Annalium fragmenta

by Quintus Ennius

Quintus Ennius

Annales

fragmenta

Saeculum II a.Ch.n.

editio: 1874, Oxford; John Wordsworth, apud Fragments and Specimens of Early Latin, pp 299-307.
fons: Google Books. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) editione anni 1935 sunt.

Liber I

[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]
Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen, 32
Talia commemorat lacrimans, exterrita somno:
‘Eurudica prognata pater quam noster amavit,
Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne. 35
Nam me visus homo pulcher per amoena salicta
Et ripas raptare locosque novos: ita sola
Postilla germana soror, errare videbar
Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse
Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat. 40
Exin compellare pater me voce videtur
His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae
Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.”
Haec ecfatus pater, germana, repente recessit
Nec sese dedit in conspectum corde cupitus, 45
Quamquam multa manus ad caeli caerula templa
Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam.
Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’ 48

[Romulo auspicia data.]
Curantes magna cum cura cumcupientes 80
Regni dant operam simul auspicio augurioque.
. . . . . . . .
[Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam
Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto
Quaerit Aventino, servat genus altivolantum. 85
Certabant urbem Romam Remoramne vocarent.
Omnibus cura viris uter esset induperator.
Expectant vel uti, consul cum mittere signum
Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras,
Quam mox emittat pictis e faucibus currus: 90
Sic expectabat populus atque ora tenebat
Rebus, utri magni victoria sit data regni.
Interea sol albus recessit in infera noctis.
Exin candida se radiis dedit icta foras lux.
Et simul ex alto longe pulcherruma praepes 95
Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol.
Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta
Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant.
Conspicit inde sibi data Romulus esse priora,
Auspicio regni stabilita scamna locumque. 100

[Romuli nenia.]
Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum 114
Degit. 115

Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii

[Romulus a populo maeretur.]
 simul inter 117
sese sic memorant: ‘O Romule Romule die
qualem te patriae custodem di genuerunt!
O pater o genitor o sanguen dis oriundum!^[1][2] 120

‘Tu produxisti nos intra luminis oras.^[3] 121


'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .^[4] 122


[Successoris quaestio ad Romulum.]
Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?^[5] 123

[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]
Olli respondit suavis sonus Egeriai,^[6] 124


[Sacra quae Numa instituit.]
Mensas constituit idemque ancilia; 125
libaque fictores Argeos et tutulatos.^[7] 126


[Sed corpus eius avibus devoratur.]
Vulturus in silvis miserum mandebat homonem. 141
Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!^[8] 142


[Destructio Albae Longae Tullo duce.]
At tuba terribili sonitu taratantara dixit.^[9][10] 143

Liber VI

(fragmenta quae exstant omnia)

[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]
Quis potis ingentis oras evolvere belli? 173
Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex 207
Effatur. 208

[Postumius apud Tarentinos.]
. . . . .
Contra carinantes verba atque obscena profatus. 12

[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]
Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex, 178
Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo. 172
Intus in occulto mussabant … 179

[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]
Aio te Aeacida Romanos vincere posse. 174
stolidum genus Aeacidarum
Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes. 176

[Proletarii armantur.]
Proletarius publicitus scuteisque feroque 526
Ornatur ferro, muros urbemque forumque
Excubiis curant. 528
Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt. 180

[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]
Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt, 181
Percellunt magnas quercus, exciditur ilex,
Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta. 183
Pinus proceras pervortunt: omne sonabat
Arbustum fremitu silvai frondosai. 185

[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]
Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi, 21
Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem. 22

[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]
Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis: 186
Non cauponantes bellum sed belligerantes,
Ferro non auro vitam cernamus utrique. 188
Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors
Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum: 190
Quorum virtutei belli fortuna pepercit,
Eorundem libertati me parcere certumust.
Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis. 193

[Sententia ab Appio dicta.]
Quo vobis mentes rectae quae stare solebant 194
Antehac, dementes sese flexere viai?
Sed quid ego hic animo lamentor? 196

[Cineas redit re infecta.]
Orator sine pace redit regique refert rem. 197

[Cineas rem Pyrrho refert.]
… ast animo superant atque aspera prima 198
Volnera belli despernunt. 199
… decretum est fossari corpora telis. 510
Dum quidem unus homo Romanus toga superescit. 486

