Ad Clericos

E Wikisource
Jump to navigation Jump to search
EPUB silk icon.svg EPUB  Mobi icon.svg MOBI  Pdf by mimooh.svg PDF  Farm-Fresh file extension rtf.png RTF  Text-txt.svg TXT
Ad Clericos
I saeculo
editio: incognita
fons: documentacatholicaomnia.eu

0088-0097- SS Clemens I - Epistola ad Clericos

O93, f. 2va; N442, f. 14vb; V630, 14ra; I83, f. 24ra; VD38, f. 22ra; SG670, p. 14b; Bcan4, f. 32v

ITEM1 INCIPIT2 EPISTOLA GENERALIS3 CLEMENTIS PAPAE OMNIBUS <VD38, f. 22rb> TAM MAIORIS4 QUAM INFERIORIS ORDINIS CLERICIS AC5 CUNCTIS FIDELIBUS SCRIPTA6.

Clemens7 8 urbis Romae episcopus omnibus coepiscopis, presbyteris, diaconibus ac reliquis clericis, et cunctis principibus, maioribus minoribusve9 omnibusque generaliter fidelibus benedictio claritas10 et gloria in gratia dei, quae data est nobis <N442, f. 15ra> in Christo Iesu domino nostro. Urguet11 nos, fratres12, <I83, f. 24rb> multus amor vester et religiosa13 invitat14 devotio, quia debitores sumus, ut quaedam vobis scribamus. <SG670, p. 15a> Vobis15 ergo, qui sacerdotio domini fruimini16 et in speculo estis positi, plus scire oportet, ut subditos vobis populos pleniter docere possitis eisque ad regna caelorum ducatum17 praebere domino annuente valeatis. Unde et ipsa per se veritas ait: Vobis datum est nosse mysterium regni dei, ceteris autem in parabolis et reliqua. Propter18 quod consilium19 do unicuique vestrum constanter docere verba divina, et discentibus libenter accommodare20 aurem verbo dei. <VD38, f. 22va> Vestrum21 enim, qui22 legatione23 Christi24 fungimini, est docere populos, eorum vero est vobis oboedire ut deo. Si autem vobis episcopis non oboedierint omnes presbyteri, diaconi ac subdiaconi et25 reliqui clerici cuncti26 27 omnesque principes tam maioris28 ordinis quam et inferioris atque reliqui <SG670, p. 15b> populi, tribus et linguae non obtemperaverint, non solum infames, sed et29 extorres30 31 a regno dei et consortio fidelium a32 liminibus sanctae dei ecclesiae alieni erunt. Nam vestrum est eos instru<V630, f. 14rb>ere, eorum vero33 est vobis oboedire ut deo, cuius legatione34 fungimini <I83, f. 24va> dicente domino: Qui vos audit, me audit, et35 qui vos spernit, me spernit, et qui vos recipit, me recipit, et qui me recipit, recipit eum, qui me misit. Nihil36 37 enim iniustius38 vel inhonestius39 est quam filios patribus rebelles aut clericos vel laicos doctoribus seu discipulos magistris inoboedientes vel protervos40 exsistere. Novimus enim primum hominem per inoboedientiam cecidisse, idcirco omnes hoc vitium summopere cavere monemus41. Et quia dominus42 superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, dominus <VD38, f. 22vb> noster mit<SG670, p. 16a>tens nos vice sua in43 loco apostolorum ad praedicandum praecepit nobis docere <Bcan4, f. 33r> omnes omnesque nobis fideliter oboedientes ut ipsi44 exsistere, quoniam nec aliter45 46 terra pariet47 fructus suos, nisi culta receperit semen et irrigata48 germinaverit et pariat, quae est paritura. Sic et omnis homo, qui libenter non receperit verbum dei, illudque in corde suo germinare non siverit49 50 ac minime crediderit doctoribusque51 et episcopis suis52 non benivolus, sed rebellis atque inoboediens exstiterit53, fructum non germinabit nec pariet, sed similis est54 arbori55 illi, de qua dominus ait: Omnis <I83, f. 24vb> arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem56 mittetur. Primus57 enim pontifex Aaron chrismate compositionis58 perunctus princeps populi fuit et tamquam rex primitias et tri<SG670, p. 16b>butum per capita accepit a populo, et iudicandi plebem59 sorte suscepta de mundis immundisque iudicabat. Sed et60 si alius ex ipso unguento perunctus est virtute inde concepta, etiam ipse <VD38, f. 23ra> rex aut propheta aut pontifex fiebat. Quod si temporalis et61 62 gratia ab hominibus composita tantum potuit, intellegite iam, quantum sit illud unguentum, <N442, f. 15rb> quod a deo de virgulto vitae prolatum est, cum hoc, quod ab hominibus factum est, tam eximias63 64 inter homines conferat65 66 dignitates. Quid enim in praesenti saeculo propheta gloriosius, pontifice clarius, rege sublimius? Omnis67 enim pontifex sacro68 chrismate69 perunctus et in civitate constitutus, scripturis sacris70 eruditus, carus