Quid faciat laetās segetēs, quō sīdere terram
uertere, Maecēnās, ulmīsque adiungere uītīs
conueniat, quae cūra boum, quī cultus habendō
sit pecorī, apibus quanta experientia parcīs,
hinc canere incipiam. Uōs, ō clārissima mundī 5
lūmina, lābentem caelō quae dūcitis annum;
Līber et alma Cerēs, uestrō sī mūnere tellūs
Chāoniam pinguī glandem mūtāuit aristā,
pōculaque inuentīs Achelōia miscuit ūuīs;
et uōs, agrestum praesentia nūmina, Faunī 10
(ferte simul Faunīque pedem Dryadēsque puellae:
mūnera uestra canō); tūque ō, cuī prīma frementem
fūdit equum magnō tellūs percussa tridentī,
Neptūne; et cultor nemorum, cui pinguia Cēae
ter centum niueī tondent dūmēta iuuencī; 15
ipse nemus linquēns patrium saltusque Lycaeī
Pān, ouium cūstōs, tua sī tibi Maenala cūrae,
adsīs, ō Tegeaee, fauēns, oleaeque Minerua
inuentrīx, uncīque puer mōnstrātor arātrī,
et teneram ab rādīce ferēns, Siluāne, cupressum: 20
dīque deaeque omnēs, studium quibus arua tuērī,
quīque nouās alitis nōn ūllō sēmine frugēs
quīque satis largum caelō dēmittitis imbrem.
Tūque adeō, quem mox quae sint habitūra deōrum
concilia incertum est, urbīsne inuīsere, Caesar, 25
terrārumque uelīs cūram, et tē maximus orbīs
auctōrem frūgum tempestātumque potentem
accipiat cingēns māternā tempora myrtō;
an deus immēnsī ueniās maris ac tua nautae
nūmina sōla colant, tibi seruiat ultima Thūlē, 30
tēque sibī generum Tēthȳs emat omnibus undīs;
anne nouum tardīs sīdūs tē mensibus addās,
quā locus Ērigonēn inter Chēlāsque sequentis
panditur (ipse tibī iam bracchia contrahit ārdēns
Scorpius et caelī iūstā plūs parte relīquit); 35
quidquid eris (nam tē nec spērant Tartara rēgem,
nec tibi rēgnandī ueniat tam dīra cupīdō,
quamuīs Ēlysiōs mīrētur Graecia campōs
nec repetīta sequī cūret Prōserpina mātrem),
dē facilem cursum atque audācibus adnue coeptīs, 40
ignārōsque uiae mēcum miserātus agrestīs
ingredere et uōtīs iam nunc adsuesce uocārī.
Uēre nouō, gelidus cānīs cum montibus ūmor
līquitur et Zephyrō putris sē glaeba resoluit,
dēpressō incipiat iam tum mihi taurus arātrō 45
ingemere et sulcō attrītus splēndēscere uōmer.
Illa seges dēmum uōtīs respondet auārī
agricolae, bis quae sōlem, bis frīgora sēnsit;
illius immēnsae rūpērunt horrea messēs.
Ac prius ignōtum ferrō quam scindimus aequor, 50
uentōs et uārium caelī praediscere mōrem
cūra sit ac patriōs cultūsque habitūsque locōrum,
et quid quaeque ferat regiō et quid quaeque recūset.
Hīc segetēs, illīc ueniunt fēlīcius ūuae,
arboreī fētūs alibī atque iniussa uirēscunt 55
grāmina. Nōnne uidēs, croceōs ut Tmōlus odōrēs,
India mittit ebur, mollēs sua tūra Sabaeī,
at Chalybes nūdī ferrum uīrōsaque Pontus
castorea, Ēliadum palmās Ēpīrōs equārum?
