretibus difficilior visus, a Zahnio recte constitutus, respondet graecis verbis; Ulf. enim medium ἔχει (ἔχῃ) addito pronomine þus reddere voluit, quam ob causam neque þau, quod Z. conjecit, neque þis, quod Rw. proposuit, hoc loco admittitur; cf. M. V, 42 leiwan sis (δανείσασθαι), Mc. II, 6 þagkjan sis (διαλογίζεσθαι), cf. J. IX, 22. Tit. I, 14 afwandjan sis (ἀποστρέφεσθαι). Caeterum de þank pro þagk scripto, vid. ad XIV, 31.

<a name=n2870><a href=#t2870>[2870]</a> Sic etiam vos, cum faciatis omnia haec praecepta vobis, dicatis, quod servi inutiles sumus; nam quod debuimus facere, fecimus.

<a name=n2871><a href=#t2871>[2871]</a> Et factum-est dum ivit is in. Ierusalem, et is is transiit per mediam Samariam et Galilaeam.

<a name=n2872><a href=#t2872>[2872]</a> Et ineunte eo in quemdam vicorum, occurrerunt ei decem leprosi homines, hique steterunt procul.

<a name=n2873><a href=#t2873>[2873]</a> þaih] J. St. + þai; de þaih pro þaiei vid. ad J. XVIII, 26.

<a name=n2874><a href=#t2874>[2874]</a> Et ipsi levarunt vocem, dicentes: Iesu praeceptor, miserere nostri.

<a name=n2875><a href=#t2875>[2875]</a> ushofon] sic cod. Arg. pro ushofun, vid. ad IV, 13.

<a name=n2876><a href=#t2876>[2876]</a> Et observans dixit ad eos: euntes ostendite vos sacerdotibus! Et factum-est, dum iverunt, mundati facti-sunt.] [Note: gudjam] J. B. + gudjan.

<a name=n2877><a href=#t2877>[2877]</a> Verum unus tum eorum observans quod mundus factus-est, convertit se cum voce magna exaltans Deum,

<a name=n2878><a href=#t2878>[2878]</a> hrains varþ] purus factus est, gr. ἰάθη, suspicari possis. Ulf. c. codd. et verss. legisse ἐκαθαρίσθη, cf. V, 13; M. VIII, 3; XI, 5.

<a name=n2879><a href=#t2879>[2879]</a> et cecidit in vultum ante pedes ejus, gratias-agens ei, hicque fuit Samarites.

<a name=n2880><a href=#t2880>[2880]</a> sah] B. falso adnotat, Ulf. καί omisisse, vid. ad J. XVIII, 26.

<a name=n2881><a href=#t2881>[2881]</a> Respondens autem Iesus dixit: nonne decem hi mundati facti-sunt, verum hi novem ubi,

<a name=n2882><a href=#t2882>[2882]</a> þai] pr. hi, Ulf. c. gr., qui οὗτοι legunt idque post δέκα ponunt; aut si mavis, transponas taihun þai et legas þai taihun, cf. ad IX, 35, et XIV, 28.

<a name=n2883><a href=#t2883>[2883]</a> non inventi facti-sunt convertentes dare gloriam Deo, nisi hic alienigena?

<a name=n2884><a href=#t2884>[2884]</a> Et dixit ad eum: surgens vade, fides tua sanavit te.] [Note: usstandands] J. + usstandans, St. Z. ÷ ustandands.

<a name=n2885><a href=#t2885>[2885]</a> Interrogatus autem a Farisaeis: quando venit regnum Dei, respondit iis et dixit: non venit regnum Dei cum observatione,

<a name=n2886><a href=#t2886>[2886]</a> fraihans] J. St. + fraihands.---andhof] J. St. B. + andhaf.

<a name=n2887><a href=#t2887>[2887]</a> neque dicunt: ecce hic, aut ecce illic! ecce enim regnum Dei in vobis est.] [Note: qiþand] St. + qiþands.

<a name=n2888><a href=#t2888>[2888]</a> Dixit autem ad discipulos: at veniunt dies, cum cupitis uno horum dierum filios hominis videre et non videtis.

<a name=n2889><a href=#t2889>[2889]</a> aþþan] at, ^o gr. omn.---þize] horum, ^o gr.---sununs] cod. Arg. sunus, pro quo Z. Benzelii conjecturam sunaus temere in textum recepit. Ulf. sine dubio locum male intellectum male interpretatus est. De sununs recte judicavit Ettmüller l. l. p. 583, scriptum est enim propter sequens mans pro sunu, cf. ad Cor. I, VI, 16 et nostra: Beitrage zur Textberichtigung, etc., der Skeireins (id est additamenta ad textum, etc.) p. 53; sic fortasse etiam Sk. p. 48, 7 pro atteins veitvodeins legendum est attins veitvodei.

<a name=n2890><a href=#t2890>[2890]</a> Et dicunt vobis: ecce hic, aut ecce illic, ne eatis neque sequamini.

<a name=n2891><a href=#t2891>[2891]</a> Sicut enim fulgur fulgens ex hoc sub coelo in hoc sub coelo lucet, sic fit filius hominis in die suo.

<a name=n2892><a href=#t2892>[2892]</a> At antea debet multum pati et rejicitur ab hoc genere.] [Note: manag gaþulan] J. St. + managai þulan.

<a name=n2893><a href=#t2893>[2893]</a> Et sicut factum-est in diebus Noelis, sic fit etiam in diebus filii hominis.

<a name=n2894><a href=#t2894>[2894]</a> nauelis] gr. omn. Νῶε; a Gothis consonis iis nominibus propriis, quae in vocalem desinunt, saepius affigi solere, ad Cor. II, VI, 15 monebimus.

<a name=n2895><a href=#t2895>[2895]</a> Ederunt et biberunt; uxoresduxerunt et nuptae fuerunt usque quem diem ivit Noel in arcam et venit diluvium et perdidit omnes.] [Note: jah] pr. sec. et, ^o gr. omn.

<a name=n2896><a href=#t2896>[2896]</a> Similiter etiam sicut factum-est in diebus Lodi, ederunt et biberunt, emerunt et vendiderunt, plantarunt, aedificarunt.

<a name=n2897><a href=#t2897>[2897]</a> lodis] gr. omn. Λώτ tenui consona scriptum.---jah] sec. tert. et, ^o gr. omn.

<a name=n2898><a href=#t2898>[2898]</a> Verum quo die exiit Lod e Sodomis, pluit sulphure et igne e coelo et perdidit omnes.] [Note: svibla jah funin] ¶ gr.

<a name=n2899><a href=#t2899>[2899]</a> Secundum hoc fit hoc die, quo filius hominis revelatur.] [Note: þamma---ei] vid. ad I, 20.

<a name=n2900><a href=#t2900>[2900]</a> In illo die qui sit super tecto et vasa ejus in domo, ne descendat deorsum sumere haec, et qui in campo, similiter ne vertat se retrorsum.] [Note: atsteigai] J. St. + qemai.

<a name=n2901><a href=#t2901>[2901]</a> Recordamini uxoris Lodi.

<a name=n2902><a href=#t2902>[2902]</a> Qui quaerit animam suam servare, perdit eam, et qui perdit eam ob me, servat hanc.

<a name=n2903><a href=#t2903>[2903]</a> ïn meina] ob me. ^o gr.---ganasjiþ] J. St. + libantaujiþ, quo gr. lectionem ζωοποιήσει vel ζωογονήσει reddere voluisse videntur, sed cum plerique sint codd. qui σώσει legunt, non dubitamus quin Ulf. hos secutus sit.

<a name=n2904><a href=#t2904>[2904]</a> Dico vobis, quod hac nocte duo fiunt in lecto uno, unus assumitur et alter relinquitur;

<a name=n2905><a href=#t2905>[2905]</a> þatei] quod, ^o gr.; Ulf. c. cod. m ap. Mi. ---tvai vairpand] ¶ gr.---samin] J. St. + aina (vid. ad Mc. X, 8); hinc usque ad finem versus iidem lac.

<a name=n2906><a href=#t2906>[2906]</a> duae fiunt molentes simul, una assumitur, et altera relinquitur.] [Note: tvos---malandeins] J. St. + tvai---malandans.---samana] J. lac., St. ^o +.

<a name=n2907><a href=#t2907>[2907]</a> Et respondentes dixerunt ad eum: ubi, domine? Verum is dixit iis, ubi corpus, illuc colligunt se aquilae.

<a name=n2908><a href=#t2908>[2908]</a> Hujus versus initium (tvai vairþand) apud J. legitur, apud St. signum lacunae; sed in cod. Arg. nullum alicujus scriptionis vestigium apparet, nam Ulf. c. gr. hunc totum versum omittit.

<a name=n2909><a href=#t2909>[2909]</a> Et respondentes dixerunt ad eum: ubi, domine? Verum is dixit iis, ubi corpus, illuc colligunt se aquilae.

<a name=n2910><a href=#t2910>[2910]</a> ïm] J. ÷ du ïm.---þarei] J. St. + þaruh. ---jaindre] J. St. B. + jainar; hinc apud B. lac.---galisand] J. St. + qumand, et inde lacunam usque ad finem versus habent.

<a name=n2911><a href=#t2911>[2911]</a> Dixit autem etiam parabolam iis, propter quod semper debent orare et non fieri segnes,

<a name=n2912><a href=#t2912>[2912]</a> skulun] J. St. + skulum.---usgrudjans] editt. + ustrudjans, quorum auctoritate deceptus, et cum litterae g et t non facile discerni possint, Castill. etiam Cor. II, IV, 1 et 16 ustrudjans edidit; sed monitus locis Eph. III, 13; Gal. VI, 9, ubi clarissime lectio quam dedimus inveniebatur, et denuo inspectis codicibus, vitium illud emendavit.

<a name=n2913><a href=#t2913>[2913]</a> dicens: judex fuit quidam in quadam urbe Deum non timens et hominem non aestimans.] [Note: vas sums] ¶ gr. omn.

<a name=n2914><a href=#t2914>[2914]</a> Fuit autem etiam vidua in hac urbe illa et adiit ad eum dicens: vindica me adversus adversarium meum.

<a name=n2915><a href=#t2915>[2915]</a> vasuþ---viduvo] fuit---vidua, gr. omn. χήρα δὲ ἦν.

<a name=n2916><a href=#t2916>[2916]</a> Et non voluit longa mora, post autem hoc dixit in se ipso, si etiam Deum non timeo et hominem non aestimo,

<a name=n2917><a href=#t2917>[2917]</a> laggai] J. + lagga, St. + langa.---og] sic cod. Arg., non oga, uti B. dicit.

<a name=n2918><a href=#t2918>[2918]</a> verum propter quod molestat me haec vidua, vindico hanc, ne usque-ad finem veniens affligat me.

<a name=n2919><a href=#t2919>[2919]</a> ïp] verum, gr. omn. γε, pro quo Ulf. δέ legisse videtur.---usþriutiþ] St. + ustriutiþ.---ibai und] J. St. + ïba ni ïn.---usagljai] J. St. B. + usagajai.

<a name=n2920><a href=#t2920>[2920]</a> Dixit autem dominus: audite, quid judex injustitiae dicit.

<a name=n2921><a href=#t2921>[2921]</a> Verum Deus nonne vindicet hos electos suos hos clamantes ad se diebus et noctibus et patiens est in illis?

<a name=n2922><a href=#t2922>[2922]</a> dagam---nahtam] diebus---noctibus, gr. omn. ἡμέρας καὶ νυκτός, caeterum St. + naþam.---ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n2923><a href=#t2923>[2923]</a> At dico vobis, quod vindicat eos subito; verum tamen filius hominis veniens inveniatne fidem in terra.

<a name=n2924><a href=#t2924>[2924]</a> aþþan] at, ^o gr. omn.---ïþ sveþauh] est pro gr. πλήν, vid. ad XIX, 27.---biugitai] sic cod. Arg.; J. St. B. + bigiutai, lh. Z. ÷ bigitai; vid. ad M. IX, 28. Caeterum cave ἆρα ab Ulf. omissum esse dicas, nam eam particulam interrogativam addito illo u reddidit.

<a name=n2925><a href=#t2925>[2925]</a> Dixit autem ad quosdam, qui ipsi confisi-sunt sibi, quod essent justi, et aspernantes hos alios, hanc parabolam:] [Note: þan] Ulf. c. codd. ^o καί.

<a name=n2926><a href=#t2926>[2926]</a> homines duo adscenderunt in templum orare; unus Farisaeus et alter portitor.

<a name=n2927><a href=#t2927>[2927]</a> Hic Farisaeus stans sibi haec oravit: Deus, gratias-ago tibi, quod non sum sicut hi alii homines, raptores, injusti, adulteri, aut sicut hic portitor;

<a name=n2928><a href=#t2928>[2928]</a> ïnvinda] sic cod. Arg.; Hz. sec. manu et Z ÷ ïnvindai; cum inveniri vix possit, quo codicis Arg. lectio defendatur (nam loci Mc. III, 31 aiþei jah broþrjus standandona et similium omnino alia ratio est), cum B. ïnvindans legendum esse dubitari non debet, quam formam librarius imperfectam reliquit.---aiþþau] Ulf. ^o καί.

<a name=n2929><a href=#t2929>[2929]</a> jejuno duabus vicibus sabbati et do decimam partem omnis quod possideo.

<a name=n2930><a href=#t2930>[2930]</a> jah] et, ^o gr. omn.---taihundon dail allis] sic cod. Arg.; editt. + taihundondai allais.

<a name=n2931><a href=#t2931>[2931]</a> Et hic portitor procul stans non voluit nec oculos suos attollere ad coelum, sed percussit in pectora sua dicens: Deus, propitius sis mihi peccatori.

<a name=n2932><a href=#t2932>[2932]</a> seina] suos, ^o gr. omn.---ushafjan] gr. post himina.

<a name=n2933><a href=#t2933>[2933]</a> Dico vobis, abiit hic justior praedicatus ad domum suam, quam quidem ille; nam quisque qui exaltat se ipsum, humiliatur, verum qui humiliat se ipsum, exaltatur.] [Note: silban] utr., J. St. + silba.

<a name=n2934><a href=#t2934>[2934]</a> Tulerunt autem ad eum pueros, ut eos attingeret; videntes autem discipuli increparunt eos;] [Note: ïmma] Ulf. ^o καί.

<a name=n2935><a href=#t2935>[2935]</a> verum Iesus advocans eos dixit: sinite hos pueros ire ad me et ne prohibete eos, nam horum talium est regnum Dei.

<a name=n2936><a href=#t2936>[2936]</a> gaggan] St. + gangan; sic saepius idem in hoc et seqq. capitibus.---þiudangardi] St. + þiudangardo.

<a name=n2937><a href=#t2937>[2937]</a> Amen dico vobis, qui non accipit regnum Dei, uti puer, non venit in id.] [Note: sve] St. + sue.

<a name=n2938><a href=#t2938>[2938]</a> Et interrogavit eum quidam principum dicens: magister bone, quid faciens vitae aeternae haeres fiam?] [Note: ïna sums] ¶ gr. omn.

<a name=n2939><a href=#t2939>[2939]</a> Dixit autem ad eum Iesus: quid me dicis bonum? non ullus bonus nisi unus Deus.

<a name=n2940><a href=#t2940>[2940]</a> Has leges nosti: ne moecheris, ne occidas, ne fureris, ne falsus-testis sis; honora patrem tuum et matrem.

<a name=n2941><a href=#t2941>[2941]</a> galiugaveitvods] St. + div.---aiþein] Ulf. c. codd. ^o σοῦ.

<a name=n2942><a href=#t2942>[2942]</a> Verum is dixit: hoc omne observavi e pueritia mea.

<a name=n2943><a href=#t2943>[2943]</a> Audiens autem hoc Iesus dixit ad eum: adhuc unius tibi defectus est, omne quod habes, vende et distribue pauperibus, et habes thesaurum in coelo, et veni sequi me.

<a name=n2944><a href=#t2944>[2944]</a> laitsjan] sequi, gr. omn. ἀκολούθει, vid. M. V, 24.

<a name=n2945><a href=#t2945>[2945]</a> Verum is audiens hoc tristis factus-est, fuit enim dives multum.

<a name=n2946><a href=#t2946>[2946]</a> Videns autem eum Iesus tristem factum dixit: quam difficulter hi pecuniam habentes introeunt in regnum Dei!] [Note: agluba] St. + agauba.

<a name=n2947><a href=#t2947>[2947]</a> facilius enim est, camelo per foramen acus transire quam diviti in regnum Dei ire.

<a name=n2948><a href=#t2948>[2948]</a> ulbandau] St. + ulbandan.---þairhleiþan] cod. Arg. + þairþleiþan; caeterum Ulf. c. codd. διελθεῖν pro vulg. εἰσελθεῖν legit.---þau] St. + þan.

<a name=n2949><a href=#t2949>[2949]</a> Dixerunt autem hi audientes, an quis potest valere.] [Note: an was] J. St. + jct.

<a name=n2950><a href=#t2950>[2950]</a> Verum is dixit: hoc impossibile apud homines, possibile est apud Deum.

<a name=n2951><a href=#t2951>[2951]</a> Dixit autem Petrus: ecce, nos reliquimus omne et secuti-sumus te.

<a name=n2952><a href=#t2952>[2952]</a> Verum is dixit ad eos: amen, dico vobis, quod non ullus est horum relinquentium domum aut parentes aut fratres aut uxorem aut liberos ob regnum Dei,

<a name=n2953><a href=#t2953>[2953]</a> qaþuh] St. + qaþun.---broþruns] J. St. B. + broþrus, non animadvertentos signum, litteram n indicans, quod supra u in cod. Arg. clarissime cernitur.

<a name=n2954><a href=#t2954>[2954]</a> qui non accipiat multiplex in hoc tempore et in aevo hoc veniente vitam aeternam.] [Note: managfalþ] St. + managfal.

<a name=n2955><a href=#t2955>[2955]</a> Assumens autem hox XII dixit ad eos: ecce, eximus in Ierusalem et perficitur omne hoc scriptum per profetas de filio hominis;

<a name=n2956><a href=#t2956>[2956]</a> bi sunu] de filio, gr. τῴ υἱῷ, qui dativus ad τελεσθήσεται pertinet; Ulf. c. codd. legit περὶ τοῦ υἱοῦ, quod a γεγραμμένα (gamelido) pendet.

<a name=n2957><a href=#t2957>[2957]</a> traditur enim gentibus et illuditur et violatur et conspuitur,

<a name=n2958><a href=#t2958>[2958]</a> et percutientes occidunt eum et tertio die exsurgit.

<a name=n2959><a href=#t2959>[2959]</a> usbliggvandans] St. + usblingvandans.---þridjin daga] ¶ gr.

<a name=n2960><a href=#t2960>[2960]</a> Et ii non quidquam hujus intellexerunt, et fuit hoc verbum absconditum ab iis, et non sciverunt haec dicta.

<a name=n2961><a href=#t2961>[2961]</a> Factum est autem dum prope fuit is Ierico, caecus quidam sedit ad viam ad mendicandum;

<a name=n2962><a href=#t2962>[2962]</a> du aihtron] ad mendicandum, gr. omn. προσαιτῶν, sic loco paralleto Mc. X, 46, participio autem utitur J. IX, 8 saei sat aihtronds; itaque aliquis suspicari potest, Ulf. illis prioribus locis προσαιτεῖν legisse; infra XIX, 48 pro ἀκούων sunt codd. qui ἀκούειν legunt, Ulf. du hausjan.

<a name=n2963><a href=#t2963>[2963]</a> audiens autem turbam praetereuntem interrogavit, quid esset hoc.

<a name=n2964><a href=#t2964>[2964]</a> faurgaggandein] Ulf. pro διαπορευομένου c. cod. D. et verss. παραπορευομένου legisse videtur, vid. Mc. II, 20.

<a name=n2965><a href=#t2965>[2965]</a> Narrarunt autem ei, quod Iesus Nazoraeus transit.] [Note: þairhgaggiþ] Z. + þairgaggiþ.

<a name=n2966><a href=#t2966>[2966]</a> Verum is exclamavit dicens: Iesu, fili Davidis, miserere mei!

<a name=n2967><a href=#t2967>[2967]</a> ïþ ïs] verum is gr. omn. καί.---ubuhvopida] J. St. + div.; caeterum vid. ad M. IX, 28.---qiþands] St. + qitands.---sunu] pro solita vocativi forma sunau, sic Cor. I, XV, 15 dauþu. L. XIX, 5 zakkaiu. M. XXVI, 28 xristu pro dauþau, zakkaiau, xristau, cf. ad L. I, 54.

<a name=n2968><a href=#t2968>[2968]</a> Et hi praeeuntes increparunt eum, ut taceret, verum is usque multum magis clamavit: fili Davidis, miserere mei!] [Note: ïna] J. St. B. + ïmma.

<a name=n2969><a href=#t2969>[2969]</a> Stans autem Iesus jussit eum ducere ad se; cum prope esset autem ei, interrogavit eum

<a name=n2970><a href=#t2970>[2970]</a> ïmma] ei, ^o gr. omn., nam αὐτοῦ, quod legunt, pertinet ad ἐγγίσσαντος.

<a name=n2971><a href=#t2971>[2971]</a> dicens: quid tibi vis ut faciam? verum is dixit: domine, ut videam.

<a name=n2972><a href=#t2972>[2972]</a> Et Iesus dixit ad eum: vide, fides tua sanavit te.

<a name=n2973><a href=#t2973>[2973]</a> Et statim vidit et secutus-est eum gratias-agens Deo, et omnis turba videns dedit laudem Deo.

<a name=n2974><a href=#t2974>[2974]</a> Et iniens transiit Ierico.] [Note: ïaireikon] J. St. + ïaireiko.

<a name=n2975><a href=#t2975>[2975]</a> Et ecce, vir nomine vocatus Zaccaeus, hic fuit praefectus portitorum et fuit dives,

<a name=n2976><a href=#t2976>[2976]</a> guma---zakkaius] cod. Arg., uti edidimus; J. + man sakkaius haitands, St. + man zakkaius haitands, B. ÷ manna zakkaius haitans.---sah] hic, Ulf. fortasse c. codd. D et verss. οὗτος pro vulg. καὶ αὐτός legit, sed vid. ad J. XVIII, 26; caeterum B. ÷ jah sa, J. St. lac. usque ad motarje.---jah] ult. Ulf. c. codd. ^o οὗτος.---gabigs] J. St. B. ÷ gabeigs.

<a name=n2977><a href=#t2977>[2977]</a> et quaesivit videre Iesum, quis esset, et non potuit prae turba, nam statura parvus fuit.] [Note: vahstau leitils] J. St. B, + vahstai leitil.

<a name=n2978><a href=#t2978>[2978]</a> Et currens prae ascendit in ficum, ut videret eum, nam is per hoc cogitavit transire.

<a name=n2979><a href=#t2979>[2979]</a> biþragjands] St. + biþrangands. Pro vulgata lectione προδραμών Ulf. c. cod. προσδραμών legisse videtur; nam bi notioni praepositionis πρός propius accedit, quam praepositioni πρό.---faur usstaig] J. St. B. + faura gastaig.---ïs] is, ^o gr. omn.

<a name=n2980><a href=#t2980>[2980]</a> Et cum veniret in hunc locum, spectans sursum Iesus vidit eum et dixit ad eum: Zaccaee, properans deorsum descende, hodierno die enim in domo tua debeo ego esse.

<a name=n2981><a href=#t2981>[2981]</a> ïup] J. St. B. ^o + Z. + jup.---ïmma zakkain] J. St. + ïm zakkaie; caeterum de zakkaiu vid. ad XVIII, 38.---atsteig] J. St. + afsteig.---auk ïn] J. St. + and. Caeterum Griesb. falso adnotat, γάρ ab Ulf. esse omissum, cum per auk redditum sit.

<a name=n2982><a href=#t2982>[2982]</a> Et properans descendit et excepit eum gaudens.] [Note: atstaig] J. + afstaig.

<a name=n2983><a href=#t2983>[2983]</a> Et videntes omnes murmurarunt dicentes, quod ad peccatoris hominis ivit in domum divertere.

<a name=n2984><a href=#t2984>[2984]</a> du---ussaljan] mira dicendi ratio, cum du praepositio posita sit cum genitivo, cum quo casu conjungi non solet. Locum esse corruptum, et du indicat et otiosum illud ïn gard. Z. aut du deleri, aut omisso ïn gard legi maluit du fravaurhtin mann. Si de glossa in textum illata, cujus rei exempla non pauca inveniuntur (vid. ad II, 2), cogitari licet, glossator quidam ïn gard ad explicandam constructionem du fravaurhtis mans, nobis videtur addidisse; ea autem ellipsis et graeco sermoni familiaris est (Matthiae Griech Gramm. p. 701), nec abhorret a gothico (vid. ad VIII, 49). Sin omnia, quae leguntur, sincera sunt, certe ordo verborum mutandus est hunc in modum: fravaurhtis mans galaiþ ïn gard du ussaljan, cf. ad M. IX, 16. Cum Zahnio, qui du ad galaiþ trahi posse arbitratur, veremur ut intelligentes consentiant.---fravaurhtis] J. St. + fravaurhtan.

<a name=n2985><a href=#t2985>[2985]</a> Stans autem Zaccaeus dixit ad dominum: ecce, dimidium proprii mei, domine, tribuam pauperibus, et si cujus quid defraudavi, quadruplum reddo.

<a name=n2986><a href=#t2986>[2986]</a> zakkaius] J. + sakkaius.---sai] J. St. + sai sa.---fidurfalþ fragilda] ¶ gr. omn.

<a name=n2987><a href=#t2987>[2987]</a> Dixit autem ad eum Iesus, quod hodierno die salus huic domni facta-est, quia etiam hic filius Abrahami est;

<a name=n2988><a href=#t2988>[2988]</a> venit enim filius hominis quaerere et salvare hos perditos.

<a name=n2989><a href=#t2989>[2989]</a> jah] St. + ah.---þans fralusanans] hos perditos, gr. omn. τὸ ἀπολωλός

<a name=n2990><a href=#t2990>[2990]</a> In audientibus autem iis hoc, addens dixit parabolam, propter quod prope Ierusalem fuit, et visum-est iis, quod statim debitum esset regnum Dei manifestari.

<a name=n2991><a href=#t2991>[2991]</a> at gahausjandam] J. St. B. + jct.---ïairusalem vas] ¶ gr. omn.

<a name=n2992><a href=#t2992>[2992]</a> Dixit autem: homo quidam nobilis ivit in-regionem-longinquam accipere sibi regnum et convertit se.

<a name=n2993><a href=#t2993>[2993]</a> sums] St. + suns.---landis] gr. εἰς χώραν μακράν, quod supra XV, 12 plene per ïn land fairra visando reddidit.---franiman] St. + franimans.---gavandida sik] convertit se, gr. omn. ὑποστρέψαι.

<a name=n2994><a href=#t2994>[2994]</a> Advocans autem decem servos suos tradidit iis decem portiones et dixit ad eos: negotiamini donec ego veniam.] [Note: ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n2995><a href=#t2995>[2995]</a> Verum cives ejus oderunt eum et miserunt legatum post eum dicentes: non volumus hunc regnare super nos.

<a name=n2996><a href=#t2996>[2996]</a> airu] inde ab hac voce usque ad finem versus 23 J. St. lacunam habent, quam B. et lh. expleverunt; hodie ea est codicis Arg. conditio, ut usque ad vs. 20 praeter litteras ab aversa plagula transmissas quidquam legi plane non possit.---þana] B. lac.

<a name=n2997><a href=#t2997>[2997]</a> Et factum-est cum converteret se iterum accipiens regnum, et jussit vocare ad se hos servos, quibus tradidit hoc argentum, ut cognosceret, quid quisque faceret.

<a name=n2998><a href=#t2998>[2998]</a> sik] B. ^o +---sis] B. lac.---silubr] B. + silubro.---wa warjizuh) quid quisque, gr. τίς τί (τι).---gavaurhtedi] B. gavaur . . .

<a name=n2999><a href=#t2999>[2999]</a> Venit autem hic primus dicens: domine, nummus tuus fecit decem nummos.] [Note: quam] B. + gan.

<a name=n3000><a href=#t3000>[3000]</a> Et dixit ad eum: bene, bone serve, nam in parvo fuisti fidelis, sis imperium habens super decem urbes.

<a name=n3001><a href=#t3001>[3001]</a> unte] B. lac.---leitilamma] Ih. ap. Büsch. + aleitilamma; caeterum gr. omn. ἐλαχίστῳ.---vast triggvs] ¶ gr. omn.---sijais] B. lac.---taihun] B. + taihunja.

<a name=n3002><a href=#t3002>[3002]</a> Et venit alter dicens: domine, nummus tuus fecit quinque nummos.

<a name=n3003><a href=#t3003>[3003]</a> gavaurhta] B. + fravaurhta.---fimf] Hz. + fim, sic quoque vs. 19.

<a name=n3004><a href=#t3004>[3004]</a> Dixit autem etiam ad hunc: etiam tu sis super quinque urbes.

<a name=n3005><a href=#t3005>[3005]</a> ufaro] B. ÷ [ufar, vid. L. II, 8.---fimf] vid. ad vs. 18.

<a name=n3006><a href=#t3006>[3006]</a> Et quidam venit dicens: domine, ecce, hic nummus tuus, quem habui positum in panno;

<a name=n3007><a href=#t3007>[3007]</a> sums] B. anþar, quod textui gr. accommodatius est, nam nullo alio loco Ulf. sums pro ἕτερος ponit, excepto XIV, 20.---galagidana] Z. galagida ïna (posuit eum), quod Ih. testante in cod. Arg. scriptum sit; repudiavimus autem, quod sensum perturbat, nec auctoritate ullius gr. confirmatur. Caeterum B. hinc usque ad finem versus signa lacunae ponit.

<a name=n3008><a href=#t3008>[3008]</a> timui mihi enim te, nam homo durus es, sumis quod non posuisti, et metis quod non sevisti.

<a name=n3009><a href=#t3009>[3009]</a> Et dixit ad eum: ex ore tuo judico te, improbe serve et piger! scivi ti quod ego homo durus sum, sumens quod non posui, et metens quod non sevi.

<a name=n3010><a href=#t3010>[3010]</a> jah] pr., quod Sch. contendit, Ulf. cum verss. καί pro δέ legisse, speciosius est quam verius; jah enim pro δέ saepissime ponitur.---jah lata] et piger, ^o gr. omn., Goth. cum Brix.---visseis] pro visses, vid. Prolegg.

<a name=n3011><a href=#t3011>[3011]</a> Et cur non deposuisti hoc argentum meum ad argentarios, et veniens cum lucro exigerem hoc?

<a name=n3012><a href=#t3012>[3012]</a> du skattjam] ad argentarios, gr. ἐπὶ τράπεζαν, cf. Cor. I, X, 25 at skiljam---ἐν μαλέλλῳ cf. etiam ad L. III, 1.---jah] sec., Ulf. ^o ἐγώ.

<a name=n3013><a href=#t3013>[3013]</a> Et ad hos adstantes dixit: auferte ab eo hunc nummum et date huic has decem portiones habenti.] [Note: faurastandandam] Z. + div.

<a name=n3014><a href=#t3014>[3014]</a> Et dixerunt ad eum: domine, habet decem portiones.

<a name=n3015><a href=#t3015>[3015]</a> Dico enim vobis, quod cuique habentium datur, verum ab hoc nonhabente, etiam quod habet, aufertur ab eo.

<a name=n3016><a href=#t3016>[3016]</a> At praeterea inimicos meos illos, qui non voluerunt mo regnare super se, ferte huc et occidite coram me.

<a name=n3017><a href=#t3017>[3017]</a> aþþan] at, ^o gr. omn.; B. sveþauh e margine in textum irrepsisse suspicatur, ut alterum glossa explicans alterum sit, sed vid. Philip. III, 16 aþþan sveþauh et supra XVIII, 8 ïþ sveþauh---πλήν; caeterum idem significantes particulae conjunctae saepissime inveniuntur, vid. ad M. IX, 17.---þaiei] J. St. + þatei.

<a name=n3018><a href=#t3018>[3018]</a> Et dicens hoc ivit ultra exiens in Ierusolymam.

<a name=n3019><a href=#t3019>[3019]</a> Et factum-est, cum prope esset Bethsfage et Bethaniae a monte, qui vocatur oliferus, misit duos discipulorum suorum

<a name=n3020><a href=#t3020>[3020]</a> af] sic cod. Arg. J. St.; B. Hz. Z. at, quod sensus quidem postulare videtur, sed habet lectio codicis, quo defendatur, latino enim sermone etiam dicitur aliquid prope ab aliquo esse.

<a name=n3021><a href=#t3021>[3021]</a> dicens: ite in hunc oppositum vicum, in quo ineuntes invenitis pullum asini alligatum, in quo non ullus unquam hominum sedit; solventes eum adducite;

<a name=n3022><a href=#t3022>[3022]</a> gaggats] St. + gangaþ.---ïnngaggandans] Hz. + ïngaggandans.---asilaus] asini, ^o gr. omn. Vulg. etiam addit asinae.

<a name=n3023><a href=#t3023>[3023]</a> et si quis vos interroget: cur solvitis? sic dicatis ad eum, quod dominus hunc cupit.

<a name=n3024><a href=#t3024>[3024]</a> ïnqis] sic cod. Arg. pro ïgqis; vid. ad XIV, 31; J. + ïzqis, St. ÷ ïzvis.

<a name=n3025><a href=#t3025>[3025]</a> Euntes autem hi missi invenerunt, sicut dixit ad eos.] [Note: Solventibus autem iis dixerunt hi domini hujus ad eos: cur solvitis hunc pullum?

<a name=n3026><a href=#t3026>[3026]</a> andbindandam] J. St. + andbindandan.---ïm] pr., Ulf. ^o τὸν πῶλον.

<a name=n3027><a href=#t3027>[3027]</a> Verum ii dixerunt: domino opus hujus est.

<a name=n3028><a href=#t3028>[3028]</a> Et adduxerunt hunc pullum lesu et conjicientes vestes suas super hunc pullum imposuerunt lesum.

<a name=n3029><a href=#t3029>[3029]</a> þana fulan] hunc pullum, gr. omn. αὐτόν---ïesua] St. + ïaisuna.---vastjos seinos] ¶ gr. omn.

<a name=n3030><a href=#t3030>[3030]</a> Eunti autem ei superstraverunt vestes suas in viam;

<a name=n3031><a href=#t3031>[3031]</a> cum autem is prope esset jam ad descensum hujus montis olearum, coeperunt omnino turba discipulorum gaudentes laudare Deum voce magna ob omnes, quas viderunt virtutes,

<a name=n3032><a href=#t3032>[3032]</a> alevabagme] J. St. + div.---alakjo] J. St. B. + allai so. Caeterum notandum est, adverbium alakjo, quod aliis locis cum allai conjungi solet (vid. IV, 22; Mc. XI, 32), h. l. vice adjectivi (= ἅπας) fungi, sic infra vs. 48, cf. L. VI, 5 galukun managein fiske filu.---þoze sewun] J. St. + þo gesewun; caeterum vid. ad X, 5.

<a name=n3033><a href=#t3033>[3033]</a> dicentes: benedictus hic veniens rex in nomine domini, pax in coelo et gloria in altissimis.

<a name=n3034><a href=#t3034>[3034]</a> þiuþida] Hz. + þiutida.---vulþus] St. + vultus.

<a name=n3035><a href=#t3035>[3035]</a> Et quidam Farisaeorum ex hac turba dixerunt ad eum: magister, increpa hos discipulos tuos.

<a name=n3036><a href=#t3036>[3036]</a> Et respondens dixit ad eos: dico vobis, quod si hi tacent, lapides clamant.

<a name=n3037><a href=#t3037>[3037]</a> Et cum-primum prope fuit, adspiciens hanc urbem flevit ob eam

<a name=n3038><a href=#t3038>[3038]</a> dicens, quod si scires etiam tu in hoc die tuo haec ad pacem tuam, verum nunc absconditum est ab oculis tuis,

<a name=n3039><a href=#t3039>[3039]</a> þatei] St. + þaþei.---þu] Ulf. c. codd. et verss. ^o καί γε.---gafulgin] J. St. B. + gafialgin.---augam] J. St. B. + augom.

<a name=n3040><a href=#t3040>[3040]</a> quod veniunt dies super te, et circumfodiunt inimici tui fossa te et circumsistunt et circumdant te undique

<a name=n3041><a href=#t3041>[3041]</a> þus] J. St. B. + þuk.---bigraband] J. St. B. + barra . . . et inde usque ad grabai lac.---bistandand] J. St. + bisandand, B. + bisiandand; jam L. veram lectionem invenit.---allaþro] J. St. ^o +.

<a name=n3042><a href=#t3042>[3042]</a> et terrae te adaequant et filios tuos in te et non relinquunt in te lapidem super lapide, ob quod non cognovisti hoc tempus visitationis tuae.

<a name=n3043><a href=#t3043>[3043]</a> Et iens in templum coepit ejicere hos vendentes in eo et ementes

<a name=n3044><a href=#t3044>[3044]</a> ïn ïzai] J. ^o +, quapropter Griesb. Ulf. inter eos refert, qui ἐν αὐτῷ omittunt.

<a name=n3045><a href=#t3045>[3045]</a> dicens ad eos: scriptum est, quod domus mea domus precum est, verum vos eam fecistis ad latibulum furum.

<a name=n3046><a href=#t3046>[3046]</a> qiþands] St. + qiþandans.---þatei] quod, egr.---bido] precum. gr. omn. προσευχῆς.

<a name=n3047><a href=#t3047>[3047]</a> Et fuit docens die quoque in hoc templo, verum hi summi sacerdotes et scribae quaesiverunt eum perdere et hi principes populi.

<a name=n3048><a href=#t3048>[3048]</a> daga wammeh] J. St. B. + jct.---þizai] St. + tkizai.---gudjans] J. + judjans, St. + gudians.

<a name=n3049><a href=#t3049>[3049]</a> Et non invenerunt, quid facerent; turba enim prorsus suspensa-fuit ad audiendum eum.

<a name=n3050><a href=#t3050>[3050]</a> bigetun] Ulf. c. codd. ^o τό.---managei] J. + managai.---alakjo hahaida] J. St. B. + allai gahahaida; caeterum de alakjo vid. ad vs. 37.---du hausjan] vid. ad XVIII, 35.---ïmma] gr. omn. ante du.

<a name=n3051><a href=#t3051>[3051]</a> Et factumest in quodam dierum illorum in docente eo hanc turbam in templo et evangelizante adsteterunt hi sacerdotes et scribae cum his natu-maximis.

<a name=n3052><a href=#t3052>[3052]</a> at laijandin] J. St. Z. + jct.---sinistam] St + sinistaim.

<a name=n3053><a href=#t3053>[3053]</a> Et dixerunt ad eum dicentes: dic nobis, in qua potestatum hoc facis, aut quis est, qui dedit tibi hanc potestatem?

<a name=n3054><a href=#t3054>[3054]</a> Respondens autem dixit ad eos: interrogo vos etiam ego unum verbum et dicite mihi:

<a name=n3055><a href=#t3055>[3055]</a> andhafjands] St. + andhafjadns.---fraihna] St. + fraina.

<a name=n3056><a href=#t3056>[3056]</a> baptismus Iohannis exne coelo fuit an exne hominibus?] [Note: þau] J. ÷ þauh.

<a name=n3057><a href=#t3057>[3057]</a> Verum ii cogitarunt cum se invicem dicentes: quod si dicimus, ex coelo, dicit, at cur non credidistis ei?

<a name=n3058><a href=#t3058>[3058]</a> þahtedun] St. + þahdedun.---aþþan.] St. + aþþä pro aþþa.

<a name=n3059><a href=#t3059>[3059]</a> Verum si dicimus, ex hominibus, omnis haec turba lapidibus conjicit nos, fideliter credunt enim omnes, Iohannem profetam esse.] [Note: [allai omnes, ^o gr. omn.

<a name=n3060><a href=#t3060>[3060]</a> Et responderunt, quod non scirent unde.] [Note: vissedeina] St. + vissedeinna.

<a name=n3061><a href=#t3061>[3061]</a> Et lesus dixit iis, non ego vobis dico, in qua potestatum hoc facio.

<a name=n3062><a href=#t3062>[3062]</a> jah] pr., sic cod. Arg.; Hz. ÷ ïþ.---ïzvis qiþa] ¶ gr. omn.

<a name=n3063><a href=#t3063>[3063]</a> Coepit autem ad turbam dicere hanc parabolam: homo plantavit vineam et tradidit eam colonis et abiit annos multos.] [Note: jera] annos, gr. omn. χρόνους.

<a name=n3064><a href=#t3064>[3064]</a> Et in tempore misit ad hos hortulanos servum, ut fructus hujus vineae darent ei; verum hi hortulani percutientes eum miserunt vacuum.] [Note: gebeina] St. + gebena.

<a name=n3065><a href=#t3065>[3065]</a> Et addidit mittere alium servum, verum ii etiam illum percutientes et dehonorantes miserunt vacuum.] [Note: anþarana] J. St. + anþaran.

<a name=n3066><a href=#t3066>[3066]</a> Et addidit mittere tertium; verum ii etiam hunc vulnerantes ejecerunt.

<a name=n3067><a href=#t3067>[3067]</a> gavondondans] sic cod. Arg. et editt. pro gavundondans, vid. ad IV, 13.

<a name=n3068><a href=#t3068>[3068]</a> Dixit autem hic dominus hujus vineae: quid faciam? mitto filium meum hunc carum, forte hunc videntes aestimant.

<a name=n3069><a href=#t3069>[3069]</a> meinana] J. St. + meinama.---liuban aufto] editt. et Hz. + liubana ufto, lectionem receptam Z. de praestanti conjectura dedit; formam concretam, quam vocant, articulus praepositus requirit, nec ufto nisi cum ïbai conjunctum (si lectio M. XXVII, 64 proba est) invenitur.

<a name=n3070><a href=#t3070>[3070]</a> Videntes autem eum hi hortulani cogitarunt cum se invicem dicentes: hic est hic haeres; occidimus eum, ut nobis fiat haec haereditas.] [Note: arbinumja] Ulf. c. codd. ^o δεῦτε.

<a name=n3071><a href=#t3071>[3071]</a> Et ejicientes eum foras ex hac vinea occiderunt. Quid nunc faciat iis dominus hujus vineae?

<a name=n3072><a href=#t3072>[3072]</a> Venit et perdit hortulanos hos et dat hanc vineam aliis. Audientes dixerunt autem: non sit.

<a name=n3073><a href=#t3073>[3073]</a> nis-sijai] sic cod. Arg. Hz. Z. (vid. ad M. V, 37); J. St. B. + ni sijai.

<a name=n3074><a href=#t3074>[3074]</a> Verum is adspiciens ad eos dixit: at quid est hoc scriptum, lapis, quem rejecerunt fabri, hic factus-est ad caput anguli?

<a name=n3075><a href=#t3075>[3075]</a> stains] lapis, gr. omn. λίθον, vid. ad Mc. XII, 10.

<a name=n3076><a href=#t3076>[3076]</a> Quisque qui cadit in hunc lapidem, conquassatur, verum in quem cadit, comminuit eum.] [Note: gakrotuda] vid. ad Mc. IX, 50.

<a name=n3077><a href=#t3077>[3077]</a> Et quaesiverunt hi scribae et summi sacerdotes ponere in eum manus in hac hora et timuerunt hanc turbam; intellexerunt enim, quod ad eos hanc parabolam dixit.] [Note: bokarjos---gudjans] ¶ gr.

<a name=n3078><a href=#t3078>[3078]</a> Et discedentes miserunt insidiatores hos e dolo ostendentes se justos esse, ut caperent eum ob-verba et traderent eum principatui et potestati praesidis.

<a name=n3079><a href=#t3079>[3079]</a> afleiþandans] discendentes, gr. παρατηρήσαντες, Ulf. c. cod. D et verss. ἀποχωρήσαντες legit.---us liutein] J. St. + usanigein, B. + us anigein; veram lectionem jam Maresh. p. 462 et L. dederunt.---jah atgebeina] et traderent, gr. omn. εἰς τὸ (ὥστε) παραδοῦναι; Ulf. c. verss. lat.

<a name=n3080><a href=#t3080>[3080]</a> Et interrogarunt eum dicentes: magister, scimus, quod recte loqueris et doces et non respicis faciem, sed in veritate viam Dei doces:

<a name=n3081><a href=#t3081>[3081]</a> debitumne est nobis Caesari tributum dare an nonne?

<a name=n3082><a href=#t3082>[3082]</a> skuldu] J. St. ÷ skuld.---kaisara gild] B. Hz. Z. ÷ jct., quod quamquam loco Mc. XII, 14 comprobatum, h. l. textui graeco (καίσαρι φόρον) non respondet.

<a name=n3083><a href=#t3083>[3083]</a> Perspiciens autem eorum improbitatem Iesus dixit ad eos: quid me tentatis?

<a name=n3084><a href=#t3084>[3084]</a> unselein] Ulf. c. codd. pro vulg. πανουργίαν legisse videtur πονηρίαν, vid. Mc. VII, 22; Cor. I, V, 8; Eph. VI, 12; cf. Eph. IV, 31.---ïesus] ^o gr. omn.

<a name=n3085><a href=#t3085>[3085]</a> Ostendite mihi nummum, cujus habet effigiem et inscriptionem? Respondentes autem dixerunt: Caesaris.] [Note: mis] J. St. + mik.

<a name=n3086><a href=#t3086>[3086]</a> Verum is dixit ad eos: igitur reddite haec Caesaris Caesari et haec Dei Deo.] [Note: us nu gibiþ] vid. ad Mc. XIV, 44.

<a name=n3087><a href=#t3087>[3087]</a> Et non potuerunt capere eum ob-verba in praesentia turbae et mirantes ob-responsa ejus tacuerunt.

<a name=n3088><a href=#t3088>[3088]</a> andavaurde] responsa, gr. omn. ἀποκρίσει; caeterum J. St. + andvaurde.

<a name=n3089><a href=#t3089>[3089]</a> Accedentes autem quidam Sadducaeorum, qui dicunt, resurrectionem non esse, interrogaverunt eum

<a name=n3090><a href=#t3090>[3090]</a> qiþand] gr. ἀντιλέγοντες, Ulf. c. codd. λέγοντες legit.

<a name=n3091><a href=#t3091>[3091]</a> dicentes: magister, Moses scripsit nobis, si cujus frater moriatur habens uxorem et hic sine-prole moriatur, ut ducat frater ejus hanc uxorem et suscitet semen fratri suo;] [Note: ïs] J. St. B. ^o +.

<a name=n3092><a href=#t3092>[3092]</a> septem igitur fratres fuerunt et hic primus ducens uxorem mortuus-est sine-prole.

<a name=n3093><a href=#t3093>[3093]</a> Et duxit alter hanc uxorem et hic obiit sine-prole.

<a name=n3094><a href=#t3094>[3094]</a> Et tertius duxit hanc similiter; similiter autem etiam hi septem et non reliquerunt liberos et obierunt.

<a name=n3095><a href=#t3095>[3095]</a> samaleiko] pr. similiter, ^o gr.---jah] tert. et ^o gr.

<a name=n3096><a href=#t3096>[3096]</a> Ultima omnium mortua-est etiam haec uxor.

<a name=n3097><a href=#t3097>[3097]</a> spedista] ultima, gr. omn. ὕστερον; caeterum Ulf. c. codd. ^o δέ.

<a name=n3098><a href=#t3098>[3098]</a> In hac resurrectione igitur cujus horum fituxor? hi enim septem habuerunt hanc ad uxorem.

<a name=n3099><a href=#t3099>[3099]</a> nu] gr. omn. ante usstassai.---vaïrþiþ] fit Sch. temere contendit, Gothum legisse ἔσται.

<a name=n3100><a href=#t3100>[3100]</a> Et respondens dixit ad eos Iesus, hi filii hujus aevi nubunt et nubuntur:

<a name=n3101><a href=#t3101>[3101]</a> verum qui digni sunt illud aevum nancisci et resurrectionem e mortuis, non nubunt, non nubuntur,

<a name=n3102><a href=#t3102>[3102]</a> þaiei] J. St. + þatei.---usstassais] St. + usstassai.