et pretiosus71 hominibus oppido72 esse debet. Quem quasi Christi locum <SG670, p. 17a> tenentem73 honorare omnes debent eique servire et oboedientes ad salutem suam fideliter exsistere scientes, <I83, f. 25ra> quod sive honor sive iniuria, quae ei defertur74, in Christo75 redundat et a Christo in deum. Audire ergo eum attentius76 oportet et ab ipso suscipere doctrinam fidei, monita77 autem vitae a presbyteris <V630, f. 14va> inquirere, a diaconibus vero ordinem disciplinae. Propter quod deprecor <O93, f. 2rb> <VD38, f. 23rb> vos, conservos78 et adiutores meos, ut discatis attentius animarum curam gerere et pro omnibus stare, maxime tamen pro his, qui in cultu divino laborant. Ecclesiarum79 omnium80 curam habetote, servorumque81 earum82 adiutorium praebete, viduarum83 religiosam curam gerite, pupillos enixius84 liberate, pauperibus misericordiam facite, iuvenes pudicitiam <SG670, p. 17b> docete et, ut breviter totum85 dicam, alterutrum vos, in quibus res poposcerit86, sustentate. Deum colite, qui creavit caelum et terram, et Christo credite. Invicem vos diligite et misericordes estote in87 omnes. Non verbo solo, sed opere et rebus replete caritatem. Agite88 pro viribus, conservi dilectissimi, quia bonum est, ut unusquisque vestrum, secundum quod potest, <I83, f. 25rb> prosit accedentibus89 ad fidem religionis nostrae90. Et ideo non vos pigeat secundum sapientiam, quae vobis per dei providentiam col<VD38, f. 23va>lata est, instruere91 ignaros92 et docere. Desiderium ergo habere omnes erga doctorem veritatis eumque93 ut oculos suos amare oportet, quia et94 ipsum populum95 sibi commissum ceu96 proprios filios amare et docere condecet. Hoc enim a patre caelesti97 donatum est, sed98 salus in eo est, ut voluntatem eius, cuius amorem et de<SG670, p. 18a>siderium deo largiente conceperint, faciant99. Si100 quis ergo fidelis voluerit exsistere et desiderat baptizari, exutus101 102 prioribus <Bcan4, f. 33v> malis de reliquo pro bonis actibus heres bonorum103 caelestium ex104 gestis propriis fiat. Accedat autem, qui vult, ad sacerdotem105 suum, et ipsi det nomen suum atque ab eo audiat mysteria106 regni caelorum, ieiuniis frequentibus operam impendat107 ac semetipsum in omnibus probet, ut tribus mensibus iam consumando108 in die festo possit baptizari. Baptizatur109 autem110 unusquisque in aquis perennibus111, nomine112 trinae beatitudinis invocato super se, perunctus primo oleo per orationem <N442, f. 15va; I83, f. 25va> sanctificato, ut ita demum113 114 per haec115 consecratus possit <VD38, f. 23vb> percipere locum cum sanctis. Nullus116 enim propter117 obprobrium senectutis vel no<SG670, p. 18b>bilitatem118 generis aut iuventutis a119 parvulis et minus eruditis, si quid forte est utilitatis aut120 salutis, inquirere neglegat. Qui enim rebelliter vivit121 et discere atque agere bona recusat, magis diaboli quam Christi membrum esse ostenditur et potius infidelis quam fidelis monstratur. Quomodo ergo122 non123 omnibus124 hoc amabile est cunctisque exoptatum125, ut, quae ignorat, discat, et, quae didicerit, <V630, f. 14vb> doceat? Certissimum namque est, quod neque amicitia neque propinquitas generis neque regni sublimitas homini debet esse pretiosior veritate, quia nihil126 est127 128 pretiosius129 anima. Dominus130 autem creator omnium ex initio ad imaginem suam hominem fecit, eique131 dominatorem132 terrae marisque et aeris ipsius dedit veritatemque inquirere prae<SG670, p. 19a>cepit, et133 sicut134 verus nobis propheta enarravit et ipsa rerum ratio docet. Solus enim homo est rationabilis, et consequens est, ut ratio135 irrationabilibus dominetur. Hic136 enim ab initio, <VD38, f. 24ra> cum <I83, f. 25vb> adhuc iustus esset, cunctis viris137 138 et omni fragilitate139 superior erat, ubi autem peccavit et factus est servus peccati, simul140 et fragilitati efficitur obnoxius141 142. Quod143 idcirco scriptum est, ut sciant homines, quia144, sicut ex impietate passibiles facti sunt, ita per pietatem possunt esse impassibiles145, et non solum impassibiles146, verum et parva147 in deum fide148 aliorum passiones curantes. Ita enim verus ipse propheta promisit dicens: Amen dico vobis, si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc149, et transibit150. Huius