Historia evangelica (Migne)

by Vettius Aquilinus Juvencus

Vettius Aquilinus Juvencus

Historia evangelica

Saeculo IV

editio: Migne 1846
fons: Corpus Corporum

Migne Patrologia Latina Tomus 19 (PL 19 0056A)

Item praefatio.

(PL 19 0053C)
Mattheus instituit virtutum tramite mores,
Et bene vivendi iusto dedit ordine leges. (0055A)
Marcus amat terras inter coelumque volare,
Et vehemens aquila stricto secat omnia lapsu. (0056A)
 5Lucas uberius describit praelia Christi,
Iure sacer vitulus, qui munia fatur Abia.
Ioannes fremit ore leo, similis rugienti,
Intonat aeternae pandens mysteria vitae. (0057)
Immortale nihil mundi compage tenetur,
 10Non orbis, non regna hominum, non aurea Roma,
Non mare, non tellus, non ignea sidera coeli.
Nam statuit genitor rerum irrevocabile tempus,
Quo cunctum torrens rapiat flamma ultima mundum. (0058A)
Sed tamen innumeros homines sublimia facta,
 15Et virtutis honos in tempora longa frequentant:
Accumulant quorum famam, laudesque poetae.
Hos celsi cantus, Smyrnae de fonte fluentes,
Illos Minciadae celebrat dulcedo Maronis. (0059A)
Nec minor ipsorum discurrit gloria vatum,
 20Quae manet aeternae similis, dum saecla volabunt,
Et vertigo poli terras, atque aequora circum
Aethera sidereum iusso moderamine volvet. (0060A)
Quod si tam longam meruerunt carmina famam,
Quae veterum gestis hominum mendacia nectunt,
 25Nobis certa fides aeternae in saecula laudis
Immortale decus tribuet, meritumque rependet.
Nam mihi carmen erit Christi vitalia gesta,
Divinum in populis falsi sine crimine donum. (0061A)
Nec metus, ut mundi rapiant incendia secum
 30Hoc opus: hoc etenim forsan me subtrahet igni
Tunc, cum flammivoma descendet nube coruscans
Iudex, altithroni genitoris gloria, Christus. (0062A)
Ergo age, sanctificus adsit mihi carminis auctor
Spiritus, et puro mentem riget amne canentis
 35Dulcis Iordanis, ut Christo digna loquamur.

Liber Ι.