<a name=n3103><a href=#t3103>[3103]</a> neque enim mori amplius possunt, aequales angelis enim sunt et filii sunt Dei, resurrectionis filii exsistentes.

<a name=n3104><a href=#t3104>[3104]</a> At quod surgunt mortui, etiam Moses significavit in rubo, sicut dicit: vidi dominum Deum Abrahami et Deum Isaci et Deum Iacobi.

<a name=n3105><a href=#t3105>[3105]</a> banvida] sic cod. Arg. et editt. pro bandvida.---saw] vidi, ^o gr. omn.; Ulf. c. verss. Caeterum J. St. B. + saei; iidem reliqua, quae de hoc capite in cod. Arg. exstant, omittunt, nec quidquam litterarum fere in hac plagula cognosci potest; quae nunc legimus, Ihrio debemus.

<a name=n3106><a href=#t3106>[3106]</a> At Deus non-est mortuorum, sed vivorum; omnes enim ei vivunt.

<a name=n3107><a href=#t3107>[3107]</a> Respondentes autem quidam horum scribarum dixerunt: magister, bene dixisti.

<a name=n3108><a href=#t3108>[3108]</a> Neque vero amplius ausi-sunt interrogare eum non quidquam.

<a name=n3109><a href=#t3109>[3109]</a> Dixit autem ad eos: quomodo dicunt Christum filium Davidis esse?

<a name=n3110><a href=#t3110>[3110]</a> Et ipse David dicit in libro psalmorum: dixit dominus ad dominum meum, sede a dextra mea,

<a name=n3111><a href=#t3111>[3111]</a> donec ego pono inimicos tuos scabellum pedum tuorum.] [Note: ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n3112><a href=#t3112>[3112]</a> David eum dominum vocat, et quomodo filius ei est?] [Note: daveid] Ulf. ^o οὖν.---ïna fraujan] ¶ gr.

<a name=n3113><a href=#t3113>[3113]</a> In audiente autem omni turba dixit ad discipulos suos:] [Note: at gahausjandein] Z. + jct.

<a name=n3114><a href=#t3114>[3114]</a> attendite a scribis his volentibus ire in albis---

<a name=n3115><a href=#t3115>[3115]</a> weitaim] albis, sine dubio vastjom (στολαῖς XV, 22. Mc. XVI, 5), uti jam Ih. recte vidit, proxime sequebatur; in gr. nullum verbi weitaim respondentis vestigium adest, quod Ulf. unde hauserit, non liquet; alba vestimenta, tanquam magnitudinem quamdam, decus et majestatem indicantia, placuisse scribis Iudaeorum, qui venerationis quidquam accedere suae dignitati ex vestitu autumassent, Ih. annotat.

Fragmenta, quae de capite primo, tertio et quinto usque ad vs. 38 addidimus, asservata sunt in commentario super evangelium Iohannis, lingua gothica conscripto, cujus fragmenta e codd. Vaticanis et Ambrosianis collegit et Skeireins aivaggeljons þairh ïohannen inscripta nuper edidit Massmannus, professor Monacensis.

<a name=n3117><a href=#t3117>[3117]</a> Ecce, hic est agnus Dei, qui sumit peccatum hujus mundi.---]; [Note: Skeir. p. 4 (37). ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n3118><a href=#t3118>[3118]</a> Amen, amen dico tibi, nisi qui nascitur deorsum, non potest videre regnum Dei.] [Note: Skeir. p. 7 (39).

<a name=n3119><a href=#t3119>[3119]</a> ---quomodo potens est vir nasci adultus exsistens? num potest in uterum matris suae rursus ire et nascatur?

<a name=n3120><a href=#t3120>[3120]</a> Skeir. p. 8 (39) et iterum p. 9 (40). manna] sic recte p. 9 legitur, altero loco + ma; librarius enim alteram hujus verbi partem in proxima linea scribere omisit.---gabairan alþeis visands] sic p. 8 c. gr. omn., p. 9 gabairan post visands].---aftra galeiþan] Mssm. p. 39 et 40 + jct.---jag] p. 9 jah, vid. ad M. V, 37.

<a name=n3121><a href=#t3121>[3121]</a> ---Amen, amen dico tibi, nisi qui nascitur ex aqua et spiritu, non potest ingredi in regnum Dei.---] [Note: Skeir. p. 9 (40).

<a name=n3122><a href=#t3122>[3122]</a> .. (mul)tae fuerunt illic; igitur venerunt et baptizati fuerunt.

<a name=n3123><a href=#t3123>[3123]</a> Skeir. p. 11 (41).. naga vesun] Mssm. conjecit managa vatna gavesun; cum vero gavisan non significet esse, sed manere, habitare (μένειν L. VIII, 27), et gr. omn. ὕδατα πολλά legant, nobis potius vatna managa vesun complendum esse videtur.---jainar] Mssm. p. 41 ^o +.

<a name=n3124><a href=#t3124>[3124]</a> Non adhuc conjectus fuit in carcerem Iohannes.

<a name=n3125><a href=#t3125>[3125]</a> Skeir. p. 11 (41). nauhþanuh] Mssm. + div., caeterum Goth. ^o γάρ.---galagiþs vas] ¶ gr. omn.

<a name=n3126><a href=#t3126>[3126]</a> Tunc vero facta-est quaestio a discipulis Iohannis cum Iudaeis de purificatione---

<a name=n3127><a href=#t3127>[3127]</a> Skeir. p. 11 sq. (41). þan] cod. (si vere ita in eo scriptum est) + þau.---ïudaium] Iudaeis, gr. Ἰουδαίου.

<a name=n3128><a href=#t3128>[3128]</a> ---rabbi, qui fuit cum te trans Jordanum, cui tu testatus es, ecce, nic baptizat et omnes eunt ad eum.

<a name=n3129><a href=#t3129>[3129]</a> Skeir. p. 15 (43). jaurdanau] vid. ad Mc. X. 1.

<a name=n3130><a href=#t3130>[3130]</a> Hoc igitur gaudium meum expletum-est.] [Note: Skeir. p. 15. (43).

<a name=n3131><a href=#t3131>[3131]</a> Ille debet crescere, verum ego minui.] [Note: Skeir. p. 15 (43) bis et p. 23 (47).

<a name=n3132><a href=#t3132>[3132]</a> Hic deorsum veniens super omnibus est.---hic de coelo veniens super omnibus est.

<a name=n3133><a href=#t3133>[3133]</a> Skeir. p. 16 sq. (43 sq.). ïst] pr., quae deinde sequuntur usque ad λαλεῖ in commentario gothico non ad verbum sunt translata, scriptum est enim: sik airþakundana jah us airþai rodjandan, i. e. se terrigenam et ex terra loquentem intell. dicit, quae sunt interpretis verba, non integre citata, secundum gr. esse debebat: sa visands us airþai (I. sa air þakunda) us airþai ïst jah us airþai rodeiþ.

<a name=n3134><a href=#t3134>[3134]</a> Et quod vidit et audivit, hoc testatur, et hoc testimonium ejus non ullus accipit.---

<a name=n3135><a href=#t3135>[3135]</a> Skeir. p. 17 (44). veitvodida] pro veitvodiþa; pro participio passivi haberi, quod Massmanno videtur, lectio recepta non patitur propter sequens ïs, quod sic af sive fram ïmma esse debet.

<a name=n3136><a href=#t3136>[3136]</a> Sicut enim pater suscitat mortuos et vivere facit, sic etiam filius, quos vult, vivere facit.] [Note: Skeir. p. 20 (45).

<a name=n3137><a href=#t3137>[3137]</a> Nec vero pater non judicat ullum, sed judicium omne tradidit filio,

<a name=n3138><a href=#t3138>[3138]</a> Skeir. p. 20 (45). ainohun] sic cod. Ambr.; Mssm. emendavit ainnohun, vid. ad Mc. IX, 8.] [Note: ut omnes colant filium, sicut colunt patrem.---] [Note: Skeir. bis p. 21 et 22 (46).

<a name=n3139><a href=#t3139>[3139]</a> Ille fuit lux ardens et lucens, verum vos voluistis exultare ad horam in luce ejus.] [Note: Skeir. p. 23 (47).

<a name=n3140><a href=#t3140>[3140]</a> At ego habeo testimonium majus hoc Iohanne; haec enim opera, quae tradidit mihi pater, ut ego faciam haec, haec opera, quae ego facio, testantur de me, quod pater me misit.

<a name=n3141><a href=#t3141>[3141]</a> Skeir. p. 23 sq. (47). þamma] de usu articuli ad nomina propria positi vid. ad Mc. XV, 15.---ïk] sec. ego, ^o gr. omn.

<a name=n3142><a href=#t3142>[3142]</a> Et qui misit me pater, hic testatur de me. Nec vocem ejus unquam audistis, nec faciem ejus vidistis,

<a name=n3143><a href=#t3143>[3143]</a> Skeir. p. 25 sq. (48) et Specim. p. 24. sandida] sic cod. Ambr. recte; Specim. + sanda.---wanhun gahausideduþ] ¶ gr.---gasewuþ] cod. Ambr. gas., Specim. + gasaiwiþ; veram lectionem jam w. Mssm. invenit, vid. eum ad p. 26.

<a name=n3144><a href=#t3144>[3144]</a> et verbum ejus non habetis exsistens in vobis, quod quem misit ille, huic vos non creditis.---] [Note: Skeir. p. 26 (48) et Specim. p. 24.

<a name=n3145><a href=#t3145>[3145]</a> ---quod ego accusarem vos apud patrem; est qui accusavit vos Moses, ad quem vos speratis.

<a name=n3146><a href=#t3146>[3146]</a> Hinc incipiunt ea, quae de evangelio Iohannis in codice Arg. supersunt.---du] pr., J. St. B. + bi.---vrohida] accusavit, minus recte Ulf. praeterito utitur pro praesente, gr. omn. participium habent, cujus sensum non recte capiens verba male interpretatus est.

<a name=n3147><a href=#t3147>[3147]</a> Si enim Mosi crederetis, utique crederetis mihi, de me enim ille scripsit.

<a name=n3148><a href=#t3148>[3148]</a> mose galaubidedeiþ] ¶ gr. omn.---ga-þaulaubidedeiþ] J. + jaþau galaubidedeiþ, St. + jaþan galaubidedeiþ, B. + ga þau galaubidedeiþ. Caeterum vid. ad M. IX, 28.---mik auk] ¶ gr.] [Note: Quod si igitur illius scriptis non creditis, quomodo meis verbis credatis?

<a name=n3149><a href=#t3149>[3149]</a> galaubjaiþ] Ulf. c. codd. πιστεύσητε legisse cum B. contendere nolumus, nam ille futurum graecum conjunctivo suo saepissime reddidit.

<a name=n3150><a href=#t3150>[3150]</a> Post hoc ivit Iesus trans mare hoc Galilaeorum et Tiberiadum.

<a name=n3151><a href=#t3151>[3151]</a> þata] St. + þaþa.---jah] et, ^o gr.---tibairiade] J. St. + tiberiade.

<a name=n3152><a href=#t3152>[3152]</a> Et secutum-est eum turbae multum, quia viderunt signa quae fecit in aegrotis.

<a name=n3153><a href=#t3153>[3153]</a> Exiit autem in montem Iesus et illic sedit cum discipulis suis.

<a name=n3154><a href=#t3154>[3154]</a> Fuit autem prope pascha, hoc festum Iudaeorum.

<a name=n3155><a href=#t3155>[3155]</a> Ibi sustulit oculos Iesus et observavit, quod turbae multum ivit ad eum dixitque ad Filippum: unde emimus panes, ut edant hi?

<a name=n3156><a href=#t3156>[3156]</a> augona ïesus] ¶ gr.---manageins filu] ¶ gr. omn.---qaþuh] dixitque vid. ad J. XVIII, 26; cf. ad Mc. II, 11 et ad Cor. I, XVI, 13.

<a name=n3157><a href=#t3157>[3157]</a> Hoc autem dixit tentans eum, verum ipse scivit, quod habuit facere.

<a name=n3158><a href=#t3158>[3158]</a> Respondit ei Filippus: ducentis denariorum panes non sufficientes sunt his, ut sumat quisque paucum.

<a name=n3159><a href=#t3159>[3159]</a> nimai] gr. omn. post leitil; caeterum Ulf. c. codd. ^o αὐτῶν et τί.

<a name=n3160><a href=#t3160>[3160]</a> Dixit unus horum discipulorum ejus, Andreas, frater Petri Simonis:

<a name=n3161><a href=#t3161>[3161]</a> qaþ] Ulf. ^o αὐτῷ.---siponje] B. + sinonje.---paitraus seimonaus] ¶ gr. omn.

<a name=n3162><a href=#t3162>[3162]</a> est puer unus hic, qui habet V panes hordeaceos et II pisces; sed hoc, quid est pro tam multis?

<a name=n3163><a href=#t3163>[3163]</a> leguntur hi vss. maximam partem etiam Skeir. p. 27 sqq. (49 sq.).] [Note: ·b·] Skeir. tvans; St. + tvaim.

<a name=n3164><a href=#t3164>[3164]</a> Verum Iesus dixit: facite hos homines accumbere. Fuit autem gramen multum in hoc loco, ibi accubuerunt viri numero circa quinque millia.

<a name=n3165><a href=#t3165>[3165]</a> leguntur hi vss. maximam partem etiam Skeir. p. 27 sqq. (49 sq.).

<a name=n3166><a href=#t3166>[3166]</a> ïesus qaþ] ¶ gr. omn.---vasun---þusundjos] Skeir. sensum, non verba singula reddens sic habet: ïþ eis at hauja managamma visandin ïn þamma stada þo filusna anakumbjan gatavidedun fimf þusundjos vaire, i. e. verum ii in gramine multo exsistente in hoc loco hanc multitudinem accumbere fecerunt quinque millia virorum.

<a name=n3167><a href=#t3167>[3167]</a> Sumpsit autem hos panes Iesus et gratias-agens distribuit his accumbentibus; similiter etiam horum piscium tam multum quam voluerunt.

<a name=n3168><a href=#t3168>[3168]</a> leguntur hi vss. maximam partem etiam Skeir. p. 27 sqq. (49 sq.).

<a name=n3169><a href=#t3169>[3169]</a> gadailida] Ulf. c. codd. ^o τοῖς μαθηταῖς, οἱ δὲ μαθηταί.

<a name=n3170><a href=#t3170>[3170]</a> Tunc ubi saturi facti-sunt, dixit ad discipulos suos: colligite haec remanentia fragmenta, ut quidquam non pereat.

<a name=n3171><a href=#t3171>[3171]</a> leguntur hi vss. maximam partem etiam Skeir. p. 27 sqq. (49 sq.).

<a name=n3172><a href=#t3172>[3172]</a> du] ^o Skeir.---drauhsnos] Skeir. ÷ drausnos, vid. ad M. V, 15.---þei] Skeir. ei.

<a name=n3173><a href=#t3173>[3173]</a> Tunc collegerunt et compleverunt XII sportas frustis ex quinque panibus his hordeaceis, quod relictumest his edentibus.

<a name=n3174><a href=#t3174>[3174]</a> leguntur hi vss. maximam partem etiam Skeir. p. 27 sqq. (49 sq.).

<a name=n3175><a href=#t3175>[3175]</a> fimf] Skeir. þaim ·e·, quae lectio nobis mirifice placet prae ea, quam cod. Arg. praebet, nam repetitis nominibus semper fere articulus addi solet.---þaim] pr. his, ^o Skeir.---barizeinam] Skeir. addit jah ·b· fiskam, quod nullus gr. agnoscit.---aflifnoda] sic recte Skeir.; in cod. Arg. exstat aflif . . . a, quod deest, legi non potest, quia in ea parte verbi membrana mutila est; editt. male suppleverunt aflifnanda.---þaim] sec., Skeir. at þaim.

<a name=n3176><a href=#t3176>[3176]</a> Tunc hi homines videntes, quod fecit signum Iesus, dixerunt, quod hic est in veritate profeta hic veniens in hunc mundum.

<a name=n3177><a href=#t3177>[3177]</a> Verum Iesus cognoscens, quod cogitarunt exire et rapere, ut facerent eum ad regem, abiit iterum in montem, is solus.] [Note: vilvan] Ulf. ^o αὐτόν.

<a name=n3178><a href=#t3178>[3178]</a> Verum ubi sero factum-est, adierunt discipuli ejus ad mare.

<a name=n3179><a href=#t3179>[3179]</a> et adscenderunt in navem, iveruntque trans mare in Cafarnaum, et tenebrae jam factaesunt et non adiit adhuc ad eos Iesus.

<a name=n3180><a href=#t3180>[3180]</a> ïddjedunuh ufar] J. + ïddjedun uh ufar, St. + ïddjedun uhufar.---nauhþan] adhuc, ^o gr.; Ulf. c. gr. οὔπω legit, cf. III, 24; VII, 39.

<a name=n3181><a href=#t3181>[3181]</a> Verum mare vento magno flante suscitatum fuit.

<a name=n3182><a href=#t3182>[3182]</a> ïþ] verum, gr. omn. τε; Ulf. fortasse δέ legit, cf. ad L. XVIII, 5.---marei] J. St. + marein.

<a name=n3183><a href=#t3183>[3183]</a> Tunc remigantes circiter stadiorum XX et V aut XXX vident Iesum euntem supra mare et prope navem venientem et timuerunt sibi.] [Note: ·k· jah ·e·] St. Hz. + ¶.

<a name=n3184><a href=#t3184>[3184]</a> Tunc dixit: ego sum; ne timete vobis.] [Note: qaþ] Ulf. ^o αὐτοῖς.

<a name=n3185><a href=#t3185>[3185]</a> Tunc voluerunt eum accipere in navem, et statim haec navis facta-est ad terram, ad quam ii iverunt.] [Note: ïna niman] ¶ gr.---eis] ii, ^o gr. omn.

<a name=n3186><a href=#t3186>[3186]</a> Postero die turba, quae stetit ultra mare, viderunt quod navis alia non fuit illic nisi una et quod cum non venit discipulis suis Iesus in hanc navem, sed soli discipuli ejus iverunt.

<a name=n3187><a href=#t3187>[3187]</a> daga] die, ^o gr. omn.---sewun] viderunt, gr. ἰδών; Ulf. c. codd. εἶδον legit.---alja] J. St. + usja.---miþ ni qam] cf. ad Mc. XIV, 44.

<a name=n3188><a href=#t3188>[3188]</a> Aliae autem naves venerunt e Tiberiade, prope hunc locum, ubi ederunt panem, in quo gratias-egit dominus.

<a name=n3189><a href=#t3189>[3189]</a> skipa qemun] ¶ gr.---ana þammei] in quo, his Ulf. utitur ad circumscribendos genitivos quos vocant absolutos, cf. VII, 14.

<a name=n3190><a href=#t3190>[3190]</a> Tunc autem vidit turba, quod Iesus non-est illic neque discipuli ejus, scanderunt in naves et venerunt in Cafarnaum quaerentes Iesum.] [Note: gastigun] Ulf. c. codd. ^o αὐτοί.

<a name=n3191><a href=#t3191>[3191]</a> Et invenerunt eum ultra mare dixeruntque ad eum: rabbi, quando huc venisti?] [Note: qeþunuh] J. St. + div.

<a name=n3192><a href=#t3192>[3192]</a> Respondit iis Iesus et dixit: amen, amen dico vobis, quaeritis me, non quod vidistis signa et prodigia, sed quod edistis-de his panibus et saturi facti-estis.] [Note: jah fauratanja] et prodigia, ^o gr.

<a name=n3193><a href=#t3193>[3193]</a> Operemini non hunc cibum hunc peribilem, sed cibum hunc manentem ad vitam aeternam, quem filius hominis dat vobis; hunc enim pater signavit Deus.

<a name=n3194><a href=#t3194>[3194]</a> aiveinon] J. St. + aiveinan, Z. + aivainon.---gibiþ ïzvis] ¶ gr.

<a name=n3195><a href=#t3195>[3195]</a> Tunc dixerunt ad eum: quid faciamus, ut operemur opera Dei?] [Note: vaurstva] cod. Arg. + vaursva.] [Note: Respondit Iesus et dixit ad eos: hoc-est opus Dei, ut credatis cui misit ille.

<a name=n3196><a href=#t3196>[3196]</a> Dixerunt ad eum: at quid facis tu signorum, ut videamus et credamus tibi, quid operaris?

<a name=n3197><a href=#t3197>[3197]</a> qeþun] Ulf. c. codd. ^o οὖν, et prius quidem, non uti Griesb. per errorem annotat, alterum illud, quod gr. post τί habent, hoc enim per aþþan redditum est.

<a name=n3198><a href=#t3198>[3198]</a> Patres nostri manna ederunt in deserto, sicut est sriptum, panem e coelo dedit iis ad edendum.

<a name=n3199><a href=#t3199>[3199]</a> Tunc dixit iis Iesus: amen, amen dico vobis, non Moses dedit vobis panem e coelo, sed pater meus dedit vobis panem e coelo hunc verum.

<a name=n3200><a href=#t3200>[3200]</a> gaf] sec. dedit, gr. omn. δίδωσι, sic etiam vs. 37, cf. ad L. X, 19.

<a name=n3201><a href=#t3201>[3201]</a> Hic enim panis Dei est, qui descendit e coelo et dedit vitam huic mundo.] [Note: gaf libain] ¶ gr.

<a name=n3202><a href=#t3202>[3202]</a> Tunc dixerunt ad eum: domine, semper da nobis hunc panem!

<a name=n3203><a href=#t3203>[3203]</a> Et dixit ad eos Iesus: ego sum hic panis vitae, hic iens ad me non esurit et hic credens ad me non sitit unquam.

<a name=n3204><a href=#t3204>[3204]</a> Sed dixi vobis, quod vidistis me et non creditis.] [Note: þatei] Ulf. c. codd. ^o καί.] [Note: Omne quod dedit mihi pater, ad me venit et hunc euntem ad me non ejicio foras.

<a name=n3205><a href=#t3205>[3205]</a> gaf.] vid. ad vs. 32.---gaggandan] St. + gaggandin.

<a name=n3206><a href=#t3206>[3206]</a> Nam descendi e coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem hujus mittentis me.

<a name=n3207><a href=#t3207>[3207]</a> Hoc autem est voluntas hujus mittentis me, ut quisque qui videt hunc filium et credit ad eum, habeat vitam aeternam, et suscito eum ego in ultimo die.

<a name=n3208><a href=#t3208>[3208]</a> Hic versus in cod. Arg. deest, fortasse per eumdem librarii errorem, quo in cod. 157 ap. Griesb. excidit; facile id fieri poterat, quia hic et sequens versus idem initium eumdemque finem habent. Cf. L. XVII, 36.

<a name=n3209><a href=#t3209>[3209]</a> Hoc autem est voluntas hujus mittentis me, ut quisque qui videt hunc filium et credit ad eum, habeat vitam aeternam, et suscito eum ego in ultimo die.

<a name=n3210><a href=#t3210>[3210]</a> vilja] cod. Arg. Hz. editt. + viljan; non negantes substantivum θέλημα gothice viljan (velle) reddi posse, tamen genitivum subjectivum cum eo conjungi posse negamus. Lectionem receptam jam Lye conjectura assecutus est et Ih. probavit. Caeterum cf. Cor. I, XVI, 7 ubi cod. A mendose venjan pro venja legit, pro quo rectum venja cod. B. habet.

<a name=n3211><a href=#t3211>[3211]</a> Murmurarunt autem Iudaei de eo, quia dixit, ego sum panis hic descendens a coelo,

<a name=n3212><a href=#t3212>[3212]</a> et dixerunt: nonne hic est Iesus, hic filius Iosefi, cujus nos novimus patrem et matrem, quomodo nunc dicit hic, quod e coelo descendi?

<a name=n3213><a href=#t3213>[3213]</a> Respondit autem Iesus et dixit ad eos: ne murmurate cum vobis invicem;] [Note: þan] autem, ^o gr.

<a name=n3214><a href=#t3214>[3214]</a> non homo potest venire ad me, nisi pater, qui misit me, attrahit eum, et ego suscito eum in hoc ultimo die.

<a name=n3215><a href=#t3215>[3215]</a> Est scriptum in profetis: et fiunt omnes docti Dei; quisque nunc hic audiens a patre et percepit, it ad me.] [Note: nu] nunc, ^o gr.

<a name=n3216><a href=#t3216>[3216]</a> Non quod patrem videret aliquis, nisi qui est a patre, hic vidit patrem.

<a name=n3217><a href=#t3217>[3217]</a> sewi was] ^o gr.---attin] patre, gr. omn. θεοῦ.] [Note: Amen, amen dico vobis: qui credit ad me, habet vitam aeternam.

<a name=n3218><a href=#t3218>[3218]</a> Ego sum hic panis vitae.] [Note: libainais] St. + labainais, sic vs. 63.] [Note: Patres vestri ederunt manna in deserto et mortui-sunt.

<a name=n3219><a href=#t3219>[3219]</a> Hic est panis, qui e coelo descendit, ut qui de-eo edat, non moriatur.

<a name=n3220><a href=#t3220>[3220]</a> ei---gadauþnai] ut qui de eo edat, non moriatur, gr. omn. ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ καὶ μὴ ἀποθάνῃ; καί c. Goth. omittunt Vulg. Colb. Patrr. lat.

<a name=n3221><a href=#t3221>[3221]</a> Ego sum panis hic vivens hic e coelo profectus; si quis edit de-hoc pane, vivit in aeternitatem, et autem hic panis, quem ego do, corpus meum est, quod ego do pro hujus mundi vita.

<a name=n3222><a href=#t3222>[3222]</a> libanda sa] J. St. B. + libandans.---jabai] Z. + jah.

<a name=n3223><a href=#t3223>[3223]</a> Tunc increparunt cum se invicem Iudaei dicentes: quomodo potest hic nobis corpus dare ad edendum?] [Note: leik giban] ¶ gr.

<a name=n3224><a href=#t3224>[3224]</a> Tunc dixit ad eos Iesus: amen, amen dico vobis, nisi editis corpus hujus filii hominis et bibatis ejus sanguinem, non habetis vitam in vobis ipsis.

<a name=n3225><a href=#t3225>[3225]</a> driggkaiþ] J. drigkaiþ, sic frequentius quidem hoc verbum; in evangelio Ioan. autem semper geminata littera g scribi solet, cf. ad Mc. X, 37.

<a name=n3226><a href=#t3226>[3226]</a> Qui edit meum corpus et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego suscito eum in hoc ultimo die.] [Note: driggkiþ] St. + dringkiþ.---ïn] in, ^o gr.

<a name=n3227><a href=#t3227>[3227]</a> Hoc enim corpus meum in veritate est cibus et hic sanguis meus in veritate est potus.

<a name=n3228><a href=#t3228>[3228]</a> Qui edit meum corpus et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in eo.

<a name=n3229><a href=#t3229>[3229]</a> Sicut misit me vivens pater et ego vivo ob patrem, et qui edit me, etiam hic vivit ob me.

<a name=n3230><a href=#t3230>[3230]</a> Hic est panis, qui e coelo descendit, non sicut ederunt patres vestri manna et mortuisunt; verum qui edit hunc panem, vivit in aeternitatem.

<a name=n3231><a href=#t3231>[3231]</a> manna] manna, ^o gr.---ïþ] verum, ^o gr. omn. Hanc particulam Ulf. apud Ioan. in sententiis adversativis saepius contra graecorum auctoritatem addit, sic VII, 8, 23, 29; VIII, 15, 23, al.

<a name=n3232><a href=#t3232>[3232]</a> Hoc dixit in synagoga docens in Cafarnaum.

<a name=n3233><a href=#t3233>[3233]</a> synagoge] Z. + synanoge.---kafarnaum] St. + kafarnum.] [Note: Itaque multi audientes horum discipulorum ejus dixerunt: durum est hoc verbum, quis potest hoc audire?

<a name=n3234><a href=#t3234>[3234]</a> Verum sciens Iesus in se ipso, quod murmurarunt hoc hi discipuli ejus, dixit ad eos: hoc vos sollicitat?

<a name=n3235><a href=#t3235>[3235]</a> si igitur videtis filium hominis assurgere, ubi fuit antea?

<a name=n3236><a href=#t3236>[3236]</a> Spiritus est, qui vivere facit; hoc corpus non prodest quidquam; haec verba, quae ego locutus-sum vobis, spiritus est et vita est.

<a name=n3237><a href=#t3237>[3237]</a> liban taujiþ] editt. + jct.---rodida] locutus sum, gr. λαλῶ.---libains] vid. ad vs. 48.

<a name=n3238><a href=#t3238>[3238]</a> Sed sunt vestrum quidam, qui non credunt. Scivit autem e principio Iesus, qui sunt hi non credentes et quis est, qui tradit eum,] [Note: galeiveiþ] J. St. ÷ galeveiþ.

<a name=n3239><a href=#t3239>[3239]</a> et dixit: ideo dixi vobis, quod non ullus potest venire ad me, nisi est datum ei a patre meo.

<a name=n3240><a href=#t3240>[3240]</a> Ex hoc tempore multi iverunt discipulorum ejus retrorsi et amplius cum eo non iverunt.] [Note: mela] tempore, ^o gr. omn., cf. ad vs. 22.

<a name=n3241><a href=#t3241>[3241]</a> Tunc dixit Iesus ad hos duodecim: num etiam vos vultis ire?] [Note: jah] St. + jaþ.

<a name=n3242><a href=#t3242>[3242]</a> Tunc respondit ei Simon Petrus: domine, ad quem eamus? verba vitae aeternae habes.] [Note: þanuh] tunc, ^o gr.

<a name=n3243><a href=#t3243>[3243]</a> Et nos credidimus et agnovimus, quod tu es Christus, filius Dei viventis.

<a name=n3244><a href=#t3244>[3244]</a> xristus sunus] Christus filius, gr. ἅγιος.---libandins] viventis, ^o gr.

<a name=n3245><a href=#t3245>[3245]</a> Respondit iis Iesus: nonne ego vos XII elegi et vestrum unus diabolus est?

<a name=n3246><a href=#t3246>[3246]</a> Dixit autem hunc Iudam Simonis Iscariotem; hic enim habuit eum tradere, unus exsistens horum duodecim.

<a name=n3247><a href=#t3247>[3247]</a> Et ambulavit Iesus post hoc in Galilaea, non enim voluit in Iudaea ire, nam quaesiverunt eum hi Iudaei occidere.

<a name=n3248><a href=#t3248>[3248]</a> Fuit autem prope festum Iudaeorum, haec scenopegia.

<a name=n3249><a href=#t3249>[3249]</a> Tunc dixerunt ad eum fratres ejus: exi hinc et vade in Iudaeam, ut etiam hi discipuli videant opera tua, quae tu facis.] [Note: siponjos] Ulf. ^o σοῦ.---þu] tu, ^o gr.

<a name=n3250><a href=#t3250>[3250]</a> Non homo enim in occultatione aliquid facit et quaerit se agnitum esse; si hoc facis, manifesta te ipsum huic mundo.

<a name=n3251><a href=#t3251>[3251]</a> Non enim hi fratres ejus crediderunt ei.

<a name=n3252><a href=#t3252>[3252]</a> Tunc dixit iis Iesus: tempus meum non adhuc est, verum tempus vestrum semper est paratum.] [Note: ni nauh] editt. + jct., sic vs. 8 et saepius.

<a name=n3253><a href=#t3253>[3253]</a> Non potest hic mundus odisse vos, verum me odit, nam ego testor de iis, quod opera eorum mala sunt.

<a name=n3254><a href=#t3254>[3254]</a> ïns] eos, gr. omn. αὐτοῦ, Ulf. per synesin pro ïja.

<a name=n3255><a href=#t3255>[3255]</a> Vos ite in festum hoc, verum ego non adhuc eo in hoc festum, nam meum tempus non adhuc expletum est.

<a name=n3256><a href=#t3256>[3256]</a> ïþ] verum, ^o gr. omn. vid. ad VI, 58.---meinata mel] ¶ gr.

<a name=n3257><a href=#t3257>[3257]</a> Hoc autem dixit ad eos manens in Galilaea.

<a name=n3258><a href=#t3258>[3258]</a> þan] autem, ^o gr.---qaþ---visands] dixit---exsistens, gr. omn. εἰπὼν---ἔμεινεν; Ulf. c. Brix. (dixit cum esset) conspirare. Z haud ita recte dicit.

<a name=n3259><a href=#t3259>[3259]</a> Verum cum irent hi fratres ejus, tunc etiam is ivit in hoc festum non palam, sed sicuti occulte.

<a name=n3260><a href=#t3260>[3260]</a> Tunc Iudaei quaesiverunt eum in hoc festo et dixerunt: ubi est ille?

<a name=n3261><a href=#t3261>[3261]</a> Et murmuratio magna fuit in turba: quidam dixerunt, quod verus est; alii dixerunt: minime, sed seducit hanc turbam.

<a name=n3262><a href=#t3262>[3262]</a> mikila] Ulf. ^o περὶ αὐτοῦ.

<a name=n3263><a href=#t3263>[3263]</a> Non autem ullus tamen audacter locutus-est de eo ob timorem Iudaeorum.] [Note: nih þan] J. St. Z. + jct.

<a name=n3264><a href=#t3264>[3264]</a> Verum jam in medio festo ascendit Iesus in templum et docuit,

<a name=n3265><a href=#t3265>[3265]</a> midjai] sic cod. Arg.; B. + midja.---dulþ usstaig] J. St. + dulþus staig. Notanda est forma dativi dulþ pro dulþai (vs. 11; XII, 20; cf. VII, 37; L. II, 42); dulþ accusativum esse et cum B. midja legi debere, qui existimat, is reputare debet ana cum accusativo aliam habere significationem, vid. L. XVII, 4 ana dag, i. e. per diem; nostro autem loco dativus requiritur tempus indicans, quo aliquid factum est, cf. J. VI, 23.

<a name=n3266><a href=#t3266>[3266]</a> et miratae-sunt turbae dicentes: quomodo hic litteras scit non-edoctus?] [Note: manageins] turbae, gr. omn. Ἰουδαῖοι.

<a name=n3267><a href=#t3267>[3267]</a> Respondit autem Iesus et dixit: haec mea doctrina non-est mea, sed hujus mittentis me.] [Note: þan] Ulf. c. cod. ^o ap. Mi. ^o αὐτοῖς.

<a name=n3268><a href=#t3268>[3268]</a> Si quis vult voluntatem ejus facere, cognoscat de hac doctrina, abne Deo sit, an egone a me ipso loquor.

<a name=n3269><a href=#t3269>[3269]</a> ufkunnaiþ] cum Ulfil. illustr. p. 158 et 160 h. l. et vs. 51 ufkunnai legi maluerit, nescivisse videtur, ufkunnan duas flectendi rationes sequi.---ïku] J. St. B. + ik.

<a name=n3270><a href=#t3270>[3270]</a> Qui a se ipso loquitur, gloriam suam quaerit; verum qui quaerit gloriam hujus mittentis se, hic verus est et injustitia in eo non-est.] [Note: sik] J. St. + sis.

<a name=n3271><a href=#t3271>[3271]</a> Nonne Moses dedit vobis legem? et non ullus vestrum facit hoc praeceptum. Quid me quaeritis occidere?

<a name=n3272><a href=#t3272>[3272]</a> Respondit haec turba et dixerunt: daemonem habes; quis te quaerit occidere?

<a name=n3273><a href=#t3273>[3273]</a> Respondit Iesus et dixit ad eos: unum opus feci et omnes admiramini.

<a name=n3274><a href=#t3274>[3274]</a> Ideo Moses dedit vobis circumcisionem, non quod a Mose sit, sed ex patribus, et in sabbato circumciditis hominem.] [Note: bimaitiþ] St. + bimaiþ.

<a name=n3275><a href=#t3275>[3275]</a> Si circumcisionem sumit homo in sabbato, ut non dissolvatur praeceptum hoc Mosis; verum mihi irascimini, quia totum hominem sanum feci in sabbato.

<a name=n3276><a href=#t3276>[3276]</a> þata] cum Ulf. verbo vitoþ articulum adjungat, in suo cod. οὗτος legisse videtur, cujus tamen in nullo gr. libro ullum vestigium deprehendimus.---ïþ] verum, ^o gr. omn. vid. ad VI, 58.---allana] J. St. + allama.

<a name=n3277><a href=#t3277>[3277]</a> Ne judicetis e specie, sed hoc justum judicium judicetis.] [Note: staua] J. St. + stava.

<a name=n3278><a href=#t3278>[3278]</a> Dixerunt autem quidam horum Ierusolymitarum: nonne hic est, quem quaerunt occidere?] [Note: þize] St. ÷ þizei.

<a name=n3279><a href=#t3279>[3279]</a> Et ecce, palam loquitur et quidquam ad eum non dicunt. Num forte in veritate agnoverunt hi principes, quod hic est in veritate Christus?

<a name=n3280><a href=#t3280>[3280]</a> vaiht] St. + vaiþt.---bi sunjai] sec. in veritate, ^o gr.

<a name=n3281><a href=#t3281>[3281]</a> Sed hunc novimus, unde est; verum Christus cum venit, non homo scit, unde est.

<a name=n3282><a href=#t3282>[3282]</a> Clamavit autem in templo docens Iesus et dicens: et me noscitis et scitis, unde sum, et a me ipso non veni, sed est verus, qui misit me, quem vos non noscitis.

<a name=n3283><a href=#t3283>[3283]</a> Verum ego novi eum, nam ab eo sum, et is me misit.] [Note: ïþ] verum, ^o gr.; vid. ad VI, 58.

<a name=n3284><a href=#t3284>[3284]</a> Quaesiverunt autem eum capere et non ullus imposuit in eum manum, nam adhuc non adiit hora ejus.] [Note: uslagida] J. ÷ lagida.

<a name=n3285><a href=#t3285>[3285]</a> Verum multi hujus turbae crediderunt ei et dixerunt: Christus eum venit, num plures signa faciat iis-quae hic fecit?

<a name=n3286><a href=#t3286>[3286]</a> qeþun] Ulf. c. codd. ^o ὅτι.---ïbai ei] J. St. Z. Grim. (III, 284) jct.; caeterum an haec particularum compositio recte se habeat, admodum dubitamus; invenitur quidem ei in sententiis interrogativis, tunc vero nec enclitica est, nec suffigi aliis verbis debet. Cum autem, ïbai particula ad sensum graeci μήτι exprimendum sufficiente, ei superfluum sit, supra vero desideretur verbum aliquod, quo ὅτι reddatur, librarii errore ei fortasse hoc loco positum est, quod post qeþun erat ponendum, cf. ad M. IX, 16.---taiknins] Ulf. c. codd. ^o τούτων.

<a name=n3287><a href=#t3287>[3287]</a> Audiverunt autem Farisaei hanc turbam murmurantem de eo hoc immiseruntque ministros hi Farisaei et hi summi sacerdotes, ut caperent eum.

<a name=n3288><a href=#t3288>[3288]</a> þan] autem, ^o gr.---ïnuhsanaidedun] de uh ita inter compositorum verborum partes posito vid. ad Mc. XIV, 44, quod autem illa enclitica pro καί ponitur, de eo cf. ad Mc. II, 11.---andbahtans] gr. post gudjans.

<a name=n3289><a href=#t3289>[3289]</a> Tunc dixit Iesus: adhuc breve tempus cum vobis sum et tum vado ad hunc mittentem me.

<a name=n3290><a href=#t3290>[3290]</a> leitila] J. St. + leitil.---þan] tum, ^o gr. omn.

<a name=n3291><a href=#t3291>[3291]</a> Quaeritis me et non invenitis, et ubi sum ego, vos non potestis venire.] [Note: maguþ] J. St. + majup.

<a name=n3292><a href=#t3292>[3292]</a> Tunc dixerunt hi Iudaei ad se invicem: quo hic debeat ire, ut nos non inveniamus eum, nisi in dispersionem gentium debeat ire et docere gentes?] [Note: skuli] St. + shuli.

<a name=n3293><a href=#t3293>[3293]</a> Quid sit hoc verbum, quod dixit: quaeritis me et non invenitis, et ubi sum ego, vos non potestis venire.

<a name=n3294><a href=#t3294>[3294]</a> Verum in ultimo die hoc magno festi stetit Iesus et clamavit dicens: si quis sitiat, eat ad me et bibat.

<a name=n3295><a href=#t3295>[3295]</a> Qui credit ad me, sicut dixit scriptura, fluvii e ventre ejus fluunt aquae viventis.

<a name=n3296><a href=#t3296>[3296]</a> Hoc vero dixit de spiritu, quem debuerunt accipere hi credentes ad eum, nam non adhuc fuit spiritus hic sanctus super iis, nam Iesus adhuc non exaltatus fuit.] [Note: sa] hic, ^o gr. omn.---ana ïm] super iis, ^o gr.

<a name=n3297><a href=#t3297>[3297]</a> Multi autem hujus turbae audientes haec verba dixerunt: hic est in veritate hic profeta;

<a name=n3298><a href=#t3298>[3298]</a> þize vaurde] haec verba, gr. τὸν λόγον; Ulf. c. codd. iis consentit, qui τῶν λόγων τούτων legunt.

<a name=n3299><a href=#t3299>[3299]</a> alii dixerunt: hic est Christus; alii dixerunt: num e Galilaea Christus venit?

<a name=n3300><a href=#t3300>[3300]</a> sumaih] sec. alii (autem), Ulf. fortasse c. codd. οἱ δέ legit.---þu] sic cod. Arg., pro eo pronomine sine sensu posito B. conjecit þau, quam conjecturam Ih. repetiit. Si nudo ïbai Ulf. usus esset, nemo quidquam desideraret, nam μὴ γάρ Cor. I, XI, 22 eodem significatu positum Goth. solo ïbai reddidit; cum autem addatur, nec tamen illud þu sensus patiatur, emendatione opus est: quid probabilius illorum virorum conjectura sit, ipsi invenire non potuimus, cf. Cor. I, XV, 29 sq.

<a name=n3301><a href=#t3301>[3301]</a> Nonne scriptura dixit, quod e semine Davidis et ex Bethlehem oppido, ubi fuit David, Christus venit?

<a name=n3302><a href=#t3302>[3302]</a> Tunc dissensio in hac turba facta-est de eo.

<a name=n3303><a href=#t3303>[3303]</a> Quidam autem eorum voluerunt capere eum, sed non ullus imposuit in eum manus.

<a name=n3304><a href=#t3304>[3304]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.] [Note: ïze vildedun] ¶ gr.---ni] St. + nih.

<a name=n3305><a href=#t3305>[3305]</a> Iverunt autem hi ministri ad hos summos sacerdotes et Farisaeos; tunc dixerunt ad eos illi: cur non adduxistis eum?

<a name=n3306><a href=#t3306>[3306]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.] [Note: auhumistam] Z. + auhumistan.

<a name=n3307><a href=#t3307>[3307]</a> Responderunt hi ministri: non ullo aevo locutus-est homo sicut hic homo.

<a name=n3308><a href=#t3308>[3308]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.

<a name=n3309><a href=#t3309>[3309]</a> andhofun] Skeir. c. codd. þan (autem) addit.---andbahtos] Skeir ÷ qiþandans þatei addit, quod nullus gr. agnoscit, cf. ad M. V, 8.---aiv] Ulf. c. cod. 7 ap. Mi. ^o οὕτως.] [Note: Responderunt autem iis hi Farisaei: num etiam vos seducti estis?

<a name=n3310><a href=#t3310>[3310]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.] [Note: sijuþ] Skeir. siuþ

<a name=n3311><a href=#t3311>[3311]</a> Ecce an unus horum principum crederet ei aut Farisaeorum;

<a name=n3312><a href=#t3312>[3312]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.

<a name=n3313><a href=#t3313>[3313]</a> sai jau] ecce an = μή.---aiþþau] Z. + aiþþan; caeterum Skeir. addit þize.

<a name=n3314><a href=#t3314>[3314]</a> sed haec turba, qui non norunt legem, maledicti sunt.

<a name=n3315><a href=#t3315>[3315]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.] [Note: so] Z. + sa.] [Note: Dixit Nicodemus ad eos, qui adiit ad eum in nocte, quidam exsistens eorum:

<a name=n3316><a href=#t3316>[3316]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.] [Note: du ïmma] gr. post naht.---ïzei] J. St. ÷ ïze.

<a name=n3317><a href=#t3317>[3317]</a> num lex nostra judicat hominem, nisi antea audit ab eo, et agnoscit quid faciat?

<a name=n3318><a href=#t3318>[3318]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.

<a name=n3319><a href=#t3319>[3319]</a> mannan] J. St. + manna.---faurþis] gr. post ïmma.---ufkunnaiþ] vid. ad vs. 17.

<a name=n3320><a href=#t3320>[3320]</a> Responderunt et dixerunt ad eum: num etiam tu e Galilaea es? exquire et vide, quod profeta e Galilaea non exsurgit.

<a name=n3321><a href=#t3321>[3321]</a> Hi versus maximam partem etiam in Skeir. p. 31 sqq. (51 sq.) leguntur.

<a name=n3322><a href=#t3322>[3322]</a> jah qeþun] et dixerunt, Skeir. qiþandans (dicentes), omissis quae sequuntur du ïmma contra omn. gr. auctoritatem.---urreisiþ] post hoc verbum J. St. addunt jah et deinde signum lacunae ponunt. In cod. autem Arg. nec voculae jah nec alius omissionis vestigium apparet, nam Goth. c. permultis codd. et verss. versum ultimum hujus capitis et pericopam de adultera (VIII, 1-11) omittit; posterior igitur manus in cod. ad VIII, 12 haec adscripsit: cap. VIII Ioan. Iterum ergo Iesus locutus est eis dicens: Ego sum lux mundi. Quod hic praecedit initium capitis omissum est, uti et illud praecedens: Et profectus est unusquisque in domum suam.

<a name=n3323><a href=#t3323>[3323]</a> Rursus ad eos Iesus locutus-est dixitque: ego sum lux mundi, qui sequitur me, non it in tenebris, sed habet lucem vitae.

<a name=n3324><a href=#t3324>[3324]</a> aftra] Ulf. c. verss. ^o οὖν.---du ïm] gr. post ïesus.

<a name=n3325><a href=#t3325>[3325]</a> Itaque dixerunt ad eum hi Farisaei: tu de te ipso testaris, hoc testimonium tuum non est verum.

<a name=n3326><a href=#t3326>[3326]</a> Respondit Iesus et dixit ad eos: etiam si ego testor de me ipso, verum est hoc testimonium meum, nam scio unde veni, et quo eo; verum vos non scitis, unde venio, aut quo eo.

<a name=n3327><a href=#t3327>[3327]</a> Vos secundum carnem judicatis, verum ego non judico quemquam.] [Note: ïþ] verum, ^o gr.

<a name=n3328><a href=#t3328>[3328]</a> At si judico ego, judicium meum verum est nam solus non sum, sed ego et qui misit me pater.

<a name=n3329><a href=#t3329>[3329]</a> aþþan] Ulf. c. codd. ^o δέ, aþþan enim = graeco καί, uti L. VI, 32.

<a name=n3330><a href=#t3330>[3330]</a> Et autem in praecepto vestro scriptum est, quod duorum hominum testimonium verum est.

<a name=n3331><a href=#t3331>[3331]</a> Ego sum, qui testor de me ipso, et testatur de me, qui misit me, pater.

<a name=n3332><a href=#t3332>[3332]</a> Dixerunt autem ad eum: ubi est hic pater tuus? Respondit Iesus: non me nostis neque patrem meum; si me nosceretis, etiam utique patrem meum nosceretis.

<a name=n3333><a href=#t3333>[3333]</a> nih] St. ÷ ni.---jah þau] J. (+ jct., St. + jah þan; caeterum þau gr. omn. post kunþedeiþ.

<a name=n3334><a href=#t3334>[3334]</a> Haec verba locutus-est in gazofylacio docens in templo et ullus non cepit eum, nam adhuc non venit hora ejus.

<a name=n3335><a href=#t3335>[3335]</a> Tunc dixit rursus ad eos Iesus: ego eo, et quaeritis me et in peccato vestro morimini; quo ego eo, vos non potestis venire.