vocis etiam vos ipsi documenta cepistis, etiam facta quaedam per magistros nostros151, ipsos videli<SG670, p. 19b>cet apostolos, non ignoratis, quia adstantibus nobis eorum meritis daemones cum passionibus, quas hominibus invexerant152, transierunt et fugati sunt. Quia ergo alii quidem homines patiuntur, alii patientes sanant153, causa sine dubio vel patiendi vel curandi noscenda est. Quae non alia esse quam154 patientibus quidem infidelitatis, curantibus155 vero156 fidei demonstratur. Infidelitas enim, dum non cre<VD38, f. 24rb>dit futurum dei iudicium, peccandi li<I83, f. 26ra>centiam praebet, peccatum vero hominem passionibus obnoxium157 158 facit. Fides autem futurum esse dei iudicium credens continet homines a peccato. Non peccantes vero non solum liberi sunt a daemonibus et passionibus, verum et aliorum daemones et passiones fugare possunt. Ex159 his ergo omnibus160 colligitur, quod origo totius mali ab ignorantia descendat, et ipsa sit malorum omnium161 mater, quae <N442, f. 15vb> incuria quidem et ignavia162 gignitur. Neglegen<SG670, p. 20a>tia vero alitur163 et augetur atque164 in sensibus hominum radicatur165, dum amatur, quam, si quis166 forte doceat effugandam, velut167 antiquis et hereditariis sedibus moleste et indignanter avellitur168. Et ideo paululum laborandum169 nobis est, <V630, f. 15ra> ut170 indignantes ignorantiae171 praesumptionis172 <O93, f. 2va> scientiae173 ratione resecemus174 175, <Bcan4, f. 34r> in his praecipue, qui in aliquibus minus176 rectis opinionibus praeventi sunt, per quas quasi sub specie alicuius177 scientiae ignorantia in178 179 his vehementius180 radicata est. Nihil enim gravius quam, si <VD38, f. 24va> id, quod ignorat quis, scire se credat et defendat verum esse, quod falsum est. Quod tale est quale181, quis ebrius sobri<I83, f. 26rb>um se putet et182 agat quidem cuncta ut ebrius, sobrium se tamen et ipse putet et dici a ceteris velit. Ita sunt ergo et hi, qui183 ignorantes, quod verum est, speciem tamen alicuius scientiae tenent et mala quasi bona gerant184 atque ad185 perniciem186 <SG670, p. 20b> quasi ad salutem festinant. Propter187 quod ante omnia properandum est188 ad agnitionem veritatis, ut possimus quasi lumine nobis inde succenso errorum tenebras depellere. Grande enim malum est, ut diximus, ignorantia, sed quia substantiam non habet, facile ab his, qui studiosi sunt, effugatur. Non189 enim aliud est ignorantia, nisi non agnovisse, quod expedit, ubi autem agnoveris190, perit191 ignorantia192. Quaeri193 ergo magnopere194 debet veritatis agnitio, quam nemo alius assignare195 potest nisi verus propheta. Haec enim196 porta197 est vitae198 volentibus ingredi et sunt operum bonorum pergentibus ad civitatem salutis. Si quis sane199 audiens sermonem veri <VD38, f. 24vb> prophetae velit recipere aut nolit et200 amplecti onus eius, id est mandata vitae, habet in sua potestate, liberi enim sumus arbitrii. Nam si hoc esset201, ut audientes, <I83, f. 26va> eum iam non202 haberent in potestate aliud facere, quam au<SG670, p. 21a>dierant, vis203 erat quaedam naturae, per quam liberum204 non esset ad aliam migrare sententiam, aut si rursus205 206 ex audientibus nullus omnino reciperet, et hoc naturae vis erat, quae unum aliquid207 fieri cogeret208 et alteri parti209 non daret locum. Nunc autem, quia liberum est animo210, in quam velit partem, declinare iudicium suum, et quam probaverit eligere viam, constat211 evidenter inesse hominibus arbitrii libertatem. Igitur, priusquam audiat quis, quod ei expedit212, certum est, quia ignoret, et ignorans vult et desiderat, quod non expedit, agere, propter quod pro hoc non213 iudicatur. Cum vero audierit causas erroris sui et rationem veritatis acceperit, tunc si permanserit in his erroribus, quibus dudum214 fuerat praeventus215, recte iam vocabitur ad iudicium daturus poenis216 217, quia vitae huius spatium, <VD38, f. 25ra> quod ad bene vivendum <N442, f. 16ra> accepit, in218 ludibriis consumpsit219 220 errorum. Qui vero audiens haec221 <SG670, p. 21b> libenter accepit222 et gratulatur bonorum <V630, f. 15rb> sibi doctrinam fuisse delatam223, requirat intentius <I83, f. 26vb> et discere non desinat, usquequo cognoscat, si est vere aliud secundum224, in quo bonis praemia