(PL 19 0062A) (0061)
Rex fuit Herodes iudaea in gente cruentus
Sub quo servator iusti, templique sacerdos
Zacharias, vicibus cui templum cura tueri,
Digesto instabat lectorum ex ordine vatum. (0062A)
 40Huius inhaerebat thalamis dignissima coniux.
Cura his ambobus parilis moderaminis aequi,
Ambos annexos legis praecepta tenebant. (0063A)
Nec fuit his soboles, iam tum vergentibus annis,
Gratius ut donum iam desperantibus esset. (0064A)
 45Sed cum sorte adytis, arisque inferret odores
Zacharias, visus coelo descendere aperto
Nuntius, et soli iussas perferre loquelas,
(Caetera nam foribus plebes astrata rogabat:)
Quem tibi terribilis concussit corde pavorem
 50Visus, eum laeti sermonis gratia placet.
Nam me propitius rerum pater unicus alto
A coeli solio tibi nunc in verba venire
Praecipit, et chara tibi mox e coniuge natum
Promittit, grandis rerum cui gloria restat,
 55Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret,
Sobrius aeternum; clausum quem Spiritus ipsis
Visceribus matris complebit numine claro. (0066A)
Istius hic populi partem pleramque docendo
Ad verum convertet iter, dominumque Deumque.
 60Continuo primus noscet, plebemque vocabit:
Nomine Ioannem hunc tu vocitare memento.
Olli confusa respondit mente sacerdos:
Aemula promissis obsistit talibus aetas,
Nec senibus soboles poterit contingere fessis,
 65Quam Deus avertens primaevo in flore negavit. (0067A)
Haec trepidans vates; cui talia nuntius addit:
Si tibi mortalis sobolem promitteret ullus,
Ad desperandum forsan cunctatio mentis
Debuerat tardis haerens insistere verbis.
 70Nunc ego, quem Dominus, coeli terraeque repertor,
Ante suos vultus voluit parere ministrum,
Auribus ingratis hominis, visuque receptus,
Supremi mandata Dei temnenda peregi. (0068A)
Quare promissis manet irrevocabile donum;
 75Sed tibi claudetur trepidae vox nuntia mentis,
Donec cuncta Dei firmentur munera vobis.
Haec ait, et sese teneris immiscuit auris.
Interea populus miracula longa trahebat,
Quid tantum in templo vellet cessare sacerdos.
 80Egressus trepide, numen vidisse supernum
Nutibus edocuit, miserae et dispendia vocis. (0069A)
Inde domum remeat completo ex ordine vates
Officio, amissamque levant promissa loquelam,
Nec dilata diu venerunt munera prolis;
 85Anxia sed ventris celabat gaudia coniux,
Donec quinque cavam complerent lumina lunam. (0070A)
Tunc maiora dehinc idem mandata minister
Detulit, ad Mariae demissus Virginis aures.
Haec desponsa suo per tempora certa propinquo,
 90Abdita virgineis caste pubescere tectis,
Et servare diem iussis permissa parentum. (0071A)
Ad quam tranquillum sermonem nuntius infit;
Salve, progenie terras iutura salubri,
Desine conspectu mentem turbare verendo.
 95Nam tua concipient coelesti viscera iussu
Natum, quem regnare Deus per saecula cuncta,
Et propriam credi sobolem gaudetque, iubetque.
Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus. (0072A)
Ad quem Virgo dehinc pavido sic inchoat ore:
 100Nullos conceptus fieri sine coniuge dicunt.
Unde igitur sobolem mihimet sperabo venire?
Nuntius haec contra celeri sermone fatetur:
Virtus celsa Dei circumvolitabit obumbrans,
Spiritus et veniet purus, lectissima virgo,
 105Ac tibi mox puerum casto sermone iubebit
Magnificum gigni populis, quem credere sanctum
Supremique Dei natum vocitare necesse est. (0073A)
Sic cognata tibi, sterilis quae credita cunctis,
Zachariae coniux mortali germine nuper
 110Aevo defessis auxit miracula membris.
Sextus adest mensis: parent sic omnia iussis.
Virgo dehinc: Domino famulam nunc ecce iubenti,
Ut tua verba sonant, cernis servire paratam.
Nuntius abscedens vacuis se condidit auris. (0074A)
 115Illa dehinc rapidis Iudaeam passibus urbem,
Zachariaeque domum penetrat, gravidamque salutat,
Elisabeth: clausae cui protinus anxia prolis
Membra uteri gremio, motu maiore resultant:
Et simul exsiluit mater concussa tremore
 120Divinae vocis: completa afflamine sancto,
Et magnum clamans: Felix o femina, salve,
Felicem gestans uteri sinuamine foetum.
Unde meam tanto voluit Deus aequus honore
Illustrare domum, quam mater numinis alti
 125Viseret! Ecce meo gaudens in viscere proles
Exsultat, Mariae cum prima affamina sensit. (0075A)
Felix, quae credit finem mox affore verbis,
Quae Deus ad famulos, magnum dignando, locutus.
Illa trahens animum per gaudia mixta pudore,
 130Suppressae vocis pavitantia dicta volutat:
Magnificas laudes animus, gratesque celebrat
Immensi Domino mundi. (0076A) Vix gaudia tanta
Spiritus iste capit, quod me dignatus in altum
Erigere ex humili celsam, cunctisque beatam
 135Gentibus, et seclis voluit Deus aequus haberi.
Sustulit ecce thronum saevis, fregitque superbos,
Largifluis humiles opibus ditavit egentes.
Tunc illic mansit trinos ex ordine menses,
Ad propriamque domum repedat iam certa futuri. (0077A)
 140Iamque aderat tempus, quo iussum fundere foetum
Elisabeth volvenda dies in luminis auras
Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit.
Turba propinquorum, tum gaudia mira frequentes
Concelebrant, nomenque iubent genitoris habere. (0078A)
 145Abnuit hoc genitrix, sed Ioannes vocitetur,
Ingeminat. Placuit muti tunc iussa parentis
Consulere, scriptoque rogant edicere nomen.
Sed, proh mira fides! tabulis cum scribere tentat,
Implicitam solvit per verba sonantia linguam. (0079A)
 150Mox etiam assuetam penetrant spiracula mentem,
Completusque canit venturi conscia dicta:
Concelebrent cuncti laudes, gratesque frequentent
Astrorum, et terrae, pontique, hominumque parenti:
Visere quod voluit, propriamque absolvere plebem.
 155En beat antiquam gentem, cornuque salutis
Erecto, indulget Davidis origine lumen.
Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates:
Haec est illa salus, quae nos ex hostibus atris
Eripit, ut iuste iusto servire queamus. (0080A)
 160Et tu, parve puer, sanctus, dignusque propheta
Dicere, et Dominum mox praegrediere viando.
Illius et populum duces per lumen apertum:
Errorem per te spernent, mortisque tenebras
Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequentur.
 165Exhinc secretis in vallibus abdita semper
Vita fuit puero, donec, poscentibus annis,
Vatis ad officium pleno pubesceret aevo.
Interea Mariae sponso miracula mentem
Sollicitant, manifesta uteri quod pondera vidit:
 170Et secum volvit, quanam ratione propinquae
Dedecus oppressum celet, thalamosque recuset. (0081A)
Talia tractanti torpescunt membra sopore,
Audivitque Dei super horrida somnia vocem:
Accipe coniugium nullo cum crimine pactae,
 175Spiritus implevit sancto cui viscera foetu. (0082A)
Hanc cecinit vates venturam ex virgine prolem;
NOBISCUM DEUS est nomen cui. Protinus ille
90. Haec praecepta sequens, servat sponsalia pacta. (0083A)
Sed tum forte novi capitum discussio census
 180Caesaris Augusti iussis per plurima terrae
Describebatur, Syriam cum iure regebat
Cyrinus, proprios cui tota per oppida fines
Edebant populi, vires, nomenque, genusque.
Urbs est Iudaeae Bethlehem, Davida canorum
 185Quae genuit, generis quae censum iure petebat. (0084A)
Edidit hic Mariam Davidis origine Ioseph,
Desponsamque sibi scribens, gravidamque professus.
Hospitium amborum Bethlehem sub moenibus urbis
Augusti fuerant praeparva habitacula ruris.
 190Illic virgo novo completo in tempore foetu. (0085A)
Solvitur, et puerum veteri cunabula textu
Involvunt, duroque datur praesepe cubili.
Circa sollicitae pecorum custodia noctis
Pastores tenuit vigiles per pascua laeta.
 195Ecce Dei monitu visus descendere coelo
Nuntius, et subitus terror tremefacta pavore
Prostravit viridi pastorum corpora terrae.
Talis et attonitis coelo vox missa cucurrit:
Ponite terrorem mentis: mea sumite dicta,
 200Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto. (0086A)
Nam genitus puer est Davidis origine clara,
Qui populis lucem mox, laetitiamque propaget.
Hoc signum dicam, puerum quod cernere vobis
Iam licet, implentem gracili praesepia voce.
 205Talia dicenti iunguntur millia plebis
Coelestis, cunctique Deum laudantque, rogantque,
Talis et uniti vox agminis aera complet:
Gloria supremum comitetur debita patrem,
In terris iustos homines pax digna sequatur. (0087A)
 210Et simul his dictis coeli secreta revisunt.
Pastores propere veniunt, puerumque iacentem
Praesepis gremio cernunt: post inde sequentes
Dispergunt late celeris vaga semina famae. (0088A)
Mirantes laudant, laetantes constupuerunt,
 215Omnia nocturnis monitis quod vera recurrant.
Viderat octavam lucem puer: ecce recidi
Ad morem legis, nomenque aptare necesse est:
Impositumque illi est, monitis coelestibus olim
Quod Mariae vox missa Deo praecepit, Iesus. (0089A)
 220Scripserat antiquae Moses moderamina legis,
Inter quae, primos prisco de sanguine vatum,
Observare dedit, fetus offerre sacrandos,
Implumesque simul ferre ad delubra columbas. (0090A)
Haec ubi per Mariam templo servata feruntur,
 225Ecce senex Simeon, dignus comprendere sensu
Coelestes voces, cui quondam praescia rerum
Virtus prodiderat, quod carcere corporis aegri
Deposito, mortem liber, requiemque videret,
Cum primum coeli laudem, terraeque salutem,
 230Omnia quem vatum spondent oracula, Christum
Vidisset templo solemnes ferre palumbes. (0091A)
Isque ubi, curvato defessus corpore, templum
Iam gravior penetrat, monuit quod spiritus auctor,
Ecce simul parvum gremio genitricis Iesum
 235Ad templum sensit venisse, trementibus ulnis
Accepit puerum, laetusque haec dicta profatur:
Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberet arctis
Corporis e vinclis, finemque imponere verbis
Dignetur cum pace suis. En splendida nostros
 240Lux oculos tua circumstat, radiisque refulget,
Quam cunctis hominum lustratis gentibus addet
Israelitarum cumulatae gloria plebis.
Quid tantum Mariae stupuerunt pectora matris? (0093A)
Hic puer ad populi casum datur: iste renasci
 245Concedet populis: dicta in contraria signum
Istius adveniet; percurret debita letho,
Atque animam matris ferro fulgente machaera;
Quo pateant tecti tenebrosa volumina cordis.
Haec ait in Simeone Deus: mox ecce prophetae
 250Femineam sancto complet spiramine mentem. (0094A)
Anna fuit natu gravior, quam in flore iuventae
Destituit viduam mors immatura mariti.
Casta sed in templo semper pro coniuge vita,
Et cultus cessere Dei; quae numine iussa
 255Cognovit Christum, et simili sermone locuta est.
Inde ubi solemnem pueri pro nomine legem
Complevit genitrix, et Ioseph omnia mirans,
Ad patriam laeti repedant, puerumque reportant. (0095A)
Gens est ulterior, surgenti conscia soli,
 260Astrorum solers ortusque, obitusque notare.
Huius primores nomen tenuere Magorum. (0096A)
Hinc lecti proceres Solymos per longa viarum
Deveniunt, regemque adeunt, orantque doceri,
Quae regio imperio puerum Iudaea teneret
 265Progenitum: sese stellae fulgentis ab ortu
Admonitos venisse viam, quo supplice dextra
Exortum terris venerabile numen adorent. (0097A)
Territus Herodes Solymorum culmina vatum,
Quique prophetarum veterum praedicta recensent
 270Imperio accitos iubet omnia quaerere legis,
Queis pateat, quae sint genitalia moenia Christo;
Omnia venturum spondent quem oracula vatum.
Tunc manifestatur, Bethlehem quod moenibus illum
Progigni maneat, cui sacram ducere plebem
 275Israelitarum sancta virtute necesse est.
Tunc iubet Herodes, Persas pertendere gressum,
Inventumque sibi puerum monstrare colendum. (0098A)
Ecce iteris medio stellam praecurrere cernunt.
Sulcantem flammis auras, quae culmine summo
 280Restitit, et pueri lustrata habitacula monstrat.
Gaudia magna Magi gaudent, sidusque salutant:
Et postquam puerum videre sub ubere matris,
Deiecti prono texerunt corpore terram. (0099A)
Summissique simul quaesunt: tum munera trina,
 285Thus, aurum, myrrham regique, hominique, Deoque
Dona dabant. Totam mox horrida somnia noctem
Sollicitant, saevumque iubent vitare tyrannum.
Denique diversis Herodis callibus aulam
Diffugiunt, patriamque magi rediere latentes.
 290Ipsum etiam puerum monitis coelestibus actus
Aegyptum cum matre simul transportat Ioseph.
At ferus Herodes sibimet succedere credit,
Quem callens astris quaesisset cura magorum. (0100A)
Quorum praecauto discessu sollicitatus,
 295Horribilem iussit Bethlehem per compita caedem,
Infantes mandans, teneramque sub ubere plebem
Avelli ferro nullo sub crimine culpae.
Haec etiam caedes olim praescripta manebat,
Quam bonus Hieremias, divino numine iussus,
 300Complorat, misero sobolis pro funere matres
Horrendis graviter coelum pulsare querelis. (0101A)
Ast ubi sopitus furor est, et saeva tyranni
Infantum horribili feritas satiata cruore
Exstinxisse putat cunctos, quos primus, et alter
 305Annus lethiferi miseros oppresserat aevi:
 Mirandis rursus devinctus membra sopore
Urgetur monitis Mariam, puerumque Ioseph
Aegypto ad patriam vectare, ubi Nazara felix
Olim praedictum puero dedit addere nomen. (0102A)
 310Dixit et alterius quondam praenuntia vatis
Vox instincta Deo: Veniet, veniet mea proles
Aegypto ex alta terris lumenque, salusque.
Crescebat rapidis annorum gressibus infans,
Occurrens aevum sapientia praeveniebat,
 315Gratiaque in vultu, et verbis veneranda micabat.
 Et iam bissenos aevi comprenderat annos,
Cum paschae ritum servare ex more parentes
Ad templum laeti puerum perducere festis
Omnibus annorum vicibus de more solebant.
 320Ergo aderant paschae pariter, cunctisque diebus
Festorum impletis patriam remeare parabant. (0103A)
Cum puer in populo comitis vestigia matris
Deseruit, templique libens secreta petivit.
Illum per vicos urbis, perque abdita tecta,
 325Perque iteris stratas, per notos, perque propinquos
Quaerebat genitrix: sed lux ubi tertia venit,
Ad templum propere remeat; vatumque choreis
Invenit insertum, legumque obscura senili
Tractantem coetu. (0104A) Vix admiratio digna
 330De pueri verbis senibus fuit. At pia mater,
Nate, ait, amissum lacrymis te quaero profusis
Anxia cum genitore gemens: quae causa parentum
Secernit gressu, templique in sede retentat?
Ille autem: Quid me tantum, quid quaeritis? inquit.
 335An nondum sentis, genitrix, quod iure paternis
Sedibus, et domibus natum inhabitare necesse est? (0105A)
Haec ait, et gressum sociat, patriamque revisit:
Nec genitrix tanti persensit pondera verbi,
Ordine cuncta tamen cordis secreta reservant.
 340At puer obsequiis apte praedulcibus ambos
Ad proprium semper cogens nectebat amorem.
Interea veteris scripti per debita currens
Omnia seclorum series promissa trahebat. (0106A)
Zachariae soboles desertis vallibus omnes
 345Ad deponendas maculas clamore vocabat,
Fluminis ut liquidi caperent miranda lavacra,
Queis animae species abluta sorde niteret,
Isaias vates cecinit quod numine iussus:
Vox late resonat desertis vallibus; amplas
 350Instruite stratas, omnis sit recta viarum
Semita, quae Domini digne vestigia gestet.
Subsident colles, vallis complebitur omnis:
Corriget anfractus iteris bona linea recti,
Corporeisque oculis lumen tractare serenum
 355Omnibus indulget Genitor, Dominusque salutis.
Ergo aderant populi, passimque hinc inde ruentes
Complebant ripas, avidique lavacra petebant. (0107A)
Texta camelorum fuerant velamina setis,
Et zonae pelles medium cinxere prophetam,
 360Arvis qui solitus ruralibus esse locustas,
Et tenuem victum praebent silvestria mella.
Isque ubi tot populos diversis sedibus ortos
Irruere ad fluvium cernit, sic increpat ore:
Vipereae gentis soboles, quis debita vobis
 365Supplicia, urgentesque iras evadere monstrat?
Sed facite, o miseri, fructum, si poenitet, aptum,
Nec generis vestri tollat fiducia mentes. (0108A)
Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes
Succedent vestro, soboles, quia degener errat.
 370Proxima roboreis iam iam radicibus instat
Cunctorum ante oculos, aciesque levata securis.
Caedentur silvae steriles, ignemque fovebunt.
Nunc ego praeteritas maculas in flumine puro
Abluere institui: veniet sed fortior alter,
 375Cuius vincla pedum non sum contingere dignus. (0109A)
Abluet ille homines sancto in spiramine mergens,
Flammarumque globis purgabit noxia corda.
Illius et manibus ruralis pala tenetur.
Et propria ipsius purgabitur area frugum,
 380Horreaque implebit secreti copia farris,
Aeternusque leves paleas populabitur ignis.
Haec ait, et properis per silvam passibus ipsum
Cernit Iordanis veneranda lavacra petentem. (0110A)
Sed verat increpitans vates, et talia fatur:
 385Tune meis manibus dignaris mergier undis,
Cum tua me melius possint purgare lavacra?
Dixit Ioannes, cui talia reddit Iesus.
Nunc sine; nam decet hoc: sic sancta per omnia nobis
Iustitiae consectandus complebitur ordo.
 390Haec memorans, vitreas penetrabat fluminis undas.
genti manifesta dei praesentia claret. (0111A)
Scinditur auricolor coeli septemplicis aethra,
Corporeamque gerens speciem descendit ab alto
Spiritus, aeream simulans ex nube columbam,
 395Et sancto flatu corpus perfudit Iesu. (0112A)
Tum vox missa Dei longum per inane cucurrit,
Ablutumque undis Christum, flatuque perunctum.
Alloquitur: Te, nate, hodie per gaudia testor
Ex me progenitum; placet haec mihi gloria prolis. (0113A)
 400 Tum petit umbrosos montes, et lustra ferarum,
Obsequiumque illi Patris praebere ministri
Certabant, rabidi mox livor daemonis atram
Cum terrore rapit mentem, nec defuit aegro
Tentandi interea Christum versutia fallax.
 405Quadraginta illi fuerant ex ordine soles,
Ex quo nulla cibi, potusve alimenta dabantur:
Sed contexta simul firmi ieiunia cordis
Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant.
Tunc epulas demum monuit conquirere corpus. (0114A)
 410Horrendi interea sceleris fallacia tentans,
Si te pro certo genuit Deus, omnibus, inquit,
His poteris saxis forti sermone iubere
Usum triticei, formamque capessere panis.
Christus ad haec fatur: Nil me iam talia terrent.
 415Nam memini scriptum, Quoniam non sola tenebit
Vitam credentis facilis substantia panis:
Sed sermone Dei complet pia pectora virtus.
Rursus at ille dolos versutis artibus aptans
Nectere tentator properat. (0115A) Nam moenibus urbis
 420Mox inferre pedem sensit, vis livida Christum
Culmine marmoreo suasit consistere templi.
Tunc sic aggreditur vocis fallente veneno:
Si deus est vere genitor tibi, culmine templi
Aera per vacuum saltu iaculabere corpus.
 425Testis erit scriptura tibi, quae spondet aperte
Mandatum summi genitoris tale ministris,
Ut lapsum studeant casu defendere corpus,
Et famulis manibus curent tua membra levare,
Ne lapidis laedat summas offensio plantas. (0116A)
 430Reddidit his Christus dictis contraria dicta:
Me meminisse magis scripti coelestis oportet,
Ne vires Domini fidens audacia tentet.
Rursus in abrupti montis consistere celsis
Mox furibunda iugis sensit fallacia Christum,
 435Ostendens illi fulgentia regna per orbem,
Cernis, ait, quae sit tantarum gloria rerum?
Cuncta tuo possum iamiam concedere regno,
Talia donantem me si veneratus adores.
Tum sic instantem dictis reiecit Iesus:
 440Effuge, pestiferi rabies vesana veneni,
Haereat ut semper nobis immobile iussum,
Ut iustus coeli Dominum devotus adoret,
Unius et famulans veneretur numen in aevum.
Talibus excussus fugit per devia daemon. (0117A)
 445Ille ubi Ioannem cognovit carceris umbris
Immersum, tristi compressit corda dolore,
Finibus et statuit Zabulonum ponere sedes,
Ut dictum Isaiae concurreret ordine secli:
Terra Zabulonum, et regionis Nephthala nomen,
 450Et via trans pelagus longe, Galilaeiaque arva,
Trans et Iordanem gentes, populique tenebris
Inclusi, magnum lumen, subitumque videbunt:
In mortisque illis umbra residentibus alma
Exoritur fidei resplendens luce voluntas.
 455Ergo instare Dei regnantis munera Christus
Nuntiat, increpitans praeconia larga salutis. (0118A)
  Praeteriensque videt ponti per littora fratres,
Praesolidumque Simon, dignum cognomine Petri,
Andreamque simul, sinuosa volumina lini,
 460Piscibus insidias disponere marmoris undis.
Nunc, inquit, pisces capitis maris aestibus altis:
Sed me si libeat sectari, fortia vobis
Provenient hominum praepulchra indagine lucra.
Illi confestim firmato pectore certi,
 465Retibus abiectis, pariter praecepta sequuntur. (0119A)
Post fratres Iacobum, Ioannemque marinis
Insidias gregibus maculoso innectere textu
Ut vidit, similemque dedit de littore vocem,
Illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunt
 470Illico, sectantes pulcherrima iussa salutis.
Exin per terram Galilaeae sancta serebat
Insinuans populis regni praeconia Christus,
Donabatque citam fessis, aegrisque medelam,
Et mox crebra procul Syriam iam fama tenebat,
 475Mille sonans linguis praesentia munera Christi.
Denique certatim languoris tabe peresos,
Diversisque malis nexos, queis longa dolorum
Absumpsit populans membrorum robora tabes,
Monstrabant Christo: facili sed munere cunctos
 480Reddebat propere miranda ad gaudia sanos. (0120A)
Iamque animae ipsius morbi, saevique furores,
Et lunae cursum comitata insania mentis
Discessere gravi sermonis pondere iussa.
Illum stipantes miracula magna moventem
 485Mixtae sectantur turbae, Solymique, Syrique,
Et Iudaea frequens populis, Galilaeaque plebes,
Quos et Iordanis dirimit stagnante fluento.
 Hos populos cernens, praecelsa in rupe resedit,
Ac sic discipulis gremium cingentibus infit:
 490Felices humiles, pauper quos spiritus ambit:
Illos nam coeli regnum sublime receptat.
His similes mites, quos mansuetudo coronat,
Quorum debetur iuri pulcherrima tellus.
Hos modo lugentes solatia digna sequentur. (0121A)
 495Pabula iustitiae qui nunc, potusque requirunt,
Illos plena manet saturandos copia mensae.
Felix, qui miseri doluit de pectore sortem:
Illum nam Domini miseratio larga manebit.
Felices, puro qui coelum corde tuentur:
 500Visibilis Deus iis per saecula cuncta patebit.
Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat.
Felices nimium, quos insectatio frendens
Propter iustitiam premit: iis mox regia coeli
Pandetur. Gaudete, operum quos iusta tenentes
 505Urgebit praeceps stimulis iniuria saevis. (0122A)
Plurima nam merces vobis servatur in aethra;
Namque prophetarum fuit insectatio talis.
 Discite, vos hac in terra salis esse saporem.
Hic sapor amissa si iam virtute senescit,
 510Quae salis absumptos acuet substantia gustus?
Nec quisquam vani post haec superest salis usus,
Ni longe abiectum cuncta ut vestigia calcent.
 Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lumen.
Nam quis praecelsis impostam rupibus urbem
 515Occultare queat? Vestrum sed lumen ad omnes
Perveniat, rerumque decus sub luce serena
Ponatur. Cunctis genitoris gloria vestri
Laudetur, celsi thronus est cui regia coeli. (0123A)
 Non ego nunc priscas leges dissolvere veni,
 520Vertere nec, veteres ponunt quae iussa prophetae.
Omnia nam vobis per me complenda manebunt.
Vera loquor, donec coeli, terraeque, marisque
Interitus veniat, legis ne littera saltem,
Aut apicis parvi gracilis distinctio deerit,
 525Omnia quin fiant digesta ex ordine saecli.
Siquis enim minimam mandati solvere partem
Ausus erit, pariterque homines suadendo docebit,
Hic minimi nomen coelesti in sede tenebit. (0124A)
At quicumque operis proprii moderamina servans,
 530Inviolata simul tradet praecepta priorum,
Magnus erit, magnique feret trans sidera nomen.
 Audistis veteris iussum moderamine legis:
Humano si quis macularit sanguine palmas,
Ille reus ferro persolvet vindice poenas.
 535Ast ego praecipiam, ne quis consurgere in iras
Audeat, atque odio fratris fervente moveri.
Nam reus hic aequo poenas sub iudice reddet.
Nec minor illorum convicia flamma sequetur,
Qui fatui, miserive cient sub nomine fratrem. (0125A)
 540 Sin offerre voles, venerans altaria donis,
Et tua tunc tacitae mentis penetralia tanget,
Quod tibi sit cum fratre domi suscepta simultas,
Munera cuncta illic adytis admota relinque:
Et prius ad pacem properans transcurre petendam.
 545Fraterno demum iam conciliatus amori,
Offer grata deo tranquillo pectore dona. (0126A)
 Est tibi praeterea virtus contraria semper
Corporis: hoc casti celeri curetur amore,
Dum rapidae tecum graditur per compita vitae.
 550Accusabit enim polluti corporis usus,
Et te sublimi statuet sub iudice vinctum.
Damnatum rapient ad vincula saeva ministri,
Nec prius e tenebris solveris carceris atri,
Ultima quam minimi reddatur portio nummi.
 555 Haud ignota, reor, vobis stat cautio legis,
Corpus adulterio prohibens: sed nunc mea iussa
Occulta internae frenent molimina mentis:
Nec minus optati, quam facti poena luenda. (0127A)
 Si te forte oculi dextri laqueaverit error,
 560Auctorem miserae properans convellito labis,
Et iaculare procul. Nam membrum perdere refert
Exiguum, flammis quam totum dedere corpus,
Perpetuisque animam pariter convolvere poenis.
Et si dextra manus mentem per devia ducit,
 565Erroris causam praestat decidere ferro,
Quam totum aeternis corpus concedere flammis. (0128A)
 Praecipiunt veteres, siquis connubia rumpet,
Scribere discidium, iuris feralia verba.
Sola viri recte discedet adultera tectis,
 570Ast aliae maneant: nam casti iura pudoris
Auctore amittet mulier deserta marito.
 Antiquae leges prohibent periuria linguis. (0129A)
Sed nostris cedat iurandi audacia iussis;
Nec fas est homini coelum iurare per altum,
 575Quod sedes Domini est, nec quae vestigia gestat
Terra Dei, Solymaeque Urbis venerabile nomen,
Quod regis magni propria est, iurabitur unquam.
Nec caput in proprium cuiquam iurare licebit,
Namque potestatem minimi non esse capilli
 580Cernitis, albumve, aut nigrum mutare colorem.
Est, est, sufficiat; quod non est, dicite, Non est.
Quod superest istis, totum fallaciter aegro
Suggerit obreptans animo vis tetra veneni.
 Pervulgata diu legis praecepta tenetis,
 585Laedentem semper similis vindicta sequatur.
Sed tranquilla malum melius patientia vincet. (0129B)
Ac si quis partem palma percusserit oris,
Mox aliam partem vultus praebere memento,
Auferat aut tunicam si quis vi iudicis instans,
 590Cede libens, pariterque ferat tua pallia secum.
Si te forte aliquis passus per mille iubebit
Ire viam, gravidique oneris perferre laborem,
Mox perges, aliudque iteris comitabere duplum.
 Siquis egens poscet, vel se simulabit egentem,
 595Ex animo miserans Iargire; aut mutua si quis
Orabit, tribue, et mitem ne subtrahe vultum.
 Nec tibi sit placitum solis succurrere amicis,
Aut caecis odiis inimicos ducere dignos.
Quin ego praecipiam blando super esse per omnes
 600Obsequio, precibusque Deum mollire benignis
Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent,
Adversisque truces animis, odiisque sequuntur. (0130B)
Nam genitor noster communia lumina solis,
Communesque dedit pluvias iustisque malisque. (0131A)
 605Quod si coniunctos tantum veneramur amicos,
Quis locus hic iustae poterit mercedis haberi?
Servit amicitiae tantum gens dedita lucris.
Sed vos perfecto similes estote parenti.
 Sicubi iustitiae pandetur pulchra facultas,
 610Devitate oculos hominum: nam nulla manebit
Merces, posterius quae factum tale sequatur.
Applaudet tantum sterilis laudatio vulgi.
Sed tu quod dextra facias, nescire sinistram
Convenit, et iustis meritis tunc digna rependet
 615Occulti solus scrutator praemia cordis. (0132A)
 Sunt, quos praetumidae tollit iactatio mentis,
Et precibus propriis gaudent assistere turbas,
Multifluisque diem verbis ducendo fatigant.
His votis pompae fructus succedit inanis.
 620Sed secreta domus precibus penetralia castis
Claudantur, paucisque Deum venerabere verbis.
Scit Pater ipse, tui quae sit trepidatio cordis.
Nil, absente Deo, loquimur, nil abdita clausum
Pectoris antra tegunt: praesens Deus omnia cernit. (0133A)
 625His igitur votum placeat concludere verbis:
 Sidereo genitor residens in vertice coeli,
Nominis, oramus, veneratio sanctificetur
In nobis, pater alte, tui: tranquillaque mundo
Adveniat, regnique tui lux alma patescat.
 630Sic, coelo ut, terris tua fiat clara voluntas,
Vitalisque hodie sancti substantia panis
Proveniat nobis, tua mox largitio solvat
Innumera indulgens erroris debita pravi;
Et nos haud aliter concedere fenera fas est.
 635Tetri saeva procul tentatio daemonis absit,
Eque malis tua nos in lucem dextera tollat.
Sic etenim genitor populis delicta remittet,
Si vestra alterni vobis peccata velitis
Cedere, nec durum erratis impendere pectus.
 640 Sunt etiam pergrata Deo ieiunia plebis. (0134A)
Sed propriam multi faciem foedare laborant,
Quo vanam captent hominum ieiunia famam.
Tu vero et grato crinem nitefactus olivo,
Laetantem puris de fontibus ablue vultum:
 645Ut solus genitor devoti pectoris aptum
Servitium cernens, laudem, meritumque rependat.
 Vanum est defossis terra invigilare talentis:
Illic aerugo, et tineae dominantur edaces,
Cunctaque diripiunt fures egesta latebris.
 650Condite thesauros vobis in vertice coeli.
Non aerugo illos, tineaeve, aut horrida furum
Factio diripiet. (0135A) Vobis ubi condita res est,
Illic corda etiam simili ditione tenentur.
Corporis est lumen, quo publica lumina cernis:
 655Sed si pura acies oculis, simplexque nitebit,
Totius clare splendebunt corporis artus.
Sin vero nequam fuerit, pravumque videbit,
Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae.
In nigras lumen sed si convertitur umbras,
 660Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris?
 Nemi potest dominis aeque servire duobus:
Unius aut odiis cedet, vel cedet amori.
Nec pariter dominum servus patietur utrumque. (0136A)
Haud unquam poterit quis divitiisque, Deoque
 665Inservire simul. Sed vos haec iussa tenete.
Sollicitet proprio ne vos pro corpore vestis,
Neu faciles victus aegra disquirite cura.
Nonne animam pluris facimus, quam corporis escas?
Aut dubitat corpus quisquam praeponere vesti?
 670Aerias spectemus aves: non vomere presso
Terga soli subigunt, iaciunt aut semina farris,
Aut segetum culmos incurva falce recidunt.
Proveniet tamen his satias potusque, cibique.
Nonne Deo magis est hominum curatio cordi? (0137A)
 675Nec dignum fuerat vestis suspendere curam
Pectoribus nostris. Numquid cubitalia possunt
Incrementa suis homines imponere membris?
Cernite, per pingues agros ut lilia florent.
Non ulli tamen iis umquam incubuere labores.
 680Nec Salomona illum, cum regni divitis aula
Afflueret, talis contexit gratia vestis.
Naturale bonum terris commune placebit.
Quod si pratorum, fruticumque virentia laeta
Ipse Deus vestit, nostris obnoxia flammis,
 685Cur vobis potior non est fiducia patris? (0138A)
Ergo cibum, potum, vestemque, et inania cuncta,
Gentibus infidis terrenam linquite curam.
Vos potius digne coelestia quaerite regna,
Iustitiamque Dei: spontanea caetera current:
 690Crastina nec vobis curetur copia rerum.
Quisque dies sibimet satis est pro fraude diurna.
 Iudicium vestrum fugiat damnatio saeva.
Nam Dominus iuris vestri documenta sequetur.
Quae vos in terris statuetis tempore capti,
 695Haec eadem vobis Genitor servabit in aethra.
Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est. (0139A)
Cernis adhaerentem festucam in lumine fratris,
Nec tamen in proprio tignum consistere sentis?
Atque oculum prius alterius purgare laboras?
 700Diripe sed proprio fallax de lumine tignum.
Tum minimam alterius curabis demere aristam.
Ne canibus sanctum dederitis, neve velitis
Turpiter immundis iactare monilia porcis.
Namque illa in coeno pedibus subiecta iacebunt,
 705Conversique sues vasto vos vulnere rumpent.
 Poscenti dabitur, quaerens inventa tenebit,
Pulsantique aditus foribus pandetur apertis.
Vos homines natis panem poscentibus omnes
Num lapidem dabitis, piscemve petentibus, anguem? (0140A)
 710Vos, inquam, rigidi, quibus alte est insita cordi
Durities, vestris dabitis semper bona natis.
Indulgens hominum Genitor bona mitia digne
Quam praestare magis gaudet poscentibus aequis!
Quae cupitis vobis hominum benefacta venire,
 715Haec eadem vestro cunctis praestate favore.
Haec legis summa est, hoc ius dixere prophetae.
 Ite per angustam, iusti, supra sidera portam.
Quam lata, et spatiosa via est, quae limite laevo
Praeruptum convolvit iter caligine mortis,
 720Innumeraeque illam penetrant per prona catervae!
Vitalis vastis stipatur semita saxis,
Celsaque vix paucos ducit per scrupea virtus. (0141A)
At si quos nimium fallax, illexque malorum
Planities suasit deformi lubrica lapsu,
 725Arripit hos, pronosque trahit, velut impetus amnis,
Aut alacer sonipes ruptis effrenus habenis,
Aut rectoris egens ventosa per aequora puppis.
 Observate illos, falso qui nomine vobis
Insidias faciunt, appellanturque prophetae.
 730Hos ovium species vestit, sed saeva luporum
Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes
Agmina credentum, saevus quos decipit error.
Fructibus e propriis noscuntur talia monstra:
Quemque petat finem fallax doctrina, videndum.
 735Quapropter rerum molitio perspiciatur. (0141B)
Nam neque de tribulis ficus, nec sentibus uvas
Provenisse umquam ruris per terga notastis.
Utque arbor proprio vestitur germine pomi,
Sic dolus illorum fructu monstrante patescit. (0142A)
 740 Non ego palpantum verbis, et honore movebor,
Nec me quod Dominum perblanda adulatio dicit.
Praemia coelestis capiet spontanea sedis.
Illi sed merito gaudebunt munere regni,
Qui faciunt nostri Genitoris iussa volentes.
 745Adveniet mox summa dies, quae iure severo
Praemia iustitiae tribuet, scelerique gehennam.
Tum mihi multorum clamabit talia fletus.
Nonne tuo quondam magnae sub nomine nobis
Virtutes sanctis domuerunt omnia iussis?
 750Saepe etiam nostra est vox annumerata prophetis:
Servivitque tuo nobis sub nomine daemon. (0142B)
Tunc iurabo illis, quod talis cognita numquam
Vita mihi est hominum, gestis quae sordet iniquis. (0143A)
Quisque meis monitis auresque, et facta dicabit,
 755Hunc aequabo viro, solidis fundamina saxis
Ponenti, librata super quae moenia surgent.
Illa domus pluviis, ventisque illaesa manebit,
Torrentumque minas firmato robore vincet:
Haerent immotae quoniam fundamina petrae.
 760Qui vero auditu tantum mea iussa tenebit,
Diversisque procul factis per lubrica perget,
Hunc similem faciam volucri qui fulcit arena
Fundamenta domus, primo cui flamine venti,
Et pluvia effusis coepit cum incumbere rivis,
 765Omnis subverso procumbit pondere moles,
Insequiturque gravi tectorum strage ruina.
Talia dicentem magna admiratio plebis
Immensum stupuit, quoniam transcenderat alte
Doctrinam veterum Christo conce ssa potestas. (0144A)
 770Denique linquentem celsi fastigia montis
Stipabat gaudens populorum turba sequentum.
Ecce sed horrenda confixus viscera tabe,
Quem toto obsessum foedarat corpore lepra,
Procubuit venerans iuvenis, Christumque precatur;
 775Ut caream tandem languoris pondere tanti,
Sufficiat voluisse tuum. Tum dextera Christi
Attactu solo purgavit lurida membra.
Incolumique dehinc, celaret gaudia, iussit,
Et legi parens offerret munera templo.
 780 Inde recedenti supplex se protinus offert
Centurio, et precibus proiectus talibus orat.
Impubis pueri cruciatur spiritus aeger,
Cuius cuncta repens membrorum munia languor
Dissolvit, vitamque tenet iam poena superstes. (0145A)
 785Sed iussu miserere, precor: nam tecta subire
Crimina nostra vetant vitae, lucisque parentem.
Nunc verbo satis est iubeas remeare salutem.
Subiectos mihi saepe viros sic nostra potestas
Officiis verbo iussis parere coegit.
 790Dixerat: ille viri motus precibusque, fideque,
Talia conversus populo dat dicta sequenti. (0146A)
Haud umquam talem memini me gentis avitae
Invenisse fidem: sed veris discite dictis,
Quod multos homines diversis partibus orbis
 795Progenitos coeli regnum sublime vocabit
Cum patribus nostris vitali accumbere mensae:
Progenies quorum caecis demersa tenebris
Dentibus horrendum stridens, fletumque frequentans
Perpetuis poenam cruciatibus acta subibit.
 800At tibi iam iuveni mentis virtute fidelis,
Ut credis, veniet fructus cum luce salutis.
Dixerat, et dicto citius cum voce loquentis
Ad puerum celeris transcurrunt munera verbi.
Ingressusque domum miles properante recursu
 805Praevenisse Dei laetatur dona medentis.
 Aedes inde Petri sanctus penetrabat Iesus,
Cuius anhela socrus aestu, febrique iacebat.
Utque illi dextram tetigit Salvator Iesus
 809Sana ministerium praebebat femina mensis.