<a name=n3336><a href=#t3336>[3336]</a> Dixerunt autem Judaei: ne occidat se ipsum, quod dicit, quo ego eo, vos non potestis venire.

<a name=n3337><a href=#t3337>[3337]</a> Et dixit ad eos Iesus: vos ex his deorsum estis; verum ego ex his superne sum, vos ex hoc mundo estis, verum ego non sum ex hoc mundo.

<a name=n3338><a href=#t3338>[3338]</a> ïesus] Iesus, ^o gr. omn.---ïþ] utr. verum, ^o gr. omn., vid. ad VI, 58.---þaim] sec., St. + þain.---ïupaþro] Z. uti semper + jupaþro.

<a name=n3339><a href=#t3339>[3339]</a> Dixi jam vobis, quod morimini in peccatis vestris, si enim non creditis, quod ego sum, morimini in peccatis vestris.

<a name=n3340><a href=#t3340>[3340]</a> Tunc dixerunt ad eum: tu quis es? Et dixit ad eos Iesus: principium, quod etiam loquor ad vos.

<a name=n3341><a href=#t3341>[3341]</a> anastodeins] gr. omn. τὴν ἀρχήν, quod cum ab initio significare inter omnes constet, Ulf. autem convertat, tanquam Iesus responderit, se principium esse, sine dubio erravit ille cum versionibus et patribus latinis, qui eodem modo τὴν ἀρχήν acceperunt, vid. Griesb.

<a name=n3342><a href=#t3342>[3342]</a> Multum debeo de vobis loqui et judicare, sed qui misit me verus est, et ego, quod audivi apud eum, hoc loquor in hoc mundo.

<a name=n3343><a href=#t3343>[3343]</a> rodja] loquor, gr. λέγω, Ulf. c. codd. λαλῶ legisse videtur, nam huic graeco verbo rodjan omnibus fere locis respondere solet; idem statuimus de vs. 45.

<a name=n3344><a href=#t3344>[3344]</a> Non intellexerunt, quod patrem iis dixit.

<a name=n3345><a href=#t3345>[3345]</a> Dixit autem ad eos Iesus: cum exaltatis hunc filium hominis, tunc cognoscitis, quod ego sum et a me ipso facio non quidquam, sed sicut docuit me pater meus, hoc loquor.

<a name=n3346><a href=#t3346>[3346]</a> Et qui misit me, cum me est; non reliquit me solum pater, nam ego, quod placet ei, facio semper.

<a name=n3347><a href=#t3347>[3347]</a> Hoc eo loquente multi crediderunt ei.

<a name=n3348><a href=#t3348>[3348]</a> Tunc dixit Iesus ad hos credentes sibi Iudaeis: si vos statis in verbo meo, in veritate discipuli mei estis] [Note: gastandiþ] St. + gastandit.

<a name=n3349><a href=#t3349>[3349]</a> et cognoscitis veritatem, et haec veritas liberos vos reddit.

<a name=n3350><a href=#t3350>[3350]</a> Responderunt ei: semen Abrahami sumus et non homini servivimus aevo ullo, quomodo tu dicis, quod liberi fitis?

<a name=n3351><a href=#t3351>[3351]</a> Respondit iis Iesus: amen, amen dico vobis, quod quisque qui facit peccatum, servus est peccato;

<a name=n3352><a href=#t3352>[3352]</a> fravaurhtai] B. Z. ÷ fravaurhtais; frequentissimus est usus dativi a substantivis pendentis, vide de multis locis Mc. II, 28 frauja ïst sa sunus mans jah þamma sabbato, cf. ad J. IX, 28.

<a name=n3353><a href=#t3353>[3353]</a> hic autem servus non manet in domo in aeternum, filius manet in aeternum.

<a name=n3354><a href=#t3354>[3354]</a> Si igitur filius vos liberos reddit, in veritate liberi estis.

<a name=n3355><a href=#t3355>[3355]</a> Scio, quod semen Abrahami estis, sed quaeritis me occidere, quia verbum meum non capit in vobis.

<a name=n3356><a href=#t3356>[3356]</a> Ego quod vidi apud patrem meum, loquor, et vos quod audivistis a patre vestro, facitis.

<a name=n3357><a href=#t3357>[3357]</a> gasaw] St. + gasah.---jus] Ulf. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n3358><a href=#t3358>[3358]</a> Responderunt et dixerunt ad eum: pater noster Abraham est. Dixit iis Iesus: si filii Abrahami essetis, opera Abrahami faceretis;

<a name=n3359><a href=#t3359>[3359]</a> verum nunc quaeritis me occidere, hominem, qui veritatem vobis locutus-sum, quam audivi a Deo; hoc Abraham non fecit.

<a name=n3360><a href=#t3360>[3360]</a> Vos facitis opera patris vestri. Tunc dixerunt ei: nos e fornicatione non sumus nati, unum patrem habemus Deum.

<a name=n3361><a href=#t3361>[3361]</a> Dixit ad eos Iesus: si Deus pater vester esset, amaretis utique me, quia ego a Deo exii et veni, neque autem enim a me ipso non veni, sed is me misit.

<a name=n3362><a href=#t3362>[3362]</a> urrann] Z. + urran.---ni] non ^o gr. omn., offendit ea particula praecedente nih eo magis, quod Goth. graecorum morem negationes cumulandi imitari non solet, h. l. autem nullo gr. duae negationes apparent. Cum gr. aliquoties fecit, vid. infra IX, 33; XVI, 24; M. XXVII, 14; Mc. VII, 12; L. IX, 36. Cum nostro loco, ubi altera negatio temere additur, comparari potest formula ni þanaseiþsni = οὐκέτι J. XVI, 21; Cor. II, V, 16.

<a name=n3363><a href=#t3363>[3363]</a> Cur loquelam meam non noscitis? quia non potestis audire verbum meum.] [Note: mein] J. St. + meins.

<a name=n3364><a href=#t3364>[3364]</a> Vos e patre diabolo estis et desideria hujus patris vestri vultis facere; ille homicida fuit ab initio et in veritate non stetit; nam non-est veritas in eo; cum loquitur mendacium, de suis loquitur, nam mendax est et pater ejus.

<a name=n3365><a href=#t3365>[3365]</a> manamaurþrja] sic cod. Arg.; editt. + mannamaurþrja; cf. manaseds.

<a name=n3366><a href=#t3366>[3366]</a> Verum ego, quod veritatem locutus-sum, non creditis mihi.

<a name=n3367><a href=#t3367>[3367]</a> rodida] locutus sum, gr. omn. λαλῶ (vid. ad vs. 26), cf. ad L. X, 19.

<a name=n3368><a href=#t3368>[3368]</a> Quis vestrum increpat me ob peccatum? Dum veritatem dico, cur non creditis mihi?] [Note: duwe] Ulf. c. codd. ^o ὑμεῖς.

<a name=n3369><a href=#t3369>[3369]</a> Hic exsistens e Deo verba Dei audit; ideo vos non auditis, nam e Deo non estis.

<a name=n3370><a href=#t3370>[3370]</a> Responderunt autem hi Iudaei et dixerunt ad eum: nonne bene dicimus nos, quod Samarita es tu et daemonem habes?] [Note: þan] autem ^o gr.---qiþam] St. + qiþan.

<a name=n3371><a href=#t3371>[3371]</a> Respondit Iesus: ego daemonem non habeo, sed honoro patrem meum, et vos inhonoratis me.

<a name=n3372><a href=#t3372>[3372]</a> Ego non quaero gloriam meam; est qui quaerit et judicat.] [Note: ïk] Ulf. c. codd. ^o δή.

<a name=n3373><a href=#t3373>[3373]</a> Amen, amen dico vobis, si quis verbum meum servat, mortem non videt aevo dierum.

<a name=n3374><a href=#t3374>[3374]</a> aiva dage] St. + jct., sic vs. 52 cum J.; caeterum dage (dierum) ^o gr. omn. uti etiam vs. seq.

<a name=n3375><a href=#t3375>[3375]</a> Tunc dixerunt ad eum hi Iudaei: nunc cognovimus, quod daemonem habes; Abraham mortuus-est et profetae, et tu dicis: si quis meum verbum servet, non gustet mortem aevo dierum.

<a name=n3376><a href=#t3376>[3376]</a> mein vaurd] ¶ gr. omn.---aiva dage] vid. ad vs. 51.---dauþau] vid. ad Luc. IX, 27.

<a name=n3377><a href=#t3377>[3377]</a> Num tu major es patre nostro Abrahamo, qui mortuus est, et profetae mortui sunt? Quem te ipsum facis tu?] [Note: þu] tu, ^o gr.

<a name=n3378><a href=#t3378>[3378]</a> Respondit Iesus: si ego exalto me ipsum, haec gloria mea non quidquam est; est pater meus, qui exaltat me, quem vos dicitis, quod Deus noster est.] [Note: unsar] noster, gr. ὑμῶν.

<a name=n3379><a href=#t3379>[3379]</a> Et non noscitis eum: verum ego nosco eum, et si dicerem, quod non noscam eum, sim similis vobis mendax. Sed nosco eum et verbum ejus servo.] [Note: kunnjau] J. St. B. + kunjau.

<a name=n3380><a href=#t3380>[3380]</a> Abraham pater vester exsultavit, quod videret diem meum, et vidit et gavisus-est.

<a name=n3381><a href=#t3381>[3381]</a> Tunc dixerunt hi Iudaei ad eum: quinquaginta annorum adhuc non habes et Abraham vidisti?

<a name=n3382><a href=#t3382>[3382]</a> Dixit iis Iesus: amen, amen dico vobis: antequam Abraham fieret, ego sum.] [Note: ïm] J. St. + ïmma.

<a name=n3383><a href=#t3383>[3383]</a> Tunc sustulerunt lapides, ut jacerent in eum; verum Iesus tum abscondidit se et exiit e templo abiens per medios eos et praeteriit sic.

<a name=n3384><a href=#t3384>[3384]</a> þan] tum, ^o gr. omn.---usleiþands---sva] abiens---sic, ^o gr.

<a name=n3385><a href=#t3385>[3385]</a> Et transiens observavit hominem caecum a nativitate.

<a name=n3386><a href=#t3386>[3386]</a> Tunc interrogarunt eum discipuli ejus dicentes: rabbi, quis peccavit, hicne an parentes ejus, ut caecus natus fieret?

<a name=n3387><a href=#t3387>[3387]</a> sau þau] J. St. + sa uþþau.---blinds] sic cod. Arg.; Hz. + blins.

<a name=n3388><a href=#t3388>[3388]</a> Respondit Iesus: neque hic peccavit, neque parentes ejus; sed ut manifesta fierent opera Dei in eo.

<a name=n3389><a href=#t3389>[3389]</a> Ego debeo facere opera hujus mittentis me, dum dies est; venit nox, cum non homo potest operari.

<a name=n3390><a href=#t3390>[3390]</a> þa..ei] editt. + þatei; quid in cod. Arg. scriptum fuerit, cognosci non potest, cum inter þa et ei pars membranae exesa sit, spatium autem tantum est, ut duas litteras capere posse videatur, quarum alterius post a vestigium d, alterius ante e aut m aut n aut similis cujusdam relictum est. Itaque quamquam þatei et þarei, quas conjecturas Z. proposuit, quia neque ita spatium expleatur, neque utrumque verbum illud graeco ὅτε satis accommodatum sit, rectas esse negamus, tamen e tota gothicorum verborum copia nullum invenimus quod reponi mereatur. Unum quod cum quadam probabilitate conjeceris, est þandei, pro quo librarius litteris negligenter transpositis þadnei scripsisse putandus est, sic quidem Mc. XIV, 13 gaggast pro gaggats scripserat.---ni manna] St. + meinamma.

<a name=n3391><a href=#t3391>[3391]</a> Dum in hoc mundo sum, lux sum hujus mundi.

<a name=n3392><a href=#t3392>[3392]</a> Hoc dicens spuit humum et fecit lutum ex hoc sputo et linivit ei in oculos hoc lutum huic caeco

<a name=n3393><a href=#t3393>[3393]</a> ïmma] ei, ^o gr.---ana augona] gr. omn., qui habent, post fani ponunt.---blindin] J St. + blindis.

<a name=n3394><a href=#t3394>[3394]</a> et dixit ad eum: vade lavare in natatorium Siloamis, quod interpretatur: missus; ivit et abluit et venit videns.

<a name=n3395><a href=#t3395>[3395]</a> þvahan] lavare, gr. omn. νίψαι, imperativum medii, sic Gothus alterum imperativum ἀσυνδέτως alteri adjunctum per infinitivum saepius reddit, vid. M. V, 24 gagg gasibjon. Mc. I, 44. cf. L. XVIII, 22; J. X, 21.---galaiþ] Ulf. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n3396><a href=#t3396>[3396]</a> Tunc vicini et hi videntes eum antea, quod is mendicus fuit, dixerunt: nonne hic est, qui sedit mendicans?] [Note: ïs] is, ^o gr. omn.

<a name=n3397><a href=#t3397>[3397]</a> Quidam dixerunt, quod hic est; quidam quod similis huic est; verum is dixit, quod ego sum.

<a name=n3398><a href=#t3398>[3398]</a> sumaih] sec., J. St. + sumai---ïþ] verum, ^o gr.

<a name=n3399><a href=#t3399>[3399]</a> Tunc dixerunt ad eum: quomodo aperti-sunt tibi hi oculi?

<a name=n3400><a href=#t3400>[3400]</a> þo] J. St. B. ^o +, forsan quia in cod. Arg. supra est scriptum, sed prima manus scripsit.

<a name=n3401><a href=#t3401>[3401]</a> Respondit ille et dixit: homo, vocatus lesus, lutum fecit et unxit mihi oculos et dixit mihi: vade abluere in hoc natatorium Siloamis; verum ego ivi et lavans vidi.

<a name=n3402><a href=#t3402>[3402]</a> afþvahan] abluere, gr. καὶ νίψαι et post siloamis quidem; Ulf. cum iis codd., qui νίψαι post ὕπαγε legunt; caeterum vide ad vs. 7.---ïn þata svumfsl siloamis] in hoc natatorium Siloamis, gr. εἰς τὸν Σιλωάμ.---ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n3403><a href=#t3403>[3403]</a> Dixerunt autem ad eum: ubi est hic? Verum is dixit: non scio.] [Note: ïþ ïs] verum is, ^o gr. omn.

<a name=n3404><a href=#t3404>[3404]</a> Adducunt eum ad Farisaeos hunc, qui fuit caecus.

<a name=n3405><a href=#t3405>[3405]</a> gatiuhand] St. + gatjuhand.---saei] Ulf. ^o ποτέ.

<a name=n3406><a href=#t3406>[3406]</a> Fuit autem sabbatum, cum hoc lutum fecit Iesus et aperuit ei oculos.

<a name=n3407><a href=#t3407>[3407]</a> Rursus autem interrogarunt eum etiam hi Farisaei, quomodo vidit. Verum is dixit etiam his: lutum posuit mihi ad oculos et ablui et video.] [Note: fareisaieis] sic cod. Arg.; J. St. Hz. + fareisaeis.---jah] sec. etiam, ^o gr. omn.

<a name=n3408><a href=#t3408>[3408]</a> Dixerunt autem quidam horum Farisaeorum: hic homo non-est a Deo, quia sabbatorum diem non observat; quidam dixerunt: quomodo potest homo peccator talia signa facere? Et dissensio facta-est inter eos.] [Note: sumai] gr. omn. post fareisaie.

<a name=n3409><a href=#t3409>[3409]</a> Dixerunt ad hunc antea caecum rursus: tu, quid dicis de hoc, quod reclusit tibi oculos? Verum is dixit, quod profeta est.] [Note: faurþis] antea, Ulf. c. cod. 11 ap. Mi. ποτέ legit.

<a name=n3410><a href=#t3410>[3410]</a> Non crediderunt autem Iudaei de eo, quod is caecus esset et videret, donec advocarunt hos parentes ejus, hujus videntis.] [Note: ïs] pr. is, ^o gr. omn.

<a name=n3411><a href=#t3411>[3411]</a> Et interrogarunt eos dicentes: hicne est hic filius vester, quem vos dicitis, quod caecus natus fieret? quomodo nunc videt?

<a name=n3412><a href=#t3412>[3412]</a> nu] nunc, qua particula cum graecum ἄρτι redditum esse videatur, vid. M. IX, 18; J. IX, 25; XVI, 12 (cf. IX, 21), Ulf. οὖν omisit.

<a name=n3413><a href=#t3413>[3413]</a> Responderunt autem iis hi parentes ejus et dixerunt: scimus, quod hic est filius noster et quod caecus natus fuit;

<a name=n3414><a href=#t3414>[3414]</a> þan] autem, ^o gr.; caeterum Ulf. c. codd. aliis δέ, an cum aliis οὖν legerit, cum þan utrique particulae respondeat, certo dici non potest.

<a name=n3415><a href=#t3415>[3415]</a> verum quomodo nunc videt, non scimus, aut quis aperuit ei hos oculos, nos non scimus; ipse adultus est, eum interrogate, ipse de se loquatur!

<a name=n3416><a href=#t3416>[3416]</a> Hoc dixerunt hi parentes ejus; nam timuerunt sibi Iudaeos, jam enim dixerunt-apud se Iudaei, ut si quis eum confiteretur Christum, extra synagoga fiat.

<a name=n3417><a href=#t3417>[3417]</a> utana synagogais] J. St. + jct.---vairþai] sic. cod. Arg.; J. B. + varþai.

<a name=n3418><a href=#t3418>[3418]</a> Itaque hi parentes ejus dixerunt, quod adultus est, ipsum interrogate!

<a name=n3419><a href=#t3419>[3419]</a> Advocarunt autem altera vice hunc hominem, qui fuit caecus, et dixerunt ad eum: da gloriam Deo! Nos scimus, quod hic homo peccator est.

<a name=n3420><a href=#t3420>[3420]</a> Tunc respondit ille: si peccator est, ego non scio; hocunum scio, quod caecus fui, verum nunc video.

<a name=n3421><a href=#t3421>[3421]</a> jains] Ulf. c. codd. ^o καὶ εἶπεν---ïk] ego, ^o gr. omn.---þat-ain] hoc unum, gr. omn. ἕν, sic Rom. IX, 10; Cor. II, VIII, 19; Gal. III, 2 (quo loco = τοῦτο μόνον), cf. Skeir. 38, 23. Caeterum de þatain pro þata ain scripto cf. ad X, 13; caveas autem cum þatainei confundas, quod merum adverbium est, cum þat-ain substantivi vice fungatur.---vas ïþ] fui verum, gr. ὤν; Goth. c. codd. ἤμην καί.

<a name=n3422><a href=#t3422>[3422]</a> Tunc dixerunt rursus: quid fecit tibi, quomodo reclusit tibi oculos?] [Note: qeþun] Ulf. ^o αὐτῷ.

<a name=n3423><a href=#t3423>[3423]</a> Respondit iis: dixi vobis jam et non audivistis, quid iterum vultis audire? num etiam vos vultis huic discipuli fieri?

<a name=n3424><a href=#t3424>[3424]</a> Tunc deriserunt eum et dixerunt: tu es discipulus huic, verum nos Mosis discipuli sumus.

<a name=n3425><a href=#t3425>[3425]</a> þanuh] tunc, ^o gr.---moses] editores pro genitivi forma habent, quae aliis locis mosezis est, vid. VII, 23; Mc. XII, 26; L. II, 22; Cor. I, IX, 9; II, III, 7; sed cum Gothi discipulum esse alicui, non alicujus dicere soleant (vid. paulo ante siponeis þamma), aut Ulf. moses pro dativo utitur aut librarius pro mose (V, 46; VII, 22; Mc. IX, 4; L. IX, 33 al.) per errorem moses scripsit.---siponjos sijum] ¶ gr. omn.

<a name=n3426><a href=#t3426>[3426]</a> Nos scimus, quod ad Mosem locutus est Deus; verum hunc non noscimus, unde est.

<a name=n3427><a href=#t3427>[3427]</a> Respondit hic homo et dixit ad eos: nam in hoc mirabile est, quod vos non scitis, unde est, et reclusit mihi oculos.

<a name=n3428><a href=#t3428>[3428]</a> auk] notanda est particula insolita sede posita, cum enim post unum plurave verba enuntiati locum suum habere soleat, nunc a principio ponitur, sic allis Marc. XII, 25; cf. de raihtis ad Rom. X, 18.

<a name=n3429><a href=#t3429>[3429]</a> Scimus vero, quod Deus peccatores non exaudit, sed si quis probus est et voluntatem ejus facit, hunc audit.] [Note: guþ fravaurhtaim] ¶ gr.

<a name=n3430><a href=#t3430>[3430]</a> Ab aevo non auditum fuit, quod recludit aliquis oculos caeco nato.

<a name=n3431><a href=#t3431>[3431]</a> Nisi esset hic a Deo, non posset facere non quidquam.] [Note: mahtedi] St. + maþedi.

<a name=n3432><a href=#t3432>[3432]</a> Responderunt et dixerunt ad eum: in peccatis tu natus fuisti omnis et tu doces nos! Et ejecerunt eum foras.] [Note: þu] S. + tu.

<a name=n3433><a href=#t3433>[3433]</a> Audivit Iesus, quod ejecerunt eum foras, et invenit eum dixitque ad eum: tu credisne ad filium Dei?

<a name=n3434><a href=#t3434>[3434]</a> gaulaubeis] sic cod. Arg.; editt. + galaubeis, vid. ad M. IX, 28.

<a name=n3435><a href=#t3435>[3435]</a> Respondit ille et dixit: an quis est, domine, ut credam ad eum?

<a name=n3436><a href=#t3436>[3436]</a> an] particula interrogativa respondens graeco καί in interrogatione ante pronomen collocato, vid. ad L. III, 10, pro quo Goth. aliis locis jah quoque utitur, vid. Mc. X, 26; L. III, 14; Cor. II, II, 2.

<a name=n3437><a href=#t3437>[3437]</a> Dixit autem ei Iesus: et vidisti eum et qui loquitur cum te, hic est.

<a name=n3438><a href=#t3438>[3438]</a> Verum is dixit: credo, domine! Et adoravit eum.

<a name=n3439><a href=#t3439>[3439]</a> Et dixit Iesus: ad judicium ego in hunc mundum veni, ut hi non-videntes videant et hi videntes caeci fiant.

<a name=n3440><a href=#t3440>[3440]</a> þamma] hunc. Sch. Ulfilam falso in iis numerat, qui τοῦτον omittunt.

<a name=n3441><a href=#t3441>[3441]</a> Et audiverunt horum Farisaeorum quidam hoc hi exsistentes cum eo et dixerunt ad eum: num etiam nos caeci sumus?

<a name=n3442><a href=#t3442>[3442]</a> sumai] quidam, ^o gr. omn., additamentum minus necessarium, cum genitivus fareisaie a þai visandans pendeat.

<a name=n3443><a href=#t3443>[3443]</a> Dixit iis Iesus: si caeci essetis, non utique haberetis peccatum; verum nunc dicitis, quod videmus; igitur peccatum vestrum permanet.

<a name=n3444><a href=#t3444>[3444]</a> qiþiþ] cod. Arg. + qi\ qiþiþ; sic librarius saepius erravit, repetens easdem syllabas in diversis lineis, vid. ad M. V, 31 et L. I, 65; J. VII, 45 (ubi in Skeir. jai\jainai scribitur): saepius id ei etiam in eadem linea accidit, vid. ad XII, 47; XIII, 13; Mc. X, 29; L. VI, 17; cf. ad Cor. II, X, 12.---eiþan\ sic recte jct. editt. et Grim. III, 282, respondet enim simplici particulae οὖν vel ὥστε; male igitur Castill. Cor. I, II, 27 et Mssm. Skeir. 41, 21; 43, 3; 46, 14; 47, 6 ei þan div. ediderunt.

<a name=n3445><a href=#t3445>[3445]</a> Amen, amen dico vobis, qui intro non adit per portam in stabulum ovium, sed scandit aliunde, hic fur est et maleficus;] [Note: daur] St. + dauk, sic vs. sq.

<a name=n3446><a href=#t3446>[3446]</a> verum hic iniens per portam pastor est ovium,] [Note: daur] vid. ad vs. 1.

<a name=n3447><a href=#t3447>[3447]</a> huic janitor recludit, et hae oves vocem ejus audiunt, et has proprias oves vocat in nomine et educit has.] [Note: stibnai] J. St. + stibna.

<a name=n3448><a href=#t3448>[3448]</a> Et cum has proprias educit, ante eas vadit et hae oves eum sequuntur, nam noscunt vocem ejus.] [Note: svesona] Ulf. ^o πρόβατα.

<a name=n3449><a href=#t3449>[3449]</a> Verum alienum non sequuntur, sed fugiunt ab eo, nam non noscunt horum alienorum vocem.

<a name=n3450><a href=#t3450>[3450]</a> Hanc parabolam dixit iis Iesus, verum illi non intellexerunt, quid fuit, quod locutus-est ad eos.

<a name=n3451><a href=#t3451>[3451]</a> Tunc dixit iterum ad eos Iesus: amen, amen dico vobis, quod ego sum porta harum ovium;] [Note: ïm] sec., J. + am.

<a name=n3452><a href=#t3452>[3452]</a> omnes tam multi quam venerunt, fures sunt et malefici; sed non audiverunt eos hae oves.

<a name=n3453><a href=#t3453>[3453]</a> sve] Ulf. c. codd. ^o πρὸ ἐμοῦ.

<a name=n3454><a href=#t3454>[3454]</a> Ego sum haec porta, per me si quis init, valet et init et exit et pascuam invenit.] [Note: ïnngaggiþ] sec., St. + ïngaggiþ.

<a name=n3455><a href=#t3455>[3455]</a> Fur non venit, nisi ut furetur et dissecet et perdat; verum ego veni, ut vitam habeant et plus habeant.] [Note: ïþ] verum, ^o gr. cf. ad VI, 58.

<a name=n3456><a href=#t3456>[3456]</a> Ego sum pastor bonus, pastor hic bonus animam suam ponit pro ovibus;] [Note: faur] J. St. + faura, sic etiam vs. 15.

<a name=n3457><a href=#t3457>[3457]</a> verum mercenarius et qui non-est pastor, cujus non sunt oves propriae, videt lupum venientem et relinquit has oves et fugit, et hic lupus arripit has et dissipat has oves.] [Note: þliuþiþ] St. + tliuhiþ.

<a name=n3458><a href=#t3458>[3458]</a> Verum hic mercenarius aufugit, nam mercenarius est et non cura-est ei harum ovium.

<a name=n3459><a href=#t3459>[3459]</a> kar-ïst] per elisionem pro kara ïst (cf. XII, 6), sic þat-ïst, þat-ain, nist pro þata ïst, þata ain, ni ïst; Ulf. omisso verbo substantivo saepius kara solum ponit, vid. M. XXVII, 4; Mc. IV, 38; XII, 14.

<a name=n3460><a href=#t3460>[3460]</a> Ego sum pastor hic bonus et nosco meas et noscunt me hae meae,

<a name=n3461><a href=#t3461>[3461]</a> kunnun---meina] noscunt---meae, gr. γιγνώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν; caeterum J. St. + kunnon.

<a name=n3462><a href=#t3462>[3462]</a> sicut noscit me pater et ego nosco patrem et animam meam pono pro his ovibus.] [Note: faur] vid. ad vs. 11.

<a name=n3463><a href=#t3463>[3463]</a> Et alias oves habeo, quae non sunt hujus ovilis, et has debeo ducere, et vocem meam audiunt et fiunt unum ovile, unus pastor.

<a name=n3464><a href=#t3464>[3464]</a> þis avistris] sic cod. Arg.; J. + þiza vistris, St. + þisa vistris.---ain aveþi] J. St. B. probante Z. + aina veþi; aveþi, quod jam lh. probavit rectum esse, nunc e Cor. I, IX, 7 cognoscitur; idemque locus Schulzium, qui Ulf. αὐλή pro ποίμνη legisse adnotat, erroris arguit, ibi enim quoque aveþi = ποίμνη.

<a name=n3465><a href=#t3465>[3465]</a> Ideo pater me amat, quia ego pono animam meam, ut iterum sumam hanc.

<a name=n3466><a href=#t3466>[3466]</a> Non quisquam sumit hanc a me ipso, potestatem habeo deponere hanc et potestatem habeo iterum sumere hanc. Hoc praeceptum accepi a patre meo.

<a name=n3467><a href=#t3467>[3467]</a> mis silbin] me ipso, pronum esset dicere, Ulf. c. codd. ἀλλ᾽---ἐμαυτοῦ omisisse, sed hoc non verum esse, mis silbin ostendit, quod graeco ἐμαυτοῦ, non ἐμοῦ respondet; neque sic sensum probum mis silbin praeberet. Potius librarius oculis suis a þo af mis ad þo af mis silbin lapsus af mis. akei ïk lag ja þo (ἀπ᾽ ἐμοῦ, ἀλλ᾽ ἐγὼ τίθημι αὐτήν) omisisse dicendus est, vid. ad Rom. IX, 15. Parum abfuit quin Z. jam verum tetigisset. Lacunae, cujus signum St. post þo habet, in cod. Arg. nullum est vestigium.---at] J. St. B. + bi.

<a name=n3468><a href=#t3468>[3468]</a> Tunc dissensio iterum facta-est inter Iudaeos ob haec verba] [Note: dixeruntque multi eorum; daemonem habet et insanit; quid hunc auditis?

<a name=n3469><a href=#t3469>[3469]</a> qeþunuh] dixeruntque, gr. ἔλεγον δέ; Ulf. quamquam cum verss. latt. καί, cui apte---uh respondet, legisse dici potest, tamen nobis c. codd. οὖν legisse videtur, vid. XVI, 18 qeþunuh = ἔλεγον οὖν, cf. ad XVIII, 26.

<a name=n3470><a href=#t3470>[3470]</a> Quidam dixerunt: haec verba non sunt daemonem habentis, num potest daemon caecis oculos recludere?

<a name=n3471><a href=#t3471>[3471]</a> mag unhulþo] ¶ gr. omn. praeter cod. 235.

<a name=n3472><a href=#t3472>[3472]</a> Facta-est autem innovatio in Ierusolyma et hiems fuit;

<a name=n3473><a href=#t3473>[3473]</a> et ambulavit Iesus in templo in porticu Salomonis.

<a name=n3474><a href=#t3474>[3474]</a> ubizvai] cod. Arg. a recentiore manu + ubizali.

<a name=n3475><a href=#t3475>[3475]</a> Tunc circumdederunt eum Iudaei et dixerunt ad eum: usque quid animam nostram tollis? si tu sis Christus, dic nobis palam.

<a name=n3476><a href=#t3476>[3476]</a> Respondit Iesus: dixi vobis, et non creditis; opera, quae ego facio in nomine patris mei, haec testantur de me.] [Note: andhof] Ulf. ^o αὐτοῖς.

<a name=n3477><a href=#t3477>[3477]</a> Sed vos non creditis, quia non estis ovium mearum, sicut dixi vobis.

<a name=n3478><a href=#t3478>[3478]</a> Oves meae vocem meam audiunt, et ego nosco has, et sequuntur me.] [Note: meinai] B. + meina.

<a name=n3479><a href=#t3479>[3479]</a> Et ego vitam aeternam do iis, et non pereunt unquam, et non eripit quisquam has e manu mea.

<a name=n3480><a href=#t3480>[3480]</a> Pater meus quod tradidit mihi, majus omnibus est, et non unquam ullus potest eripere has e manu patris mei.

<a name=n3481><a href=#t3481>[3481]</a> þatei---maizo] quod---majus, gr. ὅςς---μείζων, Goth. c. cod. L. Ev. 15 patribus latt. et Vulg.---ni aiv] J. St. B. + jct.; caeterum aiv (unquam) ^o gr. omn.---þo] has, ^o gr.

<a name=n3482><a href=#t3482>[3482]</a> Ego et pater meus unum sumus.

<a name=n3483><a href=#t3483>[3483]</a> meins] meus, ^o gr.---siju] sic cod. Arg.; editt. ÷ sijum; est autem, quam sensus postulat, prima persona dualis numeri, sic infra XVII, 22; cf. ad Mc. X, 39; vid. Grim. I, 840, 1.

<a name=n3484><a href=#t3484>[3484]</a> Sustulerunt iterum lapides hi Iudaei, ut jacerent super eum.] [Note: nemun] Ulf. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n3485><a href=#t3485>[3485]</a> Respondit iis Iesus: multa bona opera ostendi vobis a patre meo, ob quod horum operum lapidatis me?] [Note: ïm] J. St. B. + him.

<a name=n3486><a href=#t3486>[3486]</a> Responderunt ei hi Iudaei: ob bonum opus non lapidamus te, sed ob blasphemiam et quod tu, homo exsistens, facis te ipsum ad Deum.] [Note: ïudaieis] Ulf. c. cod. ^o λέγοντες.

<a name=n3487><a href=#t3487>[3487]</a> Respondit iis Iesus: nonne est scriptum in praecepto vestro: ego dixi, dii estis.

<a name=n3488><a href=#t3488>[3488]</a> Si illos dixit deos, ad quos verbum Dei factum est, et non possibile est solvi hoc scriptum:] [Note: þaimei] J. St. + þammei.

<a name=n3489><a href=#t3489>[3489]</a> quem pater sanctificavit et misit in hunc mundum, vos dicitis, quod blasphemem, quia dixi: filius Dei sum.

<a name=n3490><a href=#t3490>[3490]</a> vajamerjau] blasphemem, gr. βλασφημεῖς, Ulf. c. cod. ap. Mi.

<a name=n3491><a href=#t3491>[3491]</a> Nisi faciam opera patris mei, ne credite mihi;

<a name=n3492><a href=#t3492>[3492]</a> niba] exspectaveris jabai ni, sic enim Goth. aliis locis graecum εἰ οὐ recte reddere solet, vid. Mc. XI, 26; L. XVI, 11 sq. Cor. I, XV, 13; XVI, 32, aut þande ni J. V, 47; niba=εἰ μή.

<a name=n3493><a href=#t3493>[3493]</a> verum si faciam, nisi mihi credatis, his operibus credatis, ut cognoscatis et credatis quod in me pater et ego in eo.

<a name=n3494><a href=#t3494>[3494]</a> niba mis] nisi mihi, gr. omn. κἄν μοι μή (οὐ)---þaim vaurstvam galaubjaiþ] Hz. ^o +---ufkunnaiþ] St. + uskunnaiþ.

<a name=n3495><a href=#t3495>[3495]</a> Quaesiverunt eum iterum capere, et exiit e manibus eorum.

<a name=n3496><a href=#t3496>[3496]</a> sokidedun] Ulf. c. cod. ^o οὖν.---ïna aftra] ¶ gr.---handum] manibus, gr. omn. χειρός praeter cod. q ap. Mi.

<a name=n3497><a href=#t3497>[3497]</a> Et ivit iterum trans Jordanum in hunc locum, ubi fuit Iohannes primum baptizans; et mansit illic.] [Note: þarei] St. + þatei.---jainar] St. + jainak.

<a name=n3498><a href=#t3498>[3498]</a> Et multi venerunt ad eum et dixerunt, quod Iohannes fecit signorum non ullum, verum omne, quod dixit Iohannes de hoc, veritas fuit.

<a name=n3499><a href=#t3499>[3499]</a> ïohannes] pr., Ulf. c. codd. ^o μέν---gatavida taikne] ¶ gr.

<a name=n3500><a href=#t3500>[3500]</a> Et crediderunt multi ad eum illic.

<a name=n3501><a href=#t3501>[3501]</a> galaubidedun] St. + galaubitedun.---jainar] gr. ante du.

<a name=n3502><a href=#t3502>[3502]</a> Fuit autem quidam aegrotus Lazarus a Bethania, ex vico Marjae et Marthae, sororis ejus.

<a name=n3503><a href=#t3503>[3503]</a> beþanias] vid. ad M. XXVII, 57.---svistrs] St. + svisttrs.

<a name=n3504><a href=#t3504>[3504]</a> Fuit autem Marja, quae unxit dominum balsamo et tersit pedes ejus capillo suo, cujus frater Lazarus aegrotus fuit.] [Note: fraujan] J. St. B. + fraujin.

<a name=n3505><a href=#t3505>[3505]</a> Miserunt autem hae sorores ejus ad eum dicentes: domine, ecce, quem amas, aegrotus est.] [Note: ïs] eius, ^o gr.

<a name=n3506><a href=#t3506>[3506]</a> Verum is audiens dixit: haec aegritudo non-est ad mortem, sed ob gloriam Dei, ut exaltetur filius Dei per hoc.

<a name=n3507><a href=#t3507>[3507]</a> ïs] is, sic cod. Arg. et editt., gr. omn. Ἰησοῦς, vid. ad Mc. I. 42.---so] haec, Sch. falso adnotat, Ulf. omittere αὕτη.---þairh þata] per hoc, gr. omn. δι᾽ αὕτῆς (intell. ἀσθενείας); exspectaveris þairh þo (intell. siukein), sed Goth. ad sensum totius enuntiati refert.

<a name=n3508><a href=#t3508>[3508]</a> Amavit autem Iesus Martham et sororem ejus et Lazarum.

<a name=n3509><a href=#t3509>[3509]</a> Ubi audivit, quod aegrotus fuit, tunc autem mansit in quo fuit loco duos dies;] [Note: sve] Ulf. ^o οὖν.---þan] St. + þans.

<a name=n3510><a href=#t3510>[3510]</a> deinde autem post hoc dixit ad discipulos: imus in Iudaeam iterum.

<a name=n3511><a href=#t3511>[3511]</a> Dixerunt ad eum hi discipuli: rabbi, jam quaesiverunt te projicere lapidibus Iudaei, et iterum vadis illuc?] [Note: þai] St. ^o +.

<a name=n3512><a href=#t3512>[3512]</a> Respondit Iesus: nonne duodecim sunt horae diei? si quis vadit in diem, non offendit, nam lucem hujus mundi videt.

<a name=n3513><a href=#t3513>[3513]</a> ïn dag] in diem, gr. omn. εν τῇ ἡμέρᾳ, quod gothice est ïn daga, vid. Rom. XIII, 13; cf. ad Eph. VI, 18.

<a name=n3514><a href=#t3514>[3514]</a> At si quis vadit in nocte, offendit, nam lux non-est in eo.

<a name=n3515><a href=#t3515>[3515]</a> Haec dixit et post hoc dicit ad eos: Lazarus, amicus noster, obdormivit, sed imus, ut excitem eum.

<a name=n3516><a href=#t3516>[3516]</a> gaggam] imus, gr. omn. πορεύομαι, gaggam aliis locis graeco ἄγωμεν fere respondet.

<a name=n3517><a href=#t3517>[3517]</a> Tunc dixerunt hi discipuli ejus: domine, si dormit, sanus fit.] [Note: slepiþ] vid. ad M. IX, 24.

<a name=n3518><a href=#t3518>[3518]</a> Dixit autem Iesus de morte ejus, verum illi putaverunt, quod is de dormitione diceret.

<a name=n3519><a href=#t3519>[3519]</a> ïs] sec. is, ^o gr. omn.---bi slep] de dormitione, gr. omn. περὶ τῆς κοιμήσεως τοῦ ὕπνου; caeterum recentior manus in cod. Arg. pro slep absurde mutavit saeun, vid. ad M. IX, 24.

<a name=n3520><a href=#t3520>[3520]</a> Tunc autem dixit ad eos Iesus manifeste: Lazarus obiit,] [Note: et gaudeo ob vos, ut credatis, quia non fui illic, sed imus ad eum.

<a name=n3521><a href=#t3521>[3521]</a> Tunc dixit Thomas, qui vocatur Didimus, his sociis suis; imus etiam nos, ut moriamur cum eo.] [Note: seinaim] suis, ^o gr.

<a name=n3522><a href=#t3522>[3522]</a> Veniens autem Iesus invenit eum jam quatuor dies habentem in sepulcro.] [Note: juþan] gr. post dagans.

<a name=n3523><a href=#t3523>[3523]</a> Fuit autem Bethania prope Ierusolymis circiter ad stadia quindecim.

<a name=n3524><a href=#t3524>[3524]</a> ïairusaulymiam] sic cod. Arg. B. Z. + pro ïairusaulymim (Mc. III, 8; VII, 1); J. St. + ïairusaulmiam.

<a name=n3525><a href=#t3525>[3525]</a> Et multi Iudaeorum convenerunt circum Martham et Marjam, ut consolarentur eas ob hunc fratrem earum.

<a name=n3526><a href=#t3526>[3526]</a> gaqemun bi] convenerunt circum, gr. alii ἐληλύθεισαν πρὸς τὰς περί, alii ἐληλύθεισαν πρός, quarum lectionum Ulf. neutram secutus esse, sed συνεληλύθεισαν περί legisse videtur, aut sensum gr. non recte perspexit.

<a name=n3527><a href=#t3527>[3527]</a> Verum Martha cum-primum audivit quod Iesus venit, obviam-ivit ei; verum Marja in domo sedit.

<a name=n3528><a href=#t3528>[3528]</a> Tunc dixit Martha ad Iesum: domine, si esses hic, non utique obiret frater meus;

<a name=n3529><a href=#t3529>[3529]</a> ïesua] St. + ïaisuna.---gadauþnodedi] St. + gadauþnodedei.---broþar meins] gr. ante ni.

<a name=n3530><a href=#t3530>[3530]</a> sed etiam nunc scio, ut quodcunque quod oras Deum, det tibi Deus.] [Note: Dixit ei Iesus: resurgit frater tuus.

<a name=n3531><a href=#t3531>[3531]</a> Dixit ad eum Martha: scio quod resurgit in resurrectione in hoc ultimo die.] [Note: spedistin] cod. Arg. Hz. J. St. B. + spedistan.

<a name=n3532><a href=#t3532>[3532]</a> Dixit autem Iesus: ego sum haec resurrectio et vita: qui credit ad me, etiamsi moritur, vivit.

<a name=n3533><a href=#t3533>[3533]</a> þan] autem, ^o gr., contra Ulf. ^o αὐτῇ.---jah] St. + jak.---þauhjaba] cod. Arg. Hz. Z. + þauhgaba; usitatior forma est þauhjabai, vid. Cor. I, VII, 21; II, IV, 16. Skeir. 44, 15.

<a name=n3534><a href=#t3534>[3534]</a> Et quisque qui vivit et credit ad me, non moritur unquam. Credis hoc?

<a name=n3535><a href=#t3535>[3535]</a> Dixit ei; utique domine, ego credidi, quod tu es Christus, filius Dei, hic in mundum veniens.

<a name=n3536><a href=#t3536>[3536]</a> Et hoc dicens ivit et vocavit Marjam, sororem suam, clam dicens: magister venit et vocat te.] [Note: qam] venit, gr. omn. πάρεστι.

<a name=n3537><a href=#t3537>[3537]</a> Verum illa cum-primum audivit, surrexit subito et ivit ad eum.] [Note: ïþ] verum, ^o gr.

<a name=n3538><a href=#t3538>[3538]</a> Non enim adhuc venit Iesus in vicum, sed fuit adhuc in hoc loco, ubi occurrit ei Martha.] [Note: nauhþanuh] sec. adhuc, ^o gr.

<a name=n3539><a href=#t3539>[3539]</a> Iudaei autem hi exsistentes cum ea in domo consolantes eam videntes Marjam, quod subito surrexit et exiit, iverunt post eam dicentes, quod it ad sepulcrum, ut fleat illic.

<a name=n3540><a href=#t3540>[3540]</a> garda] Ulf. c. codd. ^o καί---greitai] Hz. ÷ gretai.

<a name=n3541><a href=#t3541>[3541]</a> Verum Marja cum-primum venit, ubi fuit Iesus, videns eum, cecidit ei ad pedes, dicens ad eum: domine, si esses hic, non utique obiret meus frater.

<a name=n3542><a href=#t3542>[3542]</a> veiseis] Z. ÷ veseis, vid. Neh. V, 15, 17; VI, 17, 18 veisun. V, 14 veisjau.

<a name=n3543><a href=#t3543>[3543]</a> Tunc Iesus cum-primum vidit eam flentem et Iudaeos, qui venerunt cum ea flentes, infremuit spiritu et commovit se ipsum

<a name=n3544><a href=#t3544>[3544]</a> ïudaiuns] gr. post ïzai, Goth. cum iis libris, quos Sch. citat, non consentit.---gretandans] J. St. B. ÷ greitandans.

<a name=n3545><a href=#t3545>[3545]</a> et dixit: ubi posuerunt eum? Dixerunt ad eum: domine, huc-veni et vide.] [Note: lagidedun] posuerunt, gr. omn. τεθείκατε.] [Note: Et lacrymatus-est Iesus.] [Note: jah] et, ^o gr.

<a name=n3546><a href=#t3546>[3546]</a> Tunc dixerunt hi Iudaei: ecce, quomodo amavit eum.] [Note: waiva] St. + waiwa.

<a name=n3547><a href=#t3547>[3547]</a> Quidam autem eorum dixerunt: nonne potuit hic, qui reclusit oculos huic caeco, facere, ut etiam hic non moreretur?

<a name=n3548><a href=#t3548>[3548]</a> Tunc Iesus iterum infremens in se ipso vadit ad hoc sepulcrum. Fuit autem spelunca et saxo contecta fuit superne.

<a name=n3549><a href=#t3549>[3549]</a> staina] interpretes falso pro forma nominativi habent; maxime autem erravit Z., qui masculinum ejus nominativi genus esse dicit, quia ufarlagida forma concreta masculina esse non potest, sed femininum est. Qui gothici sermonis gnarus est et graecum textum considerat, cujus ἐπ᾽ αὐτῷ Ulf. adverbio ufaro (superne) reddit, non dubitaturum eum existimamus, staina pro dativo, ufarlagida autem pro forma feminini ad hulundi referendi sumendum esse: et saxo contecta (spelunca) fuit superne, cf. Lye ap. Benz. praef. p. LXVII; cf. M. VI, 6 galukands haurdai claudens porta)=κλείσας τὴν θύραν.

<a name=n3550><a href=#t3550>[3550]</a> Dixit Iesus: tollite hoc saxum. Dixit ad eum soror hujus mortui Martha: domine, jam puter est, quatriduanus enim est.

<a name=n3551><a href=#t3551>[3551]</a> Dixit ei Iesus: nonne dixi tibi: quod si credis, vides gloriam Dei?

<a name=n3552><a href=#t3552>[3552]</a> Sustulerunt autem hoc saxum, ubi fuit; verum Iesus elevavit oculos sursum et dixit: pater, gratias-ago tibi, quod audivisti me;

<a name=n3553><a href=#t3553>[3553]</a> þarei vas] ubi fuit, ^o gr.---uzuhhof] vid. ad Mc. XIV, 44.---ïup] Z. + jup.

<a name=n3554><a href=#t3554>[3554]</a> et vero ego scivi, quod semper me audis, sed ob turbam hanc circumstantem dixi, ut credant, quod tu me misisti.] [Note: jah þan] J. St. + jct.

<a name=n3555><a href=#t3555>[3555]</a> Et hoc dicens voce magna clamavit: Lazare, huc-veni foras.

<a name=n3556><a href=#t3556>[3556]</a> Et exiit hic mortuus ligatus manus et pedes fasciis et vultus ejus sudario alligatus. Dixit ad eos Iesus: solvite eum et sinite ire.

<a name=n3557><a href=#t3557>[3557]</a> handuns jah fotuns) ¶ gr.; accusativi, Graecorum more positi (Matthiae Griech. Gramm. p. 782, 4.) alia exempla vid. Mc. XII, 4 haubiþ vundan (capite saucium); Eph. VI, 14 ufgaurdanai hupins (cincti lumbis).---bibundans] colligatus, gr. omn. περιεδέδετο.

<a name=n3558><a href=#t3558>[3558]</a> Tunc multi horum Iudaeorum hi venientes ad Marjam et videntes quod fecit, crediderunt ei.

<a name=n3559><a href=#t3559>[3559]</a> judaiei] sic cod. Arg. vid. ad L. III, 5; St. ÷ ïudaie, J. B. Z. ÷ judaie.