praeparata sunt, et cum certus de hoc fuerit, gratias agat deo, quod sibi veritatis lumen ostenderit. De cetero dirigat actus suos in omnibus operibus bonis, quorum sibi in futuro mercedem certus est praeparatam demirans225 per omnia et stupens ceterorum hominum errores, et quod ante oculos positam veritatem nemo videbat226. Ipse tamen gaudens super divitiis sapientiae, quas invenit, insatiabiliter his perfruatur et exercitio bonorum operum delectetur festinans227 ad228 saeculum futurum mundo corde et pura conscientia pervenire, ubi etiam videre deum regem omnium possit. His autem omnibus carere229 nos et fraudari sola facit ignorantia. Dum enim ignorant homines, quantum boni habeat scientia230, ignorantiae malum de se non pati<SG670, p. 22a>untur excludi. Nes<VD38, f. 25rb>ciunt enim, quanta sit <Bcan4, f. 34v> in horum permutatione diversitas. Propter231 quod consilium do unicuique discentium libenter praebere aurem verbo dei et cum amore veritatis audire232, <I83, f. 27ra> quae dicimus, ut mens optimo semine suscepto per bonos actus laetos afferat fructus. Nam si233 me docente ea, quae ad salutem pertinent, recipere quis abnuit234 et animo pravis opinionibus occupato obsistere235 nititur236, non ex nobis, sed ex semetipso habebit pereundi causam. Debet enim iusto iudicio examinare237, quae dicimus, et intellegere, quia verba loquimur veritatis, ut cognitis his, quae sunt, ut sunt238, et in bonis actibus dirigens viam suam regni caelorum possit particeps inveniri subiciens sibi carnis desideria et dominus eorum factus, ut ita demum239 etiam ipse fiat dominatoris omnium iocunda possessio. Nam qui permanet in malo et servus est mali, non potest effici portio boni, donec permanet in malo, quia ab ini<SG, f. 22b>tio, ut ante iam diximus, duo regna statuit deus et potestatem <VD38, f. 25va> dedit unicuique hominum, ut illius regni fiat portio, cui se ad oboediendum ipse240 subiecerit. Et quia definitum241 est apud deum non posse unum hominem utriusque regni esse servum, omni studio date operam242 243 in boni regis aulam ac244 iura245 concurrere. <O93, f. 2vb> Prop<I83, f. 27rb>ter246 hoc denique verus propheta, cum esset praesens nobiscum et quosdam247 ex divitibus neglegentes erga dei cultum videret, huius rei ita aperuit veritatem: Nemo potest, inquit, duobus <V630, f. 15va> dominis servire, et non potestis deo servire et mammone, mammona248 patria eorum voce divitias vocans. Hic ergo verus propheta, qui in Iudaea249 nobis apparuit, ut audistis250, qui stans251 publice sola iussione faciebat caecos videre, surdos audire, fugabat daemones, <N442, f. 16rb> aegris252 sanitatem reddebat et mortuis vitam. Cumque nihil ei esset impossibile, etiam cogitationes hominum pervidebat253, quod nulli est254 possibile <SG670, p. 23a> nisi soli deo. Hic annuntiavit255 regnum dei, cui256 nos de omnibus, quae dicebat, tamquam vero prophetae credidimus257 firmitatem258 fidei nostrae non solum enim259 ex verbis eius, sed260 ex operibus assumentes, quia dicta <VD38, f. 25vb> legis, quae ante multas generationes de praesentia eius exposuerant, in ipso consignantur, et imaginem261 262 gestorum Moysei263 et ante ipsum patriarchae Iacob ipsius per omnia typum ferebant. Tempus quoque adventus eius, hoc est ipsum, in quo <I83, f. 27va> venerat, praedictum ab his constat, et super omnia, quod esset a gentibus exspectandus sacris litteris compraehensum est, quae in eo pariter universa completa sunt. Quod autem Iudaeorum propheta praedixit eum a gentibus exspectandum, supra modum in eo fidem veram firmat264. Si enim dixisset a Iudaeis exspectandum, non aliquid eximium265 prophetasse266 videretur, quod a contribuli267 populo et a propria gente speraretur268 is269, cuius adventus ad salutem mundi fuerat repromissus. Videtur270 enim <SG670, p. 23b> magis consequens271 ratio esse, ut hoc fieret, quam magnificentia prophetalis. Nunc autem cum prophetae dicant omnem illam spem, quae de salute mundi repromittitur, et novitatem272 regni, quae instruenda per Christum est, atque omnia, quae de eo indicant273 274, ad gentes esse transferendam275, iam non secundum consequentiam276 rerum, sed incredibili quodam vaticinatos277 278 <VD38, f. 26ra> eventu, magnificentia prophetica confirmatur. Iudaei namque