Liber II.

 
(PL 19 0146A) (0147)
Iamque dies prono decedens lumine, pontum
Inciderat, furvamque super nox coerula pallam
Sidereis pictam flammis per inane trahebat:
Cum multos homines, mentis languore ruentes,
 5Devinctosque animam scelerata daemonis arte,
Certatim populi caeca iam nocte ferebant. (0148A)
Sed verbum Christi, tanto languore remoto,
Omnibus indulgens praebebat munera Patris.
Ecce sed exortus maior cum luce tumultus
 10Gratantis populi cum turbis: anxius ille
In mare velivolum celsam deducere iussit
Discipulis puppim. Precibus tum scriba profusis
Navigio Sancti pariter poscebat abire.
Olli Christus ait: Quo me tu, scriba, sequeris? (0149A)
 15Vulpibus in saltu rupes excisa latebram
Praebet, et aeriis avibus dat silva quietem,
Ast hominis nato nullis succedere tectis
Est licitum: gentis sic sunt molimina vestrae.
 Tunc e discipulis unus sic ore rogabat:
 20Ultima defuncto debentur munera patri.
Hinc spatium tribuat nobis tua, Sancte, voluntas,
Ut liceat miseri genitoris condere corpus.
Christus ad haec: Itiner potius comitabere nostrum,
Et sine defunctis defunctos condere terrae.
 25Conscendunt navem, ventoque inflata tumescunt
Vela suo, fluctuque volat stridente carina. (0150A)
Postquam altum tenuit puppis, consurgere in iras
Pontus, et immensis hinc inde tumescere ventis
Instat, et ad coelum rabidos sustollere montes.
 30Et nunc mole ferit puppim, nunc turbine proram,
Illisosque super laterum tabulata receptant
Fluctus, disiectoque aperitur terra profundo.
Interea in puppi somnum carpebat Iesus.
Illum discipuli pariter, nautaeque paventes
 35Evigilare rogant, pontique pericula monstrant.
Ille dehinc: Quam nulla subest fiducia vobis!
Infidos animos timor irruit! Inde procellis
Imperat, et placidam sternit super aequora pacem. (0151A)
Illi inter sese timidis miracula miscent
 40Colloquiis: quae tanta illi permissa potestas,
Quodve sit imperium, cui sic freta concita ventis,
Erectaeque minis summittant colla procellae.
 Iam Gerasenorum steterat sub littore puppis;
Ecce sed egresso iuvenis (mirabile dictu)
 45Occurrit, miseram cui mentem spiritus ater
Immunda implebat lacerans virtute furoris.
Illi grata domus tetris habitare sepulcris:
Nec poterat rabidum quisquam retinere furorem.
Fortia quin etiam rumpebat vincula ferri,
 50Scindebatque graves, ut lanea fila, catenas. (0152A)
Et iam compedibus levis insultare solutis
Ludus erat, saxisque ferum concidere pectus.
Isque ubi pergentem Christum per littora vidit,
Cum clamore ruit, longeque accurrit adorans:
 55Regnantis semper Domini certissima proles,
Oramus, ne nos solitae regionis ab oris
Excutias, longe tormentis excruciatos.
Nam nomen Legio est nobis, multosque sub uno
Nomine consociat flatus vis sola nocendi.
 60Cernis, ut immundi subigant haec pascua porci?
His saltem liceat rabiem satiare repulsam,
Per Patris altithroni nomen sublime rogamus. (0153A)
Imperat iis hominis mentem dimittere Christus,
Porcorumque sinit gregibus finire furores.
 65Iamque hominis stupidum, decusso daemone, pectus
Insperata suae veneratur dona salutis.
Et iam praecipites scopulorum margine porci
In mare deiecti properant disperdere vitas.
At vero e speculis miracula tanta paventes
 70Diffugiunt, urbisque ruunt ad tecta subulci,
Et famam accendunt, populosque ad littora cogunt.
Insanum vero iuvenem postquam resipisse
Credere cernentum populorum turba coacta est,
Orabant pavidi, regionem linqueret illam.
 75 Inde domum repedat terrarum lumen Iesus. (0154A)
Ecce revertenti iuvenis torpentia membra,
Officium quorum morbus dissolverat acer,
Ante pedes Christi lecto posuere cubantem.
Quem miserans animo verbis compellat Iesus:
 80Adsit certa tuae, iuvenis, constantia menti,
Nam tibi praeteritus vitae donabitur error.
Hoc dictum Scribae mentis, per operta malignae
Carpebant, quod verba Dei virtute ferenda
Protulerat. Christus sed pectora talia cernens,
 85Hoc, inquit, verbum Scribarum dicta retractant.
Quod quanto levius fuerit dixisse, sequentis
Et dicti, et facti pariter virtute probabunt,
Et mihi concessum peccata remittere cernent. (0155A)
Quapropter iuvenis, firmato corporis usu,
 90Surge vigens, stratumque tuum sub tecta referto.
Surrexit, lectumque humeris iam fortibus aptat,
Per mediumque vigens populi mirantis abibat.
Tunc timor, et laudes Domini per pectora plebis
Concelebrata, simul miracula laeta frequentant.
 95Progrediens tunc inde ad vectigalia, vidit
Consessu in medio Matthaeum: protinus illi
Discipulis haerere iubet; nihil ille recusans
Imperio Christi paret, gaudetque secutus.
 Inde iter ingrediens, simili sermone Philippum
 100Hortatur, comitemque suis ascivit amicis. (0156A)
Ille ubit cognovit Christi viresque, viamque,
Ut primum iusto concurrit Nathanaeli,
En nostris, inquit, concessum est visere seclis,
Quem voces veterum, et sancti cecinere prophetae.
 105Hunc genuit veniens Davidis origine Ioseph.
Nazara cui felix patria est, et nomen Iesus.
Ille refert: Genuit quidquam si Nazara, miror,
Quod dignum tantis umquam virtutibus esset.
Inde Philippus ait: Cernes, dubitare quiesce:
 110Progrediensque vide; nam oculis spectare licebit. (0157A)
Illum ubi tendentem longe respexit Iesus:
Vir venit huc iustus, cui pectora nescia falsi,
Virtutem puram servans, sine fraude maligna.
Ille sub haec: Ubinam, vel quo me tempore nosti?
 115Cui Dominus dicta haec divino pectore promit:
Cum te diffusae tegerent umbracula ficus,
Ante etiam quam te vocitarent verba Philippi,
Vidit, et elegit comitem te spiritus auctor.
Talibus attoniti sequitur vox Nathanaelis:
 120Progenies veneranda Dei, rex inclyte gentis,
Tu populi, terraeque salus, vitaeque magister. (0158A)
Christus ad haec: Facilis suasit tibi credere virtus,
Arborea quod te vidi recubare sub umbra.
Sed maiora dehinc rerum miracula restant.
 125Cernetis, pariter totum se scindere coelum,
Atque Dei celeres aethram penetrare ministros,
Inde hominis nato claram deferre coronam.
 Interea thalamis connubia festa parabant
In regione Canan, ubi clari mater Iesu
 130Nato cum pariter convivia concelebrabat. (0159A)
Vina sed interea convivis deficiebant.
Tunc mater Christum per talia dicta precatur:
Cernis, laetitiae iam defecisse liquorem?
Adsint, nate, bonis ex te data munera mensis. (0159B)
 135Olli respondit terrarum gloria Christus:
Festinas, genitrix; nondum me talia cogit
Ad victus hominum tempus concedere dona.
Mensarum tunc inde vocat laetata ministros
Mater, et imperiis nati parere iubebat.
 140Sex illic fuerant saxis praepulchra cavatis
Vascula, quae ternis aperirent ilia metris.
Haec iubet e fontis gremio complere ministros. (0160A)
Praeceptis parent iuvenes, undasque coronant,
Completis labiis lapidum: tum spuma per oras
 145Commixtas undis auras ad summa volutat.
Hinc iubet, ut summo tradant gustanda ministro.
Ille ubi percepit venerandi dona saporis. (0160B)
Nescius, in vini gratum transisse liquorem
Egestas nuper puris de fontibus undas,
 150Increpat ignarum sponsum, quod pulchra reservans,
Deteriora prius per mensas vina dedisset.
His signis digne credentum discipulorum
Perpetuam stabili firmavit robore mentem. (0161A)
 Inde ubi Iudaeis aderant solemnia paschae,
 155Ad Solymos direxit iter, temploque subibat.
Repperit hic populum venalia multa locantem:
Pars vendebat oves, pars corpora magna iuvencum,
Pars inhians nummis artem numerare vacabat. (0162A)
Restibus hic Christus connectit verbera flagri,
 160Et tales populos sancta proturbat ab aede,
Et mensas vertens, aeris profundit acervos,
Et superincrepitans: Procul haec auferte, profani,
Ut meus hic Genitor, non sordida lucra, colatur.
 Tunc poscens signum plebes Iudaea fremebat,
 165Quo fidens animos in talia facta levaret.
Ventura obscuris tunc Christus talia miscet:
Solvite pollutis manibus venerabile templum
Hoc: ego restituam cum tertia lumina solis
Incipient rutilam terris infundere lucem. (0163A)
 170Illi inter sese tractantes murmure caeco,
Hoc, aiunt, vix sex et quadraginta per annos
Constructum veteris regni molimine templum
Tu poteris tribus in spatiis renovare dierum?
Hoc verbum quondam post tempora debita digni
 175Cognovere viri, proprio de corpore Christum
Delubrum dixisse Dei: sed signa videntes
Tunc multi cepere fidem, Sanctumque secuti. (0164A)
 Nocte sub obscura celso sublatus honore
Primorum procerum Iudaei nominis unus
 180Venit, et ad Christum summissa voce profatur:
Haud dubium est, quin larga Dei te, Sancte, voluntas
Humanis lucem concessit surgere rebus,
Nec quisquam tantis tribuit miracula signis,
Ni comitata Dei iubeat splendescere virtus.
 185Christus ad haec: Iteris iusti si culmina quaeris,
Nullus ad excelsum poterit conscendere regnum,
Reddita ni penetret nascendi exordia rursus,
Atque novam capiat divino munere vitam.
Ille autem tantis stupefactus corda loquelis,
 190Hoc, inquit, nostrae non est comprehendere mentis.
Quis poterit coeptae revocare exordia vitae?
An rursus senior matris correptet in alvum,
Ut novus in lucem veniat, vitamque resumat? (0165A)
Ille sub haec: Liquido si quis de fonte renatus,
 195Et flatu sancto, rudibus consistere membris
Coeperit, aetheream liber conscendet in aulam.
Terrenum corpus terreno corpore natum est.
Spiritus haud aliter similem generat sibi flatum,
Spiritus hic Deus est, cui parent omnia mundi.
 200Hic, ubi vult, quocumque volat, vocemque per auras
Iactat, sed nescis, quae sint exordia vocis,
Quamque petant eius currentia flamina partem.
Quisque igitur iustae repetit primordia vitae,
Hunc similem sancti flatus revigescere certum est.
 205Et Iudaeus ad haec: Nihil horum cernere possum. (0166A)
Talia tum Christus: Solymorum magne magister,
Israelitarum sublimis gloria gentis,
Tune etiam mentem vitae de lumine raptam
Demergis praeceps furvis miserande tenebris,
 210Nec potes obtuso comprendere talia sensu?
Ecce fides nulla est, tantum terrestria dixi.
Quid, si coelestis vires conscendere sermo
Coeperit, et superas rerum comprendere formas?
Quis vestrum duram poterit mihi pandere mentem?
 215Accipite ergo, novis quae sit sententia rebus.
Sidereum nullus poterit conscendere coelum,
Ni solus, coeli venit qui missus ab aula,
Idem hominis natus, coeli qui in sede moratur. (0167A)
Ut serpens olim regionibus in desertis
 220Mosei manibus summo sublatus honore est,
Sic hominis natum tolli in sublime necesse est,
Ut quicumque fidem mentis penetralibus altis
Illius ad numen statuit, sub turbine secli
Proculcet pedibus lethum, et trans sidera surgens
 225Sublimis capiat donum inviolabile vitae.
Namque Deus mundum tanto dilexit amore,
Eius ut in terras descenderet unica proles,
Credentes Domino vitae iunctura perenni.
Nec Deus hunc natum disquirere iure severo,
 230Iudiciove truci terras expendere misit:
Mitia sed populis veniant ut munera vitae.
Namque ubi certa fides fuerit complexa salutem,
Non erit ulla illic anceps agitatio iuris. (0167B)
Ast ubi dona procul fuerint exclusa medelae,
 235Iam propria ipsorum mentem damnatio torquet.
Unica nam Domini fuit his incognita proles. (0168A)
Adventum lucis miseri fugere superbi,
Et magis amplexi caecas tenuere latebras.
Sic quicumque malis mentem maculaverit actis,
 240Ad tenebras pavidus refugit, ne lumine claro
Sordida pollutae pateant contagia mentis.
At quicumque piae tenuit vestigia vitae,
Ad medium properat, lucemque nitescere gaudet,
Splendeat ut claris virtutis gloria factis.
 245 Inde Galilaeam repetit Salvator Iesus:
Praeteriens sed forte venit Samaritida Sichem.
Illic fundus erat, Iacob de nomine pollens,
Et puteus gelido demersus in abdita fonte. (0168B)
Sederat hic rapido Servator anhelus in aestu:
 250Discipulique escas mercantes moenibus urbis
Passim dispersi, solum liquere magistrum.
Moenibus egrediens Samaritis femina venit,
Hauritura cavis putei penetralibus undas. (0169A)
Olli Christus ait: Laticis da, femina, potum.
 255Respondens mulier: Mirum mihi praecipis, inquit,
Ut tibi Iudaeo mulier Samaritica potum,
Dispernens veterum Samaritum iussa, ministrem.
Tum Servator ait: Domini si munera nosses,
Et quis te sitiens putealia pocula poscat,
 260Tu potius peteres, vivam tibi traderet undam.
Illa sub haec: Puteus gremium sinuatur in altum,
Urceus est nullus, nec sunt tibi vincula funis.
Unde igitur poteris undam mihi tradere vivam?
Num tu maior eris nostri virtute parentis?
 265Hunc Iacob etenim puteum cum prole bibebat,
Et proprios huc saepe greges ad pocula duxit. (0170A)
Olli respondit mundi regnator Iesus:
Ex ista plene nullus satiabitur unda,
Nam rursus sitiet: sed nostri dona liquoris
 270Ardorem excludent aeterna in secla bibendi.
Dulcia provenient nostri cui pocula fontis,
Largior inde fluet vitalis gratia fluctus.
Sed desiderium nostrae si te capit undae,
Excitus veniat tecum mox urbe maritus.
 275Coniugio sese mulier negat esse revinctam.
Tum sic prosequitur mentis perspector Iesus:
Femina, veridicis loqueris de coniuge verbis.
Nam tu connubiis nexa es iam quinque virorum,
Nunc aliena super thalamorum vincula tollis.
 280Tum mulier: Sanctum te certum est esse prophetam. (0171A)
Sed nostri istius venerandum montis in arce
Praeceptum nobis quondam liquere parentes.
At vos in Solymis orandum dicitis oris.
Talia dicenti mox talia reddit Iesus:
 285En aderit tempus, montis cum vertice vestri,
Omnibus et Solymis aberit veneratio longe.
Sed nunc certa salus Iudaeis surgit ab oris.
Et nunc instantis cursus iam temporis urget,
Cum veri sanctum Genitorem, errore remoto,
 290Cultores, iustis armati legibus, orent.
Spiritus his, ac plena fides erit, et Pater altus
Talia conquirit cultorum pectora terris.
Illa dehinc: Scimus, quod Christus nuntius orbi
Adventu proprio vitalia secula pandet. (0171B)
 295Et tunc peccantum largus miserator Iesus
Se lumen terris Christum venisse fatetur. (0172A)
Et iam discipuli reduces stupuere magistrum,
Quod secreta illius poteretur femina verbis.
At properans urnam mulier pro fonte reliquit,
 300Et populum totis eduxit moenibus urbis.
Omnia nam memorat sibimet sermone prophetae.
Gesserat ipsa prius quaecumque, ex ordine dicta.
Tum propere Christum fusae petiere catervae.
Discipuli interea rogitabant sumeret escas.
 305Ille satis sibi pulchrorum superesse ciborum
Respondit. Sed tum mirantum discipulorum
Inter se occultis currebat sermo loquelis:
Forte aliquis prior hic epulas dedit ante magistro,
Nostras ut merito satiatus respuat escas. (0172B)
 310Ille sed internae cernens molimina mentis:
Hae mihi sunt epulae, pectus satiabitur istud,
Si faciam magni Genitoris iussa per orbem. (0173A)
Quatuor hinc menses laetae ad primordia messis
Frugiferae aestatis certe superesse putatis.
 315Erigite ergo oculos, albentes cernite campos,
Cunctaque maturam iam rura exposcere messem,
Nunc quicumque metet, pulchri mercede laboris,
Vitalique dehinc gaudebit fruge redundans,
Et sator accipiet messorum gaudia laetus.
 320Vos ego nunc misi gravidam succidere messem,
Quae non est vestro sulcis inserta labore.
Vos aliena bonae ditabunt munera frugis.
Talibus alloquiis comitum dum pectora complet,
Ecce Samaritum populi venere rogantes,
 325Exorantque illic geminos impendere soles. (0174A)
Iamque fides multos plebis fundaverat alta,
Nec iam femineis tantum concredere verbis
Ipsos, sed coram virtus manifesta docebat,
Venisset secli quod iam Servator Iesus.
 330Iamque Galilaeam remeaverat in regionem,
Quondam ubi fontanas vino mutaverat undas.
Regius hic iuvenis, cui natum morbus anhelo
Ardore extremis vitae torrebat in oris,
Comperit ut Christum certo remeasse recursu,
 335Advolat, et precibus sobolis pro sorte profusis
Orabat, celeris deposcens dona salutis,
Ne pius ad lethum natus traheretur acerbum.
Christus ad haec: Signis nisi suadeat omnia virtus,
Non erit ulla fides: sed perge, et sospite vita
 340Aedibus in vestris dulcem complectere natum. (0175A)
His verbis fructum mox perceptura salutis
Pulchra fides animum laetanti in pectore firmat.
Iamque iter ingresso properantibus obvia servis
Nuntia fama venit, pueroque in luminis oras
 345Limine de mortis subitam remeasse salutem.
Ille ubi cognovit, certum concurrere tempus
Sanantis Christi verbis, seseque, domumque
Mancipat, amplexus fidei venerabile donum.
 Forte dies epulis multos sociaverat una,
 350Publica conductis qui vectigalia lucris
Professi, rapiunt alieno nomine praedam.
Hos cum discipulis simul accipiebat Iesus.
Ecce Pharisaei occulto reprehendere nisu,
Quod legis doctor convivia talia iniret. (0176A)
 355Ille sed inspiciens, quid pectora saeva tenerent,
Non, inquit, medicis opus est, ubi fortia membra
Intemerata salus vegetat virtutis honore.
Aegris sed merito miserans adhibenda medela est.
Discite nunc saltem, iubeant quid verba prophetae:
 360Non ego sacra magis, quam mitia pectora quaero.
Haud etenim iustos veni ad directa viantes,
Sed revocare malos peccantum a limine gressus,
 Ecce sed e numero mirantum munera Christi
Unus Ioannis quaerebat discipulorum,
 365Cur ipsi legis ieiunia crebra tenerent,
Nullaque sub Christo plebes ieiunia ferret.
Christus ad haec contra placido sic ore profatur:
Qui sponsi laetis comitantur vota choreis,
Non, praesente illo, ieiunia tristia portant. (0177A)
 370Iamque dies aderit, cum sponsus turbine saecli
E medio comitum rapietur: tristibus illi
Languida concipient animis ieiunia flentes.
Quam stultum est rudibus veteres subtexere pannis,
Vestibus ut turpis peius scissura patescat?
 375Aut utribus calidum tritis committere mustum,
Queis ruptis totum sequitur disperdere vinum?
Sed rudibus rectum est utribus spumantia musta
Condere: sic vinum conservant fortia vasa. (0178A)
  Talia tractanti perculsus pectora luctu
 380Ecce sacerdotum princeps procumbit adorans,
Et sibi defunctam, funus miserabile, natam
Implorat lacrymans, certamque venire salutem
Defunctis etiam poscebat munera Christi.
Haud mora, consurgens graditur Servator Iesus.
 385Progressi mulier sequitur vestigia servans,
Quam languore gravi bis sex labentibus annis
Carpebat fluxus, lacerans sine fine, cruoris,
Viribus absumptis, et toto corpore fessam. (0179A)
Pectoris haec tacitam volvebat credula mentem
 390Arcano, secumque fide iam certa tenebat,
Actutum fesso fugeret quod corpore tabes,
Extremam Christi posset si tangere vestem.
Haec ubi per populum summi pendentia pepli
Fila manu trepida tractavit, protinus ille,
 395Et causas morbi et credentia pectora cernens,
Concessit celerem tali cum voce salutem:
Accipe, quod meruit fidei constantia, munus,
Et mox restricto viguerunt sanguine venae. (0180A)
Postquam perventum est, ubi funera virginis ingens
 400Plangentis populi fremitus, clangorque tubarum
Ultima supremae celebrabant munera pompae:
Abscedant, inquit, tectis haec tristia vestris.
Namque puella iacet placido demersa sopore,
Defunctam retur flentum quam nescia plebes.
 405Talia dicentem ridentum turba reliquit,
Quod morte abreptam dixit dormire puellam.
Sed Christus lethi victor, vitaeque repertor
Frigentis dextram dignatus prendere dextra,
Surgere mox iussit miranda ad gaudia patris.
 410 Inde revertenti clamor se protinus offert
Caecorum pariter gressu labente duorum. (0181A)
Illis Christus ait: Si credunt pectora vestra,
Nunc virtute mea se reddet lumen ademptum.