[Decius nepos apud Asculum se devovet.]
… divi hoc audite parumper, 200
Ut pro Romano populo prognariter armis
Certando prudens animam de corpore mitto. 202

[De rebus ad Beneventum gestis.]
Lumen … scitus agaso 203
Vertitur interea caelum cum ingentibus signis. 205
Ut primum tenebris abiectis indalbabat. 206

[Laus M’. Curii.]
Quem nemo ferro potuit superare nec auro. 209

Liber VII

[Gemini Servilii amicus describitur.]
Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter 210
Mensam sermonesque suos rerumque suarum
Comiter impartit, magnam cum lassus diei
Partem fuisset de summis rebus regundis
Consilio iudu foro lato sanctoque senatu:
Cui res audacter magnas parvasque iocumque 215
Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu
Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret.
Quocum multa volup ac gaudia clamque palamque.
Ingenium cui nulla malum sententia suadet
Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis, 220
Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus,
Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum
Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas
Quem facit et mores veteresque novosque tenentem,
Multorum veterum leges divumque hominumque; 225
Prudenter qui dicta loquive tacereve possit:
Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:— 227


quianam dictis nostris sententia flexa est? 228



nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur 229
in somnis vidit prius quam sam discere coepit. 230


[Ennii de Naevio sententia.]
      scripsere alii rem 231
Versibus quos olim Faunei vatesque canebant;
Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat 233
Nec dicti studiosus erat, 234
ante hunc
Nos ausi reserare … 235

Poenos Sarra oriundos 236

Poeni suos soliti dis sacrificare puellos 237

Appius indixit Karthaginiensibus bellum.^[11] 238

 longique cupressi 239
stant sectis foliis et amaro corpora buxum. 240

 russescunt frundes 241

 Legio aggreditur Romana ruinas, 242
mox auferre domos, populi rumore secundo. 243

Dum censent terrere minis, hortantur ibi sos. 244

‘Poste recumbite vestraque pectora pellite tonsis.’ 245

Pone petunt, exim referunt ad pectora tonsas. 246

Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.^[12] 255

Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam

[Initium belli.]
 postquam Discordia taetra 258
Belli ferratos postes portasque refregit.^[13] 259


corpore tartarino prognata paluda virago, 260
cui par imber et ignis spiritus et gravis terra. 261^[14]


 <proeliis promulgatis>
Pellitur e medio sapientia, vi geritur res, 263
Spernitur orator bonus, horridus miles amatur.
Haut doctis dictis certantes sed maledictis 265
Miscent inter sese inimicitiam agitantes.
Non ex iure manu consertum sed magis ferro
Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.^[15] 268

 Poenos Didone oriundos^[16] 269

Liber IX

[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]
Additur orator Cornelius saviloquenti 300
Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega
Marci filius 302
… is dictust ollis popularibus olim,
Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant,
Flos delibatus populi suadaeque medulla. 305

[Fabii Cunctatoris elogium.]
Unus homo nobis cunctando restituit rem. 360
Non enim rumores ponebat ante salutem.
Ergo postque magisque viri nunc gloria claret. 362

[De Hannibale.]
… mortalem summum fortuna repente 313
Reddidit, e summo regno ut famul infimus esset. 314

Liber X

[Bellum Macedonicum.]
Insece Musa manu Romanorum induperator 322
Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo. 323

Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus. 326

[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]
Sollicitari te Tite sic noctesque diesque 331
  *  *  *  *  *
O Tite si quid ego adiuero curamve levasso, 327
Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa,
Ecquid erit praemi? 329
  *  *  *  *  *
Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei. 330

[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]
Aspectabat virtutem legionis suai, 333
Expectans si mussaret quae denique pausa
Pugnandi fieret aut duri finis laboris. 335

Liber XI

Quae neque Dardaniis campis potuere perire, 349
Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari. 350

Liber XII

Unus homo nobis cunctando restituit rem. 360
Noenum rumores ponebat ante salutem;
ergo postque magisque viri nunc gloria claret.^[17] 362

Omnes mortales victores, cordibus imis 363
laetantes, vino curatos, somnus repente
in campo passim mollissimus perculit acris.^[18] 365

Liber XIV

Verrunt extemplo placide mare marmore flavo; 372
caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.^[19] 373

Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum 372
per mare^[20] 373

Litora lata sonunt 377

‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese 378
nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’^[21] 379

Macrobius, S., VI, 4, 6 : ' Tum ferreus hastis | horret ager ' {Am., XI, 601). 'Horret' mire se habet, sed et Enniua in quarto decimo —
Horrescit telis exercitus asper utrimque. 380
. . . sed et ante omnes Homerus (//., XIII, 3.39) : (<f>pi^ev
Cp. Verg., Ae7i., VII, 526, XII, 663.

Priscianus, ap. G.L., II, 518, 13 K : Vetustissimi tamen tam producebant quam corripiebant supradicti verbi, id est tutudi, paenultimam . . . —
Infit, 'O cives, quae me fortuna fero sic 381
contudit indignum bello, confecit acerbo, 382

Festus, 236, 5 : ' Ob ' . . . pro ' ad ' . . . —
Omnes occisi, obcensique in nocte serena. 383

Liber XV

[Obsidium ad Ambraciam duce Fulvio Nobiliore.]
Malos diffindunt, fiunt tabulata falaeque^[22] 384

Occumbunt multi letum ferroque lapique^[23] 385
aut intra muros aut extra praecipe casu.^[24] 386

Arcus aspiciunt, mortalibus quae perhibentur^[25] 387

Sicut fortis equus spatio qui saepe supremo 388
vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit,^[26] 389

Liber XVI

Quippe vetusta virum non est satis bella moveri? 390

post aetate pigret subferre laborem. 391

Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it. 395

Liber XVII

Tum cava sub monte late specus intus patebat.^[27] 427

... dux ipse vias^[28] 428

Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri 430
Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra
Indu mari magno fluctus extollere certant. 432

Tollitur in caelum clamor exortus utrimque. 433

‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore 434
nixi militiae perperere. 435

 neque corpora firma 436
longiscunt quicquam.
quom soles eadem facient longiscere longe. 438

Liber XVIII

[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]
Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno: 409
Configunt parmam, tinnit astilibus umbo
Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam
Undique nitendo corpus discerpere ferro. 412
Semper obundantes hastas frangitque quatitque:
Totum sudor habet corpus multumque laborat,
Nec respirandi fit copia: praepete ferro
Histri tela manu iacientes sollicitabant. 416

[De se ipso.]
Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini. 10

Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo 388
Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit. 389

Incertae Sedis Fragmenta.

Moribus antiquis res stat Romana virisque. 467
Septingenti sunt paulo plus aut minus anni
Augusto augurio postquam inclita condita Roma est. 469

Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus 517
Vincla suis magnis animis abrupit, et inde
Fert sese campi per caerula laetaque prata 519
Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam,
Spiritus ex anima calida spumas agit albas. 521

Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum^[29] 559

Perque fabam repunt et mollia crura reponunt. 563

1. Institutiones grammaticae 6.66
2. Divinae institutiones 1.15.30
3. de re publica 1.64
4. Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—
5. Festus, 346, 5
6. Varro, L.L., VII, 42
7. Varro, L.L., VII, 4
8. institutiones grammaticae 6.15
9. Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313
10. Institutiones grammaticae 8.103
11. De inventione 1.19.27
12. Institutiones grammaticae 6.31
13. Sermones (Horatius) 1.4.60-61
14. Probus, ad Verg., EcL, VI, 31
15. Noctes Atticae 20.10.4
16. Institutiones grammaticae 6.18
17. De officiis 1.24.84
18. Prisciani institutiones gramaticae 5.17, 6.40
19. Noctes Atticae 2.26.21
20. Institutiones grammaticae 5.45
21. Institutiones grammaticae
22. Nonius, 114, 5
23. Institutiones grammaticae 6.66
24. Institutiones grammaticae 6.95
25. Institutiones grammaticae 6.74
26. Cato maior de senectute 5.14
27. institutiones gramaticae VI, 75
28. institutiones gramaticae VI, 6
29. Institutiones grammaticae 5.44