ex initio adfore279 280 <Bcan4, f. 35r> aliquando hunc virum, per quem cuncta reparentur281, verissima traditione susceperant, et cotidie meditantes ac prospicientes, <I83, f. 27vb> quando eius fieret adventus, ubi adesse eum282 viderunt et signa ac prodigia, sicut de eo adscriptum283 fuerat adimplentem, invidia excaecati agnoscere nequiverunt284 praesentem, in cuius spe285 laetabantur absentes286. Intellexerunt tamen sancti apostoli, qui a deo electi sunt, et nos, qui post ab eis electi sumus. Hoc autem providentia dei factum est, ut agnitio boni huius etiam gentibus tra<SG670, p. 24a>deretur, et hi, qui numquam de eo audie<V630, f. 15vb> rant nec a prophetis didicerant, agnoscerent eum, illi vero, qui cotidianis meditationibus evanuerant, ignorarent. Ecce enim per vos nunc, qui praesentes estis, et desideratis audire doctrinam fidei eius et agnoscere, quis et quomodo et qualis sit eius adventus, prophetica veritas adimpletur. Hoc est enim, quod praedixerant prophetae, quia a vobis quaerendus esset, qui287 de288 eo numquam289 audistis. Et ideo videntes in vobis ipsis prophetica dicta <VD38, f. 26rb> compleri, <N442, f. 16va> huic uni290 recte credens291 hunc recte exspectatis, de hoc recte inquiritis, ut non solum exspectetis eum, sed292 et hereditatem293 regni eius credentes consequamini, secundum quod ipse dixit, quia unus<I83, f. 28ra>quisque illius sit servus, cui se ipse subiecerit. Propterea ergo vigilate294 et dominum deumque295 nostrum vobis conscribite dominum296, qui et caeli ac terrae dominus est, et ad ipsius vos imaginem ac similitudinem reformate, sicut ipse verus prophe<SG670, p. 24b>ta docet dicens: Estote boni et misericordes, sicut et pater vester caelestis misericors est, qui oriri297 facit solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. Hunc ergo imitamini298 et hunc299 timete300, et sicut mandatum datur hominibus: Dominum deum tuum timebis et ipsi301 soli servies. Infidelibus quidem dormit dominus et absens302 habetur his303, a quibus esse non creditur, et mandatis eius non oboediunt, atque ob304 id illis videtur quasi dormire305 dominus, quia pro peccatis suis non exaudiuntur. Quapropter306 cunctis fidelibus et summopere307 omnibus presbyteris et diaconibus ac reliquis clericis attendendum est, ut nihil <VD38, f. 26va> absque episcopi proprii308 licentia309 agant310. Non311 utique missas sine eius iussu quisque312 presbyterorum in sua parrochia agat, non baptizet nec <I83, f. 28rb> quicquam313 absque eius permissu faciat. Similiter314 et reliqui populi maiores scilicet et minores per eius licentiam, quicquid agendum est, agant, nec sine eius per<SG670, p. 25a>missu315 a316 sua317 parrochia318 abscedant, vel in ea319 adventantes320 morari praesumant. Animae vero eorum ei creditae sunt, ideo omnia321 eius consilio agere debent et eo inconsulto322 323 nihil. Quicumque324 enim oboediunt episcopis suis, videntur quidem aliquid gratiae conferre deo, qui autem eis non oboediunt325, indubitanter rei et reprobi exsistunt. Porro ipsi a deo donum326 summi muneris consequantur327, qui iustitiae328 329 et praecepti eius semitas incedentes suis doctoribus, qui recte episcopi intelleguntur, libenter oboediunt330. De quibus <V630, f. 16ra> et beatus Petrus, instructor et ordinator noster et princeps apostolorum, manifeste cunctos audientes instruebat dicens: Videntur mihi <O93, f. 3ra> hi331, qui loquuntur verbum veritatis et qui illuminant animas hominum, similes332 <VD38, f. 26vb> esse radiis solis, qui, ut processerint333 et apparuerint mundo, celari ultra aut occultari nullatenus possunt, dum non334 tam videntur ab hominibus335, quam videre omnibus praestant. Unde et bene ipsa <SG670, p. 25b> <Bcan4, f. 35v> per se veritas ad veritatis praecones ait: Vos estis lux mundi, et non potest civitas <I83, f. 28va> abscondi supra336 montem posita, neque accendunt337 lucernam et ponunt eam sub modio, sed supra338 candelabrum, ut omnibus luceat, qui in domo sunt. Si quis ergo his oboedierit, deo, ut dictum est, magnum munus offert. Qui autem339 his restiterit340 aut inoboediens <N442, f. 16vb> exstiterit, non his, sed domino salvatori nostro, cuius legatione funguntur, resistit341. Propter quod primum est omnium iustitiam dei regnumque eius