Illi firmato se credere corde fatentur.
 415Tum Christus fatur: Credentes cernite lucem,
Nec cuiquam nostrum post haec edicite nomen.
Dixit: sed maior per gaudia tanta videntum
Ardor inexpletus famam per cuncta ferebat.
 Offerturque dehinc iuvenis, cui rapta sonorae
 420Daemonis incursu fuerat substantia vocis.
Ast ubi propulsus fugit de pectore daemon,
Confestim sanae redierunt munera linguae. (0182A)
Talia mirantis populi stipante tumultu
Vallatur: cernens sed millia tanta virorum,
 425Ingemit, ut ruris Dominus, cui pascua laeta
Innumerae tondent pecudes, rectoris egentes.
Tunc ad discipulos depromit talia verba:
Quam laetae segetes ruris per terga patescunt!
Sed rarus messor frugis superatur acervo.
 430Iam superest dominum segetis deposcere tantae,
Ut sua rura velit numero complere colentum.
 Haec fatus, populo ex omni delecta seorsum
Fortia conglomerat bisseno pectora coetu.
Hos ubi delegit, praeceptis talibus implet:
 435Devitate itiner, quod gentes perfidiosae,
Et Samaritarum fraudis vestigia calcant.
Pergite, qua patrii pecoris custodia labat. (0183A)
Pergentes vero similem mihi sumite mentem,
Ut vobis subigat virtutes daemonis atri
 440Sancta fides, curamque piam languoribus aptet.
Hae vires nulla vobis mercede dabuntur.
Et vos haud aliter gratis impendite dona.
Non auri, argentive domet possessio mentem,
Nec vos nummorum subigat scelerata cupido:
 445Nec geminas vestes, nec plantis tegmina bina
Virtutis nudae cupiat servare minister.
Ingressi muros urbis, perquirite semper,
Hospitio quorum par sit succedere iustis.
Ingressique dehinc pacem sub tecta vocate:
 450Si tranquilla domus fuerit, Pax illa manebit. (0184A)
Sin erit indignis habitantum moribus horrens,
Diffugiet, vestrumque abitum pax vestra sequetur.
Excludet quicumque ferus vos limine tecti,
Auribus aut duris spernet vitalia verba:
 455Excutite egressi domibus vestigia vestra,
Haereat iniuste ne vobis portio vitae.
Illos deterior Sodomorum poena manebit
Suppliciis, veniet mundo cum terminus omni.
Pergitis en, ut oves, saevorum praeda luporum:
 460Sed vos arguto serpentum corde vigete,
Simplicitate tamen dulces superate columbas.
Nam saepe incumbet vobis iniuria praeceps,
Conciliisque hominum statuentur corpora vestra.
Vos flagris, vinclisque feris, durisque tyrannis
 465Frendens urgebit pro me violentia saecli. (0185A)
Cum vos prodiderint, verborum ponite curam:
Sponte fluens dabitur sermonis gratia vobis.
Spiritus in vobis pro vobis digna loquetur.
Prodet enim fratrem scelerata insania fratris,
 470Ad lethumque dabunt genitorum corpora nati.
Vos odia urgebunt semper pro nomine nostro,
Sed finem fidei comitatur gloria vitae.
Profugite ex tectis, quae vos sectabitur, urbis:
Inde aliam, mox inde aliam conquirite sedem.
 475Nam vobis urbes semper superesse necesse est,
Israelitarum quae dent sub nomine plebem.
Discipulus numquam transcendit celsa magistri
Culmina, nec Dominum tentet praecellere servus. (0186A)
Discipulo satis est vires aequare magistri,
 480Vel domini similem virtutem prendere servo.
Pectoribus vestris semper timor omnis aberret:
Nam nudata suis promuntur cuncta latebris.
In tenebris tacite vobis qaaecumque iubentur,
Dicite praeclaro nitidi sub lumine solis.
 485Auribus et vestris dicam quaecumque susurrans,
Excelso in populos spargantur culmine tecti.
Despicite illorum rabiem, qui corpora vestra
Prosternunt ferro: non est his ulla potestas
Vivacem letho pariter demittere mentem:
 490Illum sed potius cordis secreta pavescant,
Corporis est, animaeque simul cui cuncta potestas. (0187A)
Passeribus pretium nummi vix portio parva
Proveniet: non est tamen unum credere dignum,
Ni iussu Domini, laqueos incurrere vestros.
 495Quis dubitet sapiens Domini sub pectore multis
Credere pennatis hominem pro milibus unum?
Qui me confessus fuerit sub iudice terrae,
Hunc ego non aliter coram Genitore fatebor.
Sic itidem coram Genitore negabo negantem.
 500Non ego nunc pacem terris immittere veni,
Sed gladium, patrio dirimat qui pectore natum,
Et dulcem natam dirimat qui pectore matris. (0187B)
Si quis amore meo genitorem pluris habebit,
Vel matri, sobolive meum postponet amorem,
 505Sentiet horribilem nostra de sede repulsam. (0188A)
Contemnet quicumque animam pro nomine nostro,
Inveniet laeta florentem fruge salutis.
Qui vos suscipiet, me suscepisse benignis
Obsequiis, idem me pro Genitore supremo
 510Suscepisse sibi gaudebit perpete vita.
 Talia discipulis bis sex cum iussa dedisset,
Iustus Ioannes caeci de carceris umbris
Sectantum e numero delectos talia dicta
Ad Christum portare iubet, verumque referre;
 515Tune piis animis requies, quam regia coeli
Pollicita est terris, nostro sub tempore fulges?
An aliam superest posthac sperare salutem?
Talibus haec Christus dictis mandata remittit.
Caecorum tenebrae mutantur lumine lucis,
 520Debiliumque vigent firmato robore membra. (0188B)
Lurida discutitur squamoso corpore lepra,
Aeriae vocis penetrat surdas sonus aures.
Redditur amissae lethi post funera vitae
Depositum repetens animae substantia corpus,
 525Pauperibusque suis non dedignata patescit
Fulgentis splendens adventus gloria nostri.
Ille beatus erit, quem non deceperit error.
Talia discipuli referunt mandata magistro.
Hoc super ad populum depromit talia Christus:
 530Cur in deserto voluistis visere nuper
Stramen arundineum vento vibrante moveri? (0190A)
Cur etiam molli vestitum veste videre?
In domibus regum molli cum veste tenentur.
Ille prophetarum solus transcendere vires
 535Indicio veteris scripti promittitur olim.
Hunc etenim memorat venerandae lectio vocis:
En ego mitto meum stratas aptare ministrum
Aute tuos vultus: genuit nec femina quemquam,
Maior Ioannis nostri qui viribus esset.
 540Sed minor hoc coeli fiet sublimior aula. (0191A)
Huius ab exortu vim coeli regia sentit,
Et coeli regnum violentia diripit atrox.
Lex omnis summam Baptistae a tempore cepit,
Atque prophetarum finis concluditur idem.
 545Si vultis volucris penetralia noscere saecli,
Corpus Ioannis felix habitabile sumpsit
Elias, quondam quem turbine iussa corusco
Flammipedum rapuit simulatio quadriiugorum.
Audiat haec dictis pandens vitalibus aures. (0192A)
 550Nunc tibi confiteor, Genitor, cui gloria servit
Fulgentis coeli, et terrarum frugiferentum,
Celasti nunc quod sapientibus ista superbis,
Parvulaque infantum vis haec comprendere corda.
Iam mihi regnantis sunt omnia tradita Patris,
 555Nec quisquam Domini poterit cognoscere Natum,
Ni solus Genitor; Genitorem mente videbit
Filius, aut idem pandet cui talia Natus.
Huc omnes veniant, oneris quos sarcina vasti
Comprimit, is poterit virtus mea munere Patris
 560Antiquas vires hilari reparare quiete. (0193A)
Sumite forte iugum, levis est mea sarcina iustis,
Namque humili dulcem largibor corde salutem.
Haec ubi dicta dedit, messis per culta gravatae
Praeterit, et populus sectantum discipulorum
 565Spicarum gravidam carpebat in ordine frugem.
Ille dies veteri poscebat lege quietem:
Sabbata nam priscis repetebant otia iussis.
Ecce pharisaei coram reprehendere Christum,
Quod sanctae legis calcarent iussa metentes
 570Discipuli. (0194A) Legum sed tunc completor Iesus
Incipit his veteris scripti monumenta retexens:
Legistis certe, in templo Davida canorum
Cum populo quondam panes sumpsisse sacratos,
Et propriam comitumque famem sedasse; sed illos
 575Illicitum cuiquam fuerat contingere panes,
Sumere quos solus poterat de lege sacerdos.
Eiusdem scriptum est iusto moderamine legis:
Sabbata profanant templo sine crimine vates.
Nec minor est isthic vestrae glomeratio turbae,
 580Quam templi virtus. (0195A) Caperent si pectora vestra,
Quod non sacra Deus, sed mallet mitia corda,
Non tam saepe viros damnasset factio sacros,
Expertes culpae. Sed nunc ego sabbata cuncta,
Sponte mea dominans, legis sub iure tenebo.
 585 Tunc conventicula ipsorum post talia dicta
Ingreditur: mox hic iuvenem pro limine cernit,
Siccatum ex humero cui pondus inutile palmae
Pendebat: sed tum dictis tentando dolosis,
Aegris an liceat per sabbata ferre medelam,
 590Quaerunt, calcatae ut legis vindicta maneret.
Christus ad haec: Foveam si forte pecuscula vestra
Inciderint, certe transibitis otia legis,
Et pecus abrupto tolletis vile profundo. (0196A)
Quanto igitur nobis hominum curatio maior
 595Ad benefacta animos tollens accendere debet!
Ergo age tu, iuvenis, sanam protendito dextram.
Cum dicto palmam sanus porrexit utramque.
His tum pro signis, quae vix veneratio posset
Mirantis digno populi sustollere cultu,
 600Conciliis trucibus conclamant decipiendum.
Talia prospiciens procerum molimina Christus,
Discedens, variis hominum languoribus aptat
Concessam in populos patria virtute medelam. (0197A)
Oblatusque ibidem est, quem daemonis horrida virtus
 605Et lingua, et visu truncatum vivere poenae,
Et propriis escam cruciatibus esse volebat.
Hunc ubi curatum, visuque et voce vigentem
Caeca pharisaeae cognovit factio gentis,
Daemonis auxilio, qui princeps daemoniorum
 610Solus nequitiae vires ditione teneret,
Haec illum fecisse ferunt. Sed talia Christus
Veridicis aperit convincens pectora verbis:
Si gemina regnum distractum parte dehiscat,
Et scissa adversum sese divisio pugnet,
 615Disruptis propere labentur cuncta medullis.
Horridus et daemon si daemone pellitur atro,
Adversa sibimet scissus virtute repugnat. (0198A)
Quis poterit praedam tectis auferre virorum,
Ni prius aggressus custodum brachia nodis
 620Vinciat, ut facilis veniat direptio praedae?
Quisque meis aberit discretus miles ab armis,
Hostis in adversa consistet fronte duelli.
Quisque meis gregibus cogendis liber aberrat,
Disiicit ille mei pecoris per devia pastus.
 625Sed quicumque hominum fuerit super omnibus error,
Dimitti poterit: tantum ne Spiritus unquam
Vocibus insana laceretur mente profusis.
Sive furens hominis Nato convicia quisquam
Ingeret, haec etiam poterunt peccata remitti. (0199A)
 630Spiritus at sanctus tantum cuicumque profana
Verborum rabie violabitur, irrevocatis
Suppliciis, nunc et semper torrebitur igni.
Quando veneniferi serpentis saeva propago
Sermonum dulci poterit mitescere fructu?
 635Nam bona thesauris promuntur dulcia iustis,
Et mala lethifero procedunt ore venena.
Verborum meritis veniet sub iudice vita,
Verborum meritis dabitur sub iudice poena.
 Quae Genitor faciet, sectabitur omnia Natus.
 640Namque idem Nato manifestat cuncta videnda,
Et potiora dehinc tribuet miracula rerum. (0200A)
Sicut enim Genitor demortua corpora reddit
Ad claram vitae lucem, sic omnia Natus,
Quae volet, ad superos surgentia corpora ducet.
 645Nec Genitor quemquam vestri, se iudice, quaerit,
Sed dedit haec Nato quaerendi iura per orbem,
Gloria quo maneat similis Natoque, Patrique.
Namque repulsus erit vestro si Natus honore,
Improbitate pari Genitorem despicietis.
 650Sed sui nostra fidem sermonis gratia figit,
Mox me mittentis Genitoris dona patescent.
Aeternamque dabit praesens constantia vitam.
Iudiciumque illi non est, sed migrat ab atra
Morte procul, lucisque vigens ad limina tendit. (0201A)
 655Adveniet tempus, cum mortua corpora vocem
Accipient nostram, et vitam cum voce tenebunt.
Nam sicut Genitor vitam sibi possidet in se,
Sic tribuit Nato vitam, et ius dicere iussit
In terris, hominis quoniam de corpore venit.
 660Nec vobis mirum videatur, corpora cuncta
Vocis ad auditum propriis exsurgere bustis,
Iustorumque animas redivivo corpore necti,
Iudicioque gravi miseros exsurgere pravos.
Nec mihi iudicium tribuit mea sola potestas;
 665Arbitrio quoniam Genitoris cuncta iubentur,
Qui me iustitiam terris disquirere iussit. (0202A)
Namque ego si proprio testis pro nomine surgam,
Falsa loquar; aliusque itidem quia testis habetur.
Pro nobis, recte mihi talia temnere fas est.
 670Nam veris operum signis manifestior omni
Luce nitet praesens nostris testatio factis.
Talia concedens Genitor mihi testis adhaeret,
Qui me dimisit terris sua ponere iussa.
Huius enim vocem numquam comprendere quistis,
 675Nec speciem propriam concessit visere vobis.
Nec sermo ipsius potuit per vestra sedere
Pectora, credendi quoniam substantia nulla est.
Quaeratur veterum scriptorum lectio vobis,
Perpetuam cunctis vitam quam ferre putatis. (0203A)
 680Haec etiam nostrum testatur lectio donum.
Nec tamen audetis propius consistere nobis,
Ne verae vobis contingat gratia vitae.
Non mihi captatur terrenae gloria laudis.
Namque ego quod summi Genitoris nomine veni,
 685Respuor a vobis: veniet sed discolor alter,
Nomine quem fultum proprio gens vestra sequetur.
Alternae vobis captatur gloria famae,
Unius et solam fugitis disquirere laudem.
Nec vos arguerim coram Genitore, sed illic
 690Accusator erit, quem spes modo vestra celebrat,
Moses, quem fidei nullo servatis honore. (0203B)
Eius enim scriptis vester si crederet error,
Crederet et nobis, Mosei quem scripta frequentant. (0204A)
 Talia tum contra scribarum verba sequuntur:
 695Vocibus indubitata fides comitabitur istis,
Si virtus certis firmet miracula signis.
Ille dehinc: Polluta malis generatio quaerit
Signa sibi: rebus stabunt sed signa futuris,
Namque propheta cavo quantum sub pectore ceti
 700Temporis absumpsit, terrae in penetralibus altis
Progenies hominis tantum demersa manebit.
Adveniet tempus, cum surget reddita vitae
Gens hominum, propriis in fletum dedita gestis.
Haec istam digno damnabit crimine gentem,
 705Quod maris e fundo surgentis voce prophetae
Commonita, in lacrymas Dominum proiecta reflexit. (0204B)
Hic et Ionaeis monitis potiora iubentur,
Contemnitque feris animis gens impia lucem.
Et regina noti vitales surget in oras. (0205A)
 710Illius ad specimen damnabitur effera plebes,
Finibus extremis Libyae quod venerit illa,
Ut Salomona pium, praeceptis dedita iustis,
Audiret: potior nunc est Salomone potestas
Et tamen obtusae caecantur pectora plebis.
 715Expulsus siquando fugit de pectore daemon,
Quem turbat sanctus purgato corpore flatus,
Ille venenatis collustrat passibus oras,
Qua nulla excurrit fontani gurgitis unda,
Nec requiem placidae sedis sibi repperit ardens.
 720Tunc repetit suetae sitiens habitacula mentis. (0206A)
At si forte suis obnoxia corda venenis,
Ornatuque levi ridentia limina cernit,
Associat septem similes glomerando furores
Vis inimica homini, penetratque in viscera serpens.
 723Sic genus hoc vero sensu cum degener errat,
Vincula perpetuis deflebit subdita poenis.
 Atque ea dum populis vitalia dicta frequentat,
Pro foribus mater cum fratribus astitit illic,
Et miscere foris sermonem cominus orat. (0207A)
 730Talia tum matris mandatis dicta remittit:
Hic mecum genitrix, mecum germana residunt
Corpora. Nam patria impletur cuicumque voluntas.
Ille meo proprium connectit sanguine corpus,
Et matris, generisque mei sub nomine habetur.
 735Progreditur templo terrarum lumen Iesus,
Et maris extrema, terraeque resedit in ora,
Innumeraeque illuc plebis fluxere catervae. (0208A)
Ille sed excelsam scandens, quae proxima, puppim,
Littora complenti depromit talia plebi:
 740Ecce sator proprio commendat semina ruri,
Illa cadunt diversa solo, sortemque locorum
Pro virtute ferunt. Nam sicubi trita viarum
Sub pedibus solido densetur limite tellus,
Aeriis avibus nuda dant semina praedam.
 745Ast ubi pertenui velantur pulvere saxa,
Farra quidem viridem depromunt germinis ortum;
Sed quia nulla subest siccis subtantia glebis,
Inserto arescunt radicum fila calore. (0209A)
Cunctaque mox apicum labuntur acumina letho,
 750Seminibusque aliis contingunt aspera rura:
Sentibus hic, spinisque feris velocius exit
Roboris augmentum, frugemque internecat angens.
Uberibus vero quae dantur semina glebis,
Illa ferunt pulchram segetem, cui laeta frequentat
 755Incrementa sui centeno copia foetu.
Audiat haec, aures mentis qui gestat apertas.
Talia discipuli mirantes dicta, requirunt,
Implicitis populo cur clauderet omnia verbis,
Ille sed, admota credentum plebe, profatur:
 760Vobis, qui firmo robustam pectore mentem
Ad capienda Dei penetralia constabilistis,
Concessum est adytis penitus consistere regni. (0210A)
Illis pro merito clauduntur lumina mentis.
Si quis habet dignus, capiet potiora redundans.
 765Qui vero expertes coelestis muneris errant,
Amittent etiam, proprium quodcumque retentant,
Idcirco obscuris cooperta ambagibus, illum
Praestringit populum sermonis gratia nostri,
Ut dictum Isaiae merita de plebe recurrat.
 770En populi mentes velantur ad omnia crassis
Obiicibus, sensu ne tangant munera vitae.
Auribus assistunt clausis, oculisque gravatis,
Ne conversa bono sanetur noxia plebes.
Quam vestrae nunc sunt aures, oculique beati!
 775Nam multi veteres iusti, sanctique prophetae,
Quae vobis clarent, orarunt cernere dona. (0211A)
Accipite ergo animis, qui sit de semine sensus.
Quisque meum verbum summas dimittit in aures,
Nec sensus recipit stabili praecepta vigore,
 780Eripit illius totum de pectore daemon.
Hic agro est similis, duro qui germina calle
Exponit rapidis avibus sine fruge rapinam.
Sunt alii, laeto qui pectore nostra receptant,
Sed brevis est illis perceptae gratia frugis.
 785Nam si dura premat mentem strictura coercens,
Continuo trepidi produnt sibi credita letho.
His saxosus ager simili levitate virescit.
At spinosus ager curarum mole gravatis
Respondet, pressant quos pondera divitiarum. (0212A)
 790Semina sic nostri sermonis pressa gravantur,
Nec fructus sequitur spinarum horrore necatus.
Pinguia sic itidem paribus stant viribus arva.
Illis, qui clare capiunt praecepta salutis,
Quae penetrant animum sensu tractata tenaci,
 795Centuplicemque ferunt virtutis robore frugem.
Haec tunc discipulis, plebique haec insuper addit.
 Agricolae simile est regnum sublime Tonantis.
Ille iacit proprio mandans bona semina ruri:
Sed post subrepens hominum insidiando sopori
 800Trux inimicus adit, loliumque inspergit amarum.
Ecce sed ad fructum culmis cum spiceus horror
Processit, lolio messis maculata redundat. (0213A)
Tum Domino famuli, mirantes talia, fantur:
Nonne bonum terrae semen per terga dedisti?
 805Unde igitur lolio turpi tua rura gravantur?
Sed iam, si iubeas, messem purgabimus omnem,
Triticeusque nitor, selecta sorde, resistet.
Tum Dominus miti contra sermone profatur:
Hic dolus est, inimice, tuus, sed farra sinamus
 810Crescere cum lolio: pleno nam tempore messis
Secretum lolium connexo fasce iubebo
Ignibus exuri: at nostro de semine messor
Horrea nostra dehinc purgata fruge replebit.
 Haud aliter simile est, cordis si panditis aures,
 815Praeparvi grano regnum coeleste sinapis,
Quod proprio insinuans disponit cultor agello. (0214A)
Seminibusque illud minus omnibus esse virentum
Creditur: at iusti mox incrementa viroris
Sumpserit, erecto-transcendit vertice cunctas
 820Agrorum fruges, ramis ut plumea turba
Colludat, possitque umbras habitare virentes.
 Fermento par est munus coeleste salubri,
Quod magna condit mulier sub mole farinae.
Illa dehinc modico fermenti mixta calore
 825Conducto, unius coalescit corpore massae.
Talia tum populo perplexis condita verbis
Promebat, veteris quo possent dicta prophetae
Ordine seclorum iussis concurrere rebus:
Os aperire meum dignabor, condita mundi
 830Convolvet ructans varii sermonis imago.
Inde domum repetit serus, turbasque reliquit.