<a name=n3560><a href=#t3560>[3560]</a> Quidam autem eorum iverunt ad Farisaeos et dixerunt ad eos quod fecit Iesus.] [Note: sumaiþ] J. St. ÷ sumai, vid. ad M. V, 37.] [Note: Collegerunt autem hi summi sacerdotes et hi Fari . . . ---

<a name=n3561><a href=#t3561>[3561]</a> farei . . . ] hucusque legitur in cod. Arg.; J. St. e conjectura complentes fareisaieis ediderunt.

<a name=n3562><a href=#t3562>[3562]</a> ---in Bethania, ubi fuit Lazarus, hic mortuus, quem suscitavit e mortuis Iesus.

<a name=n3563><a href=#t3563>[3563]</a> ïn] hoc verbo pergitur in cod. Arg.; J. St. e conjectura addunt qam.---ïesus] ^o gr.

<a name=n3564><a href=#t3564>[3564]</a> Tunc fecerunt ei coenam illic et Martha ministravit, verum Lazarus fuit quidam horum accumbentium cum eo.] [Note: vas sums] ¶ gr. omn.

<a name=n3565><a href=#t3565>[3565]</a> Verum Marja cepit libram balsami nardi pistici pretiosi et unxit pedes Iesu et tersit pedes ejus capillo suo, verum haec domus plena facta est odore hujus unguenti.

<a name=n3566><a href=#t3566>[3566]</a> nardaus] J. St. + nardans, cui J. etiam pistikeinis + adnectit.---filugalaubis] tuentur id St. B. Z.; Ih. Ulfil. illustr. praef. p. 6 et Grim. II, 176 pro glossa habent, cujus auctor πιστικῆς male intellectum a πίστις (fides) duxerit et filugalaubs interpretatus sit. Id non verum esse alii docent loci, ubi galaubs significationem pretiosi habet, vid. Rom. IX, 21 us þamma samin daiga taujan sum du galaubamma kasa (εἰς τιμὴν σκεῦος) sumuþ-þan du ungalaubamma (εἰς ἀτιμίαν) i. e. ex eadem materia facere alterum ad pretiosum vas, alterum autem ad non-pretiosum. Cor. I, VII, 23 vairþa galaubamma usbauhtai sijuþ i. e. pretio magno (τιμῇ) empti estis. Inde apparet filugalaubs graeco πολύτιμος recte respondere.---skufta seinamma] gr. omn. ante fotuns.

<a name=n3567><a href=#t3567>[3567]</a> Dixit autem unus horum discipulorum ejus, Iudas Simonis hic Iscariotes, qui paravit se ad tradendum eum:

<a name=n3568><a href=#t3568>[3568]</a> sa] hic, ^o gr. omn.---galevjan ïna] ¶ gr. omn.

<a name=n3569><a href=#t3569>[3569]</a> cur hoc balsamum non venditum fuit in CCC denariorum et distributum esset egenis?

<a name=n3570><a href=#t3570>[3570]</a> Hoc autem dixit, non quod ei horum egenorum cura esset, sed quia fur fuit, et loculum habuit et hoc injectum tulit.

<a name=n3571><a href=#t3571>[3571]</a> qaþ] gr. ante þatuh.---ïna] gr. omn. post vesi.

<a name=n3572><a href=#t3572>[3572]</a> Dixit autem Iesus: sine eam, in diem sepulturae meae servavit hoc.

<a name=n3573><a href=#t3573>[3573]</a> Verum hos pauperes semper habetis cum vobis, verum me non semper habetis.] [Note: ïþ] pr. J. ^o +.

<a name=n3574><a href=#t3574>[3574]</a> Comperit autem turbae multum Iudaeorum, quod Iesus illic est et venerunt non ob Iesum unum, sed ut etiam Lazarum viderent, quem suscitavit e mortuis.] [Note: ïesus] ^o gr. omn.---urraisida] J. St. + urreisida.

<a name=n3575><a href=#t3575>[3575]</a> Cogitarunt autem enim hi summi sacerdotes, ut etiam Lazarum occiderent;

<a name=n3576><a href=#t3576>[3576]</a> þan auk] autem enim = δέ, cf. Rom. VIII, 10; Cor. I, X, 20.---lazarau] Hz. + lazaru.

<a name=n3577><a href=#t3577>[3577]</a> nam multi ob hunc concurrerunt Iudaeorum et crediderunt Iesu.] [Note: ïudaiei] B. ÷ ïudaie, vid. ad L. III, 5.

<a name=n3578><a href=#t3578>[3578]</a> Postero die turbae multum, quae venit ad festum, audientes quod venit Iesus in Ierosolymam;

<a name=n3579><a href=#t3579>[3579]</a> ïftumin daga] J. + jct., caeterum gr. omn. ^o daga (die).

<a name=n3580><a href=#t3580>[3580]</a> ceperunt ramos palmarum et excurrerunt occurrere ei et clamaverunt: osanna, benedictus hic veniens in nomine domini, rex Israelis!] [Note: qimanda] J. St. + qimands.

<a name=n3581><a href=#t3581>[3581]</a> Invenit autem Iesus asinum, insedit in eum, sicut est scriptum:

<a name=n3582><a href=#t3582>[3582]</a> ne time tibi, filia Sion, ecce, rex tuus venit sedens in pullo asinae.

<a name=n3583><a href=#t3583>[3583]</a> Hoc autem non cognoverunt discipuli ejus primum, sed cum glorificatus fuit Iesus, tunc recordati-sunt, quod hoc fuit de eo scriptum, et hoc fecerunt ei.

<a name=n3584><a href=#t3584>[3584]</a> Testata-est autem haec turba, quae fuit cum eo, cum Lazarum vocavit e sepulcro et suscitavit eum e mortuis.] [Note: þan] sec. quum, gr. ὅτι.

<a name=n3585><a href=#t3585>[3585]</a> Propterea iverunt occurrere ei turba, nam audiverunt quod faceret hoc signum.

<a name=n3586><a href=#t3586>[3586]</a> duþþe] Ulf. c. codd. ^o καί.---ïddjedun gamotjan] vid. ad Cor. I, IX, 25.---þo] hoc, gr. omn. ante gatavida.

<a name=n3587><a href=#t3587>[3587]</a> Tunc hi Farisaei dixerunt ad se invicem: videtis, quod non proficitis quidquam; ecce, hic mundus post eum ivit.

<a name=n3588><a href=#t3588>[3588]</a> Fuerunt autem quidam gentilium horum excurrentium, ut adorarent in hoc festo.

<a name=n3589><a href=#t3589>[3589]</a> þiudo þize urrinnandane] Grimm. Gr. IV, 586 male interpretatur, nam þize urrinnandane non ad þiudo pertinet, sed est genitivus quem vocant partitivum: erant autem inter excurrentes quidam gentilium.

<a name=n3590><a href=#t3590>[3590]</a> Hi adierunt ad Filippum hunc a Bethsaida Galilaeorum et orarunt eum dicentes: domine, volumus Iesum videre.] [Note: þai] Ulf. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n3591><a href=#t3591>[3591]</a> Vadit Filippus et dicit ad Andream, et iterum Andreas et Filippus dixerunt ad Iesum;

<a name=n3592><a href=#t3592>[3592]</a> verum Iesus respondit iis dicens: venit hora, ut glorificetur filius hominis.

<a name=n3593><a href=#t3593>[3593]</a> Amen, amen dico vobis, nisi granum tritici cadens in terram, moritur, ipsum solum delinquitur; verum si moritur, multum fructum fert.] [Note: waiteis] vid. ad L. I, 23.

<a name=n3594><a href=#t3594>[3594]</a> Qui amat animam suam, perdit eam, et qui odit animam suam in hoc mundo, in vita aeterna custodit eam.

<a name=n3595><a href=#t3595>[3595]</a> Si mihi quis ministret, me sequatur, et ubi sum ego, ibi hic minister meus esse habet, et si quis mihi ministrat, glorificat eum pater.

<a name=n3596><a href=#t3596>[3596]</a> was andbahtjai] ¶ gr.---þaruh] Ulf. ^o καί, nisi fortasse pro sa legendum est jah.---visan habaiþ] esse habet, i. e. erit, vid. ad L. VI, 25.---jah] sec. et, ^o gr.---mis] sec. J. St. + mik.

<a name=n3597><a href=#t3597>[3597]</a> Nunc anima mea turbata-est et quid dicam: pater, salva me ex hac hora? Sed ideo veni in hanc horam.

<a name=n3598><a href=#t3598>[3598]</a> Pater, alta nomen tuum. Venit autem vox e coelo: et altavi et iterum alto.] [Note: namo þeinata] ¶ gr. omn.

<a name=n3599><a href=#t3599>[3599]</a> Turba autem, quae stetit audiens, dixerunt tonitru fieri, quidam dixerunt: angelus ad eum locutus-est.] [Note: stoþ] Ulf. c. cod. ^o καί.

<a name=n3600><a href=#t3600>[3600]</a> Respondit Iesus et dixit: non ob me haec vox facta-est, sed ob vos.

<a name=n3601><a href=#t3601>[3601]</a> Nunc judicium est huic mundo, nunc hic princeps hujus mundi ejicitur foras,

<a name=n3602><a href=#t3602>[3602]</a> fairwaus] St. + faurwaus; caeterum quod Sch. adnotat. Ulf. τούτου omittere, errat.

<a name=n3603><a href=#t3603>[3603]</a> et ego si exaltor a terra, omnia attraho ad me.] [Note: alla] omnia, gr. πάντας.

<a name=n3604><a href=#t3604>[3604]</a> Hoc autem dixit significans quali morte debuit mori.

<a name=n3605><a href=#t3605>[3605]</a> Respondit ei haec turba: nos audivimus in lege, quod Christus sit in aeternum, et quomodo tu dicis, quod debitus est exaltari hic filius hominis? Quis est hic filius hominis?] [Note: was] J. St. + wa.

<a name=n3606><a href=#t3606>[3606]</a> Dixit autem ad eos Iesus: adhuc paucum tempus lux in vobis est; ite dum lucem habetis, ut tenebrae vos non capiant, et qui vadit in tenebris non scit quo vadit.

<a name=n3607><a href=#t3607>[3607]</a> Dum lucem habetis, credite ad lucem, ut filii lucis fiatis. Hoc locutus-est Iesus, et ivit et, abscondidit se ab iis.] [Note: galaiþ] B. + galiþ.

<a name=n3608><a href=#t3608>[3608]</a> Tam multum eo signorum faciente in facie eorum, non crediderunt ei.] [Note: filu] Ulf. ^o δέ.

<a name=n3609><a href=#t3609>[3609]</a> Ut hoc verbum Esaiae profetae impleretur, quod dixit: domine, quis credidit auditui nostro, et brachium domini, cui detectum fuit.] [Note: esaeiïns] St. Hz. + esaejins.

<a name=n3610><a href=#t3610>[3610]</a> Itaque non potuerunt credere, nam iterum dixit Esaias:

<a name=n3611><a href=#t3611>[3611]</a> obcaecavit eorum oculos et induravit eorum corda, ut non viderent oculis et intelligerent corde et converterent et sanarem eos.] [Note: hairtona] corda, gr. omn. καρδίαν.

<a name=n3612><a href=#t3612>[3612]</a> Hoc dixit Esaias, cum vidit gloriam ejus et locutus-est de eo.

<a name=n3613><a href=#t3613>[3613]</a> Tunc autem tamen etiam ex his principibus multi crediderunt ad eum, sed propter Farisaeos non confessi-sunt, ut e synagoga non ejecti fierent.

<a name=n3614><a href=#t3614>[3614]</a> synagogein] editt. + synagogei; cod. Arg. synagogeinusvaurpanai: apparet librarium ni omisisse, cognito errore addidisse, sed ita ut cum litteram n jam scriptam videret, eam ad ni pertinere et i modo se omisisse putans, alterum n non repeteret. Dativus utique in n desinit: synagogein L IV, 16, 20, 28; synagogen Mc. I, 23, 29.

<a name=n3615><a href=#t3615>[3615]</a> Amaverunt enim magis gloriam humanam, quam gloriam Dei.

<a name=n3616><a href=#t3616>[3616]</a> mais] gr. omn. post manniska.---manniska] humanam, gr. omn. ἀνθρώπων.

<a name=n3617><a href=#t3617>[3617]</a> Verum Iesus clamavit et dixit: qui credit ad me, non credit ad me, sed ad hunc mittentem me;

<a name=n3618><a href=#t3618>[3618]</a> et qui videt me, videt hunc mittentem me.] [Note: sandjandan] J. St. + sandjandin.

<a name=n3619><a href=#t3619>[3619]</a> Ego lumen in hunc mundum veni, ut quisque qui credat ad me, in tenebris non maneat;] [Note: visai] J. + vizai.

<a name=n3620><a href=#t3620>[3620]</a> et si quis mea audiat verba et credat, ego non judico eum, non enim veni, ut judicem mundum, sed ut salvem mundum;

<a name=n3621><a href=#t3621>[3621]</a> jah] sec., editt. addunt ni, cujus voculae in cod. Arg. nullum vestigium invenitur, neque a librario, sed ab ipso interprete omissum esse, codices ii, quibuscum saepissime consentit, probant.---manased] pr., cod. Arg. + mananased; cf. adix, 41.

<a name=n3622><a href=#t3622>[3622]</a> qui rejicit me et non accipit verba mea, habet hunc judicantem se: verbum quod locutus-sum, hoc judicat eum in ultimo die.] [Note: þana] St. + þara.

<a name=n3623><a href=#t3623>[3623]</a> Nam ego ex me ipso non locutus-sum, sed qui misit me pater, hic mihi praeceptum de (dit)---] [Note: at.] J. e conjectura complet atgaf.

<a name=n3624><a href=#t3624>[3624]</a> ---dixit: non omnes mundi estis.

<a name=n3625><a href=#t3625>[3625]</a> Cum autem lavit pedes eorum et cepit vestes suas, accumbens iterum dixit ad eos: scitisne quid feci vobis?] [Note: vitudu] cod. Arg. Hz. J. St. B. + vitadu.

<a name=n3626><a href=#t3626>[3626]</a> Vos vocatis me, magister et dominus? Bene dicitis, sum enim;

<a name=n3627><a href=#t3627>[3627]</a> laisareis] cod. Arg. + laisareisareis, non uti Ih. Z. dicunt laisareissareis, cf. ad IX, 41.---frauja] Ulf. ^o καί.

<a name=n3628><a href=#t3628>[3628]</a> si igitur lavi vobis pedes, dominus et magister, etiam vos debetis vobis invicem lavare pedes.] [Note: nu] Ulf. ^o ἐγώ.

<a name=n3629><a href=#t3629>[3629]</a> Ad exemplum enim dedi vobis, ut sicut ego feci vobis, sic vos faciatis.] [Note: sva] sic, gr. omn. καί, vid. ad XV, 9.

<a name=n3630><a href=#t3630>[3630]</a> Amen, amen dico vobis, non-est servus major domino suo, nec apostolus major hoc mittente se.] [Note: qiþa] J. + viþa.

<a name=n3631><a href=#t3631>[3631]</a> Si hoc scitis, beati estis, si facitis hoc.

<a name=n3632><a href=#t3632>[3632]</a> Non de omnibus vobis dico; ego scio, quos elegi, sed ut impletum fieret hoc scriptum: qui edit cum me panem, sustulit contra me calcaneum suum.

<a name=n3633><a href=#t3633>[3633]</a> warjans] quos (pronomen interrogativum), gr. οὕς.---þata gamelido] gr. ante usfulliþ.

<a name=n3634><a href=#t3634>[3634]</a> Ab hodierno dico vobis, antequam fieret, ut cum fiat, credatis, quod ego sum.

<a name=n3635><a href=#t3635>[3635]</a> Amen, amen dico vobis, qui suscipit hunc, quem ego mitto, me suscipit; verum qui me suscipit, suscipit hunc mittentem me.

<a name=n3636><a href=#t3636>[3636]</a> þana þanei] hunc quem, gr. ἐάν τινα.

<a name=n3637><a href=#t3637>[3637]</a> Hoc dicens Iesus turbatus-est spiritu et testatus est et dixit: amen, amen dico vobis, quod unus vestrum tradit me.

<a name=n3638><a href=#t3638>[3638]</a> Tunc adspexerunt ad se invicem hi discipuli cogitantes, de quo diceret.

<a name=n3639><a href=#t3639>[3639]</a> Fuit autem accumbens unus horum discipulorum ejus in sinu Iesu, quem amavit Iesus:

<a name=n3640><a href=#t3640>[3640]</a> innuit autem huic Simon Petrus ad interrogandum quis esset de quo dixit.

<a name=n3641><a href=#t3641>[3641]</a> Accubuit autem ille sic in sinu Iesu dixitque ei: domine, quis est?] [Note: sva] sic, ^o gr.

<a name=n3642><a href=#t3642>[3642]</a> Respondit Iesus: hic est, cui ego immergens hunc panem do. Et immergens hunc panem dedit Iudae Simonis Iscariotae.

<a name=n3643><a href=#t3643>[3643]</a> seimonis skariotau] sic cod. Arg.; J. St. + seimon iskariotau, B. seimonis ïskariotau recte, vid. XII. 4. nam nostro loco nullus gr. Σκαριώτῃ legit, quam mutilam formam supra quidam habent.

<a name=n3644><a href=#t3644>[3644]</a> Et post hunc panem tum ivit in illum satanas; dixit autem ad eum Iesus: quod facis, fac subito.

<a name=n3645><a href=#t3645>[3645]</a> Hoc autem ullus non scivit horum accumbentium, cur dixit ei.

<a name=n3646><a href=#t3646>[3646]</a> Quidam putarunt, quod, quia loculum habuit Iudas, quod diceret ei Iesus: eme quo egemus ad festum, aut his pauperibus ut quid dem.

<a name=n3647><a href=#t3647>[3647]</a> sumai] Ulf. c. codd. ^o γάρ.---ei unte] quod quia, gr. ἐπεί (cod. D ὅτι); aut alterutrum est glossa in textum illata (cf. ad L. V, 35), aut Ulf. ὅτι particulam ab ἐδόκουν pendentem bis et ante et post sententiam interjectam posuit, sic Cor. II, V, 1 vitum þatei, jabai airþeina unsara gards gatairada. ei gatimrjon us guþa habam; cf. Mc. XII, 19.---þaurbeima] J. St. + þaurbeimai.---gibau] dem, gr. omn. δῷ.

<a name=n3648><a href=#t3648>[3648]</a> Ubi accepit hunc panem ille, statim ivit foras. Fuit autem nox.] [Note: biþe] Ulf. c. cod. r. ap. Mi. ^o οὖν.

<a name=n3649><a href=#t3649>[3649]</a> Cum ivit foras, dixit tum Iesus: nunc glorificatus factus-est filius hominis et Deus altatus est in eo.

<a name=n3650><a href=#t3650>[3650]</a> þan] sec. tum, ^o gr. omn. nec in gothica versione recte se habere existimamus, nam correlationem particularum, quae in tam minutis sermonis membris adhibita satis inepta videtur, etiamsi ferremus, tamen ferri non potest, quod alterum þan (tum) non primum, quem sic debet (Cor. II, XII, 10), locum in enuntiato obtinet. Quod post prius þan gr. οὖν legunt, id fortasse a quodam in margine per þan redditum, deinde autem a librario codicis Arg., quia post illud þan poni non posset, alieno loco in textum illatum est.

<a name=n3651><a href=#t3651>[3651]</a> Si igitur Deus altatus est in eo, etiam Deus altat eum in se et statim altavit eum.] [Note: nu] igitur, ^o gr. omn., Ulf. c. Brix.

<a name=n3652><a href=#t3652>[3652]</a> Filioli, adhuc paucum tempus cum vobis sum; quaeritis me, et sicut dixi ad Iudaeos, quod quo ego eo, vos non potestis venire, etiam vobis dico nunc.] [Note: mel] tempus, ^o gr.---ïk gagga] ¶ gr.

<a name=n3653><a href=#t3653>[3653]</a> Praeceptum novum do vobis, ut ametis vos invicem, uti ego amavi vos, ut etiam vos ametis invicem vos.] [Note: ïk] ego, ^o gr.

<a name=n3654><a href=#t3654>[3654]</a> In hoc cognoscunt omnes, quod mei discipuli estis, si amorem habetis cum vobis invicem.

<a name=n3655><a href=#t3655>[3655]</a> uf kunnanda] est forma non passivi, sed medii, vid. Grim. I. 855, 2 uti atsteigadau M. XXVII, 42; Mc. XV, 32. lausjadau M. XXVII, 43; faianda Rom. IX. 19; liugandau Cor. I, VII, 9, gavasjada XV, 54; vaurkjada II, IV, 17; ustiuhada VII, 10.

<a name=n3656><a href=#t3656>[3656]</a> Tunc dixit ad eum Simon Petrus. domine, quo is? Respondens Iesus dixit: quo ego eo, non potes me nunc sequi; verum postea sequeris.

<a name=n3657><a href=#t3657>[3657]</a> þanuh] tunc, ^o gr. omn.---andhafjands---qaþ] respondens---dixit, gr. ἀπεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἱησοῦς, cum Goth. nullus liber consentit; cf. XVIII, 5.---ïk] ego, ^o gr.---laisteis] Ulf. c. codd. ^o μοί.

<a name=n3658><a href=#t3658>[3658]</a> Tunc Petrus dixit ad eum: domine, cur non possum te sequi nunc? animam meam pro te pono.

<a name=n3659><a href=#t3659>[3659]</a> þaruh] tunc, ^o gr. omn.---paitrus] gr. omn. post ïmma.---nu] St. ^o +.

<a name=n3660><a href=#t3660>[3660]</a> Respondit Iesus: animam tuam pro me ponis? Amen, amen dico tibi, quod gallus non cantat, donec tu me abnegas novisse tribus vicibus.

<a name=n3661><a href=#t3661>[3661]</a> andhof] Ulf. c. codd. ^o αὐτῷ.---þei] quod, ^o gr.---þu] tu, ^o gr. omn.---mik] gr. omn. post kunnan.---afaikis kunnan] abnegas novisse = ἀρνήσῃ, vid. ad Cor. I, IX, 25.---þrim sinþam] J. St. + jct.

<a name=n3662><a href=#t3662>[3662]</a> Ne turbetur vestrum cor, credite ad Deum et ad me credite.] [Note: guþa] St. + gtoha.

<a name=n3663><a href=#t3663>[3663]</a> In domo patris mei mansiones multae sunt; at nisi essent, utique dicerem ad vos: eo parare locum vobis.] [Note: veseina] essent, ^o gr. omn.

<a name=n3664><a href=#t3664>[3664]</a> Et enim si eo, paro vobis locum; iterum venio et accipio vos ad me ipsum, ut ubi sum ego, ibi sitis etiam vos.

<a name=n3665><a href=#t3665>[3665]</a> jah þan] et enim, gr. omn. καί, sic vs. 7.---gagga] Ulf. c. codd. ^o καί.---þaruh] ibi, ^o gr. Caeterum Hz. + þarei.---sijuþ] gr. omn. post jus.

<a name=n3666><a href=#t3666>[3666]</a> Et quo ego eo, scitis et hanc viam scitis.

<a name=n3667><a href=#t3667>[3667]</a> Tunc dixit ei Thomas: domine, non scimus, quo is; et quomodo possumus hanc viam scire?] [Note: þaruh] tunc, ^o gr. omn.

<a name=n3668><a href=#t3668>[3668]</a> Dixit ei Iesus: ego sum haec via et veritas et vita, ullus non venit ad patrem, nisi per me.

<a name=n3669><a href=#t3669>[3669]</a> Si nosceretis me, utique nosceretis etiam patrem meum, et enim ab hodierno noscitis eum et videtis eum.

<a name=n3670><a href=#t3670>[3670]</a> aiþþau kunþedeiþ] gr. omn. post meinana, caeterum Z. + kundedeiþ.---ïna] pr. St. + ïnna.---gasaiwiþ] videtis, gr. omn. ἑωράκατε, Ulf. c. Brix.

<a name=n3671><a href=#t3671>[3671]</a> Verum Filippus dixit ad eum: domine, ostende nobis hunc patrem! hoc sufficit nobis.

<a name=n3672><a href=#t3672>[3672]</a> ïþ] verum, ^o gr. omn.---filippus] gr. omn. post ïmma; caeterum St. + philippus.---þatuh] hoc, gr. omn. καί.

<a name=n3673><a href=#t3673>[3673]</a> Tunc dixit ei Iesus: tantum temporis cum vobis fui, et non cognovisti me, Filippe? Qui vidit me, vidit patrem; et quomodo tu dicis, ostende nobis hunc patrem.

<a name=n3674><a href=#t3674>[3674]</a> þaruh] tunc, ^o gr. omn.---vas] fui, gr. omn. εἰμί.

<a name=n3675><a href=#t3675>[3675]</a> Nonne credis, quod ego in patre et pater in me est? Haec verba, quae ego loquor vobis, a me ipso non loquor, sed pater, qui in me est, hic facit haec opera.

<a name=n3676><a href=#t3676>[3676]</a> Credite mihi, quod ego in patre et pater in me; verum si ob haec opera non creditis mihi.

<a name=n3677><a href=#t3677>[3677]</a> ïþ jabai---mis] verum si---mihi, sine sensu et cave cum B. Ulf. in libro suo εἰ δὲ διὰ τὰ ἔργα μὴ πιστεύετε legisse credas. Zahnii mirabilis interpretandi ratio, ni quod post jabai ponendum fuisset, ab interprete propter euphonicum ordinem verborum (?) ante galaubeiþ collocatum esse, si quibus non probatur, ii non sunt vituperandi, modo ne locum corruptum esse opinentur (vid. Ribbeck, Neues Jahrb. der Berlin. Gesellschaft, etc. I. p. 41); potius sic statuendum est, Ulf. verborum graecorum sensum non probe curantem, negationem eo loco posuisse, ubi ponere solet, h. l. autem non debebat. Per similem errorem lapsus est L. VIII. 12. Junius sensui consulere cupiens edidit ïþ jabai ni (L. X, 6), ïn þize vaurstve galaubeiþ mis

<a name=n3678><a href=#t3678>[3678]</a> Amen, amen dico vobis, qui credit mihi, haec opera, quae ego facio, etiam is facit et majora his facit, quia ego ad patrem eo.

<a name=n3679><a href=#t3679>[3679]</a> galaubeid] sic cod. Arg.; J. St. ÷ galaubeiþ.---attin] Ulf. c. codd. ^o μοῦ.

<a name=n3680><a href=#t3680>[3680]</a> Et quod quid oratis in nomine meo, hoc facio, ut altetur pater in filio.

<a name=n3681><a href=#t3681>[3681]</a> Si quid oratis me in nomine meo, ego facio.] [Note: mik] me, ^o gr.] [Note: Si me amatis, praecepta mea servate,] [Note: mik frijoþ] ¶ gr. omn., sic vs. 23.

<a name=n3682><a href=#t3682>[3682]</a> et ego oro patrem, et alium paracletum dat vobis, ut sit cum vobis in aeternum.

<a name=n3683><a href=#t3683>[3683]</a> Spiritus veritatis, quem hic mundus non potest capere; nam non videt eum, neque noscit eum; verum vos noscitis eum, nam is cum vobis manet et in vobis est.

<a name=n3684><a href=#t3684>[3684]</a> ahma] in cod. Arg. signi, quo n indicatur, vestigium nullum vidimus; fortasse ipse Ulf. erravit, πνεῦμα neutrius forma deceptus.---ïs] is, ^o gr. omn.

<a name=n3685><a href=#t3685>[3685]</a> Non relinquo vos orbos; venio ad vos.

<a name=n3686><a href=#t3686>[3686]</a> Adhuc paucum, et hic mundus me non amplius videt, verum vos videtis me, quod ego vivo, et vos vivitis.] [Note: saiwiþ] sec., J. + saijiþ.

<a name=n3687><a href=#t3687>[3687]</a> In illo die cognoscitis vos, quod ego in patre meo et vos in me et ego in vobis.] [Note: uf kunnaiþ] St. + uf kannaiþ.

<a name=n3688><a href=#t3688>[3688]</a> Qui habet praecepta mea et servat haec, hic est qui amat me; et autem, qui amat me amatur a patre meo, et ego amo eum, et ostendo ei me ipsum.

<a name=n3689><a href=#t3689>[3689]</a> habaid] J. St. ÷ habaiþ.---gabairhtja] B. + gabairhta.

<a name=n3690><a href=#t3690>[3690]</a> Tunc dixit ei Iudas, non hic Iscariotes: domine, quid factum-est, ut nobis cogites ostendere te ipsum, verum huic mundo non?

<a name=n3691><a href=#t3691>[3691]</a> þaruh] tunc, ^o gr. omn.---frauja] Ulf. c. codd. ^o καί.

<a name=n3692><a href=#t3692>[3692]</a> Respondit Iesus et dixit ad eum: si quis me amat et verbum meum servat, et pater meus amat eum, et ad eum imus et mansiones apud eum facimus.

<a name=n3693><a href=#t3693>[3693]</a> mik frijoþ] vid. ad vs. 15.---jah] sec. et, ^o gr. omn.

<a name=n3694><a href=#t3694>[3694]</a> Verum qui non amat me, haec verba mea non servat, et hoc verbum, quod auditis, non-est meum, sed hujus mittentis me patris.

<a name=n3695><a href=#t3695>[3695]</a> ïþ] verum, ^o gr. omn.---frioþ] J. ÷ frijoþ, St. + frjioþ.

<a name=n3696><a href=#t3696>[3696]</a> Hoc locutus-sum vobis apud vos existens.

<a name=n3697><a href=#t3697>[3697]</a> At hic paracletus, spiritus hic sanctus, quem mittit pater in nomine meo, hic vos docet omne et admonet vos omnis, quod dixi ad vos.

<a name=n3698><a href=#t3698>[3698]</a> gamaudeiþ] pro eo Ih. Z. gamauneiþ vel gamaneiþ emendare voluerunt; sed maudjan et gamaudjan etiam leguntur Skeir. p. 47, 6; 50, 12. cf. maudeins 47, 5.

<a name=n3699><a href=#t3699>[3699]</a> Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis, non sicut hic mundus dat, ego do vobis. Ne turbentur vestra corda, neque timeant.] [Note: nih] Z. + ni.

<a name=n3700><a href=#t3700>[3700]</a> Audivistis, quod ego dixi vobis: eo et venio ad vos. Si amaretis me, utique vos gauderetis, quod ego eo ad patrem, nam pater meus major me est.

<a name=n3701><a href=#t3701>[3701]</a> jus] vos, ^o gr. omn. vid. ad L. XVII, 6.---ïk] sec. ego, ^o gr.

<a name=n3702><a href=#t3702>[3702]</a> Et jam dixi vobis, antequam fieret, ut cum fiat, credatis.] [Note: ïzvis] St. + ïzis.

<a name=n3703><a href=#t3703>[3703]</a> Amplius multum non loquor cum vobis; venit qui huic mundo imperat, et in me non invenit quidquam.

<a name=n3704><a href=#t3704>[3704]</a> qimiþ] Ulf. ^o γάρ.---bigitiþ] invenit, gr. ἔχει.

<a name=n3705><a href=#t3705>[3705]</a> Sed ut cognoscat hic mundus, quod ego amavi patrem meum et sicut praecepit mihi pater, sic facio. Surgite! imus inde.

<a name=n3706><a href=#t3706>[3706]</a> ïk] ego, ^o gr. omn.---meinana] meum, ^o gr. omn. vid. ad Cor. I, VII, 16.

<a name=n3707><a href=#t3707>[3707]</a> Ego sum vitis haec vera, et pater meus operarius est.

<a name=n3708><a href=#t3708>[3708]</a> Omnem ramorum in me non-ferentium fructum bonum desumit eum, et omnem fructum ferentium purgat eum, ut plurem fructum ferant.

<a name=n3709><a href=#t3709>[3709]</a> goþ] bonum, ^o gr. omn., Ulf. e locis parallelis M. VII, 19 et L. III, 9 addidisse videtur.

<a name=n3710><a href=#t3710>[3710]</a> Jam vos mundi estis ob hoc verbum, quod locutus-sum ad vos.

<a name=n3711><a href=#t3711>[3711]</a> Maneatis in me et ego in vobis, uti hic palmes non potest fructum ferre a se ipso, nisi est in vite, sic neque vos, nisi in me estis.] [Note: nih] J. St. + ni.

<a name=n3712><a href=#t3712>[3712]</a> Ego sum haec vitis, verum vos palmites; qui manet in me et ego in eo, sic fert fructum multum, quod sine me non potestis facere non quidquam.

<a name=n3713><a href=#t3713>[3713]</a> ïþ] verum, ^o gr. omn.---sva] sic, gr. οὗτος, quos J. St. B., sa edentes, secuti sunt.

<a name=n3714><a href=#t3714>[3714]</a> Nisi qui manet in me, ejicitur foras, uti palmes et exarescit et colligitur et in ignem ponunt et crematur.

<a name=n3715><a href=#t3715>[3715]</a> gapaursniþ] Z. + gataursniþ.---galisada] colligitur, gr. omn. συνάγουσι, hanc lectionis diversitatem Sch. indicare voluisse videtur, adnotans, Ulf. c. gr. αὐτό pro αὐτά legere, sed Ulf. pronomen omnino omittit.---ïnbranjada] sic cod. Arg. et editt. + pro ïnbrannjada, vid. Cor. I, XIII, 3 gabrannjaidau, Skeir. 42, 1 gabrannidaizos, Calend. p. 26 gabrannidai, cf. urrannjan a rinnan profectum.

<a name=n3716><a href=#t3716>[3716]</a> At si estis in me, et verba mea in vobis sunt, quodcunque quod vultis, orate, et fit vobis.

<a name=n3717><a href=#t3717>[3717]</a> aþþan] at, ^o gr. omn. praeter cod. 11 ap. Mi.---þatawah þei] St. + þata waþei, sic vs. 16.

<a name=n3718><a href=#t3718>[3718]</a> In hoc altatus est pater meus, ut fructum multum feratis et fiatis mei discipuli.

<a name=n3719><a href=#t3719>[3719]</a> Sicut amavit me pater, sic ego amavi vos, maneatis in amore meo.

<a name=n3720><a href=#t3720>[3720]</a> frijoda] pr., J. B. + frijode.---svah] sic, gr. omn. καὶ (κἀγώ); sic XVII, 18 et sva XIII, 15. Caeterum J. St. ÷ sva.

<a name=n3721><a href=#t3721>[3721]</a> Si praecepta mea servatis, estis in amore meo, sicut ego praecepta patris mei servavi et maneo in amore ejus.] [Note: ïs] gr. omn. ante ïn.

<a name=n3722><a href=#t3722>[3722]</a> Hoc locutus-sum vobis, ut gaudium meum in vobis sit et gaudium vestrum impleatur.] [Note: faheþs] St. ÷ faheds; sic XVI, 24

<a name=n3723><a href=#t3723>[3723]</a> Hoc est praeceptum meum, ut ametis vos invicem, sicut ego amavi vos.

<a name=n3724><a href=#t3724>[3724]</a> ïk] ego, ^o gr. omn. praeter cod. g. ap. Mi.

<a name=n3725><a href=#t3725>[3725]</a> Majorem hoc amore homo non habet, ut quis animam suam ponat pro amicis suis.

<a name=n3726><a href=#t3726>[3726]</a> friaþvai] a gr. omn. (praeter cod. X ap. Mi.) ad μείζονα relatum (majorem hoc amorem), cum Ulf. ad ταύτης referat (majorem hoc amore), ἀγάπης legisse videtur.---faur] J. St. + faura.

<a name=n3727><a href=#t3727>[3727]</a> Vos amici mei estis, si facitis quod ego praecipio vobis.

<a name=n3728><a href=#t3728>[3728]</a> Amplius vos non dico servos; nam servus non scit, quod facit ejus dominus; verum ego vos dixi amicos, nam omne, quod audivi a patre meo, notificavi vobis.] [Note: ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n3729><a href=#t3729>[3729]</a> Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, ut vos eatis et fructum feratis, et fructus vester in aeternum sit, ut quodcumque quod oretis patrem in nomine meo, det vobis.

<a name=n3730><a href=#t3730>[3730]</a> ïzvis] sec., Ulf. c. codd. ^o καὶ ἔθηκα ὑμᾶς.---du aiva] in aeternum, ^o gr. omn.---þatawah þei] vid. ad vs. 7.---bidjaiþ] St. + bidjaþ.

<a name=n3731><a href=#t3731>[3731]</a> Hoc praecipio vobis, ut ametis vos invicem.

<a name=n3732><a href=#t3732>[3732]</a> Si hic mundus vos oderit, scite quod me priorem vobis oderat.

<a name=n3733><a href=#t3733>[3733]</a> fruman ïzvis] priorem vobis, gr. omn. πρῶτον ὑμῶν; caeterum notandum est fruman, quod comparativus non est forma, sed significatione, sic auhuma ( = ὑπερέχων) Philipp. II, 3.

<a name=n3734><a href=#t3734>[3734]</a> Si hujus mundi essetis, utique hic mundus proprios amaret; at quia ex hoc mundo non estis, sed ego elegi vos ex hoc mundo, ideo odit vos hic mundus.

<a name=n3735><a href=#t3735>[3735]</a> svesans] proprios, gr. omn] τὸ ἴδιον.

<a name=n3736><a href=#t3736>[3736]</a> Recordamini hujus verbi, quod ego dixi ad vos, non-est servus major domino suo, si me persecuti-sunt, etiam vos persequuntur; si meum verbum servarent, etiam vestrum servent.

<a name=n3737><a href=#t3737>[3737]</a> Sed hoc omne faciunt vobis ob nomen meum; nam non noscunt hunc mittentem me.] [Note: sandjandan] J. St. + sandjandin.

<a name=n3738><a href=#t3738>[3738]</a> Nisi venirem et loquerer ad eos, peccatum non haberent; verum nunc excusationem non habent ob peccatum suum.] [Note: nih] Hz. + ni.

<a name=n3739><a href=#t3739>[3739]</a> Qui me odit, etiam patrem meum odit.

<a name=n3740><a href=#t3740>[3740]</a> Si haec opera non facerem in iis, quae alius ullus non fecit, peccatum non haberent; verum nunc etiam viderunt me et oderunt et me et patrem meum.

<a name=n3741><a href=#t3741>[3741]</a> anþar ainshun] ¶ gr. omn.---mik] pr. me, ^o gr.

<a name=n3742><a href=#t3742>[3742]</a> Sed ut impleretur verbum hoc scriptum in lege eorum, quod oderunt me frustra.] [Note: þata] St. + þaþa.---gamelido] J. + melido.---arvjo] J. St. B. + arujo.

<a name=n3743><a href=#t3743>[3743]</a> At cum venit paracletus, quem ego mitto vobis a patre, spiritum veritatis, qui a patre exit, hic testatur de me.] [Note: sa] St. + sai.

<a name=n3744><a href=#t3744>[3744]</a> Et autem vos testamini, nam a principio cum me estis.] [Note: þan jus] ¶ gr. omn.

<a name=n3745><a href=#t3745>[3745]</a> Hoc locutus sum vobis, ut non sollicitemini.

<a name=n3746><a href=#t3746>[3746]</a> E conciliis pellunt vos; sed venit hora, ut quisque qui occidit vos, putet sacrificia offerre Deo.

<a name=n3747><a href=#t3747>[3747]</a> Et hoc faciunt, quia non cognoverunt patrem, nec me.

<a name=n3748><a href=#t3748>[3748]</a> Sed hoc-locutussum vobis, ut cum veniat haec hora eorum, recordemini horum, quod ego dixi vobis; verum hoc vobis a principio non dixi, nam cum vobis fui;

<a name=n3749><a href=#t3749>[3749]</a> ïze] eorum, ^o gr. omn. praeter cod. 11 ap. Mi., qui cum sequens αὐτῶν, a nostro per þize redditum, omittat, veremur ne alterutrum e margine in textum illatum sit, cf. ad XIII, 29; L. V, 35.

<a name=n3750><a href=#t3750>[3750]</a> verum nunc eo ad hunc mittentem me, et ullus e vobis non interrogat me: quo vadis?

<a name=n3751><a href=#t3751>[3751]</a> Sed quia hoc locutus-sum vobis, tristitia obduravit vestrum cor.

<a name=n3752><a href=#t3752>[3752]</a> gadaubida] obduravit, Ulf. πεπώρωκεν (XII, 40) pro πεπλήρωκεν legit.

<a name=n3753><a href=#t3753>[3753]</a> Sed ego veritatem vobis dico; melius est vobis ut ego eam; nam si ego non eo, paracletus non venit ad vos; at si eo, mitto eum ad vos.] [Note: ïzvis qiþa] ¶ gr.---parakletus] St. + paracletus.---jabai] sec. J. + gabai.

<a name=n3754><a href=#t3754>[3754]</a> Et veniens is arguit hunc mundum de peccato et de justitia et de judicio.

<a name=n3755><a href=#t3755>[3755]</a> De peccato quidem hoc, quod non credunt ad me;

<a name=n3756><a href=#t3756>[3756]</a> þata] hoc, ^o gr. omn. et apud Goth. maxime offendit; nisi ad similitudinem locorum Mc. IX, 23; L. I, 62; IX, 46 dictum est, quod ut sit veremur; quia þata illis locis ubique habet, quo referatur, h. l. autem non habet, neque in gr. est ejus ullum vestigium: delendum est tanquam mendum librarii propter sequens þatei, cf. ad Cor. II, X, 12.

<a name=n3757><a href=#t3757>[3757]</a> verum de justitia, quod ad patrem meum eo, et non amplius videtis me;

<a name=n3758><a href=#t3758>[3758]</a> verum de judicio, quod hic princeps hujus mundi damnatus fuit.

<a name=n3759><a href=#t3759>[3759]</a> Adhuc satis debeo dicere vobis, sed non potestis ferre nunc;

<a name=n3760><a href=#t3760>[3760]</a> verum cum venit ille, spiritus veritatis, ducit vos in omnem veritatem, neque enim loquitur a se ipso, sed tam multum quam audit, loquitur et hoc futurum nuntiat vobis.] [Note: anavairþo] Z. + anavairhto.

<a name=n3761><a href=#t3761>[3761]</a> Ille me altat, nam e meo sumit et nuntiat vobis.

<a name=n3762><a href=#t3762>[3762]</a> Omne quod habet pater, meum est; ideo dixi, quod e meo sumit et nuntiat vobis.

<a name=n3763><a href=#t3763>[3763]</a> Paucum adhuc et non videtis me, et iterum paucum et videtis me; nam ego eo ad patrem.

<a name=n3764><a href=#t3764>[3764]</a> nauh] adhuc, ^o gr. omn.---ïk] ego, ^o gr.

<a name=n3765><a href=#t3765>[3765]</a> Tunc dixerunt ex his discipulis ad se invicem: quid est hoc quod dicit nobis, paucum ut non videatis me, et iterum paucum et videtis me, et quod ego eo ad patrem?

<a name=n3766><a href=#t3766>[3766]</a> siponjam] Ulf. c. codd. 7 et x ap. Mi. ^o αὐτοῦ.---ei] ut, gr. omn. καί, Ulf. autem ita loquitur, ut de more suo sermonem variet, cf. L. VI, 37, ubi nisi cum codd ἵνα pro καὶ οὐ legit, eamdem ob causam, quam indicavimus, ei pro jah posuit.

<a name=n3767><a href=#t3767>[3767]</a> Dixeruntque hoc, quid sit, quod dicit paucum; non scimus, quid dicit.] [Note: qeþunuh] vid. ad X, 20.

<a name=n3768><a href=#t3768>[3768]</a> Verum Iesus scivit, quod voluerunt eum interrogare et dixit iis: ob hoc quaeritis cum vobis invicem, quod dixi, paucum et non videtis me, et iterum paucum et videtis me.

<a name=n3769><a href=#t3769>[3769]</a> ïþ] verum, ^o gr.---ïesus vissuh] ¶ gr. omn.

<a name=n3770><a href=#t3770>[3770]</a> Amen, amen dico vobis, quod ploratis et lugetis vos, verum mundus gaudet; vos moerentes fitis, sed hic moeror vester ad laetitiam fit.] [Note: jus] sec., Ulf. c. codd. ^o δέ.

<a name=n3771><a href=#t3771>[3771]</a> Mulier cum parit, moerorem habet, nam venit hora ejus; verum cum natus est puer, non amplius non recordatur hujus afflictionis prae laetitia, quia natus fuit homo in mundo.

<a name=n3772><a href=#t3772>[3772]</a> gabauran ïst] natus est (puer), gr. omn. γεννήσῃ (puerum mulier).---ni þanaseiþs ni] vid. ad VIII, 42.

<a name=n3773><a href=#t3773>[3773]</a> Et autem vos enim nunc moerorem habetis; verum iterum video vos, et gaudet vestrum cor, et hanc laetitiam vestram non ullus sumit a vobis.

<a name=n3774><a href=#t3774>[3774]</a> þan] gr. omn. post jus.---saurga] gr. ante auk; quod autem Sch. Goth. in eorum numerum refert, qui νῦν μέν pro μὲν νῦν legant, erravit.

<a name=n3775><a href=#t3775>[3775]</a> Et in illo die me non interrogatis quidquam; amen, amen dico vobis, quod, quodcunque quod oratis patrem in nomine meo, dat vobis.

<a name=n3776><a href=#t3776>[3776]</a> þiswah þei] sic cod. Arg.; St. Z. + þiswaþei.

<a name=n3777><a href=#t3777>[3777]</a> Usque hodiernum non orastis non quidquam in nomine meo; oretis et sumitis, ut laetitia vestra sit completa.] [Note: faheþs] vid. ad XV, 11.

<a name=n3778><a href=#t3778>[3778]</a> Hoc in parabolis locutus sum vobis; sed venit hora, tunc vobis non amplius in parabolis loquor, sed palam de patre nuntio vobis.

<a name=n3779><a href=#t3779>[3779]</a> akei] sed, ^o gr.---panuh] tunc, gr. omn. ὅτε.---ïzvis] sec., gr. omn. post rodja.

<a name=n3780><a href=#t3780>[3780]</a> In illo die in nomine meo oratis, et non dico vobis, quod ego orem patrem pro vobis,

<a name=n3781><a href=#t3781>[3781]</a> sed ipse pater amat vos, quia vos me amavistis et credidistis, quod ego a Deo exii.

<a name=n3782><a href=#t3782>[3782]</a> ak] sed, gr. omn. γάρ, quod tamen Goth. per ak reddit etiam Eph. II, 10.

<a name=n3783><a href=#t3783>[3783]</a> Exii a patre et descendi in hunc mundum; iterum relinquo hunc mundum et eo ad patrem.

<a name=n3784><a href=#t3784>[3784]</a> uzuhïddja] vid. ad Mc. XIV, 44.---atïddja] St. + attiddja.

<a name=n3785><a href=#t3785>[3785]</a> Tunc dixerunt hi discipuli ejus: ecce, nunc palam loqueris et parabolarum non ullam dicis.

<a name=n3786><a href=#t3786>[3786]</a> þaruh] tunc, ^o gr. omn.---qeþun] Ulf. c. codd. ^o αὐτῷ.---gajukono] J. St. + gajukno.

<a name=n3787><a href=#t3787>[3787]</a> Nunc scimus quod tu scis omnia et non indiges, ut te quis interroget; de hoc credimus, quod tu a Deo exiisti.

<a name=n3788><a href=#t3788>[3788]</a> þu] utr. tu, ^o gr. omn.---þuk was] ¶ gr. omn.---fraihnai] Z. + frahnai.

<a name=n3789><a href=#t3789>[3789]</a> Respondit iis Iesus: nunc creditis?] [Note: ïm] J. B. + him.

<a name=n3790><a href=#t3790>[3790]</a> Ecce, venit hora et jam venit, ut dissipetur quisque ad sua, et me solum relinquitis, et non sum solus, nam pater cum me est.

<a name=n3791><a href=#t3791>[3791]</a> distahjada] dissipetur, gr. omn. σκορπισθῆτε.---seina] haec forma, quam Z. in seinaim mutare malebat, nobis genitivus pronominis reciproci esse videtur, uti L. VII, 32; du seina autem elliptice dictum est, uti L. XIX, 7 du frav urhtis mans, vid. ad L. VIII, 49.