inquirere et suis342 iussionibus obtemperare, iustitiam quidem, ut recte agere doceamur343, regnum vero, ut, quae sit merces posita laboris et patientiae, noverimus, in quo est bonis quidem aeternorum bonorum remuneratio, his autem, qui contra voluntatem eius egerunt344, pro uniuscuiusque gestis345 poenarum digna restitutio. Hic ergo, hoc est in praesen<VD38, f. 27ra>ti vita, positos346 oportet vos agnoscere voluntatem dei, ubi et agendi et347 sacrificandi est locus, <SG670, p. 26a> quoniam348 in aliis locis sacrificare et missas celebrare non licet nisi in his, in quibus episcopus proprius349 350 iusserit aut ab351 episcopo <I83, f. 28vb> regulariter ordinato tenentem352 videlicet civitatem353 consecratus fuerit354. Aliter enim non sunt haec agenda nec rite celebranda docente nos novo et veteri testamento. Haec apostoli a domino acceperunt et nobis tradiderunt, haec nos docemus vobisque et355 omnibus absque repraehensione tenere et docere, quibus agendum est, mandamus. Unaquaeque356 etenim res suum tempus habet et locum. Operum hic locus est, tempus vero est meritorum saeculum futurum. Ne ergo impediamur357 ordinem locorum ac temporum permutantes, primo quae sit dei iustitia requiramus, ut358 359 tamquam iter360 acturi abundanti361 viatico bonis operibus repleamur362, quo363 possimus ad regnum dei tamquam ad urbem maximam pervenire. Deus enim his, qui recte sentiunt, per ipsa opera mundi, quae fecit, manifestus364 est, ipsius creaturae <SG670, p. 26b> suae utens365 testimonio, et ideo cum de deo dubitatio esse366 367 <V630, f. 16rb> non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno368. Idcirco369 persuadeo pri<VD38, f. 27rb>mum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam invenire possimus, non velocitate pedum, <I83, f. 29ra> sed bonorum operum velocitate currentes370, ut371 ipso duce usi372 nullum viae373 huius patiamur errorem. Si enim ipsum sequentes ingredi meruerimus374 illam, quo375 pervenire cupimus376, civitatem, omnia iam, de quibus quaeritur, oculis videbimus tamquam heredes omnium facti. Intellegite itaque viam377 esse hunc vitae nostrae cursum, viatores eos, qui nos instruunt vel378 qui bona opera gerunt, portam379 vero prophetam380, de quo dicimus, urbem regnum381 esse, in quo residet omnipotens pater, quem soli videre possunt382 hi, qui mundo sunt corde. Non ergo vobis difficilis videatur huius itineris labor, quia in fine eius requies erit. Nam et ipse verus propheta ab initio mundi per saeculum currens festinat ad requiem. Adest enim nobis383 omnibus384 diebus et, si quando necesse est, apparet et corrigit nos, ut obtem<SG670, p. 27a>perantes sibi ad vitam perducat385 aeternam. De his autem <N442, f. 17ra> qui neglegunt viam suae salutis et adhuc non bene fideles et praeceptis eius suorumque pontificum iussionibus inoboedientes vel contumaces <VD38, f. 27va> eis <I83, f. 29rb> exsistunt, dominus noster Iesus386 Christus mittens discipulos suos praecepit nobis dicens: In387 quamcumque civitatem aut domum introierimus388, dicamus389: Pax huic domui. Et si quidem, inquit390 391, fuerit392 ibi filius pacis, veniet393 super eum pax vestra, si vero non fuerit, pax vestra ad vos revertetur. Exeuntes autem de domo vel394 de civitate illa etiam <Bcan4, f. 36r> pulverem, qui adhaeserit pedibus nostris395, excutiamus super eos. Tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorreorum in die iudicii quam illi civitati vel domui. Quod utique ita demum fieri praecepit, si prius in civitate vel domo veritatis sermo praedicetur, ex quo vel recipientes veritatis fidem filii pacis et filii dei fiant, vel non recipientes ar<SG670, p. 27b>guantur quasi inimici pacis et dei. Ita396 ergo et nos magistri instituta sectantes pacem397 primo proponimus auditoribus, ut absque ulla perturbatione possit via salutis agnosci. Quod si quis pacis verba non suscipit neque acquiescit398 veritati, scimus adversum eum399 pugna400 verbi movere et urguere acrius confutando ignorantiam et red<I83, f. 29va>arguen<V630, f. 16va>do peccata401. Necessario igitur pacem proponimus, ut, si quis est filius pacis, pax nostra veniat super eum, ab eo autem, qui se alienum pacis effecerit, regredietur ad nos pax nostra. Et si iterum in mandatis habemus, ut402 