Liber III.

(PL 19 0214A) (0215)
Fuderat in terras roseum iubar ignicomus sol.
Discipuli rogitant, Lolii quid quaestio vellet,
Et segetis: clarus quibus haec depromit Iesus:
Optima qui farris commendat semina glebis,
 5Filius est hominis: mundum sub nomine ruris
Accipite, atque homines puro pro semine iustos.
At Lolium infelix cooperti daemonis arte
Sunt homines: inimicus erit, vis horrida, daemon.
Extremus mundi finis pro tempore messis.
 10Messores patrii venient per rura ministri,
Quos hominis natus proprii de corpore regni
Colligere erroris laqueos, labemque iubebit,
Collectosque simul rapidis exurere flammis. (0216A)
Dentibus hic stridor semper, fletusque perennis:
 15Secretisque piis veniet lux aurea vitae,
Sedibus ut coeli vibrantur lumina solis.
 Haec docuit, patriamque redit Salvator in urbem,
Illic expediens populis (mirabile dictu)
Iustitiae leges, vitaeque salubria iussa,
 20Virtutes patrias simul insinuando docebat.
Tunc livore gravi plebes commota suorum,
Praesentisque simul Domini miracula volvens,
Et generis noti reputans ex ordine gentem,
Haec inter sese mussanti voce susurrant:
 25Nonne hic est fabri soboles, cui nomen Ioseph?
Non Maria est genitrix? non fratrum nota propago est? (0217A)
Unde igitur legis doctor, tantaeque minister
Virtutis, cedit cui labes victa laborum?
Nazara sic plebes: cui talia reddit Iesus:
 30Temnuntur propriis miracula semper in oris,
Et sine honore manent patria sub sede prophetae.
Talibus indignans pressit sua munera Christus.
 Interea ad regem volitabat fama superbum,
Quod mala cuncta illius virtus divina domaret.
 35Sed putat Herodes, lethi quod lege remissus
Tanta, ut Ioannes, virtutis dona teneret. (0218A)
Nam quondam cernens liventi pectore daemon,
Erroris labem puris quod solveret undis
Iustus Ioannes, damnis accensa malorum
 40Tunc petit Herodem pestis saevissima regem,
Et facile iniusti penetrans habitacula cordis,
Accumulare feris subigit scelera impia gestis.
Arserat illicito Herodes accensus amore
In thalamos fratris, sancto quod iure vetabat
 45Doctus Ioannes. Feritas sed nescia recti
Subiecit leges pedibus, fruiturque nefandis
Connubiis, ipsumque super, quia prava vetabat,
Carceris immersit tenebris, vinclisque gravavit.
Sanguine nam iusti primo compressa timore
 50Abstinuit sitiens feritas, quia magna prophetam
Plebis Ioannem veneratio suspiciebat. (0219A)
Natali sed forte die cum laeta tyrannus
Herodes celsis strueret convivia tectis,
Luxuriae quoniam coniuncta superbia gaudet,
 55In medio iuvenum reginae filia virgo,
Alternos laterum celerans sinuamine motus,
Compositas lusit cantu modulante choreas.
Ipse sed in primis, mirata virginis arte,
Attonitus stupuit: tunc praemia cuncta patere
 60Iuratus spondet, quaecumque puella petisset.
Illa sed horrendae servans scelera impia matris,
Urget, Ioannis caput a cervice revelli,
Et lance inferri praesentia munera poscit. (0220A)
Praesentum Herodes procerum sub pondere tristis,
 65Iurandique memor iuris tamen, imperat aegre,
Insontis caput inferri, tradique puellae.
Illa (nefas!) matris scelerata ad gaudia portat.
Corporis at lacerum flentes sine nomine truncum
Discipuli condunt terrae, Christumque sequuntur.
 70Ille ubi cognovit iusti miserabile lethum,
Deserit insonti pollutam sanguine terram,
Frondosaque latet secretae vallis in umbra.
Sed populi immensae virtutis dona sequuntur.
Ille ubi credentum turbas in valle remota
 75Convenisse videt, morborum tabe repulsa,
Corpora subiecit miseratus multa medelae. (0221A)
Iamque sub extremo labentis lumine
Discipuli Christo suadent dimittere turbas,
Ut sibi quisque paret quaerens per compita victum.
 80Ille iubet cunctis ibidem convivia poni.
Discipuli ostendunt, nihil amplius esse ciborum
Ni pisces geminos et farris fragmina quinque.
Hoc, inquit, satis est. Tum mox discumbere plebem,
Gramineisque toris iussit componere membra.
 85Suspiciensque dehinc coelum, Genitore precato,
Ipse duos pisces et quinque ex ordine panes
Dividit, et dapibus mensas oneravit opimis. (0222A)
Iamque expleta iacet (dictu mirabile) plebes,
Relliquiasque dehinc mensis legere ministri,
 90Bissenosque sinus cophinorum fragminis implent.
Coenatum numerus tum millia quinque virorum,
Praeterea populus matrum fuit et puerorum.
Discipulis tunc inde iubet conscendere navem,
Et transire fretum, donec dimitteret omnes,
 95In sua quemque, viros. Tunc montis celsa petivit,
Secretusque dehinc Genitoris numen adorat. (0223A)
Iamque soporata torpebant omnia nocte,
Cum puppis medio sulcabat in aequore fluctus,
Iactata adverso surgentis flamine venti.
 100Ast ubi iam vigilum quarta statione premebat
Noctis iter, rapidos attollens lucifer ortus,
Fluctibus in liquidis sicco vestigia gressu
Suspensus carpebat iter, mirabile visu!
Iamque propinquabat puppi, sed nescia nautae
 105Attoniti tremulo vibrabant corda pavore,
Clamoremque simul confusa voce dederunt.
Tum pavidis Christus loquitur: Timor omnis abesto,
Credentumque regat vegetans constantia mentem.
En ego sum, vestrae doctorem noscite lucis. (0223B)
 110Olli confidens respondet talia Petrus:
Si tua nos vere dignatur visere virtus,
Me pariter permitte tuo super aequora iussu
Fluctibus in liquidis immersos figere gressus.
Annuit his Dominus: navem mox linquere Petrus
 115Audet, et innixus figit vestigia ponto. (0224A)
Verum ubi tantarum mentem miracula rerum
Terrificant, ventique minas crebrescere cernit,
Paulatim cedunt dubio liquefacta timore,
Quae validum fidei gestabant aequora robur.
 120Iamque Simon, medio summersus corpore, clamat:
Fructibus horrendis pereuntem deripe, Christe.
Dextera confestim protenditur obvia Petro,
Et dubitata fides verbis mulcetur amaris,
Ascensaeque rati contraria flamina cedunt.
 125Praesentemque dei sobolem stupuere rogantes
Cuncti, navigio socios quos casus habebat.
Transierat tandem sulcans freta fervida puppis,
Optatumque gravis comprenderat anchora portum. (0224B)
Conveniunt populi rapido per littora cursu,
 130Portantes aegros, vestisque attingere fila
Extrema exoptant, miroque hoc munere cuncti
Credentes referunt plenam per membra salutem.
 Ecce Pharisaei, Scribaeque hinc inde dolosi
Captantes Christum, promunt fallacia dicta:
 135Cur tua discipulos patitur doctrina labare
Praeceptis veterum? manibus quos cura lavandis
Praeterit, assumuntque simul cum sordibus escas. (0226A)
Ille sub haec fatur: Magis hoc est quaerere dignum,
Trangressi praecepta Dei quod proditis omnes.
 140Namque Deus mortem defixa lege minatur,
Si genitor cuiquam verbo laedatur amaro,
Vel genitrix nati verbis pulsetur acerbis.
Irrita vos isthaec facitis perversa docendo. (0227A)
Quam manifesta vigent de vobis dicta prophetae!
 145Me populus summis labiis sublimat honore,
Sed diversa procul cordis secreta pererrant.
Accipite ergo omnes, auresque advertite cordis:
Non illata homini, fuerint quaecumque, pudendis
Sordibus aspergent, vitaeve, animove sedebunt:
 150Erumpunt hominum sed quae penetralibus oris,
Internam misere maculabunt edita mentem.
Discipuli Christo memorant, quod verba loquentis
Occulto carpant Scribarum pectora nisu.
Ille dehinc: Genitor plantarum semina noster,
 155Quae non ipse sui consevit in aequore ruris,
Abiiciet penitus radicibus eruta longe. (0227B)
Caecus forte ducem caecum si nactus oberret,
Decidet in foveam, pariter demersus uterque.
Tunc petit absolvi Petrus, quid quaestio vellet,
 160Ipse Pharisaeis quam mox, scribisque dedisset.
Tum sator aeternae respondit talia vitae:
Vos etiam duro discluditis omnia corde
Iussa, nec admittit mentis dubitatio lucem?
Nam quaecumque hominum veniunt extrinsecus ori,
 165In ventrem cedunt, animoque incognita currunt.
Quae vero interno concepta e pectore promunt
Ora hominum, mentem possunt aspergine labis
Polluere, immundoque hominem maculare piaclo. (0228B)
Secreto cordis promuntur noxia vitae
 170Consilia, et caedes, et furta nefanda tororum,
Et fraudes, fallaxque hominum pro testibus error,
Et rabidae coelum pulsans insania vocis.
Haec sunt, quae maculant hominem, quae sordibus implent.
Illotis autem manibus non polluit umquam
 175Corporis arbitrio terrenum sumere victum. (0230A)
 Haec ubi dicta dedit, pulcherrima rura Syrorum
Sidonemque, Tyrumque petit: cum femina fusis
Crinibus, et precibus, natam causata iacentem,
Volvitur, et tacitum non desinit anxia Christum
 180Orare, ut mentem vexatam daemone saevo
Redderet, et miserae tandem resipisse liceret:
Tunc etiam precibus sectantum discipulorum
Respondit, proprias genitoris malle bidentes
Cogere, quas vanus late disperserat error.
 185Crebrius instanti tum talia fatur Iesus:
Natis quisque suis panem non detrahet umquam,
Et canibus iaciet. Tum talia femina fatur:
Micarum saltem canibus sua portio mensae
Decidit, et nihilo dominorum coena gravatur.
 190Tum Dominus loquitur: Veniant tibi digna salutis
Praemia, quae fidei meruerunt robora tantae. (0231A)
Talia Salvator verbis, et voce locutus,
Virginis et mentem, decusso daemone, virtus
Complexam implevit donis foecunda salutis.
 195 Inde Galilaeas repedat Servator in oras,
Praecelsique procul montis conscendit in arcem.
Haud mora, conveniunt populi, secumque trahebant
Pars captos oculis, et crurum debile vulgus,
Elinguesque alii, morbique vocabula mille.
 200Omnibus ille tamen languores dempsit amaros,
Viribus et validis venerando munere donat.
Tum populi pariter miracula tanta frequentant,
Aeternoque Patri laudes, gratesque celebrant. (0232A)
Discipulos Christus cogens in vertice montis,
 205Secreto alloquitur: Plebis miseratio multa est;
Tertia nam terris remeant iam lumina solis,
Ex quo nulla sibi sumunt alimenta ciborum.
Ieiunam nolim tantam dimittere plebem,
Ne labor afficiat populos per longa viantes.
 210Discipuli Christo ostendunt septem sibi panes
Esse, et pisciculos alimenta ad proxima paucos.
Tum populum iussit terrae per terga cubare,
Quodque fuit, totum propriis discerpere palmis,
Et cunctae curat mensatim dedere plebi. (0233A)
 215Discipuli ponunt epulas, populusque repletur
Ad satiem dapibus: relegunt mox fragmina panis
Et sportas referunt cumulato pondere septem.
Quattuor ex omni fuerant tum millia plebe,
Nec numero quisquam matres, puerosque notavit.
 220 Inde Magedarum navi transcurrit in oras.
Ecce Pharisaei, Sadducaeique dolosi
Poscere tentantes instant coelestia signa.
Sed Christus, cernens fallacia pectora, fatur:
Convexum quoties claudit nox humida coelum,
 225Si ruber astrifero procedit vesper olympo,
Dicitis: Adveniet ventura luce serenum. (0234A)
Iamque sub exortu solis si tristia rubro
Nubila miscentur confusa luce colori,
Dicitis, agricolis, nautisque venire fragosam
 230Ventorum rabiem, tempestatumque furores.
Fallaces, nostis faciem discernere coeli,
Saeclorum vero nescitis tempora signis
Explorare suis? Sed vobis signa dabuntur,
Quae maris immenso quondam venere profundo,
 235Bellua cum tenuit ventris sub carcere vatem.
Haec ait, et propere puppis retinacula solvens,
Trans freta contendit rapido comprendere cursu
Arva Philipporum, sociisque haec talia fatur:
Sollicite vobis vitentur noxia farra,
 240Fermentumque ferox vestris avertite mensis.
Illa Pharisaei, Sadducaeique dolosi
Admiscent escis, falluntque in nomine panis.
Cur vobis tacitas volvit cunctatio mentes? (0235A)
Proh! quam parva fides, sensu torpente, fatiscit! (0236A)
 245Dicitis adversi, navi quod tollere panes
Non fuerit vobis vacuum, farrisque cavendas
Insidias iubeam: meminisse et scire putabam,
Quod panes quinque plebis mihi millia quinque
Implerint dapibus, cophinisque superflua tantis
 250Fragmenta ad cumulum fuerint collecta ciborum
Quattuor et rursum coenantum millia panes
Quod facile implerint septem, sportasque referri
Vidistis rursus completas relliquiarum.
Sed moneo istorum semper fermenta cavere.
 255Discipuli tandem, vitalia verba secuti,
Doctrinam cernunt fermenti nomine dictam.
 Inde ubi perventum liquidi per terga profundi
Clara, Philippaeo quae pollent nomine, rura,
Cogit concilium sectantum discipulorum,
 260Et quaerit quem se populorum fama putaret. (0237A)
Respondent, multas plebis tunc esse loquelas:
Crebrius audisse, et multos firmare, quod esset
Iustus Ioannes, populus qui flumine lavit.
Pars memorat volucris famae sibi cognita verba,
 265. Eliam venisse iterum, quem praepete curru
Turbine coelesti quondam simulata quadrigis
Astris inseruit rapidae vis fervida flammae.
Ieremiam dixere alii, pars esse prophetam.
Tum Christus, cunctis arridens pectore blando,
 270Conquirit, quae sit sententia discipulorum.
Sed stabilis Petrus: Tu Sancti Filius, inquit,
Christus, magnifico terras qui lumine comples. (0238A)
Tum Dominus forti respondit talia Petro:
Petre, beatus eris: nam talia pandere certe
 275Humanus sanguis, vel, terrae portio, corpus
Haud umquam poterit. Genitoris munera sola
Possunt tam validum fidei concedere robur.
Tu nomen Petri digna virtute tueris.
Hac in mole mihi, saxique in robore ponam
 280Semper mansuras aeternis moenibus aedes.
Infernis domus haec non exsuperabile portis
Claustrum perpetuo munitum robore habebit:
Coelestisque tibi claves committere regni
Est animus, terrisque tuo quae nexa relinques
 285Arbitrio coelo pariter nodata manebunt;
Solverit et rursus tua quae sententia terris,
Haud aliter venient coeli sub sede soluta. (0239A)
Sed vos discipuli Christum me dicere cunctis
Parcite, quo soli cognoscant talia digni.
 290Iam lux adveniet properis mihi cursibus instans,
Moenibus in Solymis rabies cum prona furore
Eximios vatum saturabit sanguine nostro.
Ast ubi lucifluum reddet sol tertius ortum,
Consurget radiis pariter redimita salutis
 295Vita mihi, cunctisque dabit sua munera terris.
Tum Petrus, magno perculsus corda dolore:
Absint, Christe, tuis, inquit, tam tristia sanctis
Monstra procul membris; nec fas est credere tantum,
Nec tibi tam durus poterit contingere casus. (0239B)
 300Christus ad haec: Procul hinc, inquit, procul effuge, daemon,
Nil divina tibi mentem prudentia tangit,
Sed terrena sapis, mollique timore tremiscis.
 Sed si quis vestrum vestigia nostra sequetur,
Abneget ipse sibi, corpusque animamque recusans,
 305Atque crucem propriam comitatibus addere nostris
Gaudeat, amissam redimet cui gloria vitam.
Nam servata perit terris possessio lucis.
Sed quid proficient saecli mortalia lucra,
Si damnum pariant vitae, lucisque perennis?
 310Vel quae digna queunt animae commercia poni?
Filius huc hominis veniet sub nomine Patris,
Coelestesque illum fremitu comitante ministri
Stipabunt, reddetque hominum sua debita vitae. (0241A)
Vera loquor: certos isthic sub limine lucis
 315Inveniam, coeli fulgens cum regna capessam.
 Haec ubi dicta dedit, passus, bis terna dierum
Lumina convexo terras transcurrere coelo,
Tum secum iubet abruptum conscendere montem
Petrum, Zebedeique duos per devia natos.
 320Inde ubi perventum secreti montis in arcem,
Continuo Christus faciem fulgore corusco
Mutatur, vestisque nivis candore nitescit.
Respiciunt comites, mediumque assistere sanctis
Eliae, Mosique vident. (0242A) Tum talia Petrus:
 325Respice, num nobis potius discedere longe,
An isthic tantae spectacula cernere molis
Conveniat: trina tamen hic tentoria vobis,
Si iubeas, frondis faciam diversa paratu,
Singula sub noctem quae vos aulaea receptent.
 330Talia dum loquitur, coelo praefulgida nubes
Circumiecta oculis vestibat lumine montem,
Et vox e medio lucis manifesta cucurrit:
Unicus hic meus est Natus, mea sola voluntas;
Huius iustitiam iusto comprendite corde.
 335Discipuli pavido presserunt corpore terram. (0243A)
Nec prius e prono vultus sustollere casu
Audebant, sancto Christi nisi dextera tactu
Demulcens blandis firmasset pectora verbis:
Surgite, et abiectum fortes calcate timorem,
 340Nec cuiquam praesens pandatur visio vobis,
Ni prius huc hominis soboles speciosa reportet
In lucem referens mortis de sede tropaea. (0244A)
Consurgunt, solumque vident, et voce requirunt,
Cur scriptis velerum Scribarum factio certer,
 345Eliam primum coeli de sede reverti
In terras, Christique dehinc consurgere lucem.
Christus ad haec: Veniet certo sub tempore iustus
Elias, reddens mox omnia debita saeclo.
Sed si quis credit, iam venerat ante renascens. (0245A)
 350Ignotum veluti rabies quem caeca furoris
Demersit letho; mox saevior altera sedes
En hominis nato trucibus laniatibus instat.
 Haec ait, et populum repetit, montemque relinquit.
Ecce sed inflexis genibus, fletuque solutus
 355Vir senior, precibus Christum veneratus adorat:
Davidis soboles, hominum lumenque salusque,
Te precor, horribilem nati de corpore morbum
Proturbes, reddasque seni solatia vitae.
Nam cursus lunae natum mihi daemonis arte
 360Torquet, et in liquidas deiectum proiicit undas,
Aut miserum medio proiectum volvit in igni.
Nam tua discipuli sectantes iussa, frequenter
Connixi, nulla in solidum mihi dona dederunt. (0246A)
Tum Christus, magno commotus corda dolore:
 365O gens nullius fidei, gens effera semper,
En etiam patiar, vobiscum me fore terris?
Sic ait, et puerum mandat perferre parenti
Ante suos vultus. Tum vocis pondere multo
Incubuit, mentisque simul convulsa venena
 370Daemonis horrendi, purgato corde, fugavit.
Discipuli rogitant cur non successerit illis
Eiusdem pueri toties tentata medela.
Respondit Dominus: Labat quia pectore vestro
Instabilis fidei nutans per lubrica gressus. (0247A)
 375Nam si certa foret credendi portio vobis,
Instar quae minimi posset praestare sinapis,
Istius hinc montis possetis vellere verbo,
Inque alias sedes cunctam transvolvere molem.
Nam genus hoc morbi precibus sine fine fidesque,
 380Multaque robusti ieiunia pectoris arcent.
 Inde Capharnaum gradiens pervenerat oras.
Convenere Petrum, quibus instat cura tributi,
Solvere poscentes solitum pro nomine Christi.
Ille sed ad Petrum conversus, talia fatur:
 385Dic, inquit, reges, quorum dependere natos,
Externos, propriosne sibi iussere tributa?
Respondit Petrus: Alienos solvere certum est.
Cernis, ait Christus, natum non solvere regis? (0248A)
Sed ne quem laedam, praeceptum suscipe nostrum:
 390En maris undisoni rupes quae prodit in altum,
Scandatur tibi summa, Simon, hamusque profundo
Stamine setarum connexus praecipitetur.
Haeserit et curvo qui primus acumine piscis,
Huius pandantur scissi penetralia ventris.
 395Illic inventum duplex dissolve tributum.
  Discipuli post inde rogant, quis maximus alto
In coeli regno meritis pro qualibus esset.
Tum Christus medio puerum consistere coetu
Praecipit, et placido doctor sermone profatur:
 400Quisque cupit celsam coeli conscendere sedem,
En huius pueri similem se fingere certet:
Erroris laqueos saeclis increscere certum est. (0249A)
Sed tamen infelix, per quem generabitur error.
Qui vero e parvis istis deceperit unum,
 405Si sapiat, nectat saxo sua colla molari,
Praecipitemque maris sese iaculetur in undas.
Nec quisquam fastu parvos contempserit istos.
Horum custodes coelesti in sede tuentur
Altithroni vultum genitoris sidera supra. (0250A)
 410Sed siquis pastor, cui pascua credita tondent
Centum balantes, unam cum forte seorsum
Nescius error habet, quaesitor deserit omnes,
Unius et totis lustrat vestigia silvis;
Illam si magno possit reperire labore,
 415Laetitia inventae maior tum nascitur agnae,
Quam pro cunctarum numero quod nulla resedit:
Ex istis parvis Genitor sic perdere quemquam
Non patitur, gaudetque suis increscere regnis.
 Si fratrem proprium delicto commaculatum
 420Cernis, secreto mox dictis corripe solus.
Si tua verborum patiens moderamina laudat,
Labentis mentem frater lucrabere fratris.
Sin tua solius contemnet verba relinquens,
Tunc alius monitor pariter pia iussa frequentet.
 425Sed si decutiet doctorum frena duorum,
Tunc ad concilium referantur crimina plenum,
Ut populi saltem sanetur pondere victus. (0251A)
Sin et multorum contempserit efferus ora,
Sit tibi divisae mulctatus nomine gentis.
 430Namque in concilium semper praesentia nostra
Adveniet, mediumque duum me stare necesse est,
Sive trium fuerit coetus sub nomine nostro.
 Tum Petrus quaerit, quot fratri errata remittat,
Vel septem lapsus hominum si ferre liceret.
 435Christus prosequitur: Non septem crimina tantum,
Sed decuplata super donentur vulnera fratri. (0251B)
  Nam coeli regnum Domini praedivitis aulae
Consimile est, nummi rationem qui sibi poni
Iusserit, et servum, debentem multa talenta,
 440Praecipit abreptum cum coniuge, progenieque,
Atque opibus cunctis venali nomine sisti. (0252A)
Tum servus dominum prostrato corpore adorat,
Et spondet, spatii sibi si foret ulla facultas,
Omnem nummorum domino dissolvere summam.
 445Commovit dominum famuli miseratio flentis,
Cunctaque trans meritum concessit debita servo.
Ille sed egrediens conservum limine in ipso
Nactus constringit: tum debita fortior urget
Persolvi, precibusque locum truculentus abegit,
 450Carceris et mersum tenebris, poenisque premebat. (0252B)
Quae postquam dominus famulorum noscere verbis
Incipit, adducto ingessit iustissima servo
Dicta dolens, iramque movet, iussisque severis
In tormenta ferum detrusit, cuncta revolvens
 455Debita, dum dignis fueret per vincula poenis.
Sic vobis faciet Genitor, qui culmina coeli
Possidet, immites saevo si pectore fratrum
Peccata orantum dure punire voletis.
 Talia dicta dedit, Galilaeiaque arva reliquit:
 460Iudaeamque petit, qua pinguia rura silenter
Agmine Iordanis viridis perrumpit amoeno.
Nec minus in stratis aegros donare salute,
Sublimisque Patris concedere munera perstat.
Ecce Pharisaei tentantes quaerere pergunt,
 465Coniugis an liceat reiectum scindere vinclum,
Quidquid erit, laesi tangit quod corda mariti. (0254A)
Haec ubi percepit, depromit talia Christus:
Principio Deus in terris par dispare sexu
Constituit, iussitque uno de corpore necti,
 470Amborumque animas iunctis inolescere membris.
Quod Deus ergo iubet proprio concrescere verbo,
Illicitum est hominum foedo secernere luxu.
Moses praecepit, quod pectora dura videret,
Scribere discidium, quo saxea corda revinci
 475Per proprios apices possint sub iudice flammae. (0255A)
Nam temere exsolvet casti qui iura cubilis,
Alteraque illius thalamis sociabitur uxor,
Crimen adulterii populo sub teste subibit.
Discipuli referunt: Urget lex ista virorum,
 480Servitiique premit non aequo pondere partem,
Ut melius fuerit thalamis caruisse perosis.
Respondit Dominus: Non omnes pondere tanto
Subiicient humeros: lectae sunt talia dona
Virtutis. Trino truncantur corpora more,
 485Quae nulla gaudent genitali lege tororum. (0256A)
Namque alios tales progigni in luminis oras
Comperimus: plerosque hominum vis ferrea sexu
Exuit: ast alios ipsos sibi demere constat
Pro coeli regnis pronum de pectore amorem.
 490Quisque capax fuerit, celsa virtute capessat,
Quod paucis, lectisque Deus vult pandere munus. (0257A)
Haec ait, et pueros, quos gaudens cura parentum
Cum precibus laetis certatim hinc inde ferebat,
Suscipit, et plebem sectantum, quod prohiberet,
 495Increpat, ac tales affirmat regna mereri
Aulae coelestis. Sanctas his ordine palmas
Imponit, redditque humeris portare parentum.
 Ecce sed e populo iuvenis, cui rura, domusque,
Et gaza stabat, rerum possessio fulgens,
 500Accedit, Christumque palam summissus adorat:
O bone praeceptor, dic nunc quae facta sequamur,
Ut mihi perpetuam liceat comprendere vitam?
Huic auctor vitae tum talia reddit Iesus:
Nunc demum quaeris, veteri quae lege tenentur?
 505Non hominis perimes vitam, non furta tororum
Invades, quaestumve alienis noxia rebus
Mens, aut dextra leget, non testis falsa loqueris.
Sit genitor, genitrixque tuo sublimis honore,
Proximus et puro pro te tibi cedat amore. (0258A)
 510Ille dehinc: Cuncta haec semper mihi perpete cura
Observata reor, sed nequid forte relictum
Desit, praesenti liceat me voce moneri.
Tum Christus fatur: Nunc si perfecta requiris
Prendere praecelsis meritis fastigia vitae,
 515Omnia, quae proprio retines solus dominatu,
Distrahe, et ad miseros confer securus egentes.
Tum thesaurus erit coeli tibi conditus arce,
Virtutisque tenax vestigia nostra sequeris.
Haec adolescentis veniunt ubi dicta per aures,
 520Deiecit vultum, tristisque in tecta refugit,
Tum sic discipulis vitae Spes unica fatur:
Difficile est terris affixos divite gaza
Avelli, coelique leves in regna venire. (0259A)
Nam citius tenuis per acus transire foramen
 525Deformis poterunt immania membra cameli,
Quam queat ut dives coelestia regna videre.
Talibus attoniti comites, stupidique silebant,
Volventes, quae tanta foret sub pectore virtus
Humano, talem possit quae prendere vitam.
 530Respicit aeternae iustorum Gloria vitae,
Atque ait: Haec homini forsan videantur acerba,
Sed Deus electis facilem praepandit in aethra,
Possibilemque viam, virtus quam celsa capessat.
 Tum Petrus, fidei munitus moenibus, infit:
 535Omnia nostrorum proiecta reliquimus omnes,
Et tua iussa sequi nobis spes unica restat.
Quid nostris animis superest? dic, Christe, precamur. (0260A)
Talibus ad Petrum verbis respondit Iesus:
Vos quicumque meum mentis penetralibus altis
 540Credentes servatis iter, cum sederit alte
Progenies hominis, celso quem cinget honore
Maiestas, bis sex illic pulcherrima virtus
Constituet vobis sublimi in vertice sedes,
Iudiciumque hominum pariter tractare licebit.
 545Hic quicumque sui linquet generisque, domusque
Gazas, affectusque omnes pro nomine nostro,
Centuplicata dehinc capiet, vitamque perennem,
Primorum meritum postremi transgredientur,
Ultima praeteriti capient vix praemia primi. (0261A)
 550 Sedulus ut ruris dominus, cui dulcia fundum
Pinguibus in campis late vineta coronant,
Hic, ubi progressus primo cum lumine solis,
Conduxit iuvenum fortissima robora, pactus
Unius in lucis certa mercede laborem,
 555Et sua tum iussit cultu vineta polire.
Ipse sed egrediens, ubi tertia venerat hora,
Invenit ecce alios, operique accrescere iussit,
Pro meritis operum promittens praemia digna,
Illi non aliter laeti praecepta sequuntur.
 560Ast ubi sexta dehinc lucis transfluxerat hora,
Haud secus hinc alios iuvenes conducero pergit.
Horaque nona dehinc ubi solis cursibus acta est,
Tunc alios pariter conductos iussit adire.
Ultima labentis restabat portio lucis:
 565Egressus cernit iuvenes, causasque requirit,
Cur pigris manibus torperent otia lenta.
Aiunt, conductoris quod praecepta fuissent
Nulla sibi. (0262A) Dominus mox hos insistere ruri
Tunc etiam iussit. Sed vespere protinus orto,
 570Praecipit, ut cuncti caperent mercedis honorem,
Aequalique omnes portarent praemia nummo.
Tum manus illa virum, prima quae luce laborem
Sustulerat, factisque diem toleraverat aequum,
Indignans, secum tali cum murmure fatur:
 575Iniustum est, istos similem, ut nos, quaerere nummum,
Ultima quos operi sero conduxerat hora.
Tum dominus ruris sedato pectore fatur:
Illibata tibi mercedis portio salvae
Redditur, et pacti servantur iura fidelis.
 580Istis de nostro liceat concedere tantum,
Extima quos operis glomeravit portio ruri.
Nam multos homines dignatio sancta vocavit,
E queis perminimam dignum est secernere partem. (0263A)
Haec ait, et Solymos repetit, comitesque seorsum
 585Alloquitur, Solymisque iterum regionibus, infit,
Ingredimur gnari, truculentaque moenia adimus.
Filius hic hominis prodetur ad ultima mortis,
Scribarum, procerumque ferens ludibria membris,
Affixusque cruci post tertia lumina surget. (0264A)
 590Hinc tum Zebedei coniux summissa rogabat,
Ut Christo medio coeli sublimis in arce
Felices nati dextra, laevaque sederent,
Tum quaerit Christus, calicem si sumere possent,
Quem sibi praeceptis instaret sumere Patris.
 595Respondent se posse simul. Tum talia Christus:
Vos nostrum calicem fas est potare, sed altis
Sedibus aequali mecum considere honore,
Non hoc nostra dabit cuiquam pro munere virtus.
Haec certis Genitor sublimia dona reservat.
 600Exhinc discipulos, dictis pro talibus omnes
Commotos, tali sermonis mulcet honore:
Gentibus infidis celsa ditione potestas
Imponit quoscumque super dominantur eorum,
Exercentque trucem subiectis urbibus iram. (0265A)
 605Vos hinc sed longe: tranquillior aequora vitae
Concordi sternit mitis moderatio pace:
Magnus et obsequiis crescit super alta minister.
Nec primus quisquam, nisi cunctis serviat, unus
Esse potest. Hominis natus sic vestra minister
 610Obsequio solus proprio pia munera gestat,
Pro multisque animam pretioso sanguine ponit. (0266A)
At vos ex minimis opibus transcendere vultis,
Et sic e summis lapsi comprenditis imos.
 Si vos quisque vocat coenae convivia ponens,
 615Cornibus in summis devitet ponere membra,
Quisque sapit. Veniet forsan si nobilis alter,
Turpiter eximio cogetur cedere cornu,
Quem tumor inflati cordis per summa locarat.
Sin contentus erit mediocria prendere coenae,
 620Inferiorque dehinc si mox conviva subibit,
Ad potiora pudens transibit strata tororum. (0267A)
  Proxima tum Solymis conscendit culmina montis,
Ordinibus lucent quae glaucicomantis olivae.
Hinc lectis iussit sectatum discipulorum,
 625Obvia castelli monstrans habitacula Christus,
Inde asinam pariter foetu comitante repertam
Ducere: vel si quis causam disquirere vellet,
Cur sua tam subito quoquam iumenta trahantur,
Dicere, tunc operam Dominum sibi sumere velle.
 630Discipuli celeri complent praecepta paratu. (0268A)
Adducunt, mollique super velamine vestis
Insternunt placidum pullum, praebentque sedendum.
Hinc veteris quondam fluxit vox nuntia vatis:
Ecce venit placidus tibi rex, quem terga sedentem
 635Praemitis gestant asinae, pullique sequentis.
Tum populi stratas praetexunt vestibus omnes,
Quaque iter est Christo, subnexa froude coronant.
Proxima tunc alii spoliani palmeta virore,
Conclamantque omnes: Davidis origine creto
 640Hosanna excelsis sit gloria laeta trophaeis! (0269A)
Sic adeo ingreditur Solymorum moenia Christus.
Ingresso occurrit, primo sub limine templi,
Cruribus atque oculis certatim debile vulgus.
Quos ubi tam subito gressu, visuque vigentes
 645Cuncta sacerdotum cognovit factio mirans,
Et pueros templi complentes tecta canore
Hosanna egregia Davidis stirpe creato,
Ipsum percunctant cuncti, quae causa canoris
Impubem tanta tollat per gaudia plebem.
 650Christus ad haec, Legis, inquit, vos scripta tenere
Creditis, infantum quae dicit ab ore venire,
Lactentum et linguis Iusti consurgere laudem. (0270A)
  Haec ait, ingratam linquens cum civibus urbem,
Bethaniamque petit, rediensque, in margine cernit
 655Stratae, tendentem diffusa umbracula, ficum.
Illic forte cibi pertentans corda voluntas,
Arboris attrectat ramos: sed nulla facultas
Pomorum sterilis frondis concreverat umbrae.
Olli Christus ait: Non sit tibi fructibus umquam
 660Copia promendis. Tum protinus aruit arbos.
Discipuli celerem mirantur in arbore mortem. (0271A)
Sed Christus stupidis assistens talia fatur:
Nunc ligni istius nostro stupuistis honore
Desisse ad vires terrenos ducere succos.
 665Sed veris verbis iterumque iterumque monebo:
Namque fides si certa animi consistet in arce,
Nec dubiis nutans vitiis tremebunda iacebit,
Arboris istius vobis substantia cedet.
Nec tantum istius, sed montis celsa revelli
 670Credentum verbo poterunt, undisque profundi
Cum silvis pariter, saxisque, ferisque recondi.
Et quaecumque fides robusto pectore poscet
Credentum, semper digna virtute tenebit.
 Haec ubi dicta dedit, templi se moenibus infert.
 675Confestim proceres populi, miracula rerum,
Collecti inquirunt, virtus quae tanta dedisset. (0272A)
Ollis Christus ait: Quaerentibus omnia vobis
Dicere iam facile est, si nobis vestra vicissim
Percunctata prius paucis sententia solvat.
 680Nuper Ioannes, puro qui gurgite lavit
Sordentis populi maculas, divina potestas,
An hominis potius vobis fallacia visa est?
Haec ait, ancipiti verborum pondere claudens
Captantum procerum mentem: nam magna prophetam
 685Plebis Ioannem veneratio suscipiebat,
Nec poterant eius fallacem dicere vitam.
Rursus sublimem dixissent esse prophetam,
Occidisse illum traheret confessio culpam.
Se nescire tamen respondit factio fallax.
 690Tum Christus: Non est iniustum claudere vocem,
Cum mihi claudantur procerum responsa superba. (0273A)
 Nam geminae prolis genitor maioris in aures
Talia dicta dedit: Vitis mihi portio maior
Semiputata iacet. Sed perge, et robore forti
 695Nunc scrobibus, nunc falce premens, vineta retonde.
Tum iuvenis sese tam sordida vincla laboris
Nolle pati memorat. Post omnia iussa parentis
Exsequitur, damnansque sibi responsa coercet.
Post alium natum simili sermone iubebat
 700Ad vineta sui dependere iussa laboris. (0274A)
Annuit his iuvenis, nec dictis facta repensat.
Dicite, quis potius genitoris iussa sequatur?
Illi collaudant responsum posterioris.
Prosequitur Christus: Nunc vera advertite dicta.
 705Iam magis hinc coeli sedem comprendere certum est
Corporis e vitiis quaerentes sordida lucra,
Quamvestrumquemquam. Vobis namvenerat ante
Iustus Ioannes: sed non est credere vestrum. (0275A)
Namque fidem potius meretricum pectora certam
 710Hauserunt, sordesque animi posuere pudendas.
At vos tantorum scelerum nil poenitet umquam.
 Sic quidam dives, cui iugera multa nitentis
Vineti sepes circum densata coercet,
In medio turrem, praelumque, et dolia fecit,
 715Cultoresque dedit, fructusque locavit habendos.
Impositam statuens mercedis solvere legem.
Tum longinqua petit, sed fructus tempore certo
Actores famulos mittit, queis portio, salva
Cultorum certa ruris mercede, daretur.
 720Ecce colonorum rabies hos verbere saevo,
Ast alios lapidum proterrent undique telis. (0275B)
Denique lethali prosternunt vulnere multos. (0276A)
Tum dominus ruris plures incedere servos
Praecipit, et rursum mercedis pacta reposcit.
 725Maior at in plures audax iniuria surgit.
Ultima iam domino natum dimittere mens est,
Quod sobolem, partemque sui vis digna pudoris
Cultorum cordi venerandam posceret esse.
Sed contra illorum iam mens maculata cruore,
 730Progenie exstincta domini, sibi post dominatum
Cedere credentes, crudeli vulnere fixum
Obtruncant, iaciuntque foras trans septa cadaver.
Post haec iam dominus veniet, poenasque reposcet
Tantorum scelerum. Sed vobis tradita quondam
 735Fulgentis regni sedes translata feretur
Ad gentem, dignos possit quae reddere fructus. (0276B)
  Ut rex, qui nato thalamorum vincula nectens,
Praecepit, proceres convivia laeta frequentent,
Accitos famulis voti regalis honorem
 740Concelebrare simul: cuncti sed adire recusant
Regales thalamos, regalis pocula mensae.
Post alios mittit, sese largissima cuncta,
Magnificasque dapes, convivia laeta parasse.
Illi, neglectis dapibus, diversa petebant.
 745Hic aedes proprias, hic ruris tecta propinqui,
Ast alius potius merces ac lucra revisit.
Multi praeterea missos, qui ad laeta vocarent,
Insontes famulos rapiunt, et corpora ferro
In mortem cruciant. Tum rex, ubi comperit acta,
 750Millibus armatis cives cum moenibus ipsis
Subruit, effusi famulorum sanguinis ultor. (0277B)
Tum servis fatur: Nunc festa iugalia coenae
Praelargis opibus quaecumque instruximus illis,
Contempsere meis proceres contingere mensis. (0278A)
 755Ite igitur propere per publica septa viarum,
Et quoscumque illic casus glomeraverit, omnes
Huc laetis nati thalamis adhibete vocantes.
Progressi famuli per compita cuncta viarum
Inventos duxere simul. Iam denique cunctae
 760Complentur mensae mixtae sine nomine plebis.
Hic iusti iniustique simul cubuere vocati.
At rex ingressus convivia laeta revisit.
Hic videt indutum pollutae vestis amictu,
Laetitiae thalami fuerat quae dissona longe.
 765Isque ubi regalis sermonis pondere causas
Reddere pro vestis maculis, et labe iubetur,
Oppresso tacuit non puri pectoris ore. (0278B)
Et tum conversus famulis rex praecipit illum
Connexis manibus pedibusque, et corpore toto
 770In tenebras raptum mox praecipitare profundas. (0279)
Illic stridor erit vasti sine fine doloris,
Et semper fletus. (0280) Multis nam saepe vocatis,
 773Paucorum felix hominum selectio fiet.

Liber IV.