<a name=n3792><a href=#t3792>[3792]</a> Hoc locutus-sum vobis, ut in me pacem habeatis; in hoc mundo afflictiones habetis, sed consolamini vos; ego subjugavi hunc mundum.] [Note: fairwu] J. St. + fairwau.

<a name=n3793><a href=#t3793>[3793]</a> Hoc locutus-est Iesus elevavitque oculos suos ad coelum et dixit: pater, venit hora, alta tuum filium, ut filius tuus altet te.

<a name=n3794><a href=#t3794>[3794]</a> uzuhhof] elevavitque, vid. ad XVIII, 26 et ad Mc. XIV, 44.---ei] Ulf. c. codd. ^o καί.

<a name=n3795><a href=#t3795>[3795]</a> Sicut dedisti ei imperium omnium corporum, ut omne, quod dedisti ei, det iis vitam aeternam.

<a name=n3796><a href=#t3796>[3796]</a> Haec autem est haec aeterna vita, ut noscant te unum vere Deum et quem misisti, Iesum Christum.

<a name=n3797><a href=#t3797>[3797]</a> sunja] vere, jam Z. recte animadvertit, sunja esse adverbium, cf. alja, sic etiam L. IX, 27 sunja secundum gr. (ἀληθῶς) pro adverbio haberi potest.

<a name=n3798><a href=#t3798>[3798]</a> Ego te altavi in terra; opus perfeci, quod dedisti mihi ad operandum.

<a name=n3799><a href=#t3799>[3799]</a> Et nunc alta me, tu pater, apud te ipsum hoc splendore, quem habui apud te, antequam hic mundus esset.

<a name=n3800><a href=#t3800>[3800]</a> at þus] gr. omn. post vesi; Ulf. c. verss.

<a name=n3801><a href=#t3801>[3801]</a> Manifestavi tuum nomen hominibus, quos dedisti mihi ex hoc mundo; tui fuerunt, et mihi dedisti eos, et hoc verbum tuum servaverunt.] [Note: atgaft ïns] ¶ gr. omn.

<a name=n3802><a href=#t3802>[3802]</a> Nunc cognovi, quod omnia, quae dedisti mihi, apud te sunt;

<a name=n3803><a href=#t3803>[3803]</a> quod haec verba, quae dedisti mihi, dedi iis et ii acceperunt in veritate, quod a te exii, et crediderunt, quod tu me misisti.

<a name=n3804><a href=#t3804>[3804]</a> nemun] Ulf. c. codd. ^o καὶ ἔγνωσαν.

<a name=n3805><a href=#t3805>[3805]</a> Ego pro iis oro, non pro hoc mundo oro, sed pro his, quos dedisti mihi; nam tui sunt.

<a name=n3806><a href=#t3806>[3806]</a> Et mea omnia tua sunt, et tua mea, et altatus sum in his.

<a name=n3807><a href=#t3807>[3807]</a> Non amplius sum in hoc mundo; verum hi in hoc mundo sunt, et ego ad te eo. Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum, sicut nos.] [Note: init. Ulf. ^o καί.---panzei] quos, gr. ᾧ.

<a name=n3808><a href=#t3808>[3808]</a> Cum fui cum iis in hoc mundo, ego servavi eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, conservavi, et ullus ex iis non periit, nisi hic filius perditionis, ut hoc scriptum impletum fieret.

<a name=n3809><a href=#t3809>[3809]</a> Verum nunc ad te eo et hoc loquor in mundo, ut habeant laetitiam meam completam in se.

<a name=n3810><a href=#t3810>[3810]</a> Ego dedi iis verbum tuum, et hic mundus odio habuit eos; nam non sunt ex hoc mundo, sicut ego ex hoc mundo non sum.] [Note: so] St. + sa.---ni ïm] gr. ante us.

<a name=n3811><a href=#t3811>[3811]</a> Non oro, ut auferas eos ex hoc mundo, sed ut tuearis eos ab hoc malo.

<a name=n3812><a href=#t3812>[3812]</a> Ex hoc mundo non sunt, sicut ego ex hoc mundo non sum.

<a name=n3813><a href=#t3813>[3813]</a> Sanctifica eos in veritate; verbum tuum veritas est.] [Note: sunjai] Ulf. c. codd. ^o σοῦ.] [Note: Sicut me misisti in mundum, sic ego misi eos in hunc mundum,

<a name=n3814><a href=#t3814>[3814]</a> svah] vid. ad XV, 9.---manased] J. St. ÷ manaseþ.

<a name=n3815><a href=#t3815>[3815]</a> et pro iis ego sanctifico me ipsum, ut sint etiam ii sancti in veritate.] [Note: sijaina] gr. post eis.

<a name=n3816><a href=#t3816>[3816]</a> At non pro iis oro solis, sed pro his credentibus per verba eorum ad me,

<a name=n3817><a href=#t3817>[3817]</a> ak] Ulf. ^o καί.---vaurda] verba, gr. omn. λόγου.

<a name=n3818><a href=#t3818>[3818]</a> ut omnes unum sint, sicut tu, pater, in me et ego in te, ut etiam hi in nobis unum sint; ut hic mundus credat, quod tu me misisti.

<a name=n3819><a href=#t3819>[3819]</a> Et ego splendorem, quem dedisti mihi, dedi iis, ut sint unum, sicut nos unum sumus.

<a name=n3820><a href=#t3820>[3820]</a> siju] editt. ÷ sijum, vid. ad X, 30. Mc. X, 39.

<a name=n3821><a href=#t3821>[3821]</a> Ego in iis et tu in me, ut sint perfecti ad unum et cognoscat hic mundus, quod tu me misisti et amasti eos, sicut me amasti.] [Note: jah] sec., Ulf. ^o ἵνα.

<a name=n3822><a href=#t3822>[3822]</a> Pater, quod dedisti mihi, volo, ut ubi sum ego, etiam hi sint cum me, ut videant gloriam meam, quam dedisti mihi, quia amasti me ante creationem mundi.

<a name=n3823><a href=#t3823>[3823]</a> þatei] quod, gr. οὕς.---ïm ïk] sic cod. Arg.; Z. ÷ ïk ïm.

<a name=n3824><a href=#t3824>[3824]</a> Pater juste, et hic mundus te non cognovit; verum ego te cognovi et hi cognoverunt, quod tu me misisti.

<a name=n3825><a href=#t3825>[3825]</a> Et notificavi iis nomen tuum et notifico, ut amor, quo amasti me, in iis sit et ego in iis.

<a name=n3826><a href=#t3826>[3826]</a> Hoc dicens Iesus exiit cum discipulis suis trans torrentem, hunc Cedron, ubi fuit hortus, in quem ivit Iesus et discipuli ejus.

<a name=n3827><a href=#t3827>[3827]</a> ïesus] sec., sic cod. Arg., vid. ad Mc. I, 42.

<a name=n3828><a href=#t3828>[3828]</a> Scivit autem etiam Iudas, hic prodens eum, hunc locum, quod saepe convenit Iesus illic cum discipulis suis.

<a name=n3829><a href=#t3829>[3829]</a> galevjands] J. St. B. ÷ levjands, in cod. Arg. ga supra lineam scriptum est.

<a name=n3830><a href=#t3830>[3830]</a> Verum Iudas cepit cohortem et horum sacerdotum et Farisaeorum ministros ivitque illuc cum facibus et taedis et armis.

<a name=n3831><a href=#t3831>[3831]</a> miþ] Z. + mit.---skeimam] sic cod. Arg. pro qua lectione Zahnii conjectura skeinam probabilis videtur, ut skeina a skeinan verbo (L. IX, 29; XVII, 24; Cor. II, IV, 6) formatum sit.

<a name=n3832><a href=#t3832>[3832]</a> Verum Iesus sciens omnia, quae venerunt super eum, exiens foras dixit iis: quem quaeritis?

<a name=n3833><a href=#t3833>[3833]</a> Respondentes ei dixerunt: Iesum, hunc Nazoraeum. Tunc dixit iis Iesus: ego sum. Stetit autem etiam Iudas, hic prodens eum, cum iis.

<a name=n3834><a href=#t3834>[3834]</a> andafjandans---qeþun] respondentes---dixerunt, gr. ἀπεκρίθησαν.---þaruh] tunc, ^o gr. omn.

<a name=n3835><a href=#t3835>[3835]</a> Tunc uti dixit iis, quod ego sum, iverunt retro versi et ceciderunt deorsum.

<a name=n3836><a href=#t3836>[3836]</a> Deinde autem eos iterum interrogavit: quem quaeritis? Verum ii dixerunt: Iesum, hunc Nazoraeum.] [Note: aftra] gr. omn. ante þaþroh.

<a name=n3837><a href=#t3837>[3837]</a> Respondit Iesus: dixi vobis, quod ego sum; si nunc me quaeritis, sinite hos ire.] [Note: gaggan] St. + gaggam.] [Note: Ut impleretur hoc verbum, quod dixit, quod quos dedit mihi, non perdidi eorum unum.

<a name=n3838><a href=#t3838>[3838]</a> atgaf] sic cod. Arg.; Hz. et editt. atgaft (dedisti) c. gr. omn. (δέδωκας).

<a name=n3839><a href=#t3839>[3839]</a> Verum Simon Petrus, habens gladium, eduxit eum et percussit hujus summi sacerdotis servum et abscidit ei aurem dextram: hic autem vocatus fuit nomine Malcus.

<a name=n3840><a href=#t3840>[3840]</a> sah---namin] hic---nomine, gr. ἦν δὲ ὄνομα τῷ δούλῳ: caeterum Z. ÷ sa.

<a name=n3841><a href=#t3841>[3841]</a> Tunc dixit Iesus ad Petrum: pone hunc gladium in vaginam; calicem, quem dedit mihi pater, nonne bibam hunc?

<a name=n3842><a href=#t3842>[3842]</a> Tunc cohors et hic centurio et ministri Iudaeorum prehenderunt Iesum et vinxerunt eum

<a name=n3843><a href=#t3843>[3843]</a> et duxerunt eum ad Annam primum; hic fuit enim socer Cajafae, qui fuit summus sacerdos hujus anni.

<a name=n3844><a href=#t3844>[3844]</a> sa] hic, ^o gr.---kajafin] (Massm. Skeir. p. 59 ÷) errore librarii pro kajafins scriptum esse suspicatur, sed errat ipse vir doctus, nam sic Gothi dativo pro genitivo uti solent.---þis ataþnjis] J. St. + þiza taþnjis; veram lectionem jam Maresh. p. 408 commendavit.

<a name=n3845><a href=#t3845>[3845]</a> Fuit autem Cajafa, qui consuluit Iudaeis, quod melius est, unum hominem perire pro populo.

<a name=n3846><a href=#t3846>[3846]</a> Tunc secutus-est Iesum Simon Petrus et alius discipulus; hic autem discipulus fuit notus huic sacerdoti, et simul-introiit cum Iesu in atrium hujus sacerdotis.

<a name=n3847><a href=#t3847>[3847]</a> paitrus] cod. Arg. + prus, nunquam hoc nomen per compendium scribitur, nec si scriberetur, signum notae deesse deberet; cf. Cor. II, XI, 5.---miþïnngalaiþ] St. + miþïggalaiþ.

<a name=n3848><a href=#t3848>[3848]</a> Verum Petrus stetit ad portas foras. Tunc exiit foras hic discipulus alter, qui fuit notus huic sacerdoti, et dixit janitrici et adduxit intro Petrum.] [Note: paitru] J. St. + paitrus.

<a name=n3849><a href=#t3849>[3849]</a> Tunc dixit illa serva haec janitrix ad Petrum: num etiam tu horum discipulorum es hujus hominis? Verum is dixit: non sum.

<a name=n3850><a href=#t3850>[3850]</a> ïþ] verum, ^o gr. omn.---ïs qaþ] ¶ gr. omn.

<a name=n3851><a href=#t3851>[3851]</a> Tunc steterunt servi et ministri prunam facientes, nam frigidum fuit, et calefecerunt se et autem fuit cum iis Petrus, stans et calefaciens se.

<a name=n3852><a href=#t3852>[3852]</a> standands] St. + standans, sic vs. 22.---jah] ult., Z. ^o +.

<a name=n3853><a href=#t3853>[3853]</a> Verum hic summus sacerdos interrogavit Iesum de discipulis ejus et de doctrina ejus.

<a name=n3854><a href=#t3854>[3854]</a> Respondit ei Iesus: ego palam locutus-sum mundo; ego semper docui in concilio et in templo, ubi semper Iudaei conveniunt, et occulte non locutus-sum quidquam.] [Note: sinteino] semper, gr. πάντες.

<a name=n3855><a href=#t3855>[3855]</a> Quid me interrogas? Interroga hos audientes, quid locutus-sim ad eos. Ecce, hi sciunt, quod dixi ego.

<a name=n3856><a href=#t3856>[3856]</a> Verum hoc dicente no, quidam ministrorum stans dedit ictum vola Iesu dixitque: sicne respondes huic summo sacerdoti?

<a name=n3857><a href=#t3857>[3857]</a> þata] J. St. + þana.---qiþandin ïmma] ¶ gr.---standands] vid. ad vs. 18.---slah lofin] J. St. + jct.---svau] J. St. B. + svah.

<a name=n3858><a href=#t3858>[3858]</a> Respondit Iesus: si male locutus-sum, testare de hoc malo; aut si bene, cur me percutis?] [Note: andhof] Ulf. ^o αὐτῷ.

<a name=n3859><a href=#t3859>[3859]</a> Tunc misit eum Annas vinctum ad Cajafam, hunc summum sacerdotem.

<a name=n3860><a href=#t3860>[3860]</a> þanuh] tunc, ^o gr.---gabundanana] J. St. + gabundana.

<a name=n3861><a href=#t3861>[3861]</a> Verum Simon Petrus fuit stans et calefaciens se; tunc dixerunt ad eum: nonne etiam tu horum discipulorum hujus es? Verum is negavit et dixit: minime, non sum.

<a name=n3862><a href=#t3862>[3862]</a> paitrus] J. St. B. + paitraus.---vas] gr. omn. ante seimon.---ïþ] sec. verum, ^o gr.---ïs afaiaik] ¶ gr.---ne] minime, ^o gr. omn.

<a name=n3863><a href=#t3863>[3863]</a> Dixit quidam horum servorum hujus summi sacerdotis, hicque cognatus fuit, cui abscidit Petrus aurem: nonne te vidi ego in horto cum eo?

<a name=n3864><a href=#t3864>[3864]</a> sah] hicque, pro saei (qui); a Grim. III. 23 sq. et a nobis (ad Mc. II, 11 et Cor. I, XVI, 13) observatum est, uh encliticam particulam idem quod jah significantem notiones singulas et nuntiata copulare; nunc discimus, eam ad pronomen demonstrativum additam relativum efficere, sic L. II, 37; XVI, 20; XVII, 12; Cor. I, XV, 1: Philem. II. cf. M. XXVII, 57. Praeterea sah etiam pro καὶ αὐτός vel καὶ οὗτος (L. II, 37, sq. VIII, 44; XVII, 16; XIX, 2) aliisque particulis copulativis ponitur, cf. M. XXVII, 44 (δέ), J. X, 20; XVI, 18 (οὖν). καί ubi etiam significat, per uh reddi natura particulae ipsa vetitum esse videtur, si exceperis svah = οὕτως καί Cor. I, XV, 22; II, VIII, 6. Eph. V, 24 pro quo etiam sva jah dicitur Cor. II, I, 5; VIII, 11; X, 7; Col. III, 13; Thess. I, IV, 14.---ïk] gr. omn. ante þuk; St. ^o +

<a name=n3865><a href=#t3865>[3865]</a> Tunc iterum negavit Petrus, et statim gallus cantavit.

<a name=n3866><a href=#t3866>[3866]</a> Verum ii duxerunt Iesum a Cajafa in praetorium. Tunc fuit mane; verum ii non iverunt in praetorium, ut non contaminarentur, sed ederent pascha.

<a name=n3867><a href=#t3867>[3867]</a> eis] pr. ii, ^o gr. omn.---ak] Ulf. c. codd. ^o ἵνα.

<a name=n3868><a href=#t3868>[3868]</a> Tunc ivit foras Pilatus ad eos et dixit: quam accusationum fertis contra hunc hominem?

<a name=n3869><a href=#t3869>[3869]</a> Responderunt et dixerunt ad eum: nisi esset hic maleficus, non utique nos traderemus tibi eum.

<a name=n3870><a href=#t3870>[3870]</a> veis] nos, ^o gr. omn.---atgebeima þus] ¶ gr. omn.

<a name=n3871><a href=#t3871>[3871]</a> Tunc dixit iis Pilatus: sumite eum vos et secundum legem vestram judicate eum! Verum ii dixerunt ad eum Iudaei: nobis non licitum est, occidere hominum unum.

<a name=n3872><a href=#t3872>[3872]</a> jah] Z. ^o +.---eis] ii, ^o gr. omn. postulante sensu, ut videtur; fortasse illatum est e codice, ubi pro. Ἰουδαῖοι legebatur ἐκεῖνοι; alterutrum igitur abundat, cf. ad L. V, 35; J. XIII, 29; XVI, 4; Cor. I, XV, 19; cf. tamen Mc. I, 16 ubi Ulf. c. codd. broþar ïs þis seimonis legit.

<a name=n3873><a href=#t3873>[3873]</a> Ut verbum domini impleretur, quod dixit significans, quali morte debuit mori.] [Note: fraujins] domini, gr. Ἰησοῦ.

<a name=n3874><a href=#t3874>[3874]</a> Ivit in praetorium iterum Pilatus et vocavit Iesum dixitque ei: tu es rex Iudaeorum?] [Note: galaiþ] Ulf. ^o οὖν.

<a name=n3875><a href=#t3875>[3875]</a> Respondit Iesus: abne te ipso tu hoc dicis, an alii tibi dixerunt de me?

<a name=n3876><a href=#t3876>[3876]</a> andhof] Ulf. c. codd. αὐτῷ.---abu] i. e. [.....]f-u, abne.

<a name=n3877><a href=#t3877>[3877]</a> Respondit Pilatus: num ego Iudaeus sum? Haec gens tua et sacerdotes tradiderunt te mihi; quid fecisti?] [Note: vaitei] St. + vaite.

<a name=n3878><a href=#t3878>[3878]</a> Respondit Iesus: regnum meum non-est ex hoc mundo; si ex hoc mundo esset meum regnum, utique ministri mei decertarent, ut non traditus essem Iudaeis; verum nunc regnum meum non-est hinc.

<a name=n3879><a href=#t3879>[3879]</a> meina þiudangardi] ¶ gr.---usdaudidedeina] cod. Arg. editt. + usdaudedideina, syllabis de et di errore librarii transpositis, sic Gal. IV, 11. arbaidedidjau pro arbaididedjau, cf. L. XIV, 29.

<a name=n3880><a href=#t3880>[3880]</a> Tunc dixit ei Pilatus: an igitur rex es tu? Respondens Iesus: tu dicis, quod rex sum ego; ego ad hoc natus sum et ad hoc veni in hunc mundum, ut tester veritati; quisque qui est veritatis, audit vocem meam.

<a name=n3881><a href=#t3881>[3881]</a> an nuh] J. St. + jct.---andhafjands] respondens. gr. omn. ἀπεκρίθη.---veitvodjau] Z. + veidvodjau.---stibnos meinaizos ¶ gr. omn.

<a name=n3882><a href=#t3882>[3882]</a> Tunc dixit ei Pilatus: quid est haec veritas? Et hoc dicens ivit foras ad Iudaeos et dixit iis: ego ullam culparum non invenio in hoc.

<a name=n3883><a href=#t3883>[3883]</a> þanuh] tunc, ^o gr. omn.---so] haec, ^o gr.---qiþands] Ulf. ^o πάλιν.---ïm] J. St. ÷ du ïm.

<a name=n3884><a href=#t3884>[3884]</a> Verum est consuetudo vobis, ut unum vobis dimittam in pascha; vultisne igitur, ut dimittam vobis hunc regem Iudaeorum?

<a name=n3885><a href=#t3885>[3885]</a> ei] ut, ^o gr. omn. praeter cod. o ap. Mi.---fraletau ïzvis] ¶ gr.

<a name=n3886><a href=#t3886>[3886]</a> Verum ii clamaverunt iterum omnes dicentes: minime hunc, sed Barabbam. Hic autem fuit hic Barabbas maleficus.

<a name=n3887><a href=#t3887>[3887]</a> eis] ii, ^o gr. omn.---sah] hic, ^o gr. omn. caeterum J. St. ÷ sa.

<a name=n3888><a href=#t3888>[3888]</a> Tunc autem cepit Pilatus Iesum et flagellavit.

<a name=n3889><a href=#t3889>[3889]</a> Et hi milites flexerunt coronam e spinis et posuerunt ei in capite et veste purpurata induerunt eum.

<a name=n3890><a href=#t3890>[3890]</a> et dixerunt: salve, rex Iudaeorum! et dederunt ei ictus vola.] [Note: slahins lofin] St, + jct.

<a name=n3891><a href=#t3891>[3891]</a> Ivit iterum foras Pilatus et dixit iis: ecce, adduco vobis eum foras, ut sciatis quod in eo non ullam culparum inveni.] [Note: bigat] inveni, gr. omn. εὑρίσκω.

<a name=n3892><a href=#t3892>[3892]</a> Tunc exiit foras Iesus portans hanc spineam coronam et hanc purpuratam vestem et dixit iis: hic est hic homo.] [Note: ut ïesus] ¶ gr.---sa ïst] hic est, gr. omn. ἴδε.

<a name=n3893><a href=#t3893>[3893]</a> Tunc cum viderunt eum hi summi sacerdotes et ministri, clamaverunt dicentes: crucifige, crucifige eum! Dixit iis Pilatus: accipite eum vos et crucifigite; verum ego culpam in eo non invenio.

<a name=n3894><a href=#t3894>[3894]</a> fairina---bigita] ¶ gr. omn., caeterum J. St. B. ÷ fairino.

<a name=n3895><a href=#t3895>[3895]</a> Responderunt ei Iudaei: nos legem habemus, et secundum hanc legem nostram debet mori, nam se ipsum Dei filium fecit.

<a name=n3896><a href=#t3896>[3896]</a> vitoþ] St. + viþoþ.---guþs sunu] ¶ gr.

<a name=n3897><a href=#t3897>[3897]</a> Cum audivit Pilatus hoc verbum, magis timuit sibi] [Note: biþe] Ulf. ^o οὖν.

<a name=n3898><a href=#t3898>[3898]</a> et ivit in praetorium iterum et dixit ad Iesum: unde es tu? Verum Iesus responsum non dedit ei.

<a name=n3899><a href=#t3899>[3899]</a> andavaurdi] cur in hac forma F. et Z. offensi sint, nescimus, vid. L. II, 47 et gavaurdi Cor. l, XV, 33.

<a name=n3900><a href=#t3900>[3900]</a> Tunc dixit ei Pilatus: ad me non loqueris? nonne scis, quod potestatem habeo crucifigere te et potestatem habeo, dimittere te?

<a name=n3901><a href=#t3901>[3901]</a> þaruh] tunc, ^o gr.---þuk] sec., St. + þu.

<a name=n3902><a href=#t3902>[3902]</a> Respondit Iesus: non haberes potestatum ullam in me, nisi esset tibi tradita desuper; ideo hic prodens me te majus peccatum habet.

<a name=n3903><a href=#t3903>[3903]</a> ïupaþro] Z. + jupaþro.---habaid] J. St. B. ÷ habaiþ.

<a name=n3904><a href=#t3904>[3904]</a> Ex hoc quaesivit Pilatus, dimittere eum; verum Iudaei clamaverunt dicentes: si hunc dimittis, non es amicus Caesari; quisque qui regem se ipsum facit, resistit Caesari.] [Note: sawazuh] sic cod. Arg.; St. Z. + sahwazuh.

<a name=n3905><a href=#t3905>[3905]</a> Tunc Pilatus audiens haec------

<a name=n3906><a href=#t3906>[3906]</a> þize] haec (verba), gr. τοῦτον (τὸν λόγον).

<a name=n3907><a href=#t3907>[3907]</a> ---haec enim stipendia peccati mors, verum gratia Dei vita aeterna in Christo Iesu, domino nostro.] [Note: leguntur in cod. Ambros. A.

<a name=n3908><a href=#t3908>[3908]</a> auk launa] hanc nostram conjecturam Cast., qui ipse mikiluna ediderat, auctoritate codicis A denuo inspecti probari confitetur. Articuli autem insolitus usus nunc non offendit, vid. XIII, 3 þai auk reiks. X, 1 sa raihtis vilja.

<a name=n3909><a href=#t3909>[3909]</a> Aut nonne scitis, fratres, scientibus enim legem loquor, quod lex regit hominem tam longum tempus quam vivit?

<a name=n3910><a href=#t3910>[3910]</a> mann sva] cod. A et Cast. + manns: primum mann dativum constructio fraujinon verbi requirit; deinde sva, cujus nullum vestigium in cod. A cognosci Cast. dicit, ex parte tantum a librario omissum est, nam s legitur, cf. vs. 25, ubi pro ïk librarius omisso k solummodo ï scripsit; aut va litterae fortasse in margine scriptae litura interierunt.

<a name=n3911><a href=#t3911>[3911]</a> Et enim sub viro mulier in vivente marito ligata est lege, at si moritur maritus, liberatur ab hac lege mariti.

<a name=n3912><a href=#t3912>[3912]</a> jah auk] etenim, gr. omn. γάρ, sic Cor. I, XV, 16 jah jabai auk = εἰ γάρ.---uf va ra] aegre desideramus articulum so, quem hac verborum structura Gothi addere solent, vid. X, 6 so us galaubeinai garaihtei. XI, 21 þans us gabaurþai astans; vide tamen IX, 11, ubi articulo eumdem in modum omisso bi gavaleinai muns scribitur, cf. ad Cor. II, VII, 10.---at libandin abin] Ulf. ζῶντος τοῦ ἀνδρός legisse videtur, vid. vs. 3.

<a name=n3913><a href=#t3913>[3913]</a> Utique igitur in vivente marito vocatur adultera, si fit viro alii; si moritur vir, libera est hac lege, ut non sit adultera, facta marito alii.

<a name=n3914><a href=#t3914>[3914]</a> þannu] sic cod. A; Cast. + þanuh; pro edito þanuh etiam Cor. I, 15, 18 þannu legendum esse censemus, nam þannu=ἄρα (vid. Rom. X, 17; XIV, 12, 19; Cor. II, V, 15, all.), quod gr. omn. ibi habent.---haituda harinondei] ¶ gr. omn.---jabai] sec. Goth. ^o δέ.

<a name=n3915><a href=#t3915>[3915]</a> Igitur nunc etiam vos, fratres mei, mortificati fuistis legi per corpus Christi, ut fiatis alii, huic e mortuis resurgenti, ut fructum feramus Deo.

<a name=n3916><a href=#t3916>[3916]</a> nu] nunc, ^o gr. omn.---jah jus] gr. post meinai.

<a name=n3917><a href=#t3917>[3917]</a> Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum hae per legem operatae-sunt in membris nostris ad fructum ferendum morti;

<a name=n3918><a href=#t3918>[3918]</a> fravaurhti] sic cod. A pro fravaurhte, uti Tit. I, 14 spilli pro spille.

<a name=n3919><a href=#t3919>[3919]</a> verum nunc ecce soluti fuimus a lege, morientes in qua detenti fuimus, ita-ut serviamus in novitate spiritus et non vetustate litterae.

<a name=n3920><a href=#t3920>[3920]</a> sai] ecce, hac vocula conjuncta cum nu adverbio, Goth. semper fere graecum νυνί reddit, vid. Cor. I, V, 11; II, VIII, 11, 22; Eph. II, 13; utitur etiam pro simplici νῦν Gal. IV, 9; et simplici nu pro νυνί Rom. VII, 17; Cor. I, XII, 18, 20; XV, 20; Col. I, 21; III, 8; denique sai pro νῦν Thess. I, III, 8.

<a name=n3921><a href=#t3921>[3921]</a> Quid nunc dicimus, lex peccatum est? Ne sit; sed peccatum non novissem, nisi per legem, nam cupiditatem non novissem, nisi lex diceret: ne concupiscas.

<a name=n3922><a href=#t3922>[3922]</a> ïst] est, ^o gr.---ni sijai] notanda est haec hujus formulae scriptio h. l. et vs. 13, quae aliis locis nis-sijai esse solet, vid. L. XX, 16; Rom. IX, 14; XI, 1, 11; Gal. II, 17.---unte] Goth. ^o τε, vid. ad L. II, 16.---qeþi] sic cod. A; Cast. + qeþ.

<a name=n3923><a href=#t3923>[3923]</a> Verum occasionem sumens peccatum per praeceptum operatum-est in mihi omnem cupiditatem, nam sine lege peccatum fuit mortuum;

<a name=n3924><a href=#t3924>[3924]</a> nimands] pro nimandei, vid. ad Neh. VI, 16.---vas] fuit, ^o gr.

<a name=n3925><a href=#t3925>[3925]</a> Verum ego aliquando sine peccato vixi; in veniente praecepto peccatum revixit

<a name=n3926><a href=#t3926>[3926]</a> simle---libaida] in gr. omn. haec verba sedibus suis mutatis leguntur.---qimandein] Goth. ^o δέ (þan), vel Cast. fortasse legere non potuit, nam propter deletitiam membranam etiam qimandein anabusnai conjecisse se potius quam legisse confitetur.

<a name=n3927><a href=#t3927>[3927]</a> Verum ego mortuus-sum et inventum fuit mihi praeceptum, quod fuit ad vitam, esse ad mortem;

<a name=n3928><a href=#t3928>[3928]</a> gadauþnoda] in cod. A nihil nisi gadauþ. legi potuit, recte tamen Cast. complevit.---visan] esse, ^o gr. omn., cujus loco αὕτη aut αὐτή habent; pendet autem ille infinitivus a bigitana varþ.

<a name=n3929><a href=#t3929>[3929]</a> nanc peccatum occasionem sumens per praeceptum decepit me et per hoc perdidit.

<a name=n3930><a href=#t3930>[3930]</a> At igitur quidem lex sancta et praeceptum sanctum et justum et bonum.] [Note: aþþan nu] at nunc, ^o gr. omn. ὥστε.

<a name=n3931><a href=#t3931>[3931]</a> Hoc igitur bonum factum-est mihi mors? Ne sit, sed peccatum; ut cognitum fieret peccatum per hoc bonum mihi operans mortem, ut fieret supra-modum peccaminosum peccatum per praeceptum.] [Note: varþ mis] ¶ gr. omn.---ni sijai] vid. ad vs. 7.

<a name=n3932><a href=#t3932>[3932]</a> Scimus enim, quod lex spiritualis est, verum ego carnalis sum, venditus sub peccatum.

<a name=n3933><a href=#t3933>[3933]</a> Quod operor, non intelligo; nam non quod volo, facio, sed quod odi, hoc facio.

<a name=n3934><a href=#t3934>[3934]</a> þatei] Goth. ^o γάρ.---viljau] Goth. c. codd. ^o τοῦτο.

<a name=n3935><a href=#t3935>[3935]</a> Verum si quod non volo, hoc facio, consentiens sum legi, quod bona;

<a name=n3936><a href=#t3936>[3936]</a> verum nunc amplius non ego operor hoc, sed hoc habitans in me peccatum.

<a name=n3937><a href=#t3937>[3937]</a> Scio enim, quod non habitat in me, hoc-est in carne mea, bonum, nam velle adjacet mihi, verum operari bonum non invenio;

<a name=n3938><a href=#t3938>[3938]</a> bauïþ] sic cod. A pro bauaiþ, quasi proficiscatur ab forma prioris conjugationis: mutare ipsi noluimus, quia eadem forma vs. 20 et VIII, 9; Tim. II, I, 14 repetitur.---atligiþ] sic cod. A; Cast. + ataigiþ.

<a name=n3939><a href=#t3939>[3939]</a> nam non quod volo, operor bonum, sed quod non volo, malum facio.] [Note: ubil] Goth. ^o τοῦτο.

<a name=n3940><a href=#t3940>[3940]</a> Si igitur quod non volo ego, hoc facio, amplius non ego operor id, sed quod habitat in me peccatum.] [Note: bauïþ] vid. ad vs. 18.

<a name=n3941><a href=#t3941>[3941]</a> Invenio nunc legem volenti mihi bonum facere; nam mihi adest malum.

<a name=n3942><a href=#t3942>[3942]</a> goþ taujan] ¶ gr. omn.---atïst ubil] ¶ gr. omn.

<a name=n3943><a href=#t3943>[3943]</a> Laetus sum enim lege Dei secundum hunc internum hominem;] [Note: ïnnumin] vid. ad Coloss. I, 29.

<a name=n3944><a href=#t3944>[3944]</a> at video alteram legem in membris meis adversantem legi spiritus mei et capientem me in lege peccati hac existente in membris meis.

<a name=n3945><a href=#t3945>[3945]</a> andvaihando] sic cod. A et Cast.; lectio sine dubio falsa est, pro qua aut andvaihando (cf. Cor. I, XV, 32) aut fortasse andvaihjando scribendum est.

<a name=n3946><a href=#t3946>[3946]</a> Infelix ego homo? Quis me liberat ex hoc corpore mortis hujus!

<a name=n3947><a href=#t3947>[3947]</a> vainans] Cast. errat, qui pro participio passivi ad verbum vainan partinens habet; fortasse vainahs legendum est; Grimm. Gr. IV, 78 et 763 vainags emendat; sed si litterarum ductus respiciuntur, vainahs, quod non conjecimus, probabilius est.

<a name=n3948><a href=#t3948>[3948]</a> Gratias-ago Deo per Iesum Christum dominum nostrum; sane nunc ipse ego servio mente legi Dei, verum carne legi peccati.

<a name=n3949><a href=#t3949>[3949]</a> jau] sic cod. A, quod nobis falsum esse videtur, quia jau particulam interrogationi inservientem (vid. L. VI, 7. J. VII, 48) h. l. sensus non admittit; Cast. conjecit jai, non male, cf. infra IX, 18 et 20; nisi audaciores fuisse videbimur, proponimus sai, sic sai nu pro graeco ἄρα οὖν Eph. II, 19.---ïk] Cast. ^o +, cod. A ï; vid. ad vs. 1.---skalkino gahugdai] ¶ gr. omn., caeterum Goth. c. codd. ^o μέν.

<a name=n3950><a href=#t3950>[3950]</a> Non quidquam utique nunc damnationis his in Christo Iesu, non ambulantibus secundum carnem;

<a name=n3951><a href=#t3951>[3951]</a> þannu nu] Cast. + jct., uti hic vir doctus semper scribit.---ni---leika] non---corpus, ^o gr., qui habent, apud eos gaggandam post leika ponitur.

<a name=n3952><a href=#t3952>[3952]</a> nam lex spiritus vitae in Christo Iesu liberum reddidit me lege peccati et mortis;

<a name=n3953><a href=#t3953>[3953]</a> nam hoc impossibile legis, in quo infirma fuit per carnem, Deus suum filium mittens in similitudine carnis peccati et secundum peccatum damnavit peccatum in carne,

<a name=n3954><a href=#t3954>[3954]</a> ut justificatio legis impleretur in nobis his non secundum carnem ambulantibus.

<a name=n3955><a href=#t3955>[3955]</a> gaggandam] Goth. ^o ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα.

<a name=n3956><a href=#t3956>[3956]</a> Nam hi secundum carnem existentes haec, quae carnis sunt, sentiunt; verum hi secundum spiritum haec, quae spiritus.

<a name=n3957><a href=#t3957>[3957]</a> At prudentia carnis mors, verum prudentia spiritus vita et pax;

<a name=n3958><a href=#t3958>[3958]</a> nam prudentia carnis inimica adversus Deum legi Dei non paret, verum ne-quidem potest;] [Note: vitoda] Goth. ^o γάρ, salvo tamen sensu.

<a name=n3959><a href=#t3959>[3959]</a> at in carne existentes Deo placere non possunt.

<a name=n3960><a href=#t3960>[3960]</a> Verum vos non estis in carne, sed in spiritu; tamen si spiritus Dei habitat in vobis; verum si quis spiritum Christi non habeat, hujus non est is;

<a name=n3961><a href=#t3961>[3961]</a> þis---ïs] haec verba in gr. omn. sedes suas mutarunt; caeterum notandum est ni ïst, quod aliis locis per synaloephen nist scribitur, cf. ad VII, 7.

<a name=n3962><a href=#t3962>[3962]</a> si enim Christus in vobis, caro quidem---

<a name=n3963><a href=#t3963>[3963]</a> ---qui est in dextra Dei, qui etiam orat pro nobis.

<a name=n3964><a href=#t3964>[3964]</a> saei] Goth. c. codd. ^o καί.---bidjiþ] sic cod. A; Cast. + bideiþ.

<a name=n3965><a href=#t3965>[3965]</a> Quis nos dirimat a caritate Christi? dolor, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius?

<a name=n3966><a href=#t3966>[3966]</a> Sicut scriptum est, quod propter te mortificamur omni die; aestimati fuimus ut oves occisionis.

<a name=n3967><a href=#t3967>[3967]</a> Sed in his omnibus vincimus per hunc amantem nos.

<a name=n3968><a href=#t3968>[3968]</a> Confiteor enim, quod non mors, neque angeli, non principatus, non virtutes, neque praesentia, neque futura,

<a name=n3969><a href=#t3969>[3969]</a> dauþus] Goth. ^o οὔτε ζωή.---reikja] Cast. hanc vocem, quam in cod. legere non poterat, ex proba conjectura dedit.---ni mahteis] gr. post anavairþo.

<a name=n3970><a href=#t3970>[3970]</a> neque altitudo, neque profunditas, neque creatura alia potens est nos dirimere a caritate Dei hac in Christo Iesu, domino nostro.] [Note: nih] tert., Goth. c. codd. ^o τίς.

<a name=n3971><a href=#t3971>[3971]</a> Veritatem dico, non quidquam mentior, testante-cum me conscientia mea, in Spiritu sancto,

<a name=n3972><a href=#t3972>[3972]</a> qiþa] Goth. ^o ἐν Χριστῷ---vaiht] quidquam, ^o gr. omn.

<a name=n3973><a href=#t3973>[3973]</a> quod moeror mihi est magnus et continuus dolor cordi meo.

<a name=n3974><a href=#t3974>[3974]</a> unweilo] notanda est forma concreta, quam vocant, praecedente abstracta (mikila); sic Skeir. 37, 6, ni ïbna nih galeiks. 46, 17, ni ïbnon ak galeika.

<a name=n3975><a href=#t3975>[3975]</a> Exopto enim anathema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis, his cognatis secundum carnem,

<a name=n3976><a href=#t3976>[3976]</a> usbida] precor, gr. ηὐχόμην; caeterum usbida ponitur h. l. pro usbidja, uti Cor. I, VII, 5, bidan pro bidjan; pro usbida Grimm. IV, 101, audacius usbidja scribit.---silba ïk] sic cod. A; Cast. + silban; caeterum gr. post auk.---samakunjans] Goth. c. codd. ^o μοῦ.

<a name=n3977><a href=#t3977>[3977]</a> qui sunt Israelitae, quorum est adoptatio et gloria et legis latio et testamenta et obsequium et promissiones;

<a name=n3978><a href=#t3978>[3978]</a> ïst] est, ^o gr. omn.---jah triggvos] gr. omn. ante jah vitodis.

<a name=n3979><a href=#t3979>[3979]</a> quorum patres et e quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, amen.

<a name=n3980><a href=#t3980>[3980]</a> At tamen non excidit verbum Dei, non enim omnes hi ex Israel hi sunt Israel,] [Note: sind] sunt, ^o gr. omn.

<a name=n3981><a href=#t3981>[3981]</a> neque qui sint semen Abrahami omnes, filii, sed in Isaco vocatur tibi semen,

<a name=n3982><a href=#t3982>[3982]</a> þaiei] qui, gr. omn. ὅτι, quam ob causam suspicari aliquis potest, þatei legendum esse (cf. ad L. VIII, 14); sunt tamen versiones et patres, qui ὅσοι et qui legunt.

<a name=n3983><a href=#t3983>[3983]</a> hoc-est: non hi filii carnis filii Dei, sed filii promissionis aestimantur in semine;

<a name=n3984><a href=#t3984>[3984]</a> þo] hi, Goth. ταῦτα cum praecedentibus τὰ τέκνα τῆς σαρκός conjungit.

<a name=n3985><a href=#t3985>[3985]</a> promissionis enim verbum hoc-est: secundum hoc tempus venio et fit Sarae filius;] [Note: ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n3986><a href=#t3986>[3986]</a> at non hoc-unum, sed etiam Rebecca ex uno concubitu habens Isacis, patris nostri.

<a name=n3987><a href=#t3987>[3987]</a> At adhuc non nati fuerunt, alioquin facerent aliquid boni aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex hoc vocante.

<a name=n3988><a href=#t3988>[3988]</a> ni] pr., Cast. ^o + in cod. quidem obliteratum est, sed spatium ad illam vocem capiendam sufficit.---aiþþau] pr. alioquin, gr. μηδέ, salvo tamen sensu, quod interpres sensum, non verba reddit.

<a name=n3989><a href=#t3989>[3989]</a> Dictum est ei, quod hic major servit huic minori, sicut scriptum est:], [Note: Iacob amavi, verum Esau odio-habui.

<a name=n3990><a href=#t3990>[3990]</a> fijaida] in margine codicis varia lectio penitus abrasa, quam andvaih (oppugnavi) legendam suspicor. CAST.

<a name=n3991><a href=#t3991>[3991]</a> Quid nunc dicimus? num iniquitas a Deo?

<a name=n3992><a href=#t3992>[3992]</a> Ne-sit; ad Mosem enim dicit: misereor, cujus misereor et misericordia-moveor.

<a name=n3993><a href=#t3993>[3993]</a> gableiþja] Goth. ^o ὃν ἂν οἰκτίρω (þanei gableiþja), quae omissio sine dubio culpa librarii facta est, nam quae omittuntur, propter sensum abesse non possunt. Sic isti homines, si in eodem versu quaedam verba bis legebantur, oculis ab altero ad alterum labentibus, saepius singula verba aut commata omiserunt, vid. Mc. X, 39; J. X, 18; Cor. II, III, 5; IV, 10; XIII, 11 (cod. B). Eph. V, 4; cf. Mc. XI, 7; Cor. II, V, 18; Gal. IV, 7 et ad L. X, 5.

<a name=n3994><a href=#t3994>[3994]</a> Utique igitur non volentis, non currentis, sed miserentis Dei.

<a name=n3995><a href=#t3995>[3995]</a> Dicit enim hoc scriptum ad Faraonem: quia propter haec etiam excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam et nuntietur nomen meum per totam terram.

<a name=n3996><a href=#t3996>[3996]</a> jah] pr. etiam, ^o gr. omn.---jah] sec., Goth. ^o ὅπως.

<a name=n3997><a href=#t3997>[3997]</a> Utique igitur profecto, cujus vult miseretur, verum quem vult, indurat.] [Note: jai] profecto, ^o gr. omn.

<a name=n3998><a href=#t3998>[3998]</a> Dicis mihi igitur: at quid adhuc vituperant, nam voluntati ejus quis resistat?

<a name=n3999><a href=#t3999>[3999]</a> mis nu] ¶ gr.---aþþan] at, ^o gr.---andstand] cf. ad Cor. II, XIII, 3.

<a name=n4000><a href=#t4000>[4000]</a> Utique igitur profecto homo, tu quis es, ut respondeas Deo? Num dicit figmentum ad hunc fingentem: quid me fecisti sic?

<a name=n4001><a href=#t4001>[4001]</a> Aut nonne habet figulus potestatem luti ex hac eadem massa facere unum ad pretiosum vas, alterum autem ad non-pretiosum?

<a name=n4002><a href=#t4002>[4002]</a> kasja valdufni] ¶ gr. omn.---kasa] Cast., nescimus qua causa in eum errorem ductus, pro plurali habet, cum sit dativus singularis a du pendens.

<a name=n4003><a href=#t4003>[4003]</a> Verum si volens Deus ostendere iram et notificare hoc validum, patiens in multa longanimitate in vasibus irae paratis ad interitum,

<a name=n4004><a href=#t4004>[4004]</a> mahteigo] Goth. ^o αυτοῦ---usbeidands] ferens, gr. omn. ἤνεγκεν.

<a name=n4005><a href=#t4005>[4005]</a> ut monstraret ubertatem gloriae suae in vasibus misericordiae, quae praeparavit ad gloriam;

<a name=n4006><a href=#t4006>[4006]</a> init. Goth. c. codd. ^o καί.---vulþus] pro vulþaus, vid. ad L. I, 54.

<a name=n4007><a href=#t4007>[4007]</a> quos etiam vocavit nos non solum ex Iudaeis, sed etiam ex paganis,

<a name=n4008><a href=#t4008>[4008]</a> sicut etiam in Osea dicit: voco hunc non populum meum populum meum et haec non-dilecta dilecta;

<a name=n4009><a href=#t4009>[4009]</a> et fit: in hoc loco, ubi dictum-est iis, non populus meus vos, hi vocantur filii Dei viventis.

<a name=n4010><a href=#t4010>[4010]</a> þai] hi (sic cod. A), gr. ἐκεῖ, quod etiam ii habent, qui αὐτοί legunt.

<a name=n4011><a href=#t4011>[4011]</a> Verum Esaias clamat de Israel: si esset numerus filiorum Israelis, sicut arena maris, reliquiae servantur.

<a name=n4012><a href=#t4012>[4012]</a> Verbum enim perficiens et abbrevians in aequitate, nam verbum abbreviatum facit dominus in terra;

<a name=n4013><a href=#t4013>[4013]</a> et sicut praedixit Esaias: nisi dominus Sabaoth relinqueret nobis semen, ut Sodoma fortasse fieremus et ut Gomorra fortasse similes fieremus.

<a name=n4014><a href=#t4014>[4014]</a> nih] cod. A et Cast. + niu; graeco εἰ μή respondet nih, quod edidimus, ad quod probandum exempla proferre nos taedet; niu autem interrogationi inservire item constat, quam h. l. sensus non admittit.---fraiva] Cast. pro fraiv scriptum esse opinatur, sed recte habet codicis A lectio, nam bileiþan etiam casum tertium regit, vid. Mc. XII, 19; J. VIII, 29.

<a name=n4015><a href=#t4015>[4015]</a> Quid igitur dicimus? quod pagani hi non sequentes justitiam apprehenderunt justitiam, at justitiam hanc ex fide;

<a name=n4016><a href=#t4016>[4016]</a> wa] cod. A et Cast. + wo, quod cum femininum sit, locum non habet, et si formam solam spectantes wo neutrum pluralis numeri esse concedere vellemus, h. l. nec per sensum liceret, nec per graecum textum.---galaubeinai] Cast. + galaubein, in cod. A solummodo galaubei legitur; quod nos edidimus, id ratio us praepositionis postulat. Idem error insidet Col. II, 23 codici B, ubi unfreidei pro unfreideinai (sic recte cod. A) scribitur; cf. ad L. XVIII, 11.

<a name=n4017><a href=#t4017>[4017]</a> verum Israel sequens legem justitiae ad legem justitiae non pervenit.

<a name=n4018><a href=#t4018>[4018]</a> Cur? quia non ex fide, sed ex operibus legis; offenderunt ad lapidem offensionis,

<a name=n4019><a href=#t4019>[4019]</a> ak] Goth. c. cod. k ap. Mi ^o ὡς.---bistuggqun] Goth. c. codd. ^o γάρ.

<a name=n4020><a href=#t4020>[4020]</a> sicut scriptum est: ecce, pono in Sion lapidem offensionis et saxum sollicitationis, et hic credens ad eum non confunditur.