venientes <VD38, f. 27vb> ad civitatem discamus prius, quis in ea dignus sit, <O93, f. 3rb> ut403 apud eum cibum sumamus, quanto magis convenit noscere, quis qualisve sit404 is, cui immortalitatis405 verba credenda sunt. Solliciti enim et valde solliciti406 esse407 debemus, ne margaritas nostras mittamus ante porcos. Sed et alias ob causas utile est viri huius me habere notitiam. Si enim sciam, <SG670, p. 28a> quia in his, de quibus non potest dubitari, quod bona sint408, emendatus est et inculpabilis, hoc est si sobrius, si misericors, si iustus, si mitis et humanus409 est410, quae utique411 bona esse nullus ambigit412, tunc consequens videbitur, ut ei, qui obtinet bona413 virtutum etiam, quod deest414 fidei et scientiae, conferatur et, in quibus maculari videtur eius vita, quae est in reliquis probabilis415, emendetur. Si vero in his, quae palam <I83, f. 29vb> sunt, peccatis involutus permanet et416 inquinatus417, non me oportet aliquid de secretioribus et remotis divinae scientiae proloqui, sed magis protestari418 et convenire eum, ut peccare desinat et actus suos a vitiis emendet. Quod si ingesserit419 se et provocavit420 nos dicere, quae eum421 minus recte agentem non oporteat audire, prudenter422 eum debemus eludere423. Nam nihil <VD38, f. 28ra> omnino respondere auditorum causae utile424 non videtur, ne forte aestimet425 nos responsionis penuria declinare certamen, et fides eorum laedatur426, non intellegentia <SG670, p. 28b> propositi427 nostri. Magna428 contumelia429 et grave nobis erit <N442, f. 17vb> peccatum, si ita desipiamus430, ut431 432 videamus eum, qui idola colit, esse sobrium, nos, qui deum colimus, sobrii esse recusemus. Non hoc sit inter nos, sed magnum habeamus studium, ut si illi, qui errant433, homicidium non faciunt, nos ne434 irascamur quidem. Et si illi adulterium non committunt, nos ne435 concupiscamus quidem alienam436 mulierem. Si illi amant proximos su<I83, f. 30ra>os, nos diligamus etiam inimicos nostros. Si illi mutuo437 dant his, qui habent, unde reddant, nos etiam his demus, a quibus recipere438 non speramus. Et per omnia439 nos, qui440 aeterni saeculi hereditatem speramus, debemus praecellere eos, qui praesens tantum saeculum norunt441, scientes, quia, si opera illorum nostris442 operibus collata443 444 in die iudicii445 similia inveniantur ac paria446, confusio nobis erit, quod aequales447 <V630, f. 16vb> invenimur448 in operibus his, qui propter ignorantiam condemnantur et nullam spem449 futuri450 saeculi habuerunt451. Et vere452 digna con<SG670, p. 29a>fusio est, ubi nihil <Bcan4, f. 36v> amplius <VD38, f. 28rb> gessimus ab his, quibus amplius intelleximus. Quod si confusio nobis453 erit, aequales his inveniri in operibus bonis, quid454 erit nobis, si inferiores nos ac deteriores examinatio455 futura repperiat456? Audite ergo, quomodo de his nos457 ipse verus propheta docuerit. Ad eos autem, qui neglegunt458 audire verba sapientiae, ita ait: Regina austri surget459 in iudicio cum generatione hac et condemnabit460 eam, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis, et ecce plus quam Salomon hic, et non audiunt. Ad eos vero qui de malis actibus gerere poenitentiam detractabant461, ita ait: Viri Ninivitae surgent in iudicio cum generatione hac, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione462 Ionae, et ecce plus quam Iona463 hic. Videtis ergo, quomodo eos, qui erudiebantur ex lege, adductis ad exemplum illis, qui ex gentili ignorantia veniebant, et ostendens eos464 nec illis aequales465 esse, qui <SG670, p. 29b> in errore positi videbantur, ex ipsa tantum466 comparatione condemnatos467. Ex quibus omnibus sermo, <VD38, f. 28va> quem proposuimus, approbatur, ut468 castimonia, quae aliquatenus etiam ab his, qui in errore469 sunt positi, custoditur, multo plurius470 et attentius et per singulas quasque, sicut supra ostendimus, species a nobis, qui veritatem sequimur, teneatur471, eo magis, quo apud nos472 observantiae473 eius praemia aeterna sunt posita. Aliter enim nemo salvus esse poterit, nisi474 his475 observationibus pro viri<I83, f. 30va>bus operam dederit. Deus vos in sua voluntate unumquemque in suo ordine semper custo<N442, f. 17va>diat, fratres, et sibi476 placere in omnibus concedat. Amen.