(PL 19 0280) (0279)
Talia dicentem confestim factio frendens
Tentare aggreditur verbis cum fraude malignis:
Certum est, veridicum te nunc venisse magistrum.
Nec quemquam metuens, Domini vestigia servas.
 5Dic ergo, an liceat nostrae dissolvere genti
Caesaris urgentis semper sub lege tributum? (0280A)
Ille sed inspiciens saevi penetralia cordis,
Cur tentatis, ait, nunc me concludere verbis,
Fallaces? mentis prodit fallacia fructum.
 10Inspicite en nummum, sculptique nomismatis aera.
Caesaris expressum promptum est ibi cernere vultum.
Solvite nunc illi propria sub lege tributum,
Atque Deo proprium legis servetis honorem. (0281A)
Post Sadducaei tali cinxere latratu:
 15Mosea, qui legum posuit praecepta, iubere,
Si quis coniugium properata morte relinquet,
Pignoribus mediis nondum de germine cretis,
Huius germano rursus sociabile vinclum
Deberi, generis pereat ne portio lapsi.
 20Finibus in nostris septem germana fuerunt
Corpora: sed maior primus mox vincula nuptae
Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis. (0282A)
Post alius frater thalamis sine fructibus isdem
Concidit, et cuncti iacuere ex ordine fratres.
 25Unius et cunctos fletus gemuere maritae:
Post ipsam rapuit gelidae inclementia mortis.
Si venient igitur cuncti sub lumina vitae,
Cuius connubiis mulier reddenda resurget?
Illis Christus ait: Errori obnoxia pravo,
 30Legibus et iussis Domini mens dura resistit.
Namque sequenda dehinc laetae reparatio vitae
Non thalamos novit, non terrae gaudia vana:
Sed similes levibus Genitoris iusta ministris
Constituet regni virtus sublimis in aula.
 35Nec Deus illorum dominum se ponere mavult,
Qui terram proni meruerunt sumere mortem,
Sed potius vitae possunt qui prendere lucem.
 Ecce alii rogitant, quae sint firmissima legis.
Ille indefessus nulli responsa negabat:
 40Sublimem coeli Dominum devotio cordis
Diligat; est ista haec virtus firmissima legis.
Consimile est isti: Magno teneantur amore
Ad ius fraternum iustae penetralia mentis:
His etenim geminis dependent omnia iussis. (0283B)
 45Sed vobis cuius soboles ventura videtur
Christus, quem cuncti spondent in saecla prophetae!
Respondent, illum Davidis germine nasci. (0284A)
Prosequitur Christus: Cur illum dicere David
Divino flatu scriptum est Dominumque Deumque:
 50Quod proprio patrem non aequum est dicere nato?
 Talia Salvator: cuncti obstupuere silentes.
Ille sed, accita credentum plebe, profatur:
Aspicite scribas sublimi sede superbos.
Hi quaecumque docent, iustum est comprendere cordis
 55Obsequio, maculas ipsorum temnite vitae.
Abrupta imponunt humeris nam pondera vestris,
Ipsi quae digito saltem contingere nolunt.
Accubitu primo coenae, fastuque superbo,
Atque salutantum vano tolluntur honore,
 60Et nomen sublime volunt gestare magistri. (0284B)
Sed vos noluerim praecelsi nominis arcem
Affectare tamen: vobis est una magistri
Imposita aeternum coeli de lege potestas,
Vos eadem fratrum parili coniunxit amore.
 65Unus item Pater est, coeli qui in culmine regnat.
In vobis si quis sublimia colla levabit,
Decidet, et barathri mergetur ad ultima coeno.
Ast humilis clarum conscendet liber in aethra.
Deflendi semper scribae, et lacrymabilis aevi
 70Caeca Pharisaeae cunctis fallacia plebis.
Nam vobis itiner clausum quia iure negatur,
Non sinitis, quemquam penetrare per ardua lucis,
Et cunctos trahitis saevae ad consortia flammae. (0286A)
Vos similes dicam tectis splendore sepulcris,
 75Queis facies nitida est, internaque sordida bustis.
Sic vox velatur iustae sub imagine vitae,
Atque adytis mentis celantur sordida corda.
O Solymi, Solymi, ferro qui saepe prophetas
Ad vestram missos vitam sine fine necastis,
 80Quam volui vestram gentem, populumque tueri,
Ales ut molli solita est sub corpore pullos
Obiice pennarum circum complexa fovere!
Sed vobis semper coelestia munera sordent. (0287A)
Deseritur iam nunc domus haec vastata ruinis,
 85Nec nostrum vobis fas ultra est cernere vultum.
 Egreditur templo, cuius praecelsa notantes
Moenia discipulos tali sermone docebat:
Haec operum vobis miracula digna videntur
Obtutu stupido; veris sed discite dictis,
 90Quod mox cuncta solo passim disiecta iacebunt.
Haec ad Oliveti dicens pervenerat arcem.
Discipuli solum postquam videre, rogabant,
Ut sibi venturi tempus distingueret aevi,
Promissa ipsius quo poscant prendere finem,
 95Eius et adventus terrae consumeret orbem. (0288A)
Quaerentum verbis respondit talia Christus:
  Observate dolum, falso ne nomine capta
Credulitas, laqueis errantum praecipitetur.
Discurrent cunctis bellorum incendia terris.
 100Sed vos praevalido consistite robore cordis.
Ne mens ad coeptos iaceat turbata tumultus.
Non etenim prima imponent mox praelia finem,
Gentibus et gentes, et regibus obvia reges
Signa ferent, nec tum morbi corrumpere tractum
 105Aeris, aut pestes prosternere corpora parcent. (0289A)
Fixa etiam solido per inania pondere tellus
Per diversa loci, motu quassante, tremiscet.
Haec in primitiis tentamina parva manebunt.
Prodentur multi vestrum, lethoque dabuntur.
 110Proque meo vobis incumbere nomine gentes
Tormentis, poenisque feris, odiisque necesse est.
Livor enim terris, erroribus omnia plena,
Et falsi surgent populorum labe prophetae.
Haec inter si quis protectum a vulnere pectus
 115Ad finem servare queat, sublimia lucis
Aeternis vitae sertis redimitus adibit. (0290A)
Regnorum coeli celebratio pervolitabit
In cunctas terrae metas; gens omnis habebit
Testem lucifluo sanctae sermone salutis:
 120Et tunc finis erit, currentia saecula solvens.
Adveniet iamtum tristis defectio terrae,
Quam Danielis habent iussa verissima vocem.
Haec dignus tantum poterit cognoscere lector.
Iudaea longe fugiant, montesque capessant,
 125Nec quisquam domibus repetat sustollere secum,
Quae fuga consociet, vestemve, aut mobile quidquam.
Deflendae iam sunt uteri cum pondere matres,
Et miseros foetus dulci quae lacte rigabunt. (0291A)
Poscite iam precibus, tristis ne frigore brumae
 130Adveniat fuga vestra tamen, neu sabbata festa.
Anceps praecipiti turbet trepidatio cursu.
Nam cunctis venient saevissima pondera terris.
Tale malum non saecla prius, nec postera norunt.
Et ni sublimis Genitor decerpere tempus,
 135Et numerum miserans vellet breviare dierum,
Nulla dehinc trepidae superarent corpora vitae.
Sed propter lectos veniet miseratio iustos. (0292A)
Nomine fallentes Christi, falsique prophetae
Exsurgent terris, et monstra potentia fingent,
 140Quae forsan lectos capient miracula iustos.
En praedicta patent instantia saecula vobis.
Desertis siquis Christum peragrare loquetur,
Occultisque procul penetralibus esse repostum,
Longe credulitas absit vanissima vobis.
 145Sicut enim fulgur coelum transcurrit apertum,
Et cerni facile est cunctis, orientis ab oris
Usque sub occiduum coeli vergentis in orbem,
Sic rapido adventu clarebunt lumina Christi. (0293A)
Abscondet furvis rutilos umbris radios sol,
 150Amittet cursum lunaris gratia lucis,
Ignicomaeque ruent stellae, coelumque relinquent.
Omnis item virtus coeli commota superni
Signa dabit, proles hominis queis vertice coeli
Clareat: omnigenasque tribus defletio iugis
 155Urgebit; veniet tunc nubibus ignicoloris
Maiestate potens hominis per sidera natus.
Tunc tuba terrifico stridens clangore vocatos
Iustos quadrifido mundi glomerabit ab axe.
Praeteriet nec enim praesens generatio saecli,
 160Donec cuncta sequens claudat sibi debita finis. (0294A)
Haec tellus, coelumque super solventur in ignes,
Sed mea non umquam solventur ab ordine dicta.
Quis erit ille dies, nescire est omnibus aequum,
Ni soli rerum Domino, qui sidera torquet.
 165Ut quondam terras undae involvere furentes,
Et diversa sibi tractantes munera cunctos
Diluvii rapuit subito violentia tractu,
Sic subitus flammas volvens descendet ab aethra
Adventus noster: nec cunctos ille sub una
 170Conditione premet. (0295A) Nam tunc ubi iugera laeta
Infindent gemini depresso vomere sulcis,
Unus correpto tolletur corpore arator,
Ignarusque alius vasto linquetur in agro.
Uno quin etiam recubantes stramine lecti
 175Dispar iudicium diversa sorte subibunt.
Unus enim socium quaeret per strata relictus.
Idcirco famuli vigilent, quia nescius illis
Adventus Domini subitas descendet in horas.
Si sciret certum furis insistere tempus
 180Quisque domus custos, vigilaret, et obvia ferret
Arma procul, ruptas ne quis penetraret in aedes.
Sed vos intentis animis assistite semper.
Namque repentinus vobis subitusque recurret
Filius huc hominis, iustis sua praemia servans. (0296A)
 185Ille fidelis erit servus, cui credere cunctas
Aedes, et famulos voluit per longa profectus
Vir pater ipse domus: sapiens, nimiumque beatus,
Quem veniens Dominus servantem iussa videbit.
Illum maiori famulum redimibit honore.
 190Ast ille infelix, qui sordida luxuriatus,
Tardantem contemnit herum, famulosque fatigat
Verberibus, segnique indulgens ebrietati,
Luxuriosorum convivia concelebrabat.
Adveniet dominus, servumque incauta furentem
 195Praecipitem dignis poenarum cladibus abdet.
Illum perpetuus fletus, stridorque manebit. (0297A)
 Conferri possunt coelestia regna puellis
Bis quinis, quarum pars est sapientior una,
Altera praestupido pars est stolidissima corde.
 200Occurrere illae votis sponsalibus omnes,
Ornatu accinctae taedarum flammicomantum.
Sed sapiens pars illa, sibi quo lumina flammae
Susciperet, portare simul curabat olivum.
Stultarum vero non est prudentia talis.
 205Cumque moraretur sponsus, tum membra sopore
Solvuntur cunctae per compita lata viarum. (0298A)
Iam noctis medio clamor crebrescere magnus
Exoritur, laetoque dehinc occurrere voto
Admonuit, taedisque vias ornare coruscis:
 210Surgere virginibus properatum, et lumina taedis
Instruere, et flammas pingui componere olivo.
Tunc stolidae rogitant olei sibi cedere partem,
Prudentes secum quod tunc gestare videbant. (0299A)
Sed quoniam sapiens pavitat chorus, omnibus aeque
 215Ne desint clarae nutrimina pinguia flammae,
Ex parvo aequalis si detur portio cunctis:
Tum pergunt stultae, liquidum mercantur olivum.
Dum pergunt, laetae transcurrunt omnia pompae,
Et sponsum tantum comitatur factio prudens.
 220Adveniunt brutae sero post tempore segnes,
Et sponsi pulsare fores, et limina clausa
Nequicquam ingeminant, precibusque ingrata frequentant,
Ut liceat miseris penetrare in limina laeta. (0300A)
Illas non comitum sponsi cognoscere quisquam,
 225Non ipse sponsus voluit. Vigilate timentes,
Adventus vobis quod non est certior hora.
 Sicut enim longas cui contigit ire profecto
In terras, credens servis tractanda talenta;
Uni quinque dedit, duo cepit et alter habenda,
 230Tertius unius curam tractare talenti
Suscepit, vires quoniam diversa merentur.
Sed maior quibus est concredita portio nummi,
Certatim duplis auxerunt incrementis.
Ille sed, unius cui credita cura talenti est,
 235Telluri infodiens condit sine fructibus aera. (0301A)
Iamque aderat praesens dominus: tum primus, et alter
Se geminasse illi pariter concredita monstrant.
Illos laudat herus, potioraque credere tantae
Promittit fidei. Sed tertius ille refodit,
 240Et domino reddit tali cum voce talentum:
Quod scirem, domino memet servire severo,
Qui meteret segetes alieno semine cretas,
Extimui, argentumque tuum concredere terrae
Malui, quod salvum semper tibi reddere possem.
 245Tum Dominus famulo respondens talibus infit:
Si nescire meos auderes dicere mores,
Nequitiae tantae veniam concedere possem. (0301B)
Hoc igitur gnarum potius praestare decebat,
Ut fructum nobis tractata pecunia ferret.
 250Quapropter segni tollatur portio nostri,
Prudentique dehinc detur possessio maior,
Quem duplis cumulasse lucris mea quinque talenta
Inveni: namque est certum, potiora mereri,
Queis res uberior cumulatae sortis abundat. (0302A)
 255At cui parva subest segni substantia corde,
Id minimum penitus iuste tolletur ab illo.
At nequam servus tenebras demersus ad imas,
Perpetuos fletus poenae stridore frequentet.
En hominis natus veniet, Patrisque ministris
 260Stipatus, celsa iudex in sede sedebit.
Tunc gentes cunctae diversis partibus orbis
Convenient, iustosque omnes de labe malorum
Secernet, dextraque libens in parte locabit:
At pravos laeva despectos parte relinquet;
 265Ut pastor pecoris discernit pascua mixti,
Lanigeris dextri permittens mollia prati,
At laevos hirtis dumos tondere capellis. (0302B)
Sed rex ad dextros conversus, talia dicet:
Huc veniant sancti, iamdudum debita sumant
 270Dona Patris, mundi quae sunt aequaeva nitentis,
Et iustis primo promissa parantur ab ortu. (0303A)
Namque fame fessum quondam me grata refecit
Haec plebes, potuque sitim mihi saepe removit,
Hospitioque domus patuit mihi saepe vocato,
 275Et nudus vestis blandissima tegmina sumpsi,
Carceris et poenis horum solatia cepi.
Tum Domino tali respondent voce beati:
Non meminit nostrum quisquam te visere nudum
Nec famis oppressum dura ditione notavit,
 280Carceris aut poenis meminit vidisse revinctum.
Respondens illis dicet tum talia iudex:
Fratribus ista meis, humiles miserando labores
Qui fecit, certum est dulcem mihi ponere fructum.
At vos, iniusti, iustis succedite flammis,
 285Et poenis semper mentem torrete malignam,
Quas Pater horrendis barathri per stagna profundi
Daemonis horrendi sociis, ipsique paravit. (0303B)
Namque sitim passo quondam mihi pocula nulla
Nec famis in poena parui miseramina panis,
 290Aut peregrina mihi tecti, vestive parumper
Tegmina de magnis gracili pro parte dabantur.
Carceris aut septo claustris, morbisve iacenti
Umquam visendi solatia vestra fuerunt.
His damnata dehinc respondet factio verbis:
 295Haud equidem nostrum meminit te visere quisquam
Aut sitis, aut saevae famis aegrum agitare laborem,
Hospita vel fessis errare per oppida rebus,
Carceris aut mersum poenis, morbove gravatum,
Ut tibi sollicito fieret miseratio iusta.
 300His rerum dicet Dominus: Cum vestra superbo
Angustis rebus feritas sub corde tumebat,
Calcavitque humiles minimos, me sprevit in illis. (0304B)
Haec ubi dicta dabit, meritis sua praemia reddet.
Aeternum miseri poena fodientur iniqui,
 305Aeternumque salus iustis concessa manebit. (0305A)
  Talia dum loquitur, scissos lacerata capillos
Pro fratris morbo iustis soror anxia curis
Hortatur iuvenem rapido praecurrere gressu,
Casibus ut tantis Christus servaret amicum.
 310Nam fuerat mulier meritis accepta benignis,
Obsequio cuius fratremque, domumque merentem
Amplexus, pleno Christus retinebat amore. (0306A)
Nuntius adveniens perfert, extrema iacere
Dilectum Christo iuvenem per tristia morbi,
 315Et lethi, et vitae confinia summa tenentem.
Lazarus hic habuit nomen, sed Christus amaris
Perculsus verbis: Non est, si creditis, inquit,
Ad lethum ducens isthaec violentia morbi:
Sed Deus ut digno iustis celebretur honore,
 320Et soboles hominis sancta virtute nitescat. (0307A)
Tunc ad discipulos, Dormit iam Lazarus, inquit,
Sed charum iuvenem faciam consurgere rursus.
Aiunt discipuli: Somno succedere plena,
Et remeare salus poterit; nec mente sequuntur,
 325Quod mortem somni dixit sub nomine Christus.
Errorem quorum tali sermone removit:
Lazarus in lethum cecidit, sed gaudia menti
Hinc veniunt, vestramque fidem mihi fortius armant,
Cernitis absentem longe quod cuncta videre.
 330Sed properemus, ait. (0307B) Didymus tunc talia fatur:
Pergamus, pariterque omnes procumbere letho
Cogamur, toties quod gens Iudaea minatur.
Haec ait, et cuncti, Christo praeeunte, sequuntur.
Iamque aderat Christus, fuerat sed forte sepulto
 335Quarta dies, mersasque atris de morte tenebris
Germanas luctus, lacrymosaque tecta tenebant.
Convenere illuc solatia debita dantes
Iudaeae gentis proceres, charique propinqui.
Sed Martha, audito Christum venisse, cucurrit
 340Obvia, deseruitque domum, moestamque sororem.
Et procul: O utinam praesens virtus tua nobis
Afforet, et fratrem morti rapuisset acerbae.
Nam quidquid poscis, certum est tibi posse venire. (0308B)
Quam Dominus tali solatur voce gementem:
 345Robustam mentem, mulier, virtute resume. (0309A)
Lazarus haec vitae rediviva in lumina surget.
Et mulier: Certe surgent in munera vitae
Mortales cuncti, veniet cum terminus orbi.
Christus item sancto depromit pectore vocem:
 350En ego sum clarae vobis reparatio vitae.
In me qui credit, mortem deponere sumptam,
Et vitam poterit iugi comprendere seclo.
At quicumque fidem vivo sub pectore sumet,
Horrida non unquam continget limina mortis.
 355Ista haec si credis puro de pectore, Martha?
Illa dehinc: Haec una fides mea corda tenebit,
Sublimis veneranda Dei quod venerit in te
Coelestis soboles celso sub nomine Christi. (0309B)
Haec ait, et Mariam cursu motura sororem,
 360Interiora petit, sanctum venisse magistrum,
Et pariter luctu oppressam vocitare sororem
Admonuit, tacito designans omnia nutu. (0310A)
Prosilit illa foras, audito nomine Christi.
Prosequiturque simul Solimorum turba gementem,
 365Credentum tumulo fletus inferre sorores.
Illa salutiferum postquam conspexit Iesum,
Procidit ante pedes, rupitque hanc pectore vocem:
Si mihi germanum potuisses visere vivum,
Lazarus haud poterat durae succumbere morti.
 370Fletibus his Christus socians de corde dolorem,
Inquirit tumuli sedem, quo condita nuper
Membra forent, animae volucris spoliata calore.
Haud mora, demonstrant flenti, moestoque sepulcrum
Rupe sub excisa, lapidis quod pondere clausum. (0310B)
 375Ut vidit Sanctus, multo mox vecte moveri
Praecipit: at Marthae talis vox verberat aures:
Quatuor en luces, totidemque ex ordine noctes
Praetereunt, quo membra solo composta quiescunt.
Crediderim, corpus, motu fugiente caloris,
 380Foetorem miserum liquefactis reddere membris.
His dictis contra depromit talia Christus:
Iam toties dictum est, magnis consistere rebus
Credentum virtute fidem: sed gloria summi
Iam genitoris adest, fidei si robur habetis.
 385Haec ubi dicta dedit, saxumque immane revulsis
Obiicibus patuit, virtus mox conscia coelum
Suspicit, et tali genitorem voce precatur:
Eximias grates, Genitor, tibi, sancte, fatemur.
Me placidus semper venerandis auribus audis.
 390Sed populus praesens me missum credere discat. (0311B)
Haec ubi dicta dedit, tumuli mox limine in ipso
Restitit, adverso complens cava saxa canore:
Lazare, sopitis redeuntem suscipe membris
En animam, tuque ipse foras te prome sepulcro.
 395Nec mora, connexis manibus, pedibusque repente
Procedit tumulo, vultum cui linea texta,
Et totum gracilis connectit fascia corpus.
Tum solvi iussit, laetumque ad tecta remittit.
Iudaei postquam factum venerabile cernunt,
 400Qui tanti fuerant Mariam, Marthamque secuti,
Pars credens sequitur sanctae virtutis honorem:
Ast alii repetunt urbem, procerumque superbis
Cuncta Pharisaeis rerum miracula narrant.
Ergo ad concilium Scribae, plebisque vocatur
 405Iam gravior numerus, qua vatum principis alte
Pulchra Caiphaeae collucent atria sedis. (0312B)
Illic complacuit Christum prosternere letho:
Sed vitare dies paschae, ne plebe frequenti
Discordes populi raperent in bella furorem. (0313A)
 410Ille Simonis erat tectis, quem lurida lepra
Virtute ipsius diffugerat. Ecce iacenti
Accedit mulier propius, frangensque alabastrum,
Quo pretiosa inerant late fragrantis olivi
Unguenta ab summo perfudit vertice Christum.
 415Discipuli increpitant, fantes, potuisse iuvari
De pretio unguenti miserorum corpora egentum.
Has Dominus prohibet voces, factumque probavit:
Desinite obsequio iustam prohibere puellam. (0314A)
Pauperibus semper dabitur succurrere tempus,
 420Sed me non semper tribuetur visere vobis.
Funeris ista mei multum laudanda ministrat
Officio, mundumque implebunt talia facta.
 Tunc e discipulis unus se subtrahit amens
Iudas, qui ad proceres tali cum voce cucurrit:
 425Quod pretium sperare datur, si tradere vobis,
Quaesitumque diu possim monstrare magistrum?
Illi continuo statuunt ter dena argenti
Pondera: iis Iudas sceleri se subdidit alto. (0315A)
Iamque dies paschae primo processerat ortu:
 430Discipuli rogitant, ubi coenam sumere paschae
Vellet; at ille sibi quemdam sine nomine quaeri,
Ultima qui Domini caperet mandata, iubebat.
Vespere mox primo bis sex recubantibus una
Discipulis, tali divinat voce magister:
 435En urget tempus, Christum quum tradere morti
E vobis unus scelerato corde volutat.
Continuo cuncti quaerunt, quis talibus ausis
Insano tantum cepisset corde venenum.
Ille dehinc: Epulis mecum nunc vescitur, inquit. (0316A)
 440Sed soboles hominis quondam praescripta subibit
Supplicia ad tempus. Miserabilis ille per aevum,
Qui iustum dedit: quanto felicior esset,
Si numquam terris tetigisset limina vitae!
Et Iudas graviter tum conscia pectora pressus,
 445Numquid, ait, Iudam talis suspicio tangit?
Respondit Dominus: Te talia dicere cerno.
Haec ubi dicta dedit, palmis sibi frangere panem,
Divisumque dehinc tradit, sanctumque precatus,
Discipulos docuit, proprium sibi dedere corpus. (0317A)
 450Hinc calicem sumit Dominus, vinoque repletum
Gratis sanctificat verbis, potumque ministrat,
Edocuitque, suum se divisisse cruorem.
Atque ait: Hic sanguis populi delicta redemit;
Hoc potate meum. Nam veris credite dictis,
 455Post haec non umquam vitis gustabo liquorem,
Donec regna Patris meliors munere vitae
In nova me rursus concedant surgere vina.
Exin cantato sanctis concentibus hymno,
Montis Oliveti conscendunt culmina cuncti.
 460Talia tum Christus depromit pectore verba:
Omnes praesentis noctis vos tempore longe
Disperget misere, deserto principe, terror. (0318A)
Sic etenim scriptum est: Pastoris casibus omnes
In diversa fugam capient per rura bidentes.
 465Post ubi vita novos coeli mihi reddet honores,
Praeveniam, vestrosque choros genitalibus arvis
Grata Galilaeae volitans per rura docebo.
Respondit Petrus: Cuncti, si credere fas est,
Quod tua labentes possunt praecepta negare,
 470Sed mea non umquam mutabit pectora casus.
Ille dehinc: Nox haec, quae lucida sidera terris
Inducet, lucemque premens nunc incubat undis,
Audiet, ut trinis pavidus mendacia verbis
Dices, et Christum, fortissime Petre, negabis. (0319A)
 475Et prius, alitibus resonent quam tecta domorum.
At Petrus: Duram mortem mihi sumere malim.
Vox oblita suum quam deneget ista magistrum.
Has vires cordis perstant promittere cuncti.
 Nominis Hebraei sunt Gethsemaneia rura.
 480Illo progreditur vitae, lucisque repertor,
Quem mox discipuli, Iuda fugiente, sequuntur.
Atque illic reliquos iussit residere ministros.
Ille sed assumpto longe procedere Petro,
Zebedeique simul natis, per devia tendit. (0319B)
 485Tunc angore gravi moestus, sic voce profatur:
Tristiam volvens animus mihi pectora turbat
Morte tenus; sed nunc vos segnem excludite somnum,
Sollicitamque simul vigilando ducite noctem.
Haec ait, et paulum procedens, corpore terram
 490Deprimit, et tali proiectus voce precatur:
Si fas est, genitor, calicis me transeat huius
Incumbens valido nobis violentia tractu.
Sed tamen adveniat potius, quam nostra voluntas
Quae tibi decreta est tantis sententia rebus.
 495Tunc ad discipulos repedat, sed somnus anhelis
Prostratos terra membris dissolverat omnes.
Tunc ait ad Petrum: Non est mihi ponere virtus
Unam pervigilem tantis sub casibus horam? (0320B)
Sed vigilate, precor, ne vos tentatio raptos
 500Horrida praecipitet saevae per lubrica mortis.
Spiritus iste viget, sed corpus debile labat. (0321A)
Secessit rursus secreti montis in arcem,
Orabatque Patrem: Rerum mitissime rector,
Hunc quoniam calicem non est transire potestas,
 505Iam tua proveniat nostra de sorte voluntas.
Rursus discipulos somni sub pondere pressos
Invenit, et rursus idem, genitore precato,
Alloquitur fesso nexos languore quietis:
Iam dormire licet, sociosque revisere vestros.
 510Nam venit ecce, meum qui dedat ad omnia corpus,
Quae maculata meis imponet factio membris.
Cum dicto Iudas, numero stipante catervae,
Advenit procerum iussu, populique ferocis. (0321B)
Pars strictis gladiis, pars fidens pondere clausae
 515Signa sequebantur Iudae promissa furentis.
Oscula nam pepigit sese contingere Christi,
Quo facile ignotum caperet miserabile vulgus.
Ille ubi dissimulans blanda cum voce salutat,
Attigit et labiis iusti venerabilis ora,
 520Continuo Christus: Totum complere licebit,
Huc venisse tuo quaecumque est causa paratu.
Iniecere manum turbae, Christumque prehendunt.
 Tunc e discipulis unus fulgente machaera
Occurrit vatis famulo sublatus in iram,
 525Tempore et excussam rapuit vi vulneris aurem.
Olli Christus ait: Gladium tu ponito, noster:
Nam quicumque ferox confidet vindice ferro,
Hunc iusti similis ferri vindicta manebit. (0323A)
An ego non possim coelestia castra vocare,
 530Et Patris innumeras in praelia ducere turmas?
Sed Scriptura meis complenda est debita rebus.
Vos autem stricto qui me comprendere ferro,
Fustibus, et gladiis concurritis, en ego vobis
Occurri, templi media qui semper in arce
 535Vobiscum residens docui, nec talia quisquam
In solum tantis circum latrantibus ausus.
Discipuli passim Christo fugere relicto.
 Iamque Caiphaea steterat Salvator in aula:
Convenere omnes Scribae, proceresque vocati.
 540At Petrus longe servans vestigia solus,
Occulte moestus sedit cum plebe ministra,
Extremum opperiens tanto sub turbine finem. (0324A)
Ecce sacerdotes falsos conquirere testes
Incumbunt, fictasque volunt contexere causas,
 545Queis mortem insonti possent imponere Christo.
Sed nullus tanto visus satis esse furori.
Ultima prosiliunt testes, qui dicere Christum
Audissent, templum quod solus vertere posset,
Et versum trinis iterum instaurare diebus.
 550Ipse sacerdotum princeps urgere tacentem
Insistit fervens furiis, ac talia fatur:
Cur nihil ad tantas nunc respondere querelas
Convictus veris procerum sub testibus audes?
Adiurabo tamen summi per regna Tonantis,
 555Ut fateare palam, si fas te credere Christum. (0325A)
Ille dehinc tali compellat voce superbum:
Isthaec sola tibi procedunt pectore verba
Vera: tamen veniet vobis visenda per auras
Maiestas prolis hominis, cum dextera sanctae
 560Virtuti assidet sub nubibus ignicoloris.
Talibus auditis, scindit de pectore vestem,
Insultat furiis, et caeco corde sacerdos,
Atque ait: Audistis pugnantis foeda profani
Verba Deo: polluta malis consurgat in iras
 565Religio, et vestram cuncti iam pandite mentem.
Conclamant omnes, mortique addicere certant.
Tum sanctam Christi faciem sputa improba complent,
Et palmae malis, colaphique in vertice crebri
Insultant, verbisque omnes illudere certant.
 570Christe, prophetabis, cuius tibi palma sonarit. (0326A)
  At Petrum mulier tristem quod viderat intus,
Tune etiam, iuvenis, fueras comes additus, inquit,
Isti, quem ludens procerum sententia damnat?
Ille negat, tectisque foras se promere tentat.
 575Ecce sed egressum primo sub lumine cernens
Altera consimili prodebat voce ministris.
Rursus ait, iurans illum se nosse negabat.
Tum percunctantum multi accessere sequentes,
Eque sono vocis sese cognoscere dicunt,
 580Cuncta Galilaeam streperent quod verba loquelam.
Et Petrus iurans devotis omnia verbis
Nescire affirmat, quisquis foret ille, negando. (0327A)
Hanc vocem, plausum quatiens sub culmine tecti,
Ales prosequitur cantu, mentemque Simonis
 585Circumstant tristem vera praesagia Christi;
Egressum dehinc ploratus habebat amarus.
  Sidera iam luci concedunt, et rapidus sol
Progreditur, radiis terras trepidantibus implens.
Iamque e concilio Christum post terga revinctum
 590Praesidis ad gremium magno clamore trahebant. (0328A)
Interea celsum Dominus stans ante tribunal
Talia Pilati verbis excepit Iesus:
Tu rex Iudaeae gentis, quod dicitur, astas?
Respondit Christus: Vestris haec audio verbis.
 595Exin terribilis iusti accusatio surgens
Infremit, et sanctum scelerum facundia pressat.
Respondere nihil trucibus dignatur Iesus.
Pilatus quaerit, quae sit tum causa tacendi.
Ille magis perstans miranda silentia servat.
 600Solemni sed forte die concedere leges
Unum damnati capitis de more iubebant. (0329A)
Et fuit in vinclis famoso nomine latro,
Quem Christo infensus populus dimittere vitae
Ardebat: trucibus somno sed territa visis
 605Pilati coniux, iusti discedere poena
Mandatis, precibusque virum suspensa rogabat.
Tum iudex iterum procerum disquirere mentem
Tentat, et instanti cuperent quem solvere poena,
Plebis ad arbitrium mittit de lege requiri.
 610Sed proceres populum fusa ambitione rogabant,
Latronem legi peterent, Christumque necarent.
At postquam procerum incendit sententia vulgus,
Latronisque petit potius sibi cedere vitam,
Consuluit praeses populum, quid vellet Iesu. (0329B)
 615Plebs incensa malo, saevos miscere tumultus,
Et crucis ad poenas iterumque, iterumque petebat
Qui regis nomen cuperet, qui Caesaris hostem
Confessus, sese proprio damnaverit ore.
Denique vi victus, detestatusque cruentum
 620Officium, increpitat, se libera sanguinis huius
Corda tenere sibi, coramque a crimine palmas
Abluit, ut genti tantum macula illa maneret.
Hoc magis inclamant: Nos, nos cruor iste sequatur,
Et genus in nostrum scelus hoc, et culpa redundet.
 625Pilatus donat plebi, legique Barabbam,
Et crucis ad poenam vinctum concedit Iesum. (0330B)
 Proditor at Iudas, postquam se talia cernit,
Accepto sceleris pretio, signasse furentem,
Infelix aegris damnans sua gesta querelis,
 630Proiecit templo tum detestans argentum. (0331A)
Exorsusque suas laqueo sibi sumere poenas,
Informem rapuit ficus de vertice mortem.
Inde sacerdotes, pretium quod sanguinis esset,
Illicitum fantes adytis iam condere templi,
 635Quod dare tum licitum, dum sanguis distraheretur,
Credebant, agrum mercati nomine vero
Sanguinis, horrendo signant scelera impia facto. (0332A)
Haec quondam cooperta canens vox vera prophetae,
Eventum rerum patefecit in ordine saecli:
 640Argenti triginta minas posuere profani,
Hoc pretium pretiosi corporis instituentes,
Quod mox ad figuli rursus transfertur agellum. (0333A)
 Traditus est trucibus iustus, scelerisque ministris
Militibus: scelerum ludibria corpore perfert,
 645Purpureamque illi tunicam, chlamydemque rubentem
Induerunt, spinisque caput cinxere cruentis,
Inque vicem sceptri dextram comitatur arundo.
Tum genibus nixi regem dominumque salutant
Iudaeae gentis: faciem lavere salivis,
 650Vertice et in sancto plagis lusere nefandis. (0334A)
 Haec ubi transegit miles ludibria demens,
Indutum propriae ducebant tegmine vestis,
Et crucis ad poenam sanctum iustumque trahebant;
Ecce sed egressi quemdam cepere Simonem
 655Cyrena genitum, lignumque afferre iubebant;
Quo dominum lucis iussis suffigere saevis
Instans urgebat saecli immutabilis ordo.
At postquam ventum est, ubi ruris Golgotha nomen,
Permixtum felli vinum dant pocula Christo.
 660Ille sed in summo gustu tractata recusat;
Ut satis anitquis fieret per talia dictis,
Nec tamen insultans hominum furor omnia posset. (0335A)
Iamque cruci fixum pendebat in arbore corpus,
Intactaeque dedit tunicae sub sorte per omnes
 665Militis unius servans possessio textum.
Et scriptum causae titulum, meritique locarunt,
Quod rex Iudaeae plebis, gentisque fuisset.
Accidit, ut poenae pariter consortia ferrent
Latrones hinc inde duo: sed caeca furentis
 670Insultat plebis fixo vesania Christo:
Hic est, qui templum poterat dissolvere solus,
Hic est, qui trino lucis reparare meatu. (0336A)
Sed nunc descendat soboles veneranda Tonantis,
Et crucis e poena corpusque, animamque resolvat.
 675Haec vulgi proceres vecordis dicta sequuntur;
Atque Pharisaei, Scribaeque, et factio demens
Illudunt, motuque caput, linguasque loquelis
Insanis quatiunt aeternae ad vincula poenae.
Nonne alios quondam trucibus servare solebat
 680Morborum vinclis? proh! sese solvere poenis
Non valet. En regem nostrae quem credere gentis
Debuimus: solvat ligni de robore corpus,
Tunc sanctis digne poterimus credere signis.
Confidit genitore Deo: dimittere poena
 685Cur propriam non vult sobolem veneranda potestas? (0337A)
Nec minus increpitant dextra, laevaque gementes
Affixi crucibus scelerum pro sorte latrones.
Iam medium cursus lucis conscenderat orbem,
Cum subito ex oculis fugit, furvisque tenebris
 690Induitur, trepidumque diem sol nocte recondit.
Ast ubi turbatus nonam conscenderat horam,
Consternata suo redierunt lumina mundo.
Et Christus magna Genitorem voce vocabat
Hebraeae in morem linguae: sed nescia plebes
 695Eliam vocitare putat. Tum concitus unus
Cogebat spongo turpi, calamoque revincto
Impressum labiis acidum potare saporem.
Caetera turba furens tali cum voce cachinnat.
Spectemus pariter, coelo ne forte remissus
 700Elias veniat, celsa qui in sede quiescit.
Liberet et miserum confixum stipite regem. (0338A)
Tum clamor Domini magno conamine missus
Aethereis animam commitem comiscuit auris,
Scinduntur pariter sancti velamina templi,
 705Carbasaque in geminas partes disrupta dehiscunt,
Et tremebunda omni concussa est pondere tellus,
Dissiliuntque suo ruptae de corpore cautes.
Tum veterum monumenta virum patuere repulsis
Obiicibus, iustaeque animae per membra reversae,
 710Et visum passae populi per moenia latae
Erravere urbis: sic terrent omnia mundum.
Militibus primis quatiuntur corda pavore,
Dedita qui saevae servabant corpora poenae,
Et sobolem dixere Dei, Christumque fatentur. (0339A)
 715 E speculis matres miracula tanta tuentur
Omnes, obsequium Christo quae ferre solebant.
Iam decedenti vesper succedere soli
Coeperat, et procerum solus tum iustior audet
Corpus ad extremum munus deposcere Christi.
 720Hic ab Arimathia nomen gestabat Ioseph,
Qui quondam verbis aures praestabat Iesu.
Pilatum tunc iste rogat, sibi cedere membra,
Queis nuper tulerat vitam vis horrida poenae.
Concessit praeses, et corpus fulgida lino
 725Texta tegunt, saxique novo componitur antro.
Limen concludunt immensa volumina petrae,
E speculis servant matres, et cuncta tuentur. (0339B)
 Iamque dies rutilo complebat lumine terras,
Otia qui semper prisca de lege iubebat:
 730Nulla sed immitis procerum furor otia servat.
Conveniunt, onerantque simul sic iudicis aures:
Erroris laqueos iustissima poena resolvit.
Nunc meminisse decet, quoniam planus ille solebat
Vulgari semper iactans promittere plebi,
 735E mortis sese tenebris ad lumina vitae
Cum trino solis pariter remeare recursu.
Sed petimus, custos miles nova lunera servet,
Ne fera discipulis furandi audacia corpus
Consurgat, turbetque recens insania plebem. (0340B)
 740Et Pilatus ad haec: Miles permittitur, inquit:
Servate, ut vultis, corpus tellure sepultum,
Conveniunt, saxique ingentia pondera volvunt,
Et limen signis, et saxum milite servant. (0341A)
  Sidera iam noctis venturo cedere soli
 745Incipiunt, tumuli matres tum visere septum
Concurrunt: motus sed terram protinus omnem
Concutit, et coelo lapsus descendit aperto
Nuntius, et saxum tumuli de limine volvit:
Illius et facies splendet, ceu fulguris ignis,
 750Et nivis ad speciem lucent velamina vestis.
Militibus terror sensum discluserat omnem,
Et iacuere simul, ceu fusa cadavera letho.
Ille sed ad matres tali cum voce profatur:
Vestra pavor nullus quatiens nunc corda fatiget,
 755Nam manifesta fides, sanctum vos quaerere corpus,
Quod crucis in ligno scelerata insania fixit. (0341B)
Surrexit Christus, aeternaque lumina vitae
Corpore cum sancto, devicta morte, recepit.
Visere iam vobis licitum est, quod sede sepulcri
 760Nulla isthic iaceant, fuerant quae condita membra.
Dicite praeterea celeri, properoque recursu
Discipulis, Christum remeasse in luminis oras,
Inque Galilaeam laetum praecedere terram. (0342A)
His dictis, visisque animos perfuderat ardens
 765Laetitia attonitis stupor, ancipitique pavore.
Denique praecipiti celerantes gaudia cursu
Talia discipulis referunt, tumulumque relinquunt.
Ecce iteris medio clarus se ostendit Iesus,
Et fidas matres blande salvere iubebat.
 770Occurrunt illae, et genibus, plantisque prehensis,
Victorem lethi pavidae venerantur Iesum.
Talibus ille dehinc praeceptis pectora firmat:
Mentibus absistat fidei pavor omnis, et ista
Fratribus haec nostris propere mandata referte.
 775Nostri conspectus si cura est, ite volentes,
Inque Galilaeam propere transcurrite terram. (0342B)
Interea tumuli custodum exterrita corda
Mittunt e numero partem, quae tanta referret
Iudaeis rerum miracula: sed manus amens,
 780Iam semel insano penitus devota furori,
Praemia militibus certatim magna rependit,
Et famam argento redimit, quod limine rupto
Furtim sustulerit corpus, defensa tenebris,
Occulte rapiens audacia discipulorum. (0343A)
 785Iamque Galilaeos conscenderat anxia montes
Mandatis Christi concurrens turba suorum:
Cernitur ecce suis proles veneranda Tonantis.
Illum procumbens sanctus chorus omnis adorat,
Nec tamen in cunctis pariter fundata manebat
 790Pectoribus virtus: nam pars dubitabat eorum.
Tum sic discipulos clarus compellat Iesus:
In coelo, et terris Genitor mihi cuncta subegit,
Me pater est vobis dignatus mittere lucem. (0344A)
Gentibus haud aliter nunc vos ego mittere cunctis
 795Institui, vestrum est cunctas mihi iungere gentes:
Pergite, et ablutos homines purgantibus undis
Nomine sub sancto Patris, Natique lavate.
Vivifici pariter currant spiramina Flatus.
Ablutisque dehinc nostra insinuate docentes
 800Praecepta, ut vitam possint agitare perennem.
Nec vobis umquam nostra praesentia deerit.
Donec consumens dissolvat saecula finis.
 Has mea mens fidei vires, sanctique timoris
Cepit, et in tantum luxit mihi gratia Christi,
 805Versibus ut nostris divinae gloria legis
Ornamenta libens caperet terrestria linguae. (0345A)
Haec mihi pax Christi tribuit, pax haec mihi saecli,
Quam fovet indulgens terrae regnator apertae
Constantinus, adest cui gratia digna merenti,
 810Qui solus regum sacri sibi nominis horret
Imponi pondus, quo iustis dignior actis
Aeternam capiat divina in saecula vitam
 813Per Dominum lucis Christum, qui in saecula regnat.