<a name=n4021><a href=#t4021>[4021]</a> galagja] sic cod. A; Cast. + galatja.---jah] sec., Goth. c. codd. ^o πᾶς.---laubjands] sic cod. A et Cast.; Mssm., quem et verbum simplex laubjan (quod galaubjan semper esse solet) et infra mirabilis compositio garaihtis (quod Cast. antea pro sa raihtis ediderat) offendit, illo falso ga a raihtis dempto et ante laubjands posito, lectionem effecit hanc: galaubjands du ïmma---broþrjus raihtis. Etiamsi negari non potest illam conjecturam permultam mereri laudem, nam raihtis interdum primo enuntiati loco ponitur (vid. infra ad X, 18), tamen, cum sa raihtis in cod. A diserte legatur (de articulo autem vid. ad VI, 23), nec desint loci, ubi simplicia pro verbis vulgo cum ga compositis inveniantur (sic sviltan, bindan, dauþjan, dauþnan, filhan, hrainjan, bairhtjan, cf. bairan, levjan all.), lectionem codicis A intactam reliquimus.

<a name=n4022><a href=#t4022>[4022]</a> Fratres, haec quidem voluntas mei cordis et precatio ad Deum de iis ad salutem.

<a name=n4023><a href=#t4023>[4023]</a> sa raihtis] sic cod. A; Cast. + garaihtis, vid. ad IX, 33.

<a name=n4024><a href=#t4024>[4024]</a> Testor enim iis, quod aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam;

<a name=n4025><a href=#t4025>[4025]</a> ignorantes enim Dei justitiam et suam justitiam quaerentes statuere justitiae Dei non paruerunt.

<a name=n4026><a href=#t4026>[4026]</a> Perfectio enim legis, Christus, ad justitiam omnibus his credentibus.

<a name=n4027><a href=#t4027>[4027]</a> Moses enim scribit hanc justitiam ex lege, quod hic faciens hanc homo vivit in ea,] [Note: ïzai] ea, gr. αὐτοῖς.

<a name=n4028><a href=#t4028>[4028]</a> verum haec ex fide justitia sic dicit: ne dicas in corde tuo: quis ascendit in coelum, hoc-est Christum deorsum adducere;

<a name=n4029><a href=#t4029>[4029]</a> aut quis descendit in abyssum, hoc-est Christum e mortuis sursum educere.

<a name=n4030><a href=#t4030>[4030]</a> ïup] cod. A in margine . . . rjo, cujus verbi hae sint reliquiae, nescimus; hoc autem scimus adverbii ufarjo, quod Cast. videtur, esse non posse, quia quod ille vult, ufaro scribitur.

<a name=n4031><a href=#t4031>[4031]</a> Sed quid dicit? prope te hoc verbum est in ore tuo et in corde tuo, hoc-est, verbum fidei, quod praedicamus.] [Note: galaubeinais] Cast. + gllaubeinais.

<a name=n4032><a href=#t4032>[4032]</a> Quod si confiteris in ore tuo dominum Iesum et credis in corde tuo, quod Deus eum suscitavit e mortuis, servaris.

<a name=n4033><a href=#t4033>[4033]</a> ïesu] cod. A + ūī pro ïū.---urraisida us] sic cod. A syllabis us da supra lineam scriptis daus (urraisidauþain) quod cum Cast. initio non conspexisset + urraisi edidit.---ganisis] sic cod. A; Cast. + ganisi.

<a name=n4034><a href=#t4034>[4034]</a> Cor enim credit ad justitiam, verum ore consentitur ad salutem.

<a name=n4035><a href=#t4035>[4035]</a> hairto---galaubeiþ] cor---credit, gr. omn. καρδία---πιστεύεται.---garaihtiþai] cod. A et Cast. + garaihtiþa.

<a name=n4036><a href=#t4036>[4036]</a> Dicit enim hoc scriptum: quisque hic credens ad eum non confunditur;

<a name=n4037><a href=#t4037>[4037]</a> non enim est distinctio Iudaei et Graeci; idem enim dominus omnium dives in omnes hos precantes se.

<a name=n4038><a href=#t4038>[4038]</a> ïudaiaus] Goth. ^o τέ, vid. ad L. II, 16.---krekis] sic cod. A; Cast. + krekos.

<a name=n4039><a href=#t4039>[4039]</a> Quisque enim qui confitetur precatione nomen domini, servatur.] [Note: bidai] precatione, ^o gr. omn.

<a name=n4040><a href=#t4040>[4040]</a> Quomodo igitur precantur, cui non crediderunt? aut quomodo credunt, quem non audiverunt? verum quomodo audiunt sine praedicante?

<a name=n4041><a href=#t4041>[4041]</a> ïnu] Cast. c. cod. A + ïna.---aiþþau] aut, gr. omn. δέ, quapropter fortasse aþþan legendum est.

<a name=n4042><a href=#t4042>[4042]</a> verum quomodo praedicant, nisi mittuntur? Sicut scriptum est: quomodo formosi pedes horum nuntiantium pacem, horum nuntiantium bonum?

<a name=n4043><a href=#t4043>[4043]</a> Sed non omnes obediverunt evangelio; Esaias enim dicit: domine, quis credidit auditui nostro?

<a name=n4044><a href=#t4044>[4044]</a> Utique fides ex auditu, verum auditus per verbum Christi.

<a name=n4045><a href=#t4045>[4045]</a> þannu] Cast. + þau nu (aut nunc), vid. ad VII, 3.---xristaus] Christi, gr. Θεοῦ.

<a name=n4046><a href=#t4046>[4046]</a> Sed dico: num non audiverunt, quidem per totam terram ivit sonus eorum et per fines orbis-terrarum verba eorum.

<a name=n4047><a href=#t4047>[4047]</a> raihtis] notanda est particula sede insolita posita; de auk particula, interdum idem passa, vid. ad J. IX, 30.---andins] sic Cast., codice A denuo inspecto, legit, vid. Cast. Addend. ad Thess. II, p. 65. andins autem, si vere ita scriptum est, ad ands, formam adhuc incognitam, pertinet.

<a name=n4048><a href=#t4048>[4048]</a> Sed dico: num Israel non cognovit? Primum Moses dicit: ego in aemulationem vos duco, sine gentibus in gentem insipientem, in iram vos duco;

<a name=n4049><a href=#t4049>[4049]</a> ïnuh] sine, haec codicis A lectio sine dubio falsa est, nam non solum accusativus post ïnuh poni debebat, sed etiam ne sic quidem sensus tolerabilis efficitur; igitur graeci textus vestigiis nobis insistentibus ïn ni scriptum fuisse et rescribendum esse videtur. Massmannus pro ïnuh þiudom probabiliter conjicit ïn unthiudom.

<a name=n4050><a href=#t4050>[4050]</a> verum Esaias audet et dicit: inventus fui cum his me non quaerentibus, cognitus fui his me non interrogantibus.

<a name=n4051><a href=#t4051>[4051]</a> miþ] cum, ^o gr., Goth. concinit cum iis, qui ἐν habent, cf. J. XII, 35.

<a name=n4052><a href=#t4052>[4052]</a> Verum ad Israelem dicit: omnem diem expandi manus meas ad populum non-credentem et adversantem.

<a name=n4053><a href=#t4053>[4053]</a> Dico nunc: num depulit Deus populum suum? Ne-sit! Et enim ego Israelitus sum---

<a name=n4054><a href=#t4054>[4054]</a> seinamma] soloece pro seinai, vid. ad Neh. VI, 16.

<a name=n4055><a href=#t4055>[4055]</a> ---ut caderent? Ne-sit! sed hac eorum improbitate facta-est salus gentibus ad in aemulationem ducendum eos.

<a name=n4056><a href=#t4056>[4056]</a> gadruseina] sic cod. A; Cast. + gadruseinai.---missadedai] sic, uti videtur, cod. A recte; Cast. + missadeda.---varþ] facta est. ^o gr. omn.---du] cum briggan conjungendum est, sic du diremptum ab infinitivo suo interpositis aliis verbis, quae ad ejus regnum pertinent, Philipp. IV, 10 du faur mik fraþjan. Skeir. XL, 14 du garehsn daupeinais andniman, cf. ad L. XIX, 7.

<a name=n4057><a href=#t4057>[4057]</a> At si improbitas eorum divitiae mundo et defectus eorum divitiae gentibus, quanto magis plenitudo eorum?

<a name=n4058><a href=#t4058>[4058]</a> Vobis enim dico, his gentibus: tam diu quam ego sum gentium apostolus, munus meum glorifico, si quomodo in aemulationem duco carnem meam et servem quosdam ex iis.] [Note: sve] Goth. c. codd. ^o μέν.---ïk ïm] ¶ gr.

<a name=n4059><a href=#t4059>[4059]</a> leik mein] ¶ gr.

<a name=n4060><a href=#t4060>[4060]</a> Si enim emissio eorum divitiae mundi, quae assumptio, nisi vita e mortuis?

<a name=n4061><a href=#t4061>[4061]</a> gabei] divitiae, gr. omn. καταλλαγή, quod est gafriþons; hoc gabei fairwaus fortasse errore librarii ortum est ex gabei fairwau, vs. 12. Deinde etiam pro was andanumts rectius dicendum erat wo andanumts.

<a name=n4062><a href=#t4062>[4062]</a> Si delibatio sancta et massa et si radix sancta et rami,] [Note: þandei] vid. ad vs. 21.

<a name=n4063><a href=#t4063>[4063]</a> et si quidam horum ramorum effracti-sunt; verum tu, agrestis olea existens, insertus fuisti in eos et socius huic radici et pinguedini oleae factus es;

<a name=n4064><a href=#t4064>[4064]</a> vaurtsai] Cast. + vaurtsa, cod. A (uti Cast. eo denuo inspecto dicit) + vaurhtsa; ex hac falsa lectione codicis saltem id lucramur, ut s nominativi radicalem esse litteram, certo sciamus, et Cast. ad vs. 18 adnotantem vaurts accusativum pro vaurt falso scriptum esse, erravisse nunc apparet. vaurteis pluralis (vid. ad Mc. IV, 6) illud s emittit.---varst] vid. Cast. addend. ad Thess. II, p. 65.

<a name=n4065><a href=#t4065>[4065]</a> ne gloriare contra hos ramos, verum si gloriaris, non tu hanc radicem portas, sed haec radix portat te.

<a name=n4066><a href=#t4066>[4066]</a> astans] cod. A et Cast. + anstans.---bairiþ] sic cod. A; Cast. + bairaiþ; caeterum ^o gr. omn.

<a name=n4067><a href=#t4067>[4067]</a> Dicas igitur: effracti sunt rami, ut ego inserar.

<a name=n4068><a href=#t4068>[4068]</a> astos] hanc vocem, quia in cod. A litterae omnes omnino evanuerunt, Cast. de conjectura dedit.

<a name=n4069><a href=#t4069>[4069]</a> Bene; incredulitate effracti-sunt, verum tu fide stetisti. Ne sape alte, sed time!] [Note: gastost] sic cod. A; Cast. + gastos.

<a name=n4070><a href=#t4070>[4070]</a> Si Deus his ex natu ramis non pepercit, ne fortasse non tibi parcat.

<a name=n4071><a href=#t4071>[4071]</a> þandei]=εἰ γάρ, sic pro εἰ δέ supra vs. 16; Gal. IV. 7 et fortasse J. VIII, 46.---þuk] sic recte cod. A; Cast. + þus.

<a name=n4072><a href=#t4072>[4072]</a> Ecce igitur bonitatem et severitatem justam Dei; at in hos, qui ceciderunt, severitatem, verum in te bonitatem, si permanes in bonitate; alioquin etiam tu excideris,

<a name=n4073><a href=#t4073>[4073]</a> garaihta] justum, ^o gr. omn.---aþþan] sec. sic cod. A et Cast., quod falsum nobis esse videtur, quia sensum perturbat, nam non ea significatione h. l. ponitur, qua L. VI, 24 cf. XIX, 17, ubi = πλήν, quo simpliciter transitum ad sequentia paratur; sed nunc requiritur particula, quae graeco ἐπεί (alioquin, sonst, wo nicht) respondeat; haec autem est aiþþau, vid. Cor. I, XV, 29, cf. VII, 14.

<a name=n4074><a href=#t4074>[4074]</a> et illi, nisi confirmant se in incredulitate, inseruntur, potens enim est Deus iterum inserere eos.] [Note: jainai] Goth. ^o δέ.

<a name=n4075><a href=#t4075>[4075]</a> Si enim tu a natura excisus hujus agrestis oleae et alienus existens insertus fuisti in bonam oleam, quam multo magis hi secundum naturam inseruntur in propriam oleam?

<a name=n4076><a href=#t4076>[4076]</a> us vistai---alevabagmis] e natura---oleae, gr. omn. ἐκ τῆς κατὰ φύσιν---ἀγριελαίου. Caeterum notanda est ïntrusgans insolita forma participii passivi pro ïntrusgiþs; sic geminae formae verbi gaggan inveniuntur gaggiþs M. III, 11, et gaggans Mc. VII, 30. Caeterum pro vilþeis Grimm. Gr. IV, 326, legere suadet vilþeins, formam inauditam.---godana] sic cod. A uti speramus, nam Cast. dignoscere non amplius poterat, ipse autem dedit + gudana.

<a name=n4077><a href=#t4077>[4077]</a> Non enim volo vos, fratres, (ignaros) hujus mysterii, ut non sitis in vobis ipsis sapientes, nam caecitas exparte Israeli facta-est, usque quod plenitudo gentium intret,

<a name=n4078><a href=#t4078>[4078]</a> ïzvis] librarii errore verbum omissum est, quo graecum ἀγνοεῖν redditum erat; id unveisans esse Cast. e Cor. II, I, 8 et Thess. I, IV, 13 recte vidit.---sumata] = ἀπὸ μέρους, id aliis locis bi sumata esse solet, vid. Cor. II, I, 14; II, 5.

<a name=n4079><a href=#t4079>[4079]</a> et sic omnes Israel servantur, sicut scriptum est: oritur e Sion hic liberans ad avertendum impietatem ab Iacobo.

<a name=n4080><a href=#t4080>[4080]</a> du afvandjan] ad avertendum, gr. καὶ ἀποστρέψει.---afgudein] impietatem, gr. omn. ἀσεβείας, plurali numero.

<a name=n4081><a href=#t4081>[4081]</a> Et hoc iis a me testamentum: cum aufero peccata eorum.

<a name=n4082><a href=#t4082>[4082]</a> At secundum evangelium inimici propter vos, verum secundum electionem cari in patres.

<a name=n4083><a href=#t4083>[4083]</a> Sine poenitentia sunt enim dona et vocatio Dei.] [Note: sind] sunt, ^o gr. omn.

<a name=n4084><a href=#t4084>[4084]</a> Sicut enim vos aliquando non credidistis Deo, verum nunc misericordiae-participes facti - estis hac eorum incredulitate;] [Note: raihtis] Goth. c. codd. ^o καί.

<a name=n4085><a href=#t4085>[4085]</a> sic etiam hi nunc non crediderunt vestrae misericordiae, ut etiam ii misericordiam-consequantur,], [Note: conclusit enim Deus omnes in incredulitate, ut omnium misereatur.

<a name=n4086><a href=#t4086>[4086]</a> Profunditas divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quomodo ineffabilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus!

<a name=n4087><a href=#t4087>[4087]</a> init. Goth. ^o ὦ, cf. ad L. VI, 20.---gabeins] Goth. c. codd. ^o καί.---handugeins] post hoc verbum, ubi cod. Ambr. desinit, incipit fragmentum primum codicis Carol., quod usque ad XII, 5 pertinet.---unusspilloda] lh. Ulfil. illust. p. 105 conjecit unusspillodos, quae conjectura, cum saepius fiat, ut genus adjectivi substantivo non aptum sit (vid. ad Neh. VI, 16), nobis non necessaria esse videtur. Aliud autem est, quod diligentis lectoris animum advertat: cum enim usspillon verbum graeco κηρύσσειν vel διηγεῖσθαι respondeat, eamque ob rem Cor. II, IX, 15, unusspilloþs pro ἀνεκδιήγητος recte dictum sit, nostro loco, ubi gr. omn. ἀνεξερεύνητος habent, Goth. graecum verbum non probe intellexisse et cum quodam ab εἴρειν radice ducto confudisse videtur: Griesb. igitur adnotat Goth. ἄῤῥητα legisse.---sind] sunt, ^o gr. omn.

<a name=n4088><a href=#t4088>[4088]</a> Quis enim cognovit sensum domini, aut quis ei consiliarius fuit,] [Note: ïmma] ei, gr. αὐτοῦ, omnes autem post ragineis.

<a name=n4089><a href=#t4089>[4089]</a> aut quis ei primus dedit et retribuatur ei?

<a name=n4090><a href=#t4090>[4090]</a> ïmma] gr. omn. post gaf.---fruma gaf] sic cod. Carol.; editt. + frumozo fragaf; perspicue fruma. . f leguntur, et intenta oculorum acie etiam litterae ga cognoscuntur.] [Note: Nam ex eo et per eum et in eo omnia; ei gloria in saecula, amen.] [Note: unte] sic. cod. Carol.; Kn. Ih. + uste.

<a name=n4091><a href=#t4091>[4091]</a> Rogo nunc vos, fratres, per misericordiam Dei, exhibere corpora vestra hostiam viventem, sanctam, bene placentem Deo, rationabilem cultum vestrum.] [Note: blotinassu] Ih. p. 102 + bloti. nassu.

<a name=n4092><a href=#t4092>[4092]</a> Ne conformate vos huic saeculo, sed reformamini novitate sensus vestri ad probandum, quid sit voluntas Dei, quod bonum et placens et perfectum.

<a name=n4093><a href=#t4093>[4093]</a> init. Goth. c. codd. ^o καί.---ak ïnmaidjaiþ ananiujiþai] in codice Carol., quia membranae superior pars mutilata est, desideratur unus versus ea verba continens, quibus Goth. graeca ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε expressit, et de quibus nihil superest, nisi þ in initio proximi versus positum, quod editores non curantes illud þ cum sequentibus conjunxerunt et + . . . þana niujiþai scripserunt; lh. solus p. 107 suspicatur, þ ab ana esse separandum. Quod dedimus, eo codicis lacunam recte explevisse nos speramus; per ïnmaidjan enim graecum μεταμορφοῦν Ulf. etiam Mc. IX, 2 reddit, et pro medio aut passivo graeco Goth. activo, omisso sik, saepissime utitur (de multis locis vid. infra XII, 9 haftjan), cujus pronominis omissio h. l. eo facilior erat, quia ïzvis proxime praecessit. Sed quibus nostra ratio parum placuerit, ii cum Z. p. 127 ïnmaididai vairþaiþ legant. Deinde niujiþa est καινότης, καίνωσις, sed ἀνακαίνωσις reddi debet per ananiujiþa, cf. Cor. II, IV, 16. Col. III, 10: Eph. IV, 23, ubi ananiujan = ἀνακαινοῦν et ἀνανεοῦν.---fraþjis] cod. Carol. et editt. + framaþjis, rectam lectionem jam Ih. p. 111 invenit.---gakiusan] Goth. c. cod. 18 ap. Mi. ^o ὑμᾶς.---sijai] sit, ^o gr. omn.---þatei] quod, scil. ïst (est), quo gr. τό redditur; hanc verbi substantivi ellipsin in his articuli graeci circumscriptionibus saepius repetitam invenies, vid. Eph. IV, 6, ains atta allaize saei ïn allaim uns (εἷς πατὴρ πάντων ὁ ἐν πᾶσιν ἡμῖν), II, 17, L. XVII, 31; monuimus autem id, ne quis cum Griesb. opinetur, Goth. c. verss. quod (?) addere.---galeikaiþ vid. ad Tim. I, VI, 6.

<a name=n4094><a href=#t4094>[4094]</a> Dico enim per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus existentibus in vobis, non magis sapere, quam oporteret sapere, sed sapere ad bene sapiendum; cuique sicut Deus impertivit mensuram fidei.

<a name=n4095><a href=#t4095>[4095]</a> guþs] Dei, ^o gr.---vaila fraþjan] lh. Z. Cast. + jet.

<a name=n4096><a href=#t4096>[4096]</a> Sicut enim in uno corpore membra multa habemus, haec autem membra omnia non hoc idem opus habent;

<a name=n4097><a href=#t4097>[4097]</a> þaiþ-þan] Kn. Cast. + jet. Ih. temere improbans codicis lectionem conj. þaih þan, vid. ad M. V, 37.---tauï haband] ¶ gr. omn.

<a name=n4098><a href=#t4098>[4098]</a> sic multi unum corpus sumus in Christo, at unusquisque alter---

<a name=n4099><a href=#t4099>[4099]</a> ---hic impertiens in simplicitate, hic praesul in studio, hic miserens in hilaritate;

<a name=n4100><a href=#t4100>[4100]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4101><a href=#t4101>[4101]</a> dilectio infucata, odientes mala, adhaerentes bono,

<a name=n4102><a href=#t4102>[4102]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4103><a href=#t4103>[4103]</a> ubila] mala, gr. omn. τὸ πονηρόν.

<a name=n4104><a href=#t4104>[4104]</a> caritate-fraterna in vos invidem pii, honore vos invicem praevenientes,

<a name=n4105><a href=#t4105>[4105]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4106><a href=#t4106>[4106]</a> studio non pigri, spiritu ferventes, domino servientes, spe gaudentes,

<a name=n4107><a href=#t4107>[4107]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: fraujin] domino, gr. καιρῷ.] [Note: dolores patientes, precationi adhaerentes,

<a name=n4108><a href=#t4108>[4108]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4109><a href=#t4109>[4109]</a> necessitatibus sanctorum compartientes, hospitalitatem sectantes;

<a name=n4110><a href=#t4110>[4110]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4111><a href=#t4111>[4111]</a> andaviznim] Cast. + andaviznam; locus in cod. A obliteratus.] [Note: benedicatis his persequentibus vos, benedicatis et ne maledicatis;

<a name=n4112><a href=#t4112>[4112]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4113><a href=#t4113>[4113]</a> gaudere cum gaudentibus, plorare cum plorantibus.

<a name=n4114><a href=#t4114>[4114]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: faginondam] Goth. c. codd. ^o καί.

<a name=n4115><a href=#t4115>[4115]</a> Hoc idem in vos invicem sentientes, non altitudinem sentientes, sed humilibus adhaerentes; ne fiatis prudentes apud vos ipsos,

<a name=n4116><a href=#t4116>[4116]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4117><a href=#t4117>[4117]</a> hauhiþa] altitudinem, gr. omn. τὰ ὑψηλά. Pro hauhiþa Grimm. gr. IV, 695, hauhiþai optat, quod post fraþian dativus sequi soleat; solet quidem, sed etiam accusativum secum habet, vid. Phil. IV, 2.

<a name=n4118><a href=#t4118>[4118]</a> non uni malum pro malo reddentes, respicientes bonum non solum in facie Dei, sed etiam in facie hominum omnium.

<a name=n4119><a href=#t4119>[4119]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4120><a href=#t4120>[4120]</a> ni þatainei---ak jah] non solum---sed etiam, ^o gr.---ïn] pr. hinc incipit fragmentum alterum codicis Carol., vid. ad vs. 8.---manne allaize ¶ gr. omn.

<a name=n4121><a href=#t4121>[4121]</a> Si possit fieri ex vobis cum omnibus hominibus pacem habentes,

<a name=n4122><a href=#t4122>[4122]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: magi vairþan] possit fieri, gr. omn. δυνατόν.

<a name=n4123><a href=#t4123>[4123]</a> non vos ipsos ulciscentes, cari, sed date locum irae; scriptum est enim: mihi vindicta relinquatur, ego retribuo, dicit dominus.

<a name=n4124><a href=#t4124>[4124]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4125><a href=#t4125>[4125]</a> gavrikandans] sic codd.; Kn. + gavrisandans, rectam lectionem, ab Ih. inventam, jam Z. et e cod. A Cast. dederunt.---þravirhein] sic codd. Z. Cast.; Kn. þvair. . ., Ih. + tvair. . . Kn. male supplevit þvairheinai, nam ab adjectivis formantur substantiva non in---eins, sed in---ei innixa, quod si Ih. et Z. scivissent, vix adnotassent et þvairhein et þvairheinai recte se habere. Deinde Kn. in errorem perductus per lineolam super i scriptam, qua n terminationis exprimitur et quam ipse signum notae ḡþs̄ esse putavit, guþs addidit, quod cum Ih. nescimus quo sensu veri ductus comtemsisset, Z. tamen retinuit.---fraveit letaidau] sic cod. A et Cast.; cod. Carol. fraveit leitaidau, de qua codicum varietate vid. ad M. IX, 6; Kn. Ih. Z. + fraveito ei gildau, quorum auctoritate fretus Griesb. adnotat Goth. ἵνα ἀποδίδω legisse; nos nunc adnotamus letaidau (relinquatur) ab omn. gr. omitti.

<a name=n4126><a href=#t4126>[4126]</a> Si esurit inimicus tuus, cibum da ei, verum si sitiat, potione-recrea eum; hoc enim faciens carbones ignis cumulas in caput ejus.

<a name=n4127><a href=#t4127>[4127]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4128><a href=#t4128>[4128]</a> jabai] Goth. c. codd. ^o οὖν.---mat] sic cod. A et Cast.; cod. Carol. Kn. Ih. Z. + mad.---ïþ] verum, ^o gr.

<a name=n4129><a href=#t4129>[4129]</a> Ne vincaris ab improbo, sed vincas a probo improbum.

<a name=n4130><a href=#t4130>[4130]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4131><a href=#t4131>[4131]</a> gajiukaizau] Cast. + gajiukizau.---fram] sec. a, gr. omn. ἐν.

<a name=n4132><a href=#t4132>[4132]</a> Omne animarum potestatibus superantibus pareat, nam non-est potestas nisi a Deo; verum hae existentes a Deo constitutae sunt;

<a name=n4133><a href=#t4133>[4133]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4134><a href=#t4134>[4134]</a> itaque hic resistens potestati, Dei instituto restitit; verum hi resistentes ipsi sibi damnationem sumunt.

<a name=n4135><a href=#t4135>[4135]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4136><a href=#t4136>[4136]</a> andstoþ] restitit, Goth. gr. perfecti ἀνθέστηκεν significationem nesciens, male per praeteritum reddit, cum andstandiþ scribere deberet; idem Ulfilae accidit Mc. III, 26 ἀνέστη per usstoþ interpretanti.

<a name=n4137><a href=#t4137>[4137]</a> Hi enim reges non sunt terror bono operi, sed malo; at vis ut non timeas potestatem, bonum facias; et habeas laudem ex hoc;

<a name=n4138><a href=#t4138>[4138]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4139><a href=#t4139>[4139]</a> godamma---ubilamma] bono---malo, gr. τῶν ἀγαθῶν ἔργων ἀλλὰ τῶν κακῶν.

<a name=n4140><a href=#t4140>[4140]</a> nam Dei minister est tibi in bono; verum si malum facis, time; nam non frustra hunc gladium gerit, Dei enim minister est, vindicans in iram hunc malum facientem.

<a name=n4141><a href=#t4141>[4141]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4142><a href=#t4142>[4142]</a> hairu] cod. A et Cast. hairau, de qua varietate vid. ad Mc. VII, 32.

<a name=n4143><a href=#t4143>[4143]</a> Ideo pareatis non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam.

<a name=n4144><a href=#t4144>[4144]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4145><a href=#t4145>[4145]</a> ufhausjaiþ] pareatis, gr. ἀνάγκη ὑποτάσσεσθαι. Caeterum hic finitur fragmentum alterum codicis Carol., vid. ad XII, 8.

<a name=n4146><a href=#t4146>[4146]</a> Propter hoc enim etiam tributa pendatis, nam ministri Dei sunt huic ipsi servientes.

<a name=n4147><a href=#t4147>[4147]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4148><a href=#t4148>[4148]</a> Reddite igitur omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem.

<a name=n4149><a href=#t4149>[4149]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: þammei] cui, scil. debetis, gr. omn. τῷ.

<a name=n4150><a href=#t4150>[4150]</a> Ne uni cujusquam debitores sitis, nisi quod invicem diligitis, nam qui diligit propinquum, legem implevit,

<a name=n4151><a href=#t4151>[4151]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4152><a href=#t4152>[4152]</a> frijoþ] pr. sic cod. A; Cast. + frijaiþ.---usfullida] sic cod. A; Cast. + usfullide.

<a name=n4153><a href=#t4153>[4153]</a> hoc enim ne moecheris; ne occidas, ne fureris, neque concupiscas et si quod aliorum praeceptorum in hoc verbo summatim-comprehenditur, hoc: ames propinquum tuum, ut te ipsum.

<a name=n4154><a href=#t4154>[4154]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4155><a href=#t4155>[4155]</a> anþaraizo] sic cod. A, uti suspicamur; ultimae syllabae elementa Cast. cognoscere non potuit, edidit autem + anþaraize.---þauma] Sec. hoc, gr. omn. ἐν τῷ.

<a name=n4156><a href=#t4156>[4156]</a> Amor propinqui malum non operatur; observatio igitur legis est amor.

<a name=n4157><a href=#t4157>[4157]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4158><a href=#t4158>[4158]</a> newundjins] proximi, gr. omn. τῷ πλησίον ab ἐργάζεται pendens, cum Goth. ad friaþva retulerit.---ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n4159><a href=#t4159>[4159]</a> Et hoc scientes hoc tempus, quod hora est, nos jam e somno surgere, nam nunc propius est salus nostra, quam cum crederemus.

<a name=n4160><a href=#t4160>[4160]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4161><a href=#t4161>[4161]</a> ïst] utr. est, ^o gr. omn.---naseins unsara] ¶ gr. omn.

<a name=n4162><a href=#t4162>[4162]</a> Nox porro ivit, verum dies propinquavit; abigimus nunc opera tenebrarum, verum induimus arma lucis,

<a name=n4163><a href=#t4163>[4163]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4164><a href=#t4164>[4164]</a> ut in die honeste eamus non comessationibus et vinolentiis, non concubitibus et impudicitiis, non rixa et aemulatione;

<a name=n4165><a href=#t4165>[4165]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: dragkaneim] vid. ad Gal. V, 21.

<a name=n4166><a href=#t4166>[4166]</a> sed induite dominum nostrum, Christum Iesum, et carnis curam ne faciatis in cupiditates.

<a name=n4167><a href=#t4167>[4167]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4168><a href=#t4168>[4168]</a> unsaramma] nostrum, ^o gr., Goth. c. codd. d et 8 ap. Mi.---xristau ïesua] ¶ gr. omn.

<a name=n4169><a href=#t4169>[4169]</a> verum infirmum fide excipiatis, non ad disceptionem cogitationum.

<a name=n4170><a href=#t4170>[4170]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4171><a href=#t4171>[4171]</a> Quidam quidem credit edere omne; verum qui infirmus est, olus edit.

<a name=n4172><a href=#t4172>[4172]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4173><a href=#t4173>[4173]</a> Hic edens hunc non edentem ne spernat; verum hic non edens hunc edentem ne judicet; Deus enim eum assumpsit.

<a name=n4174><a href=#t4174>[4174]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4175><a href=#t4175>[4175]</a> frakunni] cod. A et Cast. + frakuni.---matjandan] cod. A et Cast. + matjandin.

<a name=n4176><a href=#t4176>[4176]</a> Quidam quidem credit edere omne; verum qui infirmus est, olus edit.

<a name=n4177><a href=#t4177>[4177]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4178><a href=#t4178>[4178]</a> Tu quis es, tu qui judicas alienum servum? Suo domino stat aut cadit. At stat; potens enim est dominus statuere eum.

<a name=n4179><a href=#t4179>[4179]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja guþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.

<a name=n4180><a href=#t4180>[4180]</a> frauja] dominus, gr. θεός.---gastoþanan] Cast. conjecit gastoþan, quod nobis probatur, cf. tamen Thess. I, 2, 17 gaainanaidai.

<a name=n4181><a href=#t4181>[4181]</a> Quidam quidem judicat diem post diem---

<a name=n4182><a href=#t4182>[4182]</a> exstant in cod. A et de his inde ab ïn andvairþja quþs XII, 17 usque ad XIII, 5, duþþe ufhausjaiþ etiam in cod. Carol.] [Note: ---et vivos et mortuos regit;] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.

<a name=n4183><a href=#t4183>[4183]</a> qivaim---dauþaim ] ¶ gr.

<a name=n4184><a href=#t4184>[4184]</a> verum tu, quid judicas fratrem tuum? aut etiam tu, quid spernis fratrem tuum? omnes enim statuuntur ante tribunal Christi.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.

<a name=n4185><a href=#t4185>[4185]</a> Scriptum est enim: vivo ego, dicit dominus, quod mihi omne genuum flectit et confitetur omnis linguarum Deo.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.

<a name=n4186><a href=#t4186>[4186]</a> biugiþ] gr. omn. ante all.---andhaitiþ] gr. post razdo.

<a name=n4187><a href=#t4187>[4187]</a> Utique igitur quisque nostrum de se rationem reddit Deo.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.

<a name=n4188><a href=#t4188>[4188]</a> usgibiþ] reddit, gr. δώσει, Ulf. c. codd. ἀποδώσε.

<a name=n4189><a href=#t4189>[4189]</a> Ne amplius igitur nos invicem judicemus, sed hoc judicetis magis, ut non ponatis offendiculum fratri aut sollicitationem.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.] [Note: ni] pr. Kn. + ui.

<a name=n4190><a href=#t4190>[4190]</a> Scio et confido in domino Iesu, quod non quidquam turpe per se ipsum, nisi huic cogitanti aliquid impurum esse, huic commune est.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.

<a name=n4191><a href=#t4191>[4191]</a> jag-gatraua] sic cod. Carol.; Kn. + jai tatraua, lh. Z. Cast. ÷ jai gatraua, unde Griesbachii error natus est annotantis, Goth. ναί pro καί legisse.---wa unhrain visan] haec supplevimus litterarum omnino fere abscissarum (vid. ad XII, 2) infimis partibus observatis; Kn. Z. Cast. lacunam habent, cujus signum ponere lh. neglexit.---ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n4192><a href=#t4192>[4192]</a> Verum si propter cibum frater tuus contristatus, jam non secundum amorem ambulas; ne igitur cibo tuo illum perdas, pro quo Christus mortuus-est.] [Note: 13 leguntur in cod. Carol.] [Note: nunu] igitur, ^o gr. omn., sic vs. 20.

<a name=n4193><a href=#t4193>[4193]</a> Ne blasphemetur nostrum bonum;] [Note: vajamerjaidau] Goth. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n4194><a href=#t4194>[4194]</a> non-est enim regnum Dei cibus et potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto.

<a name=n4195><a href=#t4195>[4195]</a> þiudangardi] sic cod. Carol.; editt. + þiudangard.

<a name=n4196><a href=#t4196>[4196]</a> Qui enim in his servit Christo, bene placet Deo et probatus est hominibus.

<a name=n4197><a href=#t4197>[4197]</a> ïst] est, ^o gr. omn., sic supra etiam pro vaila galeikaiþ gr. omn. εὐάρεστος.

<a name=n4198><a href=#t4198>[4198]</a> Utique igitur quae pacis sunt, sequamur et quae aedificationis sunt in nos invicem.] [Note: sind] sec., lh. + find.] [Note: Ne igitur propter cibum destrue opus Dei.---

<a name=n4199><a href=#t4199>[4199]</a> nunu] vid. ad vs. 15.

<a name=n4200><a href=#t4200>[4200]</a> ---horum exprobrantium te ceciderunt in me.] [Note: þize] Kn. + vize.

<a name=n4201><a href=#t4201>[4201]</a> Tam multum enim quam ante-scriptum fuit, ad nostram doctrinam scriptum fuit, ut per patientiam et solatium scripturarum spem habeamus.

<a name=n4202><a href=#t4202>[4202]</a> gameliþ varþ] scriptum fuit, gr. omn. προεγράφη, vid. ad Tim. I, VI, 6. auk] Ih. + ank.---jah] Goth. c. codd. ^o διά.

<a name=n4203><a href=#t4203>[4203]</a> Verum Deus patientiae et solatii det vobis hoc idem sentire in vobis invicem secundum Christum Iesum,

<a name=n4204><a href=#t4204>[4204]</a> ut unanimes uno ore glorificetis Deum et patrem domini nostri Iesu Christi.

<a name=n4205><a href=#t4205>[4205]</a> Propter quod excipiatis vos invicem, sicut etiam Christus excepit vos ad gloriam Dei.] [Note: svasve] Ih. + sva ve.

<a name=n4206><a href=#t4206>[4206]</a> Dico enim Christum Iesum ministrum factum circumcisionis pro veritate Dei ad confirmandum promissiones patrum,

<a name=n4207><a href=#t4207>[4207]</a> auk] enim, gr. δέ.---xristu ïesu] ¶ gr.---bimaitis] de nostris addidimus, vid. ad XII, 2. Caeterum notandum est Goth., quod nullo alio loco fecit, nunc post qiþan ponere vaurþanana participium; fecisse autem eum arbitramur, quia visan addere non liceret; eumdem verbi substantivi infinitivum omittit in formula viljau ïzvis unvitans s. unveisans (θέλω ὐμᾶς ἀγνοεῖν) Cor. I, X, I; II, I, 8. Thess. I, IV, 13. Versu sequente recte pergit ïþ þiudos haujan guþ.

<a name=n4208><a href=#t4208>[4208]</a> verum gentes propter misericordiam glorificare Deum, sicut scriptum est: ideo confiteor tibi in gentibus, domine, et nomini tuo canto.] [Note: frauja] domine, ^o gr.

<a name=n4209><a href=#t4209>[4209]</a> Et rursus dicit: gaudete, gentes, cum populo ejus.

<a name=n4210><a href=#t4210>[4210]</a> Et rursus dicit: laudate, omnes gentes, dominum et laudent eum omnes populi.

<a name=n4211><a href=#t4211>[4211]</a> qiþiþ] dicit, ^o gr. fraujan] gr. ante allos.---hazjaina] laudent, gr. ἐπαινέσατε.

<a name=n4212><a href=#t4212>[4212]</a> Et rursus Esaias dicit: fit radix Iessezis et hic surgens regit gentes, ad eum gentes sperant;

<a name=n4213><a href=#t4213>[4213]</a> ïaissaizis] lh. + jaisaizis---reikinoþ] regit, quia, gr. omn. ἄρχειν habent, Ih. p. 132 pro reikinoþ legendum esse reikinon existimat; recte quidem ille, sed Goth. interpretatione sua sensum non pervertit, quare codicis lectionem emendare non ausi sumus.

<a name=n4214><a href=#t4214>[4214]</a> verum Deus spei impleat vos omni gaudio---

<a name=n4215><a href=#t4215>[4215]</a> ---et Lucius et lasson et Sosipatrus, hi cognati mei;

<a name=n4216><a href=#t4216>[4216]</a> Quae inde usque ad finem eduntur, e cod. A hausta sunt.

<a name=n4217><a href=#t4217>[4217]</a> saluto vos ego Tertius, hic scribens hanc epistolam in Domino;

<a name=n4218><a href=#t4218>[4218]</a> salutat vos Gaius, hospes meus et omnis ecclesiae, salutat vos Erastus, oeconomus urbis, et Quartus hic frater.

<a name=n4219><a href=#t4219>[4219]</a> gaius] sic Cast. sine punctorum supra i positorum vestigio et h. l. et Cor. I, I, 14, in cod. A scriptum esse dicit; minus recte autem Goth. ita scripsit; nunquam enim hoc nomen bisyllabum est ita, ut ai vocales diphthongum efficiant.---allaizos aikklesjons] ¶ gr.

<a name=n4220><a href=#t4220>[4220]</a> Gratia domini nostri Iesu Christi cum spiritu vestro, amen.

<a name=n4221><a href=#t4221>[4221]</a> ahmin izvaramma] spiritu vestro, gr. omn. πάντων ὑμῶν. Subscript. du rumonim ustauh] c. Goth. solus cod. G.---du rumonim meliþ---kaurinþon] gr. alii alia legunt aut omittunt, Goth. c. codd. B. et D.

<a name=n4222><a href=#t4222>[4222]</a> ---ego sum Pavli, verum ego Apollois, verum ego Cefae, verum ego Christi.

<a name=n4223><a href=#t4223>[4223]</a> pavlaus] sic cod. A; Cast. ÷ pavlus (vid. ad L. I, 54).

<a name=n4224><a href=#t4224>[4224]</a> Divisus est? num Pavlus crucifixus fuit propter vos aut in nomine Pavli baptizati essetis?] [Note: ïst] Goth. ^o Χριστός.

<a name=n4225><a href=#t4225>[4225]</a> Gratias ago Deo quod unum vestrum non baptizavi praeter Crispum et Gaium,] [Note: gaiu] vid. ad Rom. XVI, 23.

<a name=n4226><a href=#t4226>[4226]</a> ut quis non dicat, quod in meo nomine baptizarem.] [Note: Ego baptizavi enim etiam hos Stefani domesticos; hoc aliud non scio, quod unum baptizarem.

<a name=n4227><a href=#t4227>[4227]</a> ïk] ego, gr. omn.---gadaukans] hanc vocem dubiae originis et significationis Cast. cum dauhts (coena) comparatam per commensales convertit, Mssm. gadaurans, qui eadem porta utuntur, legere mavult; gr. omn. οἶκον---þata] hoc, ^o gr., Goth. c. codd. τό legit, sic II, XIII, 11, cf. Eph. VI, 10; Philipp. III, 1.---ainnohun] Goth. c. codd. ^o ἄλλον.

<a name=n4228><a href=#t4228>[4228]</a> Neque vero misit me Christus baptizare, sed praedicare, non in sapientia verbi, ut non inanis-redderetur crux Christi.

<a name=n4229><a href=#t4229>[4229]</a> Nam hoc verbum crucis his pereuntibus stultitia est, verum his salvis potentia Dei est.] [Note: ganisandam] Goth. ^o c. codd. ἡμῖν.

<a name=n4230><a href=#t4230>[4230]</a> Scriptum est enim: perdo sapientiam horum sapientium et prudentiam horum prudentium reprobo.

<a name=n4231><a href=#t4231>[4231]</a> Ubi sapiens? ubi scriba? ubi disputator hujus aevi? Non stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi?

<a name=n4232><a href=#t4232>[4232]</a> Quia enim in sapientia Dei non cognovit hic mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per hanc stultitiam hujus praedicationis servare hos credentes.] [Note: ni] cod. A et Cast. + niu ni (nonne non).

<a name=n4233><a href=#t4233>[4233]</a> Nam Iudaei signa petunt, verum Graeci sapientiam quaerunt;] [Note: unte] Goth. ^o καί.

<a name=n4234><a href=#t4234>[4234]</a> verum nos praedicamus Iesum crucifixum, Iudaeis offensionem,

<a name=n4235><a href=#t4235>[4235]</a> ïesu] Iesum, gr. omn. Χριστόν.---ïudaium] Goth. ^o μέν.

<a name=n4236><a href=#t4236>[4236]</a> verum gentibus stultitiam, verum his vocatis Iudaeorum et gentium Christum, Dei potentiam et Dei sapientiam.] [Note: ïudaie ^o τε, vid. ad L. II, 16.

<a name=n4237><a href=#t4237>[4237]</a> Nam haec stultitia Dei sapientior hominibus---

<a name=n4238><a href=#t4238>[4238]</a> handugozei] sic legendum est, Cast. + handugo; in cod. A spatium syllabam zei capiens superest, sed nullum litterarum vestigium.

<a name=n4239><a href=#t4239>[4239]</a> ---ut quis fidelis inveniatur.

<a name=n4240><a href=#t4240>[4240]</a> was triggvs] ¶ gr. omn.; caeterum Cast. + tkiggvs.

<a name=n4241><a href=#t4241>[4241]</a> At mihi in minimo est, ut a vobis aestimer aut ab humano die, sed neque me ipsum aestimo,] [Note: ussokjaidau] sic cod. A; Cast. + ussokjaida.

<a name=n4242><a href=#t4242>[4242]</a> neque quidquam enim mihi ipsi conscius-sum, sed non in hoc justificatus sum, verum qui aestimat me, dominus est.

<a name=n4243><a href=#t4243>[4243]</a> Itaque nunc ut ante tempus non judicetis, donec veniat dominus, qui et illustrat absconditum tenebrarum et illustrat consilia cordium, et tum laus fit cuique a Deo.

<a name=n4244><a href=#t4244>[4244]</a> ei] ut, particula otiosa, nam μή h. l. non conjunctio (ut non), sed adverbium (ne) est, hoc autem = ni.---ni] Goth. c. codd. ^o τί.---vairþiþ] sic cod. A; Cast. + vairþaiþ.---warrjammeh] sic cod. A; Cast. + wakjizummah.

<a name=n4245><a href=#t4245>[4245]</a> At, fratres, transferuntur in me et Apollo propter vos, ut in nobis comperiatis, non supra quod scriptum est sentire, ut unus pro uno adversus alterum inflatus non sit.

<a name=n4246><a href=#t4246>[4246]</a> aþþan] Goth. ^o ταῦτα, aut þo librarii oscitantia excidit, quod þairhgaleikonda plurali probari videtur, qui numerus non habens, quo referatur, nimium offendit. Fortasse etiam aut pro aþþan legendum est þo þan, aut þairhgaleikoda pro þairhgaleikonda, quod graecus textus (μετεσχημάτισα) postulare nobis videtur; neque tamen hoc probato þo abesse debet. Cast., codice denuo reviso, nunc Add. p. 66 dicit, þairgaleikonda quidem in codice scriptum esse, sed litteram n minus evidentem esse quam reliquas, ita ut librarius ipse eam delevisse videatur.---ganimaiþ] Ulf. c. codd. τό.---ufar] Cast. + ufak.---ufblesans sijai] inflatus sit, gr. omn. φυσιοῦστε.---ana anþarana gr. omn. post sijai.

<a name=n4247><a href=#t4247>[4247]</a> Quis enim te aestimat? quid autem habes, quod non accepisti? aut si accepisti, quid gloriaris, ut non acceperis?] [Note: jabai] Goth. c. cod. d ap. Mi. ^o καί.

<a name=n4248><a href=#t4248>[4248]</a> Jam saturi estis, jam divites facti-estis, sine nobis regnastis et utinam regnaretis, ut etiam nos vobis simul-regnemus.] [Note: vainei] Goth. c. codd. ^o γέ.

<a name=n4249><a href=#t4249>[4249]</a> Existimo enim, quod Deus nos apostolos ultimos ostendit, sicut morti-addictos, nam spectaculum facti-sumus huic mundo et angelis et hominibus.] [Note: apaustauluns] sic cod. A; Cast. + apaustaulans.

<a name=n4250><a href=#t4250>[4250]</a> Nos stulti propter Christum, verum vos prudentes; nos quidem impotentes, verum vos robusti; vos quidem nobiles, verum nos inhonorati,

<a name=n4251><a href=#t4251>[4251]</a> frodai.] Goth. ^o ἐν Χριστῷ, nisi potius aciem Cast., qui vel syllabam ai cognoscere non potuit, etiam ïn xristau (i. e. ïn x̄āū) in fine lineae posita effugerunt.---þan] utr. quidem, ^o gr. omn.

<a name=n4252><a href=#t4252>[4252]</a> usque hanc nunc horam et esurientes et sitientes et nudi et colaphizati et instabiles,

<a name=n4253><a href=#t4253>[4253]</a> hugridai] pro huggrïdai (J. VI, 35), cf. tamen ad Mc. X, 37.] [Note: et---

<a name=n4254><a href=#t4254>[4254]</a> ---nunc judicavi, ut praesens hunc sic hoc facientem,

<a name=n4255><a href=#t4255>[4255]</a> in nomine domini nostri Iesu Christi, simul congregatis vobis et meo spiritu, cum potentia domini nostri Iesu Christi

<a name=n4256><a href=#t4256>[4256]</a> samaþ gagaggandam] Cast. + jct., sic etiam VII, 5; XIV, 26; vid. ad Mc. IX, 25; cf. ad Cor. II, VII, 3.

<a name=n4257><a href=#t4257>[4257]</a> tradere hunc talem diabolo ad perditionem carnis, ut spiritus servetur in die domini Iesu.

<a name=n4258><a href=#t4258>[4258]</a> Non bona gloria vestra; nonne scitis quod paucum fermenti totam massam fermentat?