O93, f. 3rb; N442, f. 17va; V630, f. 16vb; I83, f. 30va; VD38, f. 28va; SG670, p. 29b; Bcan4, f. 36v

1 Überschrift] EPISTOLA SANCTI CLEMENTIS DE REVERENTIA SACERDOTUM EX LIBRO IPSIUS COMPILATA SG670
2 INCIPIT fehlt V630
3 GENERALIS] gteneralis sancti Bcan4
4 korr. aus MARIS V630; MAIORIBUS I83; VD38; Bcan4
5 A VD38
6 SCRIPTA] SCRIPTA FELICITER I83
7 am Rande LVI Bcan4
8 Vor Clemens Rubrik Quod qui sacerdotio domini fruuntur plus scire oporteat ut sibi subditos pleniter docere possint Bcan4
9 minoribusve korr. aus minoribusque N442; minoribus V630; SG670
10 claritatis N442; I83; VD38; Bcan4
11 Vor Urguet Rubrik De cura pastorali Bcan4
12 fratres multus korr. aus fratres SG670
13 religiosa invitat] religiose vitae VD38; religiosa invitat korr. aus religiosa SG670
14 invitat korr. aus vitat O93; N442
15 Vobis korr. aus Vos O93
16 fruimini korr. aus fuimini Bcan4
17 ducatu O93
18 am Rande Qualiter episcopi docere debent et subditi audire N442
19 concilium I83
20 accomodare aurem korr. aus accomodare Bcan4
21 am Rande Quod est episcopis O93; am Rande Qualiter episcopi docere debent et subditi audire VD38; am Rande LVII Bcan4
22 quia V630
23 legationem I83; Bcan4
24 domini V630
25 ac SG670
26 cuncti fehlt SG670
27 cuncti omnesque] cunctique omnes V630
28 maioris korr. aus maiores Bcan4
29 et fehlt SG670
30 am Rande alieni extranei VD38
31 exteriores Bcan4
32 ac V630; Bcan4
33 vero fehlt V630
34 legationem Bcan4
35 et qui vos spernit, me spernit et qui vos recipit, me recipit fehlt VD38
36 am Rande De filiis circa patrem rebellibus I83
37 Vor Nichil Rubrik De filiis circa patrem rebellibus et qualiter circa singulorum se curam exercent Bcan4
38 iniustius korr. aus iniustitius V630
39 inhonestius korr. aus honestius V630
40 protervos] propter vos Bcan4
41 monemur SG670
42 deus SG670
43 in fehlt SG670
44 ipsi korr. aus ipso O93; V630
45 aliter korr. aus alter V630
46 aliter terra] terra aliter Bcan4
47 pariat O93; VD38
48 am Rande infusa VD38
49 am Rande dimiserit VD38
50 siverit korr. aus sinuerit O93; V630; N442; sinuerit VD38
51 doctoribus I83; VD38; SG670; Bcan4
52 suis korr. aus suus I83
53 restiterit Bcan4
54 est arbori illi] arbori illi erit SG670
55 arbor I83
56 igne Bcan4
57 am Rande LVIII Bcan4
58 positionis I83; compositionis korr. aus positionis Bcan4
59 plebem] populos korr. aus populo V630
60 et fehlt V630
61 et fehlt V630
62 et gratia] gratia et SG670
63 am Rande praeclaras VD38
64 eximias inter homines korr. aus eximias SG670
65 interlinear tribuat VD38
66 conferat korr. aus conferant V630
67 am Rande LVIIII Bcan4
68 sacro chrismate] sacra chrisma V630
69 crismate korr. aus crisma O93
70 sacris fehlt V630
71 pretiosius N442
72 am Rande valde VD38
73 tentem VD38
74 am Rande tribuatur VD38
75 christum SG670
76 am Rande diligentius VD38
77 am Rande LX Bcan4
78 conservos korr. aus cumservos Bcan4
79 am Rande LXI Bcan4
80 omnium curam] curam omnium Bcan4
81 servisque korr. aus servosque O93; servisque korr. aus servorumque V630
82 eorum I83; VD38; SG670; Bcan4
83 viduarum korr. aus viduam I83
84 am Rande studiosius VD38
85 totum korr. aus tot Bcan4
86 am Rande exegerit VD38
87 ad I83
88 Agite korr. aus Agote O93; Agetote N442; I83; Bcan4; Agitote VD38; SG670
89 accedentis Bcan4
90 vestrae SG670; Bcan4
91 instruere korr. aus instuere Bcan4
92 am Rande inscios VD38
93 eumque ut korr. aus eumque V630
94 et fehlt SG670
95 populum sibi commissum ceu proprios filios amare fehlt SG670
96 seu I83
97 caelestis V630
98 sed] sed et SG670
99 faciant korr. aus faciunt VD38
100 Vor Si] LXII De his qui christiana baptizari nituntur qualiter se habeant et de ceteris fidelibus Qualiter ei qui fidelis existere voluerit baptismum sit tribuendum LXII Bcan4
101 am Rande spoliatus purgatus VD38
102 exutus korr. aus exutis O93
103 bonorum fehlt SG670
104 interlinear ex operibus VD38
105 sacerdotium, interlinear vel tem V630
106 misteria korr. aus ministeria Bcan4
107 am Rande tribuat VD38
108 am Rande perficiendo VD38
109 Baptizetur N442; SG670; Baptizator I83; Bcan4
110 autem unusquisque in aquis perhennibus nomine trinę beatitudinis invocato super se korr. aus autem Bcan4
111 am Rande perpetuis VD38
112 nomine korr. aus nomina V630
113 interlinear ad extremum VD38
114 demun Bcan4
115 hoc N442; VD38
116 am Rande LXIII Bcan4
117 propter fehlt I83
118 nobilitem I83
119 a korr. aus aut Bcan4
120 aut korr. aus au SG670
121 vivit fehlt V630
122 ergo non korr. aus ergo O93
123 non] non in VD38
124 omnibus korr. aus omnibibus SG670
125 am Rande desideratum VD38
126 nil I83
127 est fehlt SG670
128 est pretiosius] pretiosius est Bcan4
129 pretiosius korr. aus pretius O93