Continuō hās lēgēs aeternaque foedera certīs 60
imposuit nātūra locīs, quō tempore prīmum
Deucaliōn uacuum lapidēs iactāuit in orbem,
unde hominēs nātī, dūrum genus. Ergō age, terrae
pingue solum prīmīs extemplō ā mēnsibus annī
fortēs inuertant taurī, glaebāsque iacentis 65
puluerulenta coquat mātūrīs sōlibus aestās;
at sī nōn fuerit tellūs fēcunda, sub ipsum
Arctūrum tenuī sat erit suspendere sulcō:
illīc, officiant laetīs nē frūgibus herbae,
hīc, sterilem exiguus nē dēserat ūmor harēnam. 70
Alternīs īdem tōnsās cessāre nouālīs
et sēgnem patiēre sitū dūrescere campum;
aut ibi flāua serēs mūtātō sīdere farra,
unde prius laetum siliquā quassante legūmen
aut tenuīs fētūs uiciae trīstīsque lupīnī 75
sustulerīs fragilīs calamōs siluamque sonantem.
Ūrit enim līnī campum seges, ūrit auēnae,
ūrunt Lēthaeō perfūsa papāuera somnō;
sed tamen alternīs facilis labor, ārida tantum
nē saturāre fimō pinguī pudeat sola nēue 80
effētōs cinerem immundum iactāre per agrōs.
Sīc quoque mūtātīs requiēscunt fētibus arua,
nec nūlla intereā est inarātae grātia terrae.
Saepe etiam sterilīs incendere prōfuit agrōs
atque leuem stipulam crepitantibus ūrere flammīs: 85
sīue inde occultās uīrīs et pābula terrae
pinguia concipiunt, sīue illīs omne per ignem
excoquitur uitium atque exsūdat inūtilis ūmor,
seu plūris calor ille uiās et caeca relaxat
spīrāmenta, nouās ueniat quā sūcus in herbās, 90
seu dūrat magis et uēnās astringit hiantīs,
nē tenuēs pluuiae rapidīue potentia sōlis
ācrior aut Boreae penetrābile frīgus adūrat.
Multum adeō, rāstrīs glaebās quī frangit inertīs
uīmineāsque trahit crātīs, iuuat arua, neque illum 95
flāua Cerēs altō nēquīquam spectat Olympō;
et quī, prōscissō quae suscitat aequore terga,
rūrsus in oblīquum uersō perrumpit arātrō
exercetque frequēns tellūrem atque imperat aruīs.
Ūmida sōlstitia atque hiemēs ōrāte serēnās, 100
agricolae; hībernō laetissima puluere farra,
laetus ager: nūllō tantum sē Mȳsia cultū
iactat et ipsa suās mīrantur Gargara messīs.
Quid dīcam, iactō quī sēmine comminus arua
īnsequitur cumulōsque ruit male pinguis harēnae, 105
deinde satīs fluuium indūcit rīuōsque sequentīs,
et, cum exustus ager morientibus aestuat herbīs,
ecce superciliō clīuōsī trāmitis undam
ēlicit? Illa cadēns raucum per lēuia murmur
saxa ciet, scatebrīsque ārentia temperat arua. 110
Quid quī, nē grauidīs prōcumbat culmus aristīs,
luxuriem segetum tenerā dēpascit in herbā,
cum prīmum sulcōs aequant sata, quīque palūdīs
collēctum ūmōrem bibulā dēdūcit harēnā?
Praesertim incertīs sī mēnsibus amnis abundāns 115
exit et obductō lātē tenet omnia līmō,
unde cauae tepidō sūdant ūmōre lacūnae.
Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque labōrēs
uersandō terram expertī, nihil improbus ānser
Strȳmoniaeque gruēs et amārīs intiba fibrīs 120
officiunt aut umbra nocet. Pater ipse colendī
haud facilem esse uiam uoluit, prīmusque per artem
mōuit agrōs, cūrīs acuēns mortālia corda
nec torpēre grauī passūs sua rēgna ueternō.
Ante Iouem nūllī subigēbant arua colōnī: 125
nē signāre quidem aut partīrī līmite campum
fās erat; in medium quaerēbant, ipsaque tellūs
omnia līberius nūllō poscente ferēbat.