<a name=n4259><a href=#t4259>[4259]</a> Expurgatae hoc vetus fermentum, ut sitis nova massa, sicut sitis infermentati, et enim pasca nostrum immolatus est pro nobis Christus.

<a name=n4260><a href=#t4260>[4260]</a> ushraineiþ] sic cod. A; Cast. + ushrainaiþ.---unbeistjodai] exspectaveris unbeistidai (vid. vs. 6), neque tamen nostram formam vitiosam esse judicamus, nam in---jon desinit etiam auhjon.---ufsniþans ïst] gr. omn. ante xristus.

<a name=n4261><a href=#t4261>[4261]</a> Itaque festum - celebramus non in fermento vetere, neque autem in fermento nequitiae et malitiae, sed in azymo sinceritatis et veritatis.

<a name=n4262><a href=#t4262>[4262]</a> Scripsi vobis in hac epistola: ne misceatis vos scortatoribus,] [Note: blandaiþ] misceatis, gr. omn. συναναμίγνυσθαι.

<a name=n4263><a href=#t4263>[4263]</a> non his scortatoribus hujus mundi aut his avaris et rapacibus aut idolis servientibus, nam deberetis utique ex hoc mundo exire.

<a name=n4264><a href=#t4264>[4264]</a> init. Goth. c. codd. ^o καί.---ni] Goth. ^o πάντως.---jah] et, gr. ἤ.---þan] h. l. respondens graeco ἄρα pro þannu positum est; idem infra XV, 14 pro þau, quod in cod. A falso legitur, reponendum esse censemus.

<a name=n4265><a href=#t4265>[4265]</a> Verum nunc ecce scripsi vobis non misceri, si quis frater nominatus sit scortator aut avarus aut idolis serviens aut maledicus aut vinolentus aut rapax, cum-hoc tali non simul-edere.

<a name=n4266><a href=#t4266>[4266]</a> faihufriks] hanc vocem cum omisisset librarius, supra lineam addidit, indeque etiam factum est, ut vox aiþþau (aut) semel desit (CAST.), cf. ad J. XII, 42. Nos aiþþau in textu posuimus, quod sensus requirit.

<a name=n4267><a href=#t4267>[4267]</a> Quid me etiam hos foris judicare? nonne hos intra vos judicatis?

<a name=n4268><a href=#t4268>[4268]</a> wa] Goth. ^o γάρ.---mik] sic cod. A recte, nam supplendum est kara sive kar-ïst. (M. XXVII, 4), cui accusativus jungi solet, vid. J. X, 13; locorum M. VIII, 29. Mc. I, 24 all. (wa uns jah þus) alia est ratio.

<a name=n4269><a href=#t4269>[4269]</a> verum hos foris Deus judicat? Tollite hunc improbum e vobis ipsis.

<a name=n4270><a href=#t4270>[4270]</a> Audet aliquis vestrum contra alium judicium habens judicare apud injustos et non apud---] [Note: staua habands] gr. ante viþra.

<a name=n4271><a href=#t4271>[4271]</a> ---vos invicem, nisi forte e consensu aliquam horam, ut otiosi sitis jejunare et precari, deinde autem una convertatis, ut non tentet vos Satana propter intemperantiam vestram.

<a name=n4272><a href=#t4272>[4272]</a> niba] Goth. ^o τι; fortasse μήτι legit.---fastan jah] jejunare et, ^o gr.---bidan] vid. ad Rom. IX, 3.---samaþ gavandjaiþ vid. ad V, 4; caeterum Cast. + samlþ; pro ἦτε autem Goth. c. codd. sine dubio συνέρχεσθε legit.

<a name=n4273><a href=#t4273>[4273]</a> Hoc vero dico noscens, non secundum mandatum.

<a name=n4274><a href=#t4274>[4274]</a> Verum volo omnes homines esse uti me ipsum, sed quisque proprium donum habet a Deo, alius sic, alius sic.

<a name=n4275><a href=#t4275>[4275]</a> ïþ] verum, gr. γάρ, sic XI, 31.---sve] Goth. ^o καί---giba habaiþ] ¶ gr.

<a name=n4276><a href=#t4276>[4276]</a> At dico his caelibibus et viduis: bonum est iis, si manent, uti ego;

<a name=n4277><a href=#t4277>[4277]</a> ïst ïm] ¶ gr. omn.---ïk] Goth. c. cod. k. ap. Mi. ἐγώ pro κἀγώ legit.

<a name=n4278><a href=#t4278>[4278]</a> verum si non contineant se, nubant; melius est enim nubere quam uri.

<a name=n4279><a href=#t4279>[4279]</a> liugandau] sic cod. A, est autem forma medii, qua Goth. h. l. (γαμησάτωσαν) uti atsteigadau Mc. XV, 32 et M. XXVII, 42 (καταβάτω) utitur, quamquam gr. activis formis utuntur; caeterum vid. ad J. XIII, 35.---ïst auk] ¶ gr. omn.

<a name=n4280><a href=#t4280>[4280]</a> Verum his matrimoniis junctis praecipio, non ego, sed dominus, mulieri a marito non sejungere;] [Note: liugom haftam] Cast. + jct.

<a name=n4281><a href=#t4281>[4281]</a> verum si sejungatur, esse caelibi aut ad maritum suum rursus reconciliari; et maritum mulierem non dimittere.

<a name=n4282><a href=#t4282>[4282]</a> jabai] Goth. ^o καί.---visan---gagavairþjan] manere---reconciliari, μενέτω---καταλλαγήτω, cf. M. 5, 24, caeterum aftra ^o gr. omn.---aban] exspectaveris abin (vid. vs. 10), pendet enim ab anabiuda.

<a name=n4283><a href=#t4283>[4283]</a> Verum his aliis ego dico, non dominus: si quis frater mulierem habeat non-credentem et haec volens est habitare cum eo, ne dimittat hanc mulierem,] [Note: þo qen] hanc mulierem, gr. omn. αὐτήν.

<a name=n4284><a href=#t4284>[4284]</a> et mulier, quae habet maritum non-credentem et hic volens est habitare cum ea, ne dimittat hunc maritum.] [Note: þana aban] hunc maritum, gr. αὐτόν.

<a name=n4285><a href=#t4285>[4285]</a> Sanctificata est mulier haec non-credens in marito et sanctificatus est maritus hic non-credens in muliere; alioquin filii vestri impuri essent, verum nunc sancti sunt.

<a name=n4286><a href=#t4286>[4286]</a> Colon, in quo mulier sanctificari dicitur, gr. omn. ponunt post alterum, in quo maritus dicitur; caeterum Goth. ab initio ^o γάρ.---aiþþau] Goth. ἄρα omittere videtur, nam aiþþau ἐπεί soli respondet; vid. XV, 29 et ad Rom. XI, 22.

<a name=n4287><a href=#t4287>[4287]</a> Verum si hic non - credens sejungit se, sejungat; non - est in - servitutem-redactus frater aut soror in his talibus, at in pace vocavit nos Deus.

<a name=n4288><a href=#t4288>[4288]</a> Quid nunc scis, tu mulier, ut maritum serves, aut quid scis, vir, ut mulierem tuam serves?

<a name=n4289><a href=#t4289>[4289]</a> nuk-kannt] cave cum Mssm. Skeir. p. 59 pro exemplo geminationis consonantium habeas, quam figuram sic nusquam reperies, potius assimilatio est pro nuh kannt, in quo nuh quaerentis èst, vid. Mc. XII, 9 (wa nuh) J. XVIII, 37 (an nuh). Idem statuendum est de dul-leitilai, Cor. II, VII, 8, scriptum est enim pro duh leitilai, uh autem encliticum respondet graeco καί, cf. ad J. XVIII, 26. In reliqua exempla a Mssm. l. l. alligata, valent ea, quae ad M. V, 37 adnotavimus.---þu qinon] sic cod. A; Cast. + qenon, omisso þu pronomine. Observa autem insolitam vocativi formam pro qino; caeterum de þu, quod vocativis addi solet, vid. L. VI, 20.---ganajsais] pr. cod. A et Cast. + ganasjas.---kannt] sic cod. A et Cast. pro solito kant; veremur ne forma duplicato n errore librarii effecta sit.---þeina] tuam, ^o gr. omn. sic Goth. saepius possessivo pronomine pro articulo graeco utitur, vid. II, 12, 7; M. VIII, 20; Mc. I, 41; L. XXVIII, 13; J. XIV, 31; Gal. V, 24.

<a name=n4290><a href=#t4290>[4290]</a> Non ut cuique sicut impertiit Deus, unumquemque sicut vocavit Deus, sic eat. Et sic in omnibus ecclesiis praecipio.

<a name=n4291><a href=#t4291>[4291]</a> ni ei || non dubium est, quin Goth. ellipticum sensum particularum εἰ μή non perspexerit, nam quod ipse scripsit (non ut), sensu caret.---warjammeh] sic cod. A; Cast. + warjizummeh.---guþ] pr. Deus, gr. κύριος.---ainwarjizoh] sic edidit Cast., sed non dubitamus, quin falso pro ainwarjanoh legerit. Codice denuo inspecto Cast. ainwarjatoh scriptum esse sibi videri dicit; quae lectio si vera est, Goth. ἕκαστον pro genere neutro habuit.---allaim aikklesjom] ¶ gr. omn. praeter cod. i ap. Mi.

<a name=n4292><a href=#t4292>[4292]</a> bimaitai] circumcidat, pro circumcidatur, cf. ad XV, 29.

<a name=n4293><a href=#t4293>[4293]</a> Circumcisus vocatus fuit aliquis, ne attrahat; cum praeputio vocatus fuit aliquis, ne circumcidat.] [Note: was] gr. omn. utroque loco ante galaþoþs.

<a name=n4294><a href=#t4294>[4294]</a> Haec circumcisio non quidquam est, et hoc praeputium non quidquam est, sed observatio praeceptorum Dei.

<a name=n4295><a href=#t4295>[4295]</a> ni vaihts] pr. cod. A et Cast. + ni vaihi ni vaihts, de quibus ni vaihts e glossa vitiosam lectionem ni vaiht (vid. ad Mc. VII, 15) emendante, in textum illatum esse videtur.

<a name=n4296><a href=#t4296>[4296]</a> Quisque in vocatione, qua vocatus fuit, in hac sit:

<a name=n4297><a href=#t4297>[4297]</a> servus vocatus fuisti, ne cures, sed tametsi potes liber fieri, magis utere;

<a name=n4298><a href=#t4298>[4298]</a> qui enim in domino vocatus est servus, manumissus domini est; similiter qui liber vocatur, servus est Christi.] [Note: samaleiko] Goth. c. cod. ^o καί.

<a name=n4299><a href=#t4299>[4299]</a> Pretio magno redempti estis; ne fiatis servi hominibus.

<a name=n4300><a href=#t4300>[4300]</a> galaubamma] magno, ^o gr. omn., Goth. c. Vulg.; vid. ad J. XII, 3.

<a name=n4301><a href=#t4301>[4301]</a> Quisque in quo vocatus fuit, fratres, in hoc stet apud Deum.

<a name=n4302><a href=#t4302>[4302]</a> At de virginibus praeceptum domini non habeo; verum consilium do uti misericordiam-nactus a domino ad fidelis existendum.

<a name=n4303><a href=#t4303>[4303]</a> Existimo igitur hoc bonum esse propter praesentem necessitatem, quod bonum est viro sic esse.] [Note: ïst] est. ^o gr. omn.---mann] Goth. ^o τό.

<a name=n4304><a href=#t4304>[4304]</a> Conjunctus es mulieri, ne quaere solvere; solutus es muliere, ne quaere mulierem;

<a name=n4305><a href=#t4305>[4305]</a> at si ducis mulierem, non peccasti, et si nubit virgo, non peccavit; verum afflictionem carnis habent haec talia. Verum ego vobis parco---

<a name=n4306><a href=#t4306>[4306]</a> jabai] Goth. ^o καί.---nimis qen] Goth. c. codd. λάβῃς γυναῖκα pro γήμῃς legit.---fravaurhta] Cast. + fravahrhta.

<a name=n4307><a href=#t4307>[4307]</a> ---fiat his impotentibus;

<a name=n4308><a href=#t4308>[4308]</a> si enim quis videt te, hunc habentem cognitionem in idolorum loco incumbentem, nonne conscientia ejus, debilis existentis aedificatur ad idolis sacrificatum edendum.] [Note: galiuge stade] Cast. + jct.

<a name=n4309><a href=#t4309>[4309]</a> Perit enim hic impotens in tua cognitione, frater, propter quem Christus mortuus-est.

<a name=n4310><a href=#t4310>[4310]</a> auk] enim, gr. omn. καί.---broþar] gr. omn. ante ana.---þize] vid. ad. L. X, 5.

<a name=n4311><a href=#t4311>[4311]</a> At peccantes contra fratres, percutientes eorum conscientiam imbecillam, contra Christum peccatis.

<a name=n4312><a href=#t4312>[4312]</a> aþþan] Goth. ^o οὕτω.---broþruns] Goth. c. cod. G ^o καί.

<a name=n4313><a href=#t4313>[4313]</a> Ideo si cibus sollicitat fratrem, non edo carnem unquam, ut non sollicitem fratrem meum.

<a name=n4314><a href=#t4314>[4314]</a> broþar] pr. Goth. c. codd. ^o μοῦ.---gamarzjau] gr. omn. post meinana.

<a name=n4315><a href=#t4315>[4315]</a> Nonne sum apostolus? non sum liber? nonne Iesum Christum dominum vidi? nonne opus meum vos estis in domino?

<a name=n4316><a href=#t4316>[4316]</a> niu] pr. sic cod. A; Cast. + nih.---apaustaulus---freis] ¶ gr.---fraujan] Goth. ^o ἡμῶν---vaurstv] cod. A et Cast. + vausstv.

<a name=n4317><a href=#t4317>[4317]</a> Si aliis non sum apostolus, tamen vobis sum, nam sigillum mei apostolatus vos estis.

<a name=n4318><a href=#t4318>[4318]</a> aiþþau] vid. ad II, IV, 16.---sijuþ] Goth. e. codd. ^o ἐν κυρίῳ.

<a name=n4319><a href=#t4319>[4319]</a> Mea defensio contra hos me petentes hoc-est.

<a name=n4320><a href=#t4320>[4320]</a> þat-ïst] exemplum constructionis germanicarum linguarum propriae, cujus generis aliud ad Mc. VI, 3 adnotavimus.] [Note: Num non habemus potestatem edere et bibere?

<a name=n4321><a href=#t4321>[4321]</a> num non habemus potestatem sororem uxorem circumducere, sicut hi alii apostoli et fratres domini et Cefae?] [Note: svasve] Gothic. codd. ^o καί.

<a name=n4322><a href=#t4322>[4322]</a> An unusne ego et Barnabas non habemus potestatem ad non operandum?

<a name=n4323><a href=#t4323>[4323]</a> Quis militat propriis stipendiis unquam? quis plantat vitem et fructum horum non edat? quis pascit gregem et lac hujus gregis non edat?

<a name=n4324><a href=#t4324>[4324]</a> satjiþ] sic cod. A; Cast. + sateiþ.---akran] fructum, gr. ἐκ τοῦ καρποῦ.---matjai] pr. Goth. c. codd. ^o ἤ.---miluks] errant ii, qui miluks pro accusativo formae neutrius habent, est enim genere femininum, ut in omnibus affinibus linguis (vid. Grim. III, 463), ad eorumque numerum pertinet, quae genitivo formam nominativi conservant (Grim. I, 610, 2); h. l. est autem genitivus casus, quem partitivum vocant, sic XI, 28 þis hlaibis matjai. J. VI, 26 et 50; omnibus his locis, sicut nostro, gr. ἐκ praepositionem addunt.

<a name=n4325><a href=#t4325>[4325]</a> Num secundum hominem hoc dico aut etiam lex hoc dicit?

<a name=n4326><a href=#t4326>[4326]</a> mannan] sic cod. A; Cast. + manna.---aiþþau] Goth. ^o οὐχί, qua particula omissa Goth. sensui male consuluit; sunt quidem codd., qui etiam omittant, ii autem pro ea εἰ particulam habent.

<a name=n4327><a href=#t4327>[4327]</a> In lege enim Mosis scriptum est: ne alliges-os bovi trituranti, non quod de bovibus---

<a name=n4328><a href=#t4328>[4328]</a> vitoda] gr. post mosezis.---þriskaidai] sic in cod. A scriptum esse, Cast. affirmat; primum autem male habet forma passiva pro activa, deinde ut passivum dari possit, alia participii forma, þruskans (vid. Grim. II, 40 et III, 431) esse debet; denique apud auhsus nomen masculinum idem genus adjectivi exspectabatur; omnino þriskandin scribendum erat. Caeterum in margine cod. A haec variae lectionis vestigia cognoscuntur:.. s munþ a..þr.., quae Cast. ex loco gemino Tim. I, V, 18, supplenda esse arbitratur: ni faurvaipjais munþ auhsau þriskandin, i. e. ne obliges os bovi trituranti.---andin, cum Cast. propter lituram membranae addere omisisset, ipsi nos addidimus.---þatei quod, ^o gr. omn.---auhsum] sic cod. A et Cast. + auhsun.

<a name=n4329><a href=#t4329>[4329]</a> ---ut plures lucrarer.

<a name=n4330><a href=#t4330>[4330]</a> gageigaidedjau] cod. A marg. gastaistaldjau (possiderem).

<a name=n4331><a href=#t4331>[4331]</a> Et factus-sum Iudaeis ut Iudaeus ut Iudaeos lucrarer; his sub lege ut sub lege, non existens ipse sub lege, sed sub gratia, ut hos sub lege lucrarer;

<a name=n4332><a href=#t4332>[4332]</a> gageigaidedjau] cod. A et Cast. + gageigaidau.---ak uf anstai] sed sub gratia, ^o gr. omn., Goth. c. August., teste Millio.---gageiggaidedjau] sic cod. A, uti vs. 21 et 22.

<a name=n4333><a href=#t4333>[4333]</a> his legem-non-habentibus ut legem-non-habens, non existens lege liber Dei, sed in legem Christi, ut lucrer legem-non-habentes;

<a name=n4334><a href=#t4334>[4334]</a> vitodis laus] Cast. ÷ jct.---ïn vitoþ] in legem, ïn vitoda (in lege) dici debebat.---gageiggau] cod. A marg., gavandidedjau (converterem).

<a name=n4335><a href=#t4335>[4335]</a> fui his imbecillis ut imbecillus, ut imbecillos lucrarer; omnibus fui omne, ut fortasse quosdam servarem.

<a name=n4336><a href=#t4336>[4336]</a> waiva] fortasse, gr. omm. πάντως, cui gr. voci lectio marginalis vaila (bene) haud aptius respondet; qui waiva convertit, sine dubio pro πάντως in codice suo πῶς legit, cf. Rom. II, 14.

<a name=n4337><a href=#t4337>[4337]</a> Hoc autem facio propter evangelium, ut particeps ejus fiam.

<a name=n4338><a href=#t4338>[4338]</a> Nonne scitis, quod hi in stadium currentes omnes currunt, verum unus accipit praemium; sic curratis, ut consequamini.

<a name=n4339><a href=#t4339>[4339]</a> spraud] sic cod. A transpositione litterarum pro spaurd; vid. J. VI, 19; XI, 18.---allai] Goth. ^o μέν.

<a name=n4340><a href=#t4340>[4340]</a> Verum quisque qui luctari contendit, omni se abstinet; at ii, ut corruptibilem coronam accipiant, verum nos incorruptibilem.

<a name=n4341><a href=#t4341>[4341]</a> haifstjan sniviþ] pugnare contendit, gr. omn. ἀγωνιζόμενος, eadem ubertate dicendi loquitur Ulf. J. XII, 18, ïddjedun gamotjan (ὑπήντησεν); XIII, 38, afaikis kunnan (ἀπαρνήσῃ); simili Mc. XII, 4, gaaiviskodedun jah haubiþ vundan brahtedun (ἐκεφαλαίωσαν), infra, XV, 10, arbaidida jah usaivida (ἐκοπίασα). Philipp. III, 16, ei samo hugjaima jah samo fraþjaima (τό αὐτό φρονεῖν). cf. ad M. IX, 8 et 23.---gaþarbiþ] Grimm. IV, 31, suspicatur legendum esse gaþarbaiþ, nec possumus quin ei assentiamus, cf. Tim. I, IV. 3.---eis] Goth. c. codd. ^o οὖν.

<a name=n4342><a href=#t4342>[4342]</a> At ego nunc sic curro non ad incertum, sic pugno non ut aerem verberans;] [Note: rinna] Goth. ^o ὡς.---ni sve] ¶ [gr. omn.

<a name=n4343><a href=#t4343>[4343]</a> sed corpus meum castigo et in-servitutem-redigo, ne aliis praedicans ipse reprobatus fiam.

<a name=n4344><a href=#t4344>[4344]</a> leik mein] ¶ gr. omn.---vlizja] gr. omn. ante leik.

<a name=n4345><a href=#t4345>[4345]</a> Non volo vos inscios, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes mare transierunt,] [Note: viljau] Goth. ^o γάρ.

<a name=n4346><a href=#t4346>[4346]</a> et omnes in Mose baptizati fuerunt in nube et in mari,

<a name=n4347><a href=#t4347>[4347]</a> et omnes hunc eumdem cibum spiritualem ederunt

<a name=n4348><a href=#t4348>[4348]</a> et hunc eumdem potum spiritualem biberunt---] [Note: jah] Goth. c. cod. 2 ap. Mi. ^o πάντες.

<a name=n4349><a href=#t4349>[4349]</a> ---(scient)ibus loquor; judicate vos, quod dico;

<a name=n4350><a href=#t4350>[4350]</a> ..daim] fragmentum vocis frodaim, uti Cast. recte supplevit.

<a name=n4351><a href=#t4351>[4351]</a> calix benedictionis, quem sanctificamus, nonne communicatio sanguinis domini est? panis, quem frangimus, nonne communicatio carnis domini est?

<a name=n4352><a href=#t4352>[4352]</a> fraujins] pr. domini, gr. omn. Χριστοῦ.---hlaifs] panis, gr. τὸν ἄρτον, vid. ad Mc. XII, 10.---fraujins] sec. domini, gr. Χριστοῦ.

<a name=n4353><a href=#t4353>[4353]</a> Nam unus panis, una caro hi multi sumus, qui enim omnes uno pane et uno calice utimur.

<a name=n4354><a href=#t4354>[4354]</a> þaiei] qui, gr. omn. οἱ ad πάντες pertinens, pro quo Goth. οἵ legisse videtur, sed ista lectio sensum pervertit.---jah ainis stiklis] et uno calice, ^o gr.

<a name=n4355><a href=#t4355>[4355]</a> Videte Israel secundum carnem, nonne hi edentes victimas participes altaris sunt.

<a name=n4356><a href=#t4356>[4356]</a> Quid igitur dicimus? quod haec idola aliquid sint, aut quod idolis immolatur aliquid sit;

<a name=n4357><a href=#t4357>[4357]</a> qiþam] dicimus, gr. omn. φημί.---saljada] sic cod. A; Cast. + saljida.

<a name=n4358><a href=#t4358>[4358]</a> non quod haec idola quidquam sint, sed quod immolant gentes, daemoniis immolant et non Deo. Non volo enim vos daemoniis socios fieri.

<a name=n4359><a href=#t4359>[4359]</a> ni---sijaina] non---sint, ^o gr. omn.---þatei] sec., id graeco ἅ respondet, praecedens ὅτι Goth. omisit.---skohslam gadailans] ¶ gr. om.

<a name=n4360><a href=#t4360>[4360]</a> Non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum; non potestis mensae domini participes-esse et mensae daemoniorum.

<a name=n4361><a href=#t4361>[4361]</a> fairaihan] sic cod. Cast. Add. p. 66 edidit; in cod. A iterum inspecto fairannan scriptum, sed lectio duplicis n incerta esse ei videtur.

<a name=n4362><a href=#t4362>[4362]</a> An aemulamur dominum; num fortiores eo sumus?

<a name=n4363><a href=#t4363>[4363]</a> Omne licet, sed non omne conducit; omne mihi concessum est, sed non omne aedificat;] [Note: mis] mihi, ^o gr.

<a name=n4364><a href=#t4364>[4364]</a> non ullus suum quaerat, sed alterius quisque.] [Note: warjizuh] quisque, ^o gr.

<a name=n4365><a href=#t4365>[4365]</a> Omne quod apud carnifices vendatur, edatis non quidquam examinantes propter conscientiam;

<a name=n4366><a href=#t4366>[4366]</a> domini est enim terra et plenitudo ejus.] [Note: ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n4367><a href=#t4367>[4367]</a> Verum si quis vocet vos horum non-credentium et vultis ire, omne quod apponatur vobis, edatis, non quidquam reponentes propter conscientiam.

<a name=n4368><a href=#t4368>[4368]</a> Verum si quis dicat, quod idolis immolatum est, ne edatis propter illum hunc judicantem etiam conscientiam: domini est enim terra et plenitudo ejus;

<a name=n4369><a href=#t4369>[4369]</a> was] Goth. c. codd. ^o ὑμῖν.---þatei] quod, gr. omn. τοῦτο.---þuhtu] Goth. accusativum male posuit, nam non pendet a bandvjandins, ut existimavisse videtur, sed ab ïn, quapropter þuhtaus scribendum fuit---fraujins---ïzos] domini---ejus, ^o gr., qui habent ïst, est, uti vs. 26 omittunt.

<a name=n4370><a href=#t4370>[4370]</a> conscientiam autem dico non ipsius, sed alterius. Cur enim libertas mea judicatur per non-credentis conscientiam?] [Note: ungalaubjandins] infidelis, gr. ἅλλης.

<a name=n4371><a href=#t4371>[4371]</a> Si ego gratia accipio, cur blasphemer propter quae ego gratias-ago?

<a name=n4372><a href=#t4372>[4372]</a> andnima] cod. A marg. brukja (utor), vid. vs. 17.

<a name=n4373><a href=#t4373>[4373]</a> Sive igitur editis, sive bibitis, sive quid facitis, omne ad gloriam Dei faciatis.

<a name=n4374><a href=#t4374>[4374]</a> Offendiculo-carentes sitis et Iudaeis et gentilibus et ecclesiae Dei,

<a name=n4375><a href=#t4375>[4375]</a> sicut ego omnibus omne placeo, non quaerens, quod mihi utile sit, sed quod his multis, ut serventur.

<a name=n4376><a href=#t4376>[4376]</a> ïk] ego, gr. omn. κἀγώ, sic XI, 1. cf. ad VII, 8; XVI, 4.---allaim all] ¶ gr.

<a name=n4377><a href=#t4377>[4377]</a> Imitatores mei fiatis, sicut ego Christi.

<a name=n4378><a href=#t4378>[4378]</a> galeikondans meinai] pro galeikonds meinai (vid. M. V, 47; L. XX, 43; J. XI, 11; Rom. XII, 20; Philipp. III, 18; Neh. VI, 16), aut galeikondans mis (M. V, 46; L. VI, 27), nam si participia activa cum significatione naturam substantivorum accipiunt, aliter flecti solent (vid. Grim. I, 1017, II), sin solitam flectendi formam sequuntur, casum verbi ipsius secum habent. Sed uti nostro loco Philipp. etiam III, 17, miþgaleikondans meinai legitur.---ïk] vid. ad X, 33.

<a name=n4379><a href=#t4379>[4379]</a> Laudo autem vos, fratres, quod omne meum recordantes estis et sicut tradidi vobis praecepta observatis.

<a name=n4380><a href=#t4380>[4380]</a> Volo autem vos scire, quod omnium virorum caput Christus est, verum caput mulieris vir, verum caput Christi Deus.

<a name=n4381><a href=#t4381>[4381]</a> viljauþ-þan] Cast. + vilja uþþan; caeterum vid. ad M. V, 37.

<a name=n4382><a href=#t4382>[4382]</a> Quisque virorum precans aut praedicens obvelato capite dehonestat caput suum;

<a name=n4383><a href=#t4383>[4383]</a> verum quaeque mulierum precans aut praedicens detecto capite dehonestat caput suum; unum enim est et hoc idem huic tonsae.

<a name=n4384><a href=#t4384>[4384]</a> Nam si non velet se mulier, tondeatur; verum si turpe est mulieri ad radendum aut tondendum, obvelet caput suum---

<a name=n4385><a href=#t4385>[4385]</a> qino] Goth. c. cod. 9 et verss. ^o καί.---ïst] est, ^o gr. omn.---du kapillon] Cast. + jct.---haubiþ sein] caput suum, ^o gr. omn.; sufficiebat dicere sik.

<a name=n4386><a href=#t4386>[4386]</a> ---suum praeoccupat ad edendum et quidem alius famelicus, alius autem ebrius est.

<a name=n4387><a href=#t4387>[4387]</a> du matjan] pro ἐν τῷ φαγεῖν Goth. c. codd. ἐπὶ τῷ φαγεῖν legisse videtur.---þan] sic cod. A; Cast. + þau.

<a name=n4388><a href=#t4388>[4388]</a> Num domos non habetis ad edendum et bibendum? aut ecclesiam Dei contemnitis et dehonestatis hos non-habentes? Quid dicam vobis? Laudem vos? in hoc non laudo;] [Note: ïbai] Goth. ^o γάρ.---qiþan ïzvis] ¶ gr.

<a name=n4389><a href=#t4389>[4389]</a> nam ego accepi a domino, quod etiam tradidi vobis, quod dominus Iesus in qua nocte proditus fuit, sumsit panem

<a name=n4390><a href=#t4390>[4390]</a> ïn þizaiei naht] in qua nocte, in nullo gr. (ἐν τῇ νυκτὶ ᾗ) haec attractio, vid. ad L. I, 20.

<a name=n4391><a href=#t4391>[4391]</a> et gratias-agens fregit et dixit: sumite, edite, hoc est corpus meum hoc propter vos fractum; hoc faciatis ad meam memoriam!

<a name=n4392><a href=#t4392>[4392]</a> nimiþ matjiþ] accipite, edite, ^o gr.; caeterum miramur Goth. more suo non scripsisse nimiþ matjiduh, vid. infra ad XVI, 13.---mein] gr. ante ïst, Goth. c. cod. e ap. Mi.

<a name=n4393><a href=#t4393>[4393]</a> Sic similiter etiam calicem post coenam dicens: hic calix hoc novum testamentum est in meo sanguine; hoc faciatis tam saepe quam bibatis, ad meam memoriam.

<a name=n4394><a href=#t4394>[4394]</a> sva] sic, additum verbo samaleiko abundat, id enim solum graeco ὡσαύτως respondet, vid. Mc. XII, 21 sq. L. XX, 31.---qiþands] sic cod. A; Cast. + qitands.

<a name=n4395><a href=#t4395>[4395]</a> Tam saepe quam edatis hunc panem et hunc calicem bibatis, mortem domini nuntietis, donec veniat.] [Note: dauþau] pro dauþu, vid. ad Mc. VII, 32.

<a name=n4396><a href=#t4396>[4396]</a> Itaque quicunque qui edit hunc panem aut bibat hunc calicem domini indigne domino, reus fit corporis et sanguinis domini.

<a name=n4397><a href=#t4397>[4397]</a> eiþan] Cast. + div., vid. ad J. IX, 41. = þana] sec., Cast. + þlna.---fraujins] sec. domini, ^o gr.

<a name=n4398><a href=#t4398>[4398]</a> At probet se ipsum homo et sic de-hoc pane edat et de-hoc calice bibat,] [Note: sik silban] gr. omn. post manna.

<a name=n4399><a href=#t4399>[4399]</a> qui enim edit et bibit indigne, judicium sibi ipsi edit non discernens corpus domini.

<a name=n4400><a href=#t4400>[4400]</a> drigkiþ] Cast. + drigriþ.---matjiþ] sec., Goth. ^o καὶ πίνει.

<a name=n4401><a href=#t4401>[4401]</a> Ideo in vobis multi infirmi et aegroti et dormiunt multi;] [Note: verum si ipsos nos judicaremus, non utique---

<a name=n4402><a href=#t4402>[4402]</a> ïþ ] verum, gr. γάρ.

<a name=n4403><a href=#t4403>[4403]</a> ---alii interpretatio sermonum.

<a name=n4404><a href=#t4404>[4404]</a> Hoc autem omne operatur unus et hic idem spiritus, impertit seorsim cuique, sicuti vult.

<a name=n4405><a href=#t4405>[4405]</a> þatuþ---all] ¶ gr. omn.---daileiþ] impertit, gr. omn. διαιροῦν.

<a name=n4406><a href=#t4406>[4406]</a> Uti corpus quidem unum est, verum membra habet multa, haec autem membra omnia e corpore hoc uno, multa existentia, unum est corpus, sic etiam Christus.

<a name=n4407><a href=#t4407>[4407]</a> leik raihtis] ¶ gr. omn.---ïþ] verum, gr. καί.---allai] gr. omn. ante þaiþ.---us] ex, ^o gr.

<a name=n4408><a href=#t4408>[4408]</a> Et enim in uno spiritu nos omnes ad unum corpus baptizati sumus, sive Iudaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes uno spiritu potati sumus.] [Note: allai] sec. Goth. c. codd. ^o εἰς.

<a name=n4409><a href=#t4409>[4409]</a> Et vero corpus non-est unum membrum, sed multa;

<a name=n4410><a href=#t4410>[4410]</a> si dicat pes, quod non sum manus, non sum hujus corporis, neque ad hoc corpus: non-est ex hoc corpore?

<a name=n4411><a href=#t4411>[4411]</a> nih---leika] neque in hoc corpore, Goth. hoc et sequente versu sensum textus gr. omnino non intellexit; παρὰ τοῦτρ enim formulam nihilominus significantem interpretatus est, quasi τὸ σῶμα supplendum esset, et interrogationem a nist demum incipit. Sensus autem ei esse videtur hic: non sum manus, ergo non sum pars corporis, neque igitur ad corpus pertineo: nonne tamen e corpore pendet? Cast. nih at þamma leika glossam ad ni þis leikis esse existimans; versionem vulgatam secutus esse videtur, et sic Goth. illud παρὰ τοῦτο omisisse putandus est.

<a name=n4412><a href=#t4412>[4412]</a> Si dicat auris, quod non sum oculus, non sum hujus corporis, non ad hoc corpus: non-est ex hoc corpore?

<a name=n4413><a href=#t4413>[4413]</a> init. Goth. c. codd. ^o καί.---ni at þamma leika] vid. ad vs. 15.

<a name=n4414><a href=#t4414>[4414]</a> Si omne corpus oculus, ubi auditus? si omne auditus, ubi olfactus?

<a name=n4415><a href=#t4415>[4415]</a> Verum nunc Deus collocavit membra unumquodque eorum in corpore, sicut voluit;] [Note: nu] vid. ad Rom. VII, 6.

<a name=n4416><a href=#t4416>[4416]</a> si essent haec omnia unum membrum, ubi corpus?

<a name=n4417><a href=#t4417>[4417]</a> ïþ] verum, gr. omn. εἰ δέ; si quis est qui ïþ pro graeco εἰ positum esse censeat, quod in evangeliorum interpretatione saepius factum esse vidimus, is meminerit, tum non solum δέ, quod propter sensum gr. omn. habent, omissum, sed etiam omnium illorum locorum, in quibus ïþ = εἰ invenitur, aliam rationem esse, vid. L. VII, 39; X, 13; XIX, 42; J. VIII, 19; XI, 32; XV, 24; XVIII, 36. Quam ob causam librarii culpa jabai (si) excidisse nobis videtur.

<a name=n4418><a href=#t4418>[4418]</a> Verum nunc multa membra, verum unum corpus.] [Note: managai] Goth. c. codd. ^o μέν.

<a name=n4419><a href=#t4419>[4419]</a> Neque autem potest oculus dicere ad manum: tui non egeo; aut iterum caput ad pedes: vestri non egeo;] [Note: þan] autem, ^o gr.

<a name=n4420><a href=#t4420>[4420]</a> sed magis multo, quae videntur membrorum corporis infirmissima esse, necessaria sunt---

<a name=n4421><a href=#t4421>[4421]</a> mais filu] ¶ gr. omn.---þaiei þugkjand] sic cod. A; Cast. + þai þugkand.---þaurfta] fortasse in cod. A þaurftai scriptum est, quod constructio postulat; si recte habet lectio edita, comparetur Rom. XI, 33, unusspilloda sind stauos, vid. ad Neh. VI, 16.

<a name=n4422><a href=#t4422>[4422]</a> ---aut tintinnabulum tinniens;

<a name=n4423><a href=#t4423>[4423]</a> klismo klismjandei] sic cod. A; Cast. + klismoklis moandei; Mssm. (Skeir. Gloss. p. 144) + klismo klismoandei.

<a name=n4424><a href=#t4424>[4424]</a> et si habeam profetias et sciam omnium mysteria et omnem cognitionem et habeam omnem fidem, sic-ut montes transponam, verum amorem non habeam, non quidquam sum;

<a name=n4425><a href=#t4425>[4425]</a> praufetjans] profetias, sic in cod. A scriptum esse, Cast. testatur; mirum est, quod id nomen praufetja, praufetjins pro praufetjos flectitur. Caeterum gr. omn. προφητείαν.---allaize] omnium, gr. omn. πάντα ad μυστήρια pertinens et post μυστήρια quidem.---jah] ult. Goth. ^o ἐάν.

<a name=n4426><a href=#t4426>[4426]</a> et si cibum-distribuam omnes facultates meas et si dem corpus meum, ut urar, verum amorem habeam, non quidquam utilitatis mihi faciam.

<a name=n4427><a href=#t4427>[4427]</a> ei gabrannjaidau] cod. A marg. ei wop . . . (sic scribendum est, non wop, uti Cast., nam est wop fragmentum verbi wopau), quo glossator lectionem codicum quorumdam graecorum καυχήσομαι pro vulgata καυθήσωμαι indicare voluit.---friaþva] cod. A + ^o μή (ni).

<a name=n4428><a href=#t4428>[4428]</a> Amor patiens est, probus est; amor non aemulatur, amor non se-ostentat, non inflatur,

<a name=n4429><a href=#t4429>[4429]</a> non indecore-se-gerit, non quaerit suum solum, non irritatur, neque cogitat malum,

<a name=n4430><a href=#t4430>[4430]</a> ni sokeiþ sein ain] cod. A marg. ni ïnaljanoþ sein ain (non studet suo uni), ubi Cast. recte adnotat, glossatorem ζηλοῖ pro ζητεῖ legisse, quod autem in nullo cod. gr. invenitur. Caeterum ain (uni) ^o gr. omn.---nih] nec, gr. omn. οὐ, sic vs. seq.] [Note: neque gaudet iniquitate,

<a name=n4431><a href=#t4431>[4431]</a> nih] vid. ad vs. 5.---miþfaginoþ] Goth. ^o δέ.

<a name=n4432><a href=#t4432>[4432]</a> congaudet veritati, omne perfert, omne credit, omne sperat, omne sustinet.

<a name=n4433><a href=#t4433>[4433]</a> Amor unquam non excidit, verum sive praedictiones, tolluntur; sive sermones, cessant; sive scientia, destruitur;

<a name=n4434><a href=#t4434>[4434]</a> modo novimus, modo praedicimus.

<a name=n4435><a href=#t4435>[4435]</a> suman] pr., Goth. c. codd. ^o γάρ.---kunnum] sic cod. A; Cast. + runnum; caeterum Goth. postea ^o καί.] [Note: Cum venit, quod perfectum est, destruitur hoc ex parte.

<a name=n4436><a href=#t4436>[4436]</a> biþe] Goth. ^o δέ.---ïst] Goth. c. codd. ^o τότε.---gataurniþ] gr. omn. post dailai.

<a name=n4437><a href=#t4437>[4437]</a> Cum essem puer, ut puer locutus-sum, ut puer sapui, ut puer cogitavi: cum fierem vir, puerilitates deposui.

<a name=n4438><a href=#t4438>[4438]</a> biþe] Goth. c. codd. ^o δέ---barniskeins aflagida] ¶ gr. omn. praeter cod. 7 ap. Mi.

<a name=n4439><a href=#t4439>[4439]</a> Videmus nunc per speculum in aenigmate, verum tum faciem contra faciem. Nunc scio ex parte, tum cognosco---

<a name=n4440><a href=#t4440>[4440]</a> saiwan] Goth. c. codd. ^o γάρ.---þan] sec. Goth. ^o δέ (ïþ), nisi ea omissio librarii errore facta est, cui dailaiþan illud ïþ etiam continere videretur.

<a name=n4441><a href=#t4441>[4441]</a> ---pueri sitis, sed mentibus perfecti sitis,

<a name=n4442><a href=#t4442>[4442]</a> akei] sed, gr. omn. δέ; sic akei pro δέ Goth. raro utitur, cf. Eph. IV, 28 ubi ak = δέ.

<a name=n4443><a href=#t4443>[4443]</a> In lege scriptum est, quod in aliis sermonibus et labiis aliis loquor multitudini huic et non sic exaudiunt me, dicit dominus.] [Note: jah] Goth. ^o ἐν.

<a name=n4444><a href=#t4444>[4444]</a> Itaque ergo sermones ad signum sunt, non his credentibus, sed his non-credentibus; verum praedictiones non his non-credentibus, sed his credentibus.] [Note: nu] igitur, ^o gr. omn., sic XV, 58.

<a name=n4445><a href=#t4445>[4445]</a> Si convenit omnis ecclesia una et loquuntur sermonibus omnes, ad autem veniunt intro etiam nescientes aut non-credentes, nonne dicunt, quod insanitis?

<a name=n4446><a href=#t4446>[4446]</a> jabai] Goth. c. codd. ^o οὖν.---alla aikklesjo] ¶ gr. omn.---rodjand---allai] ¶ gr. omn.---atuþ-þan gaggand] vid. ad Mc. XIV, 44. jah] sec. etiam, ^o gr. omn. praeter cod. f ap. Mi.

<a name=n4447><a href=#t4447>[4447]</a> Verum si omnes praedicunt, verum intret quis non-credens aut nesciens, refutatur ab omnibus, quaeritur ab omnibus.

<a name=n4448><a href=#t4448>[4448]</a> Haec occulta cordis ejus manifesta fiunt, et cadens in faciem adorat Deum nuntians, quod secundum veritatem Deus in vobis est.

<a name=n4449><a href=#t4449>[4449]</a> þanuh] Goth. c. codd. ^o οὕτω; caeterum þanuh; pro καί poni, ad M. IX, 2, probavimus.---guþ] gr. ante bi.

<a name=n4450><a href=#t4450>[4450]</a> Quid nunc est, fratres? cum una convenitis, quisque vestrum canticum habet, doctrinam habet, revelationem habet, interpretationem habet, linguam habet, omne ad aedificationem fiat.

<a name=n4451><a href=#t4451>[4451]</a> samaþ garinnaiþ] vid. ad V, 4.---skerein---razda] in cod. A super vocem skerein adest littera b, super vocem razda littera a ad indicandum haec verba transponenda esse (CAST.), uti gr. omn. habent. Caeterum pro skereins rectius XII, 10 skeireins legitur propter skeirs.

<a name=n4452><a href=#t4452>[4452]</a> Sive lingua quis loquatur secundum duos, aut maxime tres et------

<a name=n4453><a href=#t4453>[4453]</a> At indico vobis, fratres, quod evangelium, quod praedicavi vobis, quod etiam accepistis, in quo etiam statis,

<a name=n4454><a href=#t4454>[4454]</a> þatei] pr. quod, ^o gr. omn., Goth, autem aliter atque gr. sic construit: kannja ïzvis þatei aivaggeli---skuluþ gamunan (indico vobis, ut evangelium---debeatis recordari), legit enim vs. 2 pro εἰ κατέχετε c. codd. ὐφεὶλετε κατέχειν. Gamunan cum accusativo positum habes etiam supra X, 2; II, VII, 15; Mc. XIV, 72.---þatuh] pro þatei (quod), vid. ad J. XVIII, 26.

<a name=n4455><a href=#t4455>[4455]</a> per quod etiam servamini, in quam rationum praedicavi vobis, debetis recordari, nisi temere credidistis.] [Note: skuluþ gamunan] vid. ad vs. 1.

<a name=n4456><a href=#t4456>[4456]</a> Dedi enim vobis in primis, quod accepi, quod Christus mortuus-est pro peccatis nostris, secundum libros,] [Note: þatei] Goth. ^o καί.

<a name=n4457><a href=#t4457>[4457]</a> et quod sepultus fuit et quod surrexit tertio die, secundum libros,] [Note: et quod visus est Cefae et post hoc his undecim;

<a name=n4458><a href=#t4458>[4458]</a> jah afar þata] et post hoc, gr. εἶτα.---ainlibim] undecim, gr. δώδεκα.

<a name=n4459><a href=#t4459>[4459]</a> deinde visus est pluribus quam [quingentis] decem cohortibus fratrum simul, quorum hi plurimi sunt usque hodiernum, quidam autem dormiunt.

<a name=n4460><a href=#t4460>[4460]</a> þau] Cast. + þan.---(fifhundam) taihun tevjam] Cast. + jct. Nemo est, quin glossam h. l. in textum illatam esse videat. Cum enim Goth. πεντακοσίοις numerum indefinitum imitans expressisset per taihun tevjam i. e. decem ordinibus I. manipulis (cf. infra vs. 23, ubi teva = τάγμα); glossator πεντακοσίοις ad verbum convertens aut taihun tevjam explicans, in margine fifhundam (sic pro solito fimf hundam) addidit, quae glossa deinde a librario codicis A in textu posita est. Mssm, (Skeir. Gloss. p. 166) fif hundamtahiun-tevjam scribens et formam tevis (ordinarius) ponens, quid sibi velit, nescire nos confitemur; nisi forte de discipulis ordinariis, i. e. rite in discipulorum numerum receptis accipi voluit, at ea interpretatio vix habet, quo comprobetur; et quid tandem de fifhundamtahiun, inepta numeralium compositione, fiat?---þan] Goth. c. codd. ^o καί.

<a name=n4461><a href=#t4461>[4461]</a> Deinde autem ostendit se lacobo, deinde autem apostolis omnibus,

<a name=n4462><a href=#t4462>[4462]</a> þaþroþ-þan] Goth. pro εἶτα c. codd. suis ἔπειτα legisse videtur, ei enim particulae þaþroþ-þan respondere solet, quanquam etiam infra vs. 24 εἶτα = þaþroþ-þan legitur.

<a name=n4463><a href=#t4463>[4463]</a> verum ultimo omnium, sicut abjecto, ostendit se etiam mihi.] [Note: usvaurpai] Cast. + usvaukpai.

<a name=n4464><a href=#t4464>[4464]</a> Ego enim sum hic minimus apostolorum, ego-qui non sum dignus, ut vocer apostolus, propterea quod persecutus-sum ecclesiam Dei.

<a name=n4465><a href=#t4465>[4465]</a> haitaidau] sic cod. A; Cast. + haitadau.---duþe ei] Cast. + du þeei.

<a name=n4466><a href=#t4466>[4466]</a> At gratia Dei sum, qui sum, et haec gratia ejus in me pauper non fuit, sed plus iis omnibus laboravi et sustinui, at non ego, sed gratia Dei cum me.

<a name=n4467><a href=#t4467>[4467]</a> saei] qui, gr. omn. ὅ, quod Goth. non imitatum esse eo magis miramur, cum aliis locis vel praeter graecorum auctoritatem secundum usum germanicarum linguarum in ejusmodi formulis neutro utatur, vid. ad IX, 3, et Mc. VI, 3.---halka] Goth. pro κενή c. codd. suis πτωχή legisse probamus ex Gal. IV, 9.---arbaidida jah usaivida] laboravi et sustinui, gr. omn. ἐκοπίασα, vid. ad IX, 25.

<a name=n4468><a href=#t4468>[4468]</a> Verum sive ego, sive illi sic praedicamus et sic credidistis.

<a name=n4469><a href=#t4469>[4469]</a> ïþ] verum, gr. οὖν, sic L. XV, 28, ubi cave Ulf. οὖν legisse opineris, nam, uti Sch. recte adnotat, illo loco quoque c. codd. δέ legit; ïþ = οὖν vix usquam invenies.

<a name=n4470><a href=#t4470>[4470]</a> Si igitur Christus praedicatur quod resurrexit e mortuis, quomodo dicunt quidam in vobis quod resurrectio mortuis non-est?

<a name=n4471><a href=#t4471>[4471]</a> urrais] gr. omn. post dauþaim.---dauþaim] sec. mortuis, gr. omn. νεκρῶν, sic vs. seq.

<a name=n4472><a href=#t4472>[4472]</a> Verum si resurrectio mortuis non-est, neque Christus resurrexit;

<a name=n4473><a href=#t4473>[4473]</a> at si Christus non resurrexit, temere utique etiam haec praedicatio nostra et haec fides nostra inanis.

<a name=n4474><a href=#t4474>[4474]</a> svare] de adverbiis vice adjectivorum positis vid. ad L. XIX, 37.---þau] vid. ad V, 10.---jah] gr. δὲ καί.---lausa] gr. omn. ante jah.

<a name=n4475><a href=#t4475>[4475]</a> In autem venimur falsi testes Dei, nam testati-sumus de Deo, quod resuscitavit Christum, quem non resuscitavit;

<a name=n4476><a href=#t4476>[4476]</a> biþ-þan gitanda] vid. ad Mc. XIV, 44. Caeterum Goth. c. codd. ^o καί---urraisida] sec., Goth. c. codd. ^o εἴπερ ἄρα νεκροὶ οὐκ ἐγείρονται.

<a name=n4477><a href=#t4477>[4477]</a> et si enim mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit;] [Note: jah] et, ^o gr. omn.

<a name=n4478><a href=#t4478>[4478]</a> verum si Christus non resurrexit, temere etiam haec fides vestra est et adhuc estis in peccatis vestris.

<a name=n4479><a href=#t4479>[4479]</a> svare] vid. ad vs. 14.---jah] etiam, ^o gr. omn.---ïst jan] est et, ^o gr.

<a name=n4480><a href=#t4480>[4480]</a> Utique etiam hi dormientes in Christo perierunt.] [Note: þanuh] vid. ad Rom. VII, 3.

<a name=n4481><a href=#t4481>[4481]</a> Si in hac vita sola in Christum sperantes sumus modo, miserrimi sumus omnium hominum.

<a name=n4482><a href=#t4482>[4482]</a> ainai] sola, ^o gr., cf. ad L. V, 35.---ïn xristau] gr. post sijum.---armostai] miserrimi, gr. omn. ἐλεεινότεροι.---sium] gr. omn. post manne.

<a name=n4483><a href=#t4483>[4483]</a> Verum nunc si Christus resurrexit e mortuis, initium dormientium factus;

<a name=n4484><a href=#t4484>[4484]</a> þande] si, ^o gr. omn., sed sequente vaurþans participio ea particula addi debebat; vaurþans (factus) autem ^o gr., alii legunt ἐγένετο; cum Goth. participium solus cod. 80 ap. Griesb. habet.

<a name=n4485><a href=#t4485>[4485]</a> quod enim per hominem mors, etiam per hominem resurrectio mortuorum;

<a name=n4486><a href=#t4486>[4486]</a> nam sicut in Adamo omnes moriuntur, sic in Christo omnes vivificantur.

<a name=n4487><a href=#t4487>[4487]</a> svah] = οὕτω καί, vid. ad J. XVIII, 26.

<a name=n4488><a href=#t4488>[4488]</a> At quisque in suo ordine, initium Christus, deinde autem hi Christi, qui in adventum ejus;

<a name=n4489><a href=#t4489>[4489]</a> þaiei] qui, Goth. sine dubio c. codd. οἱ ἐλπίζοντες (þaiei---venjand) legit, cum autem venjand propter sensum addendum nunc desideretur, librarii incuria omissum esse videtur.

<a name=n4490><a href=#t4490>[4490]</a> deinde autem finis, cum tradit regnum Deo et patri, cum destruit omne regni et potentiae et virtutis.] [Note: jah. sec., Goth. cum cod. 7 ap. Mi. ^o πᾶσαν.

<a name=n4491><a href=#t4491>[4491]</a> Debet enim is regnare usque quod ponit Deus omnes hostes ejus sub pedes ei;

<a name=n4492><a href=#t4492>[4492]</a> guþ] deus, ^o gr. omn.---ïs] sec. ejus, ^o gr.

<a name=n4493><a href=#t4493>[4493]</a> omne enim subjicit sub pedes ei: ultimus hostis destruitur mors.] [Note: alluh---ïmma] gr. post dauþus.

<a name=n4494><a href=#t4494>[4494]</a> Verum cum dicit: omnia subjecta sunt, manifestum, quod praeter hunc, qui subjecit sub eum haec omnia.] [Note: qiþiþ] Goth. ^o ὅτι.

<a name=n4495><a href=#t4495>[4495]</a> Tunc cum omnia confitentur se ante eum, tunc autem is ipse filius confitetur se ante hunc subjicientem sub eum haec omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.

<a name=n4496><a href=#t4496>[4496]</a> alla] pr. gr. omn. post ïmma.---þan] autem, gr. καί.

<a name=n4497><a href=#t4497>[4497]</a> Alioquin quid operantur hi baptizati pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? Cur utique baptizantur pro iis?

<a name=n4498><a href=#t4498>[4498]</a> daupjandans] forma activa h. l. passivam quamdam accipit significationem (se baptizare facientes) uti proxime sequens daupjand (cf. Mc. VII, 4 ubi daupjan = βαπτίζεσθαι, se lavare), sic Gal. V, 2 bimaitiþ = vos circumcidere facitis.---þau] hoc et seq. vs. graeco καί in interrogatione posito respondet.

<a name=n4499><a href=#t4499>[4499]</a> Cur utique nos periclitantes sumus horarum quaque?] [Note: weilo woh] ¶ gr. omn.

<a name=n4500><a href=#t4500>[4500]</a> Die quoque morientes propter vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Iesu, domino nostro.

<a name=n4501><a href=#t4501>[4501]</a> gasviltandans] morientes, gr. ἀποθνήσκω.---ïn] propter, gr. νή.---broþrjus] fratres, ^o gr.

<a name=n4502><a href=#t4502>[4502]</a> Si secundum hominem adversus bestias pugnavi in Efeso, quae mihi utilitatum, si mortui non resurgunt? Edimus et bibimus, nam ad crastinum morimur.

<a name=n4503><a href=#t4503>[4503]</a> Ne sollicitemini! corrumpunt mores bonos colloquia mala.

<a name=n4504><a href=#t4504>[4504]</a> riurjand] cod. A in marg. fravardjand (perdunt), sic enim pro fravaurdjand, quod Cast. e loco omnino, uti dicit, obliterato, male edidit, legendum est, vid. II, IV, 16; VII, 2.

<a name=n4505><a href=#t4505>[4505]</a> Cavete vobis recte et ne peccetis; ignorantiam Dei quidam habent, ad pudorem vobis loquor.] [Note: unkunþi] Goth. ^o γάρ.

<a name=n4506><a href=#t4506>[4506]</a> Sed dicit quidam: quomodo resurgunt mortui?---

<a name=n4507><a href=#t4507>[4507]</a> ---spirituale.

<a name=n4508><a href=#t4508>[4508]</a> Hic primus homo e terra pulvereus; hic alter homo dominus e coelo.] [Note: fruma] sic cod. A; Cast. + frums.

<a name=n4509><a href=#t4509>[4509]</a> Qualis hic pulvereus, tales etiam hi pulverei; qualis hic coelestis, tales etiam hi coelestes;

<a name=n4510><a href=#t4510>[4510]</a> muldeinans] Goth. c. cod. i ap. Mi. ^o καί.---wileiks] sec., hinc cod. B incipit.

<a name=n4511><a href=#t4511>[4511]</a> et sicut portavimus imaginem hujus terreni, sic portemus etiam imaginem hujus coelestis.

<a name=n4512><a href=#t4512>[4512]</a> manleikan] sic cod B; cod. A + mannleikan.---sva] sic, ^o cod. A c. gr. omn.

<a name=n4513><a href=#t4513>[4513]</a> Hoc enim dico, fratres, quod caro et sanguis regnum Dei consequi non possunt, nec corruptio incorruptionis heres fit.

<a name=n4514><a href=#t4514>[4514]</a> Ecce, mysterium vobis dico: omnes enim non morimur, verum omnes immutamur.

<a name=n4515><a href=#t4515>[4515]</a> Statim in ictu oculi in ultima tuba, canit-tuba enim et mortui resurgunt incorrupti et nos immutamur.

<a name=n4516><a href=#t4516>[4516]</a> Debitum est enim hoc corruptibile induere incorruptionem et hoc mortale induere immortalitatem.] [Note: ïst auk] ¶ cod. A.

<a name=n4517><a href=#t4517>[4517]</a> Tum cum hoc mortale induit immortalitatem, tunc fit verbum hoc scriptum: absorpta fuit mors in victoriam.

<a name=n4518><a href=#t4518>[4518]</a> þanuþ---undivanein] ^o cod. B; caeterum cod. A c. codd. etiam ^o τὸ φθαρτὸν---καί, de qua omissione vid. ad Rom. IX, 15; deinde de þanuþþan vid. ad M. IX, 25; denique de gavasjada ad J. XIII, 35.---ufsaggqiþs] cod. A ufsagqiþs.

<a name=n4519><a href=#t4519>[4519]</a> Ubi est stimulus tuus, mors? Ubi est victoria tua, orce?

<a name=n4520><a href=#t4520>[4520]</a> ïst] utr. est, ^o gr. omn.---gazds] gr. omn. post dauþu; sic etiam mox sigis post halja.---dauþu] pro dauþau, vid. ad L. XVIII 38.

<a name=n4521><a href=#t4521>[4521]</a> At stimulus mortis peccatum, verum potentia peccati lex.

<a name=n4522><a href=#t4522>[4522]</a> Verum Deo gratia, qui dedit nobis victoriam per dominum nostrum Iesum Christum.

<a name=n4523><a href=#t4523>[4523]</a> aviliuþ] cod. A aviliud.---ïzei] cod. A ïze, cf. ad L. III, 5.---xristu] cod. A xristau, de qua varietate vid. ad Mc. VII, 32. Caeterum cod. B in marg. habet sihv, quo quid significetur, nec Cast., nec nos eruere potuimus, vid. tamen Prolegg. p. +

<a name=n4524><a href=#t4524>[4524]</a> Itaque igitur, fratres mei dilecti, stabiles fiaris, immobiles, abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non-est inanis in domino.

<a name=n4525><a href=#t4525>[4525]</a> nu] vid. ad XIV, 22. vairþaiþ] cod. A vairþiþ (fite).

<a name=n4526><a href=#t4526>[4526]</a> Verum de collectione hac his sanctis, sicut ordinavi ecclesiis Galatiae, sic etiam vos facite] [Note: galatiais] cod. A galatie (Galatarum).

<a name=n4527><a href=#t4527>[4527]</a> Unumquemque sabbatorum quisque vestrum a se ipso faciat cogitans, quod vult, ut non, cum veniam, tum collectio fiat.

<a name=n4528><a href=#t4528>[4528]</a> taujai] cod. A lagjai (ponat)---huhjands] sic codd. et Cast. pro huzdjands (θησαυρίζων).---vairþai] Cast. + vairþli.

<a name=n4529><a href=#t4529>[4529]</a> At cum venio, quos probatis, per litteras hos mitto, ferre gratiam vestram in Ierusalem.

<a name=n4530><a href=#t4530>[4530]</a> Et autem si est mihi dignum ire, eunt cum me.

<a name=n4531><a href=#t4531>[4531]</a> mis vairþ] ¶ gr. omn.; caeterum Goth. ^o καί (in κἀμέ), cf. ad X, 33.---galeiþand] gr. omn. post mis.

<a name=n4532><a href=#t4532>[4532]</a> Et autem si est mihi dignum ire, eunt cum me.

<a name=n4533><a href=#t4533>[4533]</a> mis vairþ] ¶ gr. omn.; caeterum Goth. ^o καί (in κἀμέ), cf. ad X, 33.---galeiþand] gr. omn. post mis.] [Note: At venio ad vos, cum Macidoniam relinquo; Macidoniam enim transeo.] [Note: auk] ^o cod. B.

<a name=n4534><a href=#t4534>[4534]</a> Verum apud vos forsitan hospitor aut etiam hiemem maneo, ut vos me deducatis quocumqne quod ego proficiscor.

<a name=n4535><a href=#t4535>[4535]</a> vaitei] Cast. + div. Omnino hic vir doctissimus significationem hujus vocis non satis perspexit, opinatur enim ni omissum esse, ut sensus praebeatur non scio an, cum potius elliptice dictum esse videatur pro Deus scit an i. e. forsan, cf. J. XVIII, 35, et particulam vainei.---þiswaduh] Cast. + bis div.---þe] cod. A þei, cf. ad L. X, 5.---ïk] ego, ^o gr. omn.

<a name=n4536><a href=#t4536>[4536]</a> Non volo enim vos nunc praetereuntes videre, nam spero me aliquod temporum manere apud vos, si dominus permittit.

<a name=n4537><a href=#t4537>[4537]</a> venja] cod. A + venjan.---wo weilo] ¶ gr., Goth. c. codd. 2 et 7 ap. Mi.

<a name=n4538><a href=#t4538>[4538]</a> Maneo autem in Efeso usque-ad pentecusten,] [Note: visuh þan] cod. A visuþ-þan.

<a name=n4539><a href=#t4539>[4539]</a> porta enim mihi aperta-est magna et efficax et adversarii multi.

<a name=n4540><a href=#t4540>[4540]</a> At si veniat Timotheus, videatis ut impavidus sit apud vos; nam opus domini operatur sicut etiam ego.

<a name=n4541><a href=#t4541>[4541]</a> saiwaiþ] cod. A saiwiþ (videte).---unagands] cod. A + unagans, cf. ad Mc. XII, 24.

<a name=n4542><a href=#t4542>[4542]</a> Ne quisquam eum spernat, verum deducatis eum in pace, ut veniat ad me, exspecto enim eum cum fratribus.

<a name=n4543><a href=#t4543>[4543]</a> washun] Goth. c. codd. ^o οὖν.---ïþ] inde usque ad vs. 22. fin. in cod. A desunt.

<a name=n4544><a href=#t4544>[4544]</a> At de Apollo, hoc fratre, notifico vobis quod multum oravi ut is veniret ad vos cum fratribus, et fortasse non fuit voluntas ut nunc veniret. Verum venit, cum opportunum.

<a name=n4545><a href=#t4545>[4545]</a> bandvja ïzvis þatei] notifico vobis quod ^o gr.---ïna bad] ¶ gr. omn.---ïs] is, ^o gr. omn.

<a name=n4546><a href=#t4546>[4546]</a> Vigiletis stetisque in fide, viriliter faciatis, firmi sitis;

<a name=n4547><a href=#t4547>[4547]</a> standaiduh] stetisque, graecorum asyndeton Gothus non imitans aliter atque supra XI, 23 (nimiþ matjiþ) imperativos hos affixa uh particula (cf. ad Mc. II, 11 et J. XVIII, 26) jungit, sic M. XXVII, 65 gaggiþ vitaiduh (ὑπάγετε, ἀσφαλίσασθε).

<a name=n4548><a href=#t4548>[4548]</a> omne vestrum in amore fiat.] [Note: vairþai] Cast. + vairþa.

<a name=n4549><a href=#t4549>[4549]</a> Precor vos, fratres, nostis domum Stefani, quod sunt initium Acaejorum et ad ministerium his sanctis ordinarunt se,

<a name=n4550><a href=#t4550>[4550]</a> bidja] Goth. c. codd. ^o δέ.---sind] sunt, gr. omn. ἐστί; Goth. ad collectivum nomen jam h. l. numerum pluralem verbi ponit, quod gr. intra demum faciunt.---akaije] vid. ad II, I, 1.

<a name=n4551><a href=#t4551>[4551]</a> ut nunc etiam vos obediatis his talibus et omnibus his operariis et laborantibus.] [Note: nu] igitur, ^o gr. omn.

<a name=n4552><a href=#t4552>[4552]</a> At gaudeo propter praesentiam Stefani et Fortunati et Acaici, nam vestram inopiam hi suppleverunt.

<a name=n4553><a href=#t4553>[4553]</a> Consolati-sunt enim et meum spiritum et vestrum. Cognoscatis igitur hos tales.

<a name=n4554><a href=#t4554>[4554]</a> jah] pr. et, ^o gr.---ïzvara] aut Cast. aut librarii errore pro ïzvarana; ïzvara pro genitivo pluralis graecorum more positi accipere, non patitur usus sermonis gothici.

<a name=n4555><a href=#t4555>[4555]</a> Salutant vos ecclesiae Asiae; salutat vos in domino multum Acvila et Prisca cum inquilina sua ecclesia, apud quos etiam hospitor;

<a name=n4556><a href=#t4556>[4556]</a> goleiþ] salutat, gr. omn. ἀσπάζονται praeter cod. g. ap. Mi.---priska] gr. πρίσκιλλα.---at---salja] apud---hospitor, ^o gr.

<a name=n4557><a href=#t4557>[4557]</a> salutate vos invicem in osculo sancto;] [Note: init. Goth. ^o ἀσπάζονται---πάντες.

<a name=n4558><a href=#t4558>[4558]</a> salutatio mea manu Pavli.] [Note: pavlus] pro pavlaus, vid. ad L. I, 54.

<a name=n4559><a href=#t4559>[4559]</a> Si quis non amat dominum Iesum Christum, anathema, maranatha.] [Note: xristu] Goth. ^o ἤτω.

<a name=n4560><a href=#t4560>[4560]</a> Gratia domini Iesu cum vobis.

<a name=n4561><a href=#t4561>[4561]</a> ïesuis] Goth. c. cod. ^o Χριστοῦ. Subscript. ^o cod. B.---du kaurinþium ·a· ustauh] Goth. c. codd. D (F G).---du kaurinþium frume---filippai] quibuscum codd. Goth. conspirare solet, ii alii aliud de his addunt. Caeterum de forma frume (sic in cod. A legitur, non fruma, uti Cast. falso edidit) pro frumei scripta, vid. ad L. X, 5; silbons autem, cum ad apaustaulaus referendum sit, soloecum est pro silbins.---sve---asiai] ut---Asia ^o gr. omn.

<a name=n4562><a href=#t4562>[4562]</a> Amor meus cum omnibus vobis in Christo Iesu, amen.

Haec epistola integra codice B continetur, maximam partem etiam cod. A.

Inscript. kaurinþaium] sic h. l. et in subscriptione hujus epistolae pro kaurinþium, uti jam Cast. recte adnotavit; in cod. A, ubi illud nomen invenitur, per i et sic in cod. B quoque VI, 11 kaurinþius rectius scribitur; cum ïudaius, nazoraius aliisque in---aius innixis nominibus conferri non debet kaurinþaius, quia illas formas graecae (Ἰουδαῖος, Ναζοραῖος) praeiverunt.---anþara] Goth. c. codd. ^o ἐπιστολή.---dustodeiþ] incipit, ^o gr. omn. Pro dustodeiþ in inscriptionibus evangeliorum Marci et Lucae et epistolae ad Ephesios anastodeiþ legitur.

<a name=n4564><a href=#t4564>[4564]</a> Pavlus apostolus Iesu Christi per voluntatem Dei et Timotheus frater ecclesiae Dei huic existenti in Corintho cum omnibus his sanctis his existentibus in omni Acaeja;

<a name=n4565><a href=#t4565>[4565]</a> allaim] gr. omn. post veiham.---akaijai] sic cod. B pro akajai, vid. IX, 2; sic etiam I, XVI, 15 akaije legitur pro akaje, vid. infra XI, 10.

<a name=n4566><a href=#t4566>[4566]</a> gratia vobis et pax a Deo, patre nostro et domino Iesu Christo;

<a name=n4567><a href=#t4567>[4567]</a> venerandus Deus et pater domini nostri Iesu Christi, pater misericordiarum et Deus omnium consolationum,

<a name=n4568><a href=#t4568>[4568]</a> qui consolatus-est nos in omni sollicitudine nostra, ut possimus nos consolari hos in omnibus sollicitudinibus per hanc consolationem qua requieti sumus ipsi a Deo.

<a name=n4569><a href=#t4569>[4569]</a> Nam sicut abundantia est passionum Christi in nobis, sic etiam per Christum super multum est etiam consolatio nostra.] [Note: jah] pr. etiam, ^o gr.

<a name=n4570><a href=#t4570>[4570]</a> At sive tribulamur propter vestram consolationem et salutem hanc efficacem in tolerantiam harum earumdem passionum, quas etiam nos patimur et spes nostra stabilita pro vobis; sive requiescimus propter vestram consolationem et salutem,

<a name=n4571><a href=#t4571>[4571]</a> jaþþe gaþrafstjanda.---naseinais] gr. ante þizos vaurstveigons et jah naseinais.

<a name=n4572><a href=#t4572>[4572]</a> scientes, quod sicut socii passionum estis, etiam consolationis fitis;

<a name=n4573><a href=#t4573>[4573]</a> sijuþ] gr. omn. ante þulaine; caeterum Goth. ^o οὕτω.---vairþiþ] fitis, ^o gr. omn.

<a name=n4574><a href=#t4574>[4574]</a> nam non volumus vos inscios, fratres, de sollicitudine nostra hac facta nobis in Asia, nam supramodum gravati fuimus super facultatem, adeo-ut taederet nos etiam vivere;

<a name=n4575><a href=#t4575>[4575]</a> unveisans] inscios, scil. visan.---svasve] inde usque IV, 10 unsaramma etiam in cod. A leguntur.---svasve.---liban] cod. A svasve afsvaggvidai veseima jal-liban (adeo-ut haesitantes essemus etiam vivere) «indicatur tamen et altera lectio in margine sic . . . maide . . . iterumque inferius in eodem margine skamaidedeima.» CAST.

<a name=n4576><a href=#t4576>[4576]</a> sed ipsi in nobis ipsis responsionem mortis habuimus, ut non simus fidentes in nos ipsos, sed in Deum hunc suscitantem mortuos,] [Note: sijaima trauandans] ¶ gr. omn.

<a name=n4577><a href=#t4577>[4577]</a> qui a talibus mortibus nos liberavit et liberat, in quo speravimus, quod liberat.

<a name=n4578><a href=#t4578>[4578]</a> svaleikaim dauþum] talibus mortibus, gr. τηλικούτου θανάτου.---uns galausida] ¶ gr. omn.---ei] Goth. ^o καὶ ἔτι.

<a name=n4579><a href=#t4579>[4579]</a> In adjuvantibus etiam vobis pro nobis precatione, ut in multa praesentia haec in nobis donatio per multos gratecommemoretur pro nobis;

<a name=n4580><a href=#t4580>[4580]</a> ïn managamma andvairþja] in multa praesentia, gr. ἐκ πολλῶν προσώπων.

<a name=n4581><a href=#t4581>[4581]</a> nam gloria nostra hoc est testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate et sinceritate Dei, non in sapientia carnali, sed in gratia Dei versati-sumus in hoc mundo, verum supramodum apud vos.

<a name=n4582><a href=#t4582>[4582]</a> hlutrein] sic codd. h. I. et II, 17 hlutriþai. VII, 11 hlutrans; Cast. + hautrein, hautriþai, hautrans.---usmetum] cod. A usmeitum.

<a name=n4583><a href=#t4583>[4583]</a> Nam non alia scribimus vobis, sed quae legitis aut etiam cognoscitis; at spero, quod usque finem cognoscitis,

<a name=n4584><a href=#t4584>[4584]</a> alja] sec. || ἀλλ᾽ ἤ, cf. Mc. IX, 8 ubi etiam pro ἀλλά varia lectio ἀλλ᾽ ἤ est.---ei] Goth. c. codd. ^o καί.

<a name=n4585><a href=#t4585>[4585]</a> sicut cognovistis nos de quodam, nam gloria vestra sumus, sicut etiam vos nostra in die domini Iesu Christi.

<a name=n4586><a href=#t4586>[4586]</a> svasve] pro Goth. ^o καί.---xristaus] ^o cod. A c. gr.

<a name=n4587><a href=#t4587>[4587]</a> Et hac confidentia volui prius venire ad vos, ut alteram gratiam haberetis,] [Note: faurþis.---ïzvis] ¶ gr.

<a name=n4588><a href=#t4588>[4588]</a> et per vos ire in Macidoniam et rursus a Macidonia venire ad vos et a vobis deducere me in Iudaeam.

<a name=n4589><a href=#t4589>[4589]</a> jah þairh] cod. A jaþ-þairh.---makidonja] cod. A makaidonja, sic idem II, 13 paulo infra et VII, 5 makaidonjai; quam varietatem lectionis non inde natam esse existimamus, uti Castil., quod Graecis et Μακηδονία et Μακεδονία scribere mos fuisset, quarum formarum alteram cod. B. per makidonja (quia Ulfilae aetate η uti i pronuntiatum esset), alteram cod. A per makaidonja reddidisset; neutiquam enim Graeci illis formis promiscue utebantur, sed Μακηδονία metri rationibus expostulatum apud solos poetas invenitur; potius makidonja formam insolentiorem esse judicamus, nec quidquam in promptu est cum quo comparari possit, praeter aggiljus et aggeljus (ἄγγελοι).

<a name=n4590><a href=#t4590>[4590]</a> Hoc vero igitur cogitans, num fortasse levitate usus-sum aut quod cogito, secundum carnem putem, ut non sit apud me hoc sane, sane! et hoc minime, minime!] [Note: ni] non, ^o cod. A c. gr. omn.

<a name=n4591><a href=#t4591>[4591]</a> At fidelis Deus, quod hoc verbum nostrum, hoc ad vos, non-est sane et minime;

<a name=n4592><a href=#t4592>[4592]</a> nist.] non est, gr. οὐκ ἐγένετο.---jah ne] cod. A jan-ne.

<a name=n4593><a href=#t4593>[4593]</a> nam Dei filius, Iesus Christus, qui in vobis per nos praedicatur, per me et Silbanum et Timotheum, non factus-est sane et minime, sed sane in eo factum-est.

<a name=n4594><a href=#t4594>[4594]</a> vailamerjada] cod. A merjada.---teimauþaiu] sic recte cod. B; cod. A + teimaiþaiu.---nih] cod. A ni.---jah ne] cod. A jan-ne.

<a name=n4595><a href=#t4595>[4595]</a> Quam multae promissiones Dei in eo hoc sane, ideo etiam per eum amen Deo ad gloriam per nos.

<a name=n4596><a href=#t4596>[4596]</a> waiva] Goth. ^o γάρ.---duþþe---ïna] ideo---eum, gr. καὶ ἐν αὐτῷ; caeterum pro jah þairh cod. A jaþ-þairh.

<a name=n4597><a href=#t4597>[4597]</a> At hic confirmans nos cum vobis in Christo et ungens nos Deus;] [Note: unsis] cod. A uns.---salbonds] cod. A + salbonsd.

<a name=n4598><a href=#t4598>[4598]</a> et signans nos et dans pignus spiritum in corda nostra.

<a name=n4599><a href=#t4599>[4599]</a> ahman] spiritum, gr. omn. πνεύματος pendens a vadi, c. Goth. patres esse latinos, qui eamdem lectionem sequantur, Mill. testatur.

<a name=n4600><a href=#t4600>[4600]</a> At ego testem Deum invoco contra meam animam, quod parcens vobis amplius non veni in Corinthum,

<a name=n4601><a href=#t4601>[4601]</a> non quod imperamus vestrae fidei, sed adjutores sumus gratiae vestrae, nam fide stetistis.

<a name=n4602><a href=#t4602>[4602]</a> fraujinoma] sic recte cod. A; cod. B + fraujoma.---anstai] gratiae, χαρᾶς, Goth. c. codd. 37 et 71 χάριτος, legentibus consentit.

<a name=n4603><a href=#t4603>[4603]</a> At statui hoc ipsum apud me, ut iterum in moerore non veniam ad vos;

<a name=n4604><a href=#t4604>[4604]</a> þata---mis] hoc ipsum apud me, gr. omn. ἐμαυτῷ τοῦτο, in quo non solum transpositio verborum, verum etiam Gothum interpretari, quasi τὸ αὐτό (I. τοῦτο αὐτὸ) ἐμοί legisset, notandum est.---qimau] gr. post ïzvis.

<a name=n4605><a href=#t4605>[4605]</a> nam si ego contristo vos, et quis est qui delectet me, nisi hic contristatus a me?] [Note: nibai] cod. A niba.

<a name=n4606><a href=#t4606>[4606]</a> Et hoc ipsum scripsi vobis, ut veniens moerorem non habeam de quibus debui gaudere, confidens in omnibus vobis, quod meum gaudium omnium vestri est.

<a name=n4607><a href=#t4607>[4607]</a> jah þata] cod. A jaþ-þata.---þata silbo] gr. post ïzvis.---faheds] cod. A faheþs.

<a name=n4608><a href=#t4608>[4608]</a> At e multa afflictione et angore cordis scripsi vobis per multas lacrymas, non ut moereatis, sed ut amorem cognoscatis quem habeo abundanter ad vos.

<a name=n4609><a href=#t4609>[4609]</a> ak ei] Cast. + jct., caeterum ei gr. omn. post friaþva.---friaþva] cod. A frijaþva.

<a name=n4610><a href=#t4610>[4610]</a> At si quis contristavit, non me contristavit, sed ex parte, ut non onerem omnes vos.

<a name=n4611><a href=#t4611>[4611]</a> Sufficiens huic tali vituperium hoc a pluribus,

<a name=n4612><a href=#t4612>[4612]</a> Adeo ut hoc contrarium vos magis donetis et consolemini, ne forte pluri moerore absumatur hic talis.

<a name=n4613><a href=#t4613>[4613]</a> ïzvis mais] ¶ gr.---jah gaþlaihan] cod. A jag-gaþlaihan.

<a name=n4614><a href=#t4614>[4614]</a> Propter hoc precor vos firmare in eo amorem.] [Note: ïnuh þis] cod. A ïnuþ-þis.

<a name=n4615><a href=#t4615>[4615]</a> Ideo scripsi ut cognoscam experimentum vestrum, sitisne in omni obedientes.

<a name=n4616><a href=#t4616>[4616]</a> duþþe] Goth. ^o γὰρ καί.---sijaidu] sitisne, gr. omn. εἰ ἐστέ (et ἐστέ quidem post ufhausjandans); sic Goth. εἰ indirectae interrogationis fere solet reddere, vid. M. XXVII, 49; Mc. X, II; XV, 36.

<a name=n4617><a href=#t4617>[4617]</a> At cui quid donatis, etiam ego; et enim ego si quid dono, dono propter vos in facie Christi,

<a name=n4618><a href=#t4618>[4618]</a> fragiba] sec. gr. ante jabai; caeterum Goth. c. Tertull. ^o ὅ (ᾧ) et pro fragiba cod. A bis fragaf (donavi) legit.

<a name=n4619><a href=#t4619>[4619]</a> ut non decipiamini a Satana, nam non sumus inscii cogitationum ejus.

<a name=n4620><a href=#t4620>[4620]</a> galiginondau] galiginon Grim. W. J. XLVI, p. 193 a ligan proficisci et insidiari significare dicit; recordantes autem quod ad Mc. IX, 20 docuimus, verba in---inon desinentia non ad verba, sed ad substantiva referri, an vir doctissimus recte viderit, adhuc dubitamus; accedit quod secundum graecum textum (πλεονεκτεῖν) verbum non insidiari, sed decipere aut sibi facere significans requiritur. Cui significationi accommodatius videbatur galiuginondau, quod autem cum in utroque cod. legi Cast. neget, aliud emendandi periculum fecimus, fortasse enim gaaiginondau legendum est, quod verbum quanquam nullo alio loco invenitur, tamen recte ab aigin (possessio) ducitur et nostrum eignen est, eo autem melius vix aliud graeco πλεονεκτεῖν respondet, idque indicare videtur etiam glossa codicis A gafaihondau ductum a faihu (divitiae) et idem valens quod bifaihondau (πλεονεκτεῖν, vid. VII, 2; XII, 17, 18; Thess. I, IV, 6). Caeterum distinctio litterarum a et l in codd. gothicis iisque rescriptis difficillima est.---unvitandans---ïïs] ¶ gr. omn.

<a name=n4621><a href=#t4621>[4621]</a> At veniens in Troadem ad evangelium Christi et in porta mihi reclusa in domino, non habui requiem spiritui meo, in quo non inveni Titum, fratrem meum,

<a name=n4622><a href=#t4622>[4622]</a> aivaggeljon] cod. A aivaggeljons c. gr. qui διὰ τὸ εὐαγγέλιον legunt.

<a name=n4623><a href=#t4623>[4623]</a> sed valedicens ei ivi in Macidoniam.

<a name=n4624><a href=#t4624>[4624]</a> tvistandands ïmma] cod. A tvisstandans ïm (iis) c. gr. omn. (αὐτοῖς); caeterum cf. ad Gal. V, 20, ubi aliter tvisstassei duplici s in cod. B, simplici in cod. A scriptum est.---makidonja] vid. ad I, 16.

<a name=n4625><a href=#t4625>[4625]</a> At Deo gratias-ago huic semper efficienti victores nos in Christo et odorem notitiae suae manifestanti in omnibus locis per nos;

<a name=n4626><a href=#t4626>[4626]</a> aviliud] cod. A aviliuþ.---gabairhtjandin] cod. A. gabairhjandin, sic. Tit. I, 3 atbairhida.---þairh uns] cod. A c. gr. omn. ante ïn.

<a name=n4627><a href=#t4627>[4627]</a> nam Christi odor sumus bonus Deo in his salvatis et in his perditis;

<a name=n4628><a href=#t4628>[4628]</a> xristaus] cod. A ^o + voþi] Cast. antea pro praepositione (in) habentem erravisse, jam Grim. W. J. XLVI. p. 208 vidit, cum enim εὐωδία interpretandum esset, dauns autem in universum odorem significaret, restabat εὐ, quod Goth. addito voþi (dulcis, jucundus) adjectivo reddidit, cf. Eph. V, 3 du daunai voþjai (εἰς ὀσμὴν εὐωδίας); caeterum vid. ad Neh. VI, 16.---fraqistnandam] cod. A marg. fralusnandam.

<a name=n4629><a href=#t4629>[4629]</a> aliis quidem odor mortis ad mortem, aliis autem odor ex vita ad vitam, et ad hoc quis aptus?

<a name=n4630><a href=#t4630>[4630]</a> auk] ^o cod. A.---dauþaus] cod. A c. codd. us dauþau.---us libainai] e vita, gr. ζωῆς.---jah du] cod. A jad-du.

<a name=n4631><a href=#t4631>[4631]</a> Nam non sumus ut quidam corrumpentes verbum Dei, sed e sinceritate, sed sicut e Deo in facie Dei in Christo loquimur.

<a name=n4632><a href=#t4632>[4632]</a> sijum] cod. A sium.---sve] cod. B ^o +---sumai] quidam, gr. aut πολλοὶ aut λοιποί.---ak] Goth. c. codd. ^o ὡς.---hlutriþai] vid. ad I, 12.

<a name=n4633><a href=#t4633>[4633]</a> Incipimus iterum nos ipsos commendare? aut num egemus, ut quidam, commendationis litteris ad vos aut e vobis commendationis?

<a name=n4634><a href=#t4634>[4634]</a> Epistola nostra vos estis scripta in cordibus nostris cognita et lecta ab omnibus hominibus.

<a name=n4635><a href=#t4635>[4635]</a> jus sijuþ] cod. B + jusijuþ, sic Gal. II, 8 vaurstveigatavida et cod. A infra IV, 5 unskalkans, cf. Mc. X, 44.

<a name=n4636><a href=#t4636>[4636]</a> Manifestum, quod estis epistola Christi ministrata a nobis, intus scripta non atramento, sed spiritu Dei viventis, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordium carnalibus.

<a name=n4637><a href=#t4637>[4637]</a> svikunþ] manifestum, cod. A svikunþai (manifesti) graeco accommodatum; lectio recepta constructionem germanicarum linguarum propriam praebet, cf. ad Mc. VI, 3.---sijuþ] cod. A siuþ.---svartizla] quid codd. vere habeant, magna est dissensio: Cast. ipse ediderat + svartizaai, nunc nobis indicavit emendandum esse in svartizla; Mssm. Bair. Ann. 1834 p. 325 in altero cod. svartizai, in altero vartizla, ad Skeir. autem p. 182 svartizlai (an in cod. B?) legi dicit. Ex his indiciis si conjecturam facere nobis licet, in cod. A svartizla, cod. B autem svartizlai scriptum esse videtur. Grim. cum W. J. XLVI. p. 203 svartizai aut svartizvai conjecisset, Gram. III. 526 etiam svartizlai proposuit.---hairtane] cordium; gr. omn καρδίας.

<a name=n4638><a href=#t4638>[4638]</a> At fiduciam talem habemus per Christum ad Deum,

<a name=n4639><a href=#t4639>[4639]</a> non quod digni simus cogitare quid a nobis ipsis, sicut a nobis ipsis, sed haec dignitas nostra a Deo est,

<a name=n4640><a href=#t4640>[4640]</a> af uns silbam] pr. gr. ante þagkjan. svasve af uns silbam] cod. A ^o +, vid. ad R. IX, 15.---ïst] est, ^o gr. omn.

<a name=n4641><a href=#t4641>[4641]</a> qui etiam dignos reddidit nos ministros novi testamenti, non litterae, sed spiritus; nam littera perdit, verum spiritus vivum - facit.

<a name=n4642><a href=#t4642>[4642]</a> At si ministerium mortis in scriptis insculpta in lapidibus fuit gloriosum, adeo - ut non possent filii Israelis intueri in faciem Mosis propter gloriam faciei ejus hanc cessantem,

<a name=n4643><a href=#t4643>[4643]</a> vulþag] gloriosum, gr. om. ἐν δόξῃ, pro quo Goth. nisi sermonem suo more variavit (vid. vs. seq.), ἐνδόξη legisse videtur.---mahtedeina] sic cod. A; cod. B (et Cast.) + mahtede] deina, vid. ad Gal. IV, 5 et ad M. V, 31.---fairveitjan] gr. omn. ante sunjus.

<a name=n4644><a href=#t4644>[4644]</a> quomodo nonne magis ministerium spiritus fiat in gloria.

<a name=n4645><a href=#t4645>[4645]</a> nei] pro niu aut ni, hoc uno loco invenitur, nec suspicione caret.

<a name=n4646><a href=#t4646>[4646]</a> Si enim ministerium damnationis gloria, in multo magis abundat ministerium justitiae e gloria.

<a name=n4647><a href=#t4647>[4647]</a> andbahti] pr. cod. A andbahtja (ministerio) c. gr. (τῇ διακονίᾳ).---us] ex, cod. A c. codd. ïn.

<a name=n4648><a href=#t4648>[4648]</a> Nam non fuit gloriosum hoc gloriosum in hoc dimidio propter abundantiam gloriae;] [Note: init. Goth. ^o καί.

<a name=n4649><a href=#t4649>[4649]</a> si enim hoc cessans per gloriam, in multo magis hoc exsistens in gloria.

<a name=n4650><a href=#t4650>[4650]</a> Habentes igitur talem spem multa fiducia utamur,

<a name=n4651><a href=#t4651>[4651]</a> et non sicut Moses posuit velamentum in faciem ut non intuerentur filii Israelis in finem hujus cessantis;

<a name=n4652><a href=#t4652>[4652]</a> jah ni] cod. A jan-ni.---moses] cod. A mosez,---andavleizn] Goth. ^o ἑαυτοῦ.

<a name=n4653><a href=#t4653>[4653]</a> sed obduratae-sunt mentes eorum, nam ad hodiernum diem hoc ipsum velamentum in lectione hujus veteris testamenti manet non - revelatum, nam in Christo cessat.

<a name=n4654><a href=#t4654>[4654]</a> afdaubnodedun] cod. A in marg. gablindnodedun (obcaecatae sunt).---þata] Cast. + þaþa.

<a name=n4655><a href=#t4655>[4655]</a> Sed ad hodiernum diem dum legitur Moses, velamentum jacet in corde eorum;

<a name=n4656><a href=#t4656>[4656]</a> dag] diem, ^o gr. omn. praeter cod. c. ap. Mi.---ligiþ] gr. omn. post ïze.

<a name=n4657><a href=#t4657>[4657]</a> at dum convertit ad dominum, demitur hoc velamentum.

<a name=n4658><a href=#t4658>[4658]</a> At dominus spiritus est; at ubi spiritus domini, ibi libertas est.

<a name=n4659><a href=#t4659>[4659]</a> freihals] cod. A freijhals.---ïst] sec. est, ^o gr. omn.

<a name=n4660><a href=#t4660>[4660]</a> At nos omnes revelata facie gloriam domini perspicientes hac eadem imagine transformamur a gloria in gloriam, sicut a domini spiritu.

<a name=n4661><a href=#t4661>[4661]</a> frisaht] Cast. + frisath; de accusativo Graecorum more posito. vid. ad J. XI, 44.---ahmin] sic recte cod. A; cod. B + ahmins.

<a name=n4662><a href=#t4662>[4662]</a> Ideo habentes hoc ministerium, sicut misericordiae participes facti - sumus, non fiamus segnes,

<a name=n4663><a href=#t4663>[4663]</a> andbahti] cod. A andbahtei.---vairþaima] cod. A vairþam (fimus) c. omnibus fere gr. lectio codicis B c. Patrr. lat. conspirat.---usgrudjans] sic codd.; Cast. + ustrudjans, sic vs. 16, vid. ad L. XVIII, 1.

<a name=n4664><a href=#t4664>[4664]</a> sed abstitimus his occultis dedecoris non ambulantes in astutia, neque mendosum facientes verbum Dei, sed manifestatione veritatis commendantes nos ipsos ad omnes conscientias hominum in facie Dei.] [Note: nih] cod. A ni.

<a name=n4665><a href=#t4665>[4665]</a> At si est velatum evangelium nostrum, in his perditis est velatum,] [Note: jabai] Goth. c. codd. ^o καί.

<a name=n4666><a href=#t4666>[4666]</a> in quibus Deus hujus saeculi obcaecavit mentes horum non - credentium, ut non in endat iis lucem evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei invisibilis.

<a name=n4667><a href=#t4667>[4667]</a> guþ] adest punctum ad ostendendum hoc verbum separandum esse a sequentibus (CAST.), ut illud τοῦ αἰῶνος τούτου non referatur ad θεός, sed ad ἀπίστων, quomodo contendunt etiam omnes qui contra Manichaeos et Marcionitas rem habuerunt (MILL.)---iis, ^o gr. liuhadein] sic cod. B et Cast; nisi eodem mendo, quo VIII, 8, s finale excidit, aut pro accusativo casu (ut non incendat lucem evangelii sc. Deus) aut pro dativo (ut non luceat luce evangelii sc. Deus) accipiendum est; neutrum adjectivi liuhadeins (M. VI, 22) haberi posse vix credimus. Pro liuhadein cod. A liuhadeins legit, quod cave nominativum esse censeas, nam substantiva in---eins innixa, a verbis nascuntur, est potius genitivus vocis liuhadei (vid. vs. 6), quae sola forma statuenda est, de liuhaþ formata. Genitivus autem pendet a ni particula, si ita dici licet, cf. M. IX, 36 ni habandona hairdeis. Mc. XII, 19 barne ni bileiþai. L. II, ni vas ïm rumis.---ungasaiwanins] ^o cod. A c. gr.

<a name=n4668><a href=#t4668>[4668]</a> At non nos ipsos praedicamus, sed Iesum Christum dominum, verum nos servos vestros propter Iesum.

<a name=n4669><a href=#t4669>[4669]</a> ïesu xristu] ¶ gr. omn.---uns skalkans] vid. ad III, 2.

<a name=n4670><a href=#t4670>[4670]</a> in quibus Deus hujus saeculi obcaecavit mentes horum non - credentium, ut non in endat iis lucem evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei invisibilis.

<a name=n4671><a href=#t4671>[4671]</a> Nam Deus, qui dixit e tenebris lucem splendere, qui etiam illuxit in cordibus nostris ad lucem scientiae gloriae Dei in facie Iesu Christi.

<a name=n4672><a href=#t4672>[4672]</a> ur-riqiza] sic codd. pro us riqiza, quod genus assimilationis consonantium alias in sola verborum compositione locum habet.---jah] etiam, ^o gr. omn., Goth. c. vers. Arm.

<a name=n4673><a href=#t4673>[4673]</a> at habentes hunc thesaurum in terrenis vasibus, ut abundantia sit virtutis Dei et non e nobis.

<a name=n4674><a href=#t4674>[4674]</a> habandans] habentes, gr. omn. ἕχομεν.---sijai mahtais] ¶ gr. omn.

<a name=n4675><a href=#t4675>[4675]</a> In omni vexati, sed non angore - pressi; haerentes, sed non territi;] [Note: akei] pr., ^o cod. B.

<a name=n4676><a href=#t4676>[4676]</a> persecutionem - passi, sed non relicti; dejecti, sed non perditi,

<a name=n4677><a href=#t4677>[4677]</a> semper mortem domini Iesu in corpore nostro---manifesta sit.

<a name=n4678><a href=#t4678>[4678]</a> fraujins] domini, ^o gr.---unsaramma] nostro ^o gr. Post hoc verbum desunt in cod. A duae paginae (textum hinc usque ad V, 1 gatimrjon continentes); librarius autem codicis B in errorem inductus repetitione verborum leika unsaramma in eodem versu, omisit ea quibus Goth. graeca περιφέροντες ἵνα καὶ ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι ἡμῶν interpretatus erat, vid. ad Rom. IX, 15.

<a name=n4679><a href=#t4679>[4679]</a> Semper nos viventes in mortem tradimur propter Iesum, ut etiam vita Iesu manifesta fiat in corruptibili corpore nostro.] [Note: sinteino] Goth. ^o γάρ.

<a name=n4680><a href=#t4680>[4680]</a> Igitur nunc mors in nobis operatur, verum vita in vobis.] [Note: nu] nunc, ^o gr. omn.

<a name=n4681><a href=#t4681>[4681]</a> Habentes nunc hunc eumdem spiritum fidei secundum hoc scriptum: credidi propter quod etiam locutus - sum, et nos credimus, propter quod etiam loquimur,] [Note: jah] pr. etiam, ^o gr. omn.

<a name=n4682><a href=#t4682>[4682]</a> scientes quod hic suscitans dominum etiam nos per Iesum suscitat et constituit cum vobis.] [Note: fraujan] Goth. ^o Ἰησοῦν.

<a name=n4683><a href=#t4683>[4683]</a> Hoc vero omne propter vos, ut gratia abundans per plures gratiam augeat ad gloriam Deo.

<a name=n4684><a href=#t4684>[4684]</a> Propter hoc non fimus segnes, sed etiamsi hic extra noster homo corrumpitur, attamen hic interior renovatur die et die.

<a name=n4685><a href=#t4685>[4685]</a> usgrudjans] vid. ad vs. 1.---aþþan] h. l. = ἀλλά, Grim. igitur III 275 minus recte docet pro ἀλλά neque ïþ nec aþþan poni debere, uti h. l. etiam infra II, 6 et sine dubio aþþan 1, IX, 2 pro aiþþau legendum est, ut Cast. jam suspicatus est. Ponitur autem aþþan pro ἀλλὰ praegresso jabai vel þauhjabai (etsi) et significat tamen, attamen.---ïnnuma] sic sine dubio in codice legitur, uti Rom. VII, 22, Eph. III, 16, vid. ad Col. I, 29; Cast. + ïnnuna pro quo Grim. W. J. l. l. p. 187 ïnnana scribendum esse putavit.

<a name=n4686><a href=#t4686>[4686]</a> Nam hoc praesens momentaneum et leve tristitiae nostrae ad abundantiam aeternae gloriae onus operatur nobis,

<a name=n4687><a href=#t4687>[4687]</a> veilawairb jah] momentaneum et, ^o gr.---weiht] sic cod. B; Grim. W. J. l. l p. 212 sq. leiht conjecit, quae conjectura loco I, 17 probatur, ubi leihts = ἐλαφρία---ufarassau] Goth. c. codd. f et g ap. Mi. ^o εἰς</NOBR&g