Ille malum uīrus serpentibus addidit ātrīs
praedārīque lupōs iussit pontumque mouērī, 130
mellaque dēcussit foliīs ignemque remōuit
et passim rīuīs currentia uīna repressit,
ut uariās ūsūs meditandō extunderet artīs
paulātim, et sulcīs frūmentī quaereret herbam,
ut silicis uēnīs abstrūsum excūderet ignem. 135
Tunc alnōs prīmum fluuiī sēnsēre cauātās;
nāuita tum stēllīs numerōs et nōmina fēcit
Plēiadās, Hyadās, clāramque Lycāonis Arctōn.
Tum laqueīs captāre ferās et fallere uiscō
inuentum et magnōs canibus circumdare saltūs; 140
atque alius lātum fundā iam uerberat amnem
alta petēns, pelagōque alius trahit ūmida līna.
Tum ferrī rigor atque argūtae lammina serrae
(nam prīmī cuneīs scindēbant fissile lignum),
tum uariae uēnēre artēs. Labor omnia uīcit 145
improbus et dūrīs urgēns in rēbus egestās.
Prima Cerēs ferrō mortālīs uertere terram
īnstituit, cum iam glandēs atque arbuta sacrae
dēficerent siluae et uictum Dōdōna negāret.
Mox et frūmentīs labor additus, ut mala culmōs 150
ēsset rōbīgō sēgnīsque horrēret in aruīs
carduus; intereunt segetēs, subit aspera silua
lappaeque tribolīque, interque nitentia culta
īnfēlīx lolium et sterilēs dominantur auēnae.
Quod nisi et adsiduīs herbam insectābere rāstrīs 155
et sonitū terrēbis auīs et rūris opācī
falce premēs umbrās uōtīsque uocāueris imbrem,
heu magnum alterius frūstrā spectābis aceruum
concussāque famem in siluīs sōlābere quercū.
Dīcendum et quae sint dūrīs agrestibus arma, 160
quīs sine nec potuēre serī nec surgere messēs:
uōmis et īnflēxī prīmum graue rōbur arātrī,
tardaque Eleusīnae mātris uoluentia plaustra,
trībulaque traheaeque et inīquō pondere rāstrī;
uirgea praetereā Celeī uīlisque supellex, 165
arbuteae crātēs et mystica uannus Iacchī;
omnia quae multō ante memor prōuīsa repōnēs,
sī tē digna manet dīuīnī glōria rūrīs.
Continuō in siluīs magna uī flēxa domātur
in būrim et curuī fōrmam accipit ulmus arātrī. 170
Huic ā stirpe pedēs tēmō prōtentus in octō,
bīnae aurēs, duplicī aptantur dentālia dorsō.
Caeditur et tilia ante iugō leuis altaque fāgus
stīuaque, quae currūs ā tergō torqueat īmōs,
et suspēnsa focīs explōrat rōbora fūmus. 175
Possum multa tibī ueterum praecepta referre,
nī refugis tenuīsque piget cognōscere cūrās.
Ārea cum prīmīs ingentī aequanda cylindrō
et uertenda manū et crētā solidanda tenācī,
nē subeant herbae neu puluere uicta fatīscat, 180
tum uariae inlūdant pestēs: saepe exiguus mūs
sub terrīs posuitque domōs atque horrea fēcit,
aut oculīs captī fōdēre cubīlia talpae,
inuentusque cauīs būfō et quae plūrima terrae
mōnstra ferunt, populatque ingentem farris aceruum 185
curculiō atque inopī metuēns formīca senectae.
Contemplātor item, cum sē nux plūrima siluīs
induet in flōrem et rāmōs curuābit olentīs:
sī superant fētūs, pariter frūmenta sequentur
magnaque cum magnō ueniet trītūra calōre; 190
at sī luxuriā foliōrum exūberat umbrā,
nēquīquam pinguīs paleā teret ārea culmōs.
Sēmina uīdī equidem multōs medicāre serentīs
et nitrō prius et nigrā perfundere amurcā,
grandior ut fētus siliquīs fallācibus esset 195
et quamuīs ignī exiguō properāta maderent.
Uīdī lēcta diū et multō spectāta labōre
dēgenerāre tamen, nī uīs hūmāna quotannīs
maxima quaeque manū legeret: sīc omnia fātīs
in peius ruere ac retrō sublāpsa referrī, 200
nōn aliter quam quī aduērsō uix flūmine lembum
rēmigiīs subigit, sī bracchia forte remīsit,
atque illum in praeceps prōnō rapit alueus amnī.
Praetereā tam sunt Arctūrī sīdera nōbīs
Haedōrumque diēs seruandī et lūcidus Anguis, 205
quam quibus in patriam uentōsa per aequora uectīs
Pontus et ostriferī faucēs temptantur Abȳdī.
Lībra diē somnīque parēs ubi fēcerit hōrās
et medium lūcī atque umbrīs iam dīuidit orbem,
exercēte, uirī, taurōs, sērite hordea campīs 210
usque sub extrēmum brūmae intractābilis imbrem;
nec nōn et līnī segetem et Cereāle papāuer
tempus humō tegere et iamdūdum incumbere arātrīs,
dum sicca tellūre licet, dum nūbila pendent.
Uēre fabīs satiō; tum tē quoque, mēdica, putrēs 215
accipiunt sulcī et miliō uenit annua cūra,
candidus aurātis aperit cum cornibus annum
Taurus et āuērsō cēdēns Canis occidit astrō.
At sī trīticeam in messem rōbustaque farra
exercēbis humum sōlīsque instābis aristīs, 220
ante tibi Ēōae Atlantides abscondantur
Cnōsiaque ārdentis dēcēdat stēlla Corōnae,
dēbita quam sulcīs committās sēmina quamque
inuītae properēs annī spem crēdere terrae.
Multī ante occāsum Māiae coepēre; sed illōs 225
exspectāta seges uānīs ēlūsit auēnīs.
Sī uērō uiciamque serēs uīlemque phaselum
nec Pēlūsiacae cūram aspernābere lentis,
haud obscūra cadēns mittet tibi signa Boōtēs:
incipe et ad mediās sementem extēnde pruīnās. 230
Idcircō certīs dīmēnsum partibus orbem
per duodēna regit mundī sōl aureus astra.
Quīnque tenent caelum zōnae: quārum ūna coruscō
semper sōle rubēns et torrida semper ab ignī;
quam circum extrēmae dextrā laeuāque trahuntur 235
caeruleae, glaciē concrētae atque imbribus ātrīs;
hās inter mediamque duae mortālibus aegrīs
mūnere concessae dīuum, et uia secta per ambās,
oblīquus quā sē signōrum uerteret ōrdō.
Mundus, ut ad Scythiam Rīphaeāsque arduus arcēs 240
cōnsurgit, premitur Libyae dēuexus in Austrōs.
Hīc uertex nōbīs semper sublīmis; at illum
sub pedibus Styx ātra uidet Mānēsque profundī.
Maximus hīc flēxū sinuōsō ēlābitur Anguis
circum perque duās in mōrem flūminis Arctōs, 245
Arctōs Ōceanī metuentīs aequore tingī.
Illīc, ut perhibent, aut intempesta silet nox
semper et obtentā dēnsentur nocte tenebrae;
aut redit ā nōbis Aurōra diemque redūcit,
nōsque ubī prīmus equīs Oriēns adflāuit anhēlis 250
illīc sēra rubēns accendit lūmina Vesper.
Hinc tempestātēs dubiō praediscere caelō
possumus, hinc messīsque diem tempusque serendī,
et quandō īnfīdum rēmīs impellere marmor
conueniat, quandō armātās dēdūcere classīs, 255
aut tempestīuam siluīs ēuertere pīnum;
nec frūstrā signōrum obitūs speculāmur et ortūs
temporibusque parem dīuērsis quattuor annum.
Frīgidus agricolam sī quandō cōntinet imber,
multa, forent quae mox caelō properanda serēnō, 260
mātūrāre datur: dūrum prōcūdit arātor
uōmeris obtunsī dentem, cauat arbore lintrēs,
aut pecorī signum aut numerōs impressit aceruīs.
Exacuunt aliī uāllōs furcāsque bicornīs
atque Amerīna parant lentae retinācula uītī. 265
Nunc facilis rubeā texātur fiscina uirgā,
nunc torrēte ignī frūgēs, nunc frangite saxō.
Quippe etiam fēstīs quaedam exercēre diēbus
fās et iūra sinunt: rīuōs dēdūcere nūlla
religiō uetuit, segetī praetendere saepem, 270
īnsidiās auibus mōlīrī, incendere ueprēs
bālantumque gregem fluuiō mersāre salūbrī.
Saepe oleō tardī costās agitātor asellī
uīlibus aut onerat pōmīs, lapidemque reuertēns
incūsum aut ātrae massam picis urbe reportat. 275
Ipsa diēs aliōs aliō dedit ōrdine lūna
fēlīcīs operum. Quīntam fuge: pallidus Orcus
Eumenidesque satae; tum partū Terra nefandō
Coeumque Īapetumque creat saeuumque Typhōea
et coniūrātōs caelum rescindere frātrēs. 280
Ter sunt cōnātī impōnere Pēlio Ossam
scīlicet atque Ossae frondōsum inuoluere Olympum;
ter pater exstrūctōs disiēcit fulmine montīs.
Septima post decimam fēlīx et pōnere uītem
et prēnsōs domitāre bouēs et līcia tēlae 285
addere. Nōna fugae melior, contrāria fūrtīs.
Multa adeō gelidā melius sē nocte dedēre
aut cum sōle nouō terrās inrōrat Eōus.
Nocte leuēs melius stipulae, nocte ārida prāta
tondentur, noctēs lentus nōn dēficit ūmor. 290
Et quīdam sērōs hībernī ad lūminis ignis
peruigilat ferrōque facēs īnspīcat acūtō.
Intereā longum cantū sōlāta labōrem
argūtō coniūnx percurrit pectine tēlās,
aut dulcis mustī Volcānō dēcoquit ūmō- 295
-rem et foliīs undam trepidī dēspūmat aenī.
At rubicunda Cerēs mediō succīditur aestū
et mediō tostās aestū terit ārea frūgēs.
Nūdus arā, sere nūdus. Hiems ignāua colōnō:
frīgoribus partō agricolae plērumque fruuntur 300
mūtuaque inter sē laetī conuīuia cūrant.
Inuītat geniālis hiems cūrāsque resoluit,
ceu pressae cum iam portum tetigēre carīnae,
puppibus et laetī nautae imposuēre corōnās.
Sed tamen et quernās glandēs tum stringere tempus 305
et laurī bācās oleamque cruentaque myrta,
tum gruibus pedicās et rētia pōnere ceruīs
aurītōsque sequī leporēs, tum fīgere dammās
stuppea torquentem Baleāris uerbera fundae,
cum nix alta iacet, glaciem cum flūmina trūdunt. 310
Quid tempestātēs autumnī et sīdera dīcam,
atque, ubi iam breuiorque diēs et mollior aestās,
quae uigilanda uirīs? Uel cum ruit imbriferum uēr,
spīcea iam campīs cum messis inhorruit et cum
frūmenta in uiridī stipulā lactentia turgent? 315
Saepe egō, cum flāuīs messōrem indūceret aruīs
agricola et fragilī iam stringeret hordea culmō,
omnia uentōrum concurrere proelia uīdī,
quae grauidam lātē segetem ab rādīcibus īmīs
sublīmem expulsam ēruerent: ita turbine nigrō 320
ferret hiems culmumque leuem stipulāsque uolantīs.
Saepe etiam immēnsum caelō uenit agmen aquārum
et foedam glomerant tempestātem imbribus ātrīs
collēctae ex altō nūbēs; ruit arduus aethēr
et pluuiā ingentī sata laeta boumque labōrēs 325
dīluit; implentur fossae et caua flūmina crēscunt
cum sonitū feruetque fretīs spīrantibus aequor.
Ipse pater mediā nimbōrum in nocte coruscā
fulmina mōlītur dextrā, quō maxima mōtū
terra tremit, fūgērē ferae et mortālia corda 330
per gentīs humilīs strāuit pauor; ille flagrantī
aut Atho aut Rhodopēn aut alta Ceraunia tēlō
dēicit; ingeminant Austrī et dēnsissimus imber;
nunc nemora ingentī uentō, nunc lītora plangunt.
Hōc metuēns caelī mēnsīs et sīdera seruā, 335
frīgida Sāturnī sēsē quō stēlla receptet,
quōs ignis caelō Cyllēnius erret in orbīs.
In prīmīs uenerāre deōs, atque annua magnae
sacra refer Cererī laetīs operātus in herbīs
extrēmae sub cāsum hiemis, iam uēre serēnō. 340
Tum pinguēs agnī et tum mollissima uīna,
tum somnī dulcēs dēnsaeque in montibus umbrae.
Cūncta tibī Cererem pūbēs agrestis adōret:
cui tū lacte fauōs et mītī dīlue Bacchō,
terque nouās circum fēlīx eat hostia frūgēs, 345
omnis quam chorus et sociī comitentur ouantēs
et Cererem clāmōre uocent in tēcta; neque ante
falcem mātūrīs quisquam suppōnat aristīs
quam Cererī tortā redimītus tempora quercū
det mōtūs incompositōs et carmina dīcat. 350
Atque haec ut certīs possēmus discere signīs,
aestūsque pluuiāsque et agentīs frīgora uentōs,
ipse pater statuit quid mēnstrua lūna monēret,
quō signō caderent Austrī, quid saepe uidentēs
agricolae propius stabulīs armenta tenērent. 355
Continuō uentīs surgentibus aut freta pontī
incipiunt agitāta tumēscere et āridus altīs
montibus audīrī fragor, aut resonantia longē
lītora miscērī et nemorum incrēbrēscere murmur.
Iam sibi tum ā curuīs male temperat unda carīnīs, 360
cum mediō celerēs reuolant ex aequore mergī
clāmōremque ferunt ad lītora, cumque marīnae
in siccō lūdunt fulicae, nōtāsque palūdēs
dēserit atque altam supra uōlat ardea nūbem.
Saepe etiam stēllās uentō impendente uidēbis 365
praecipitīs caelō lābī, noctisque per umbram
flammārum longōs ā tergō albēscere tractūs;
saepe leuem paleam et frōndēs uolitāre cadūcās
aut summā nantīs in aquā conlūdere plūmās.
At Boreae dē parte trucis cum fulminat et cum 370
Eurīque Zephyrīque tonat domus, omnia plēnis
rūra natant fossīs atque omnis nāuita pontō
ūmida uēla legit. Numquam imprūdentibus imber
obfuit: aut illum surgentem uāllibus īmīs
āeriae fūgēre gruēs, aut būcula caelum 375
suspiciēns patulīs captāuit nāribus aurās,
aut argūta lacūs circumuolitāuit hirundō
et ueterem in līmō rānae cecinēre querēlam.
Saepius et tēctīs penetrālibus extulit ōua
angustum formīca terēns iter, et bibit ingēns 380
arcus, et ā pastū dēcēdēns agmine magnō
coruōrum increpuit dēnsīs exercitus ālīs.
Iam uariae pelagī uolucrēs et quae Āsia circum
dulcibus in stagnīs rīmantur prāta Caystrī—
certātim largōs umerīs īnfundere rōrēs, 385
nunc caput obiectāre fretīs, nunc currere in undās
et studiō incassum uideās gestīre lauandī.
Tum cornīx plēnā pluuiam uocat improba uōce
et sōlā in siccā sēcum spatiātur harēnā.
Nē nocturna quidem carpentēs pēnsa puellae 390
nesciuēre hiemem, testā cum ārdente uidērent
scintillāre oleum et putrīs concrēscere fungōs.
Nec minus ex imbrī sōlēs et aperta serēna
prōspicere et certīs poteris cognōscere signīs:
nam neque tum stēllīs aciēs obtūnsa uidētur, 395
nec frātris radiīs obnoxia surgere Lūna,
tenuia nec lānae per caelum uellera ferrī;
nōn tepidum ad sōlem pennās in lītore pandunt
dīlēctae Thetidī alcyonēs, nōn ōre solūtōs
immundī meminēre suēs iactāre maniplōs. 400
At nebulae magis īma petunt campōque recumbunt,
sōlis et occāsum seruāns dē culmine summō
nēquīquam sērōs exercet noctua cantūs.
Appāret liquidō sublīmis in āere Nīsus,
et prō purpureō poenās dat Scylla capillō: 405
quācumque illa leuem fugiēns secat aethera pennīs,
ecce inimīcus atrōx magnō strīdōre per aurās
īnsequitur Nīsus; quā sē fert Nīsus ad aurās,
Illa leuem fugiēns raptim secat aethera pennīs.
Tum liquidās coruī pressō ter gutture uōcēs 410
aut quater ingeminant, et saepe cubīlibus altīs
nesciŏ quā praeter solitum dulcēdine laetī
inter sē in foliīs strepitant; iuuat imbribus āctīs
prōgeniem paruam dulcīsque reuīsere nīdōs.
Haud equidem crēdō, quia sit dīuīnitus illīs 415
ingenium aut rērum fātō prūdentia maior;
uērum ubi tempestās et caelī mōbilis ūmor
mūtāuēre uiās et Iuppiter ūuidus Austrīs
dēnset erant quae rāra modō, et quae dēnsa relaxat,
uertuntur species animōrum, et pectora mōtus 420
nunc aliōs, aliōs dum nūbila uentus agēbat,
concipiunt: hinc ille auium concentus in agrīs
et laetae pecudēs et ouantēs gutture coruī.
Sī uērō sōlem ad rapidum lūnāsque sequentīs
ōrdine respiciēs, numquam tē crāstina fallet 425
hōra, neque īnsidiīs noctis capiēre serēnae.
Lūna reuertentīs cum prīmum colligit ignīs,
sī nigrum obscūrō comprenderit āera cornū,
maximus agricolīs pelagōque parābitur imber;
at sī uirgineum suffūderit ōre rubōrem, 430
uentus erit: uentō semper rubet aurea Phoebē.
Sīn ortū quārtō (namque is certissimus auctor)
pūra neque obtūnsīs per caelum cornibus ībit,
tōtus et ille diēs et quī nascentur ab illō
exāctum ad mēnsem pluuiā uentīsque carēbunt, 435
uōtaque seruātī soluent in lītore nautae
Glaucō et Panopēae et Īnōō Melicertae.
Sōl quoque et exoriēns et cum sē condet in undās
signa dabit; Sōlem certissima signa sequentur,
et quae māne refert et quae surgentibus astrīs. 440
Ille ubi nāscentem maculīs uariāuerit ortum
conditus in nūbem mediōque refūgerit orbe,
suspectī tibi sint imbrēs: namque urget ab altō
arboribusque satīsque Notus pecorīque sinister.
Aut ubi sub lūcem dēnsa inter nūbila sēsē 445
dīuersī rumpent radiī, aut ubi pallida surget
Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle,
heu, male tum mītīs dēfendet pampinus ūuās:
tam multa in tēctīs crepitāns salit horrida grandō.
Hōc etiam, ēmēnsō cum iam dēcēdit Olympō, 450
prōfuerit meminisse magis; nam saepe uidēmus
ipsius in uultū uariōs errāre colōrēs:
caeruleus pluuiam dēnuntiat, igneus Eurōs;
sīn maculae incipiunt rutilō immiscērier ignī,
omnia tum pariter uentō nimbīsque uidēbis 455
feruere: nōn illā quisquam mē nocte per altum
īre neque ā terra moneat conuellere fūnem.
At sī, cum referetque diem condetque relātum,
lūcidus orbis erit, frūstrā terrēbere nimbīs
et clārō siluās cernēs Aquilōne mouērī. 460
Dēnique, quid Vesper sērus uehat, unde serēnās
uentus agat nūbēs, quid cōgitet ūmidus Auster,
Sōl tibi signa dabit. Sōlem quis dīcere falsum
audeat? Ille etiam caecōs īnstāre tumultūs
saepe monet fraudemque et operta tumēscere bella; 465
ille etiam exstinctō miserātus Caesare Rōmam,
cum caput obscūrā nitidum ferrūgine tēxit
impiaque aeternam timuērunt saecula noctem.
Tempore quamquam illō tellūs quoque et aequora pontī,
obscēnaeque canēs importūnaeque uolucrēs 470
signa dabant. Quotiēns Cyclōpum efferuere in agrōs
uīdimus undantem ruptīs fornācibus Aetnam,
flāmmārumque globōs liquefactaque uoluere saxa!
Armōrum sonitum tōtō Germānia caelō
audiit, īnsolitīs tremuērunt mōtibus Alpēs. 475
Uōx quoque per lūcōs uulgō exaudīta silentīs
ingēns, et simulācra modīs pallentia mīrīs
uīsa sub obscūrum noctis, pecudēsque locūtae
(īnfandum!) sistunt amnēs terraeque dehīscunt,
et maestum inlacrimat templīs ebur aeraque sūdant. 480
Prōluit insānō contorquēns uertice siluās
flūuiōrum rēx Ēridanus campōsque per omnīs
cum stabulīs armenta tulit. Nec tempore eōdem
trīstibus aut extīs fibrae appārēre minācēs
aut puteīs mānāre cruor cessāuit, et altae 485
per noctem resonāre lupīs ululantibus urbēs.
Nōn aliās caelō cecidērunt plūra serēnō
fulgura nec dīrī totiēns ārsēre comētae.
Ergō inter sēsē paribus concurrere tēlīs
Rōmānās aciēs iterum uīdēre Philippī; 490
nec fuit indignum superīs bis sanguine nostrō
Ēmathiam et lātōs Haemī pinguēscere campōs.
Scīlicet et tempus ueniet, cum fīnibus illīs
agricola incuruō terram mōlītus arātrō
exēsa inueniet scabrā rōbīgine pīlā, 495
aut grauibus rāstrīs galeās pulsābit inānīs
grandiaque effossīs mīrābitur ossa sepulcrīs.
Dī patriī Indigetēs et Rōmule Vestaque māter,
quae Tuscum Tiberim et Rōmāna Palātia seruās,
hunc saltem ēuersō iuuenem succurrere saeclō 500
nē prohibēte. Satis iam prīdem sanguine nostrō
Lāomedontēae luimus periūria Trōiae;
iam prīdem nōbīs caelī tē rēgia, Caesar,
inuidet atque hominum queritur cūrāre triumphōs,
quippe ubi fās uersum atque nefās: tot bella per orbem, 505
tam multae scelerum faciēs, nōn ūllus arātrō
dignus honōs, squālent abductīs arua colōnīs,
et curuae rigidum falcēs cōnflantur in ēnsem.
Hinc mouet Euphrātēs, illinc Germānia bellum;
uīcīnae ruptīs inter sē lēgibus urbēs 510
arma ferunt; saeuit tōtō Mārs impius orbe,
ut cum carceribus sēsē effūdēre quadrīgae,
addunt in spatia, et frūstrā retinācula tendēns
fertur equīs aurīga neque audit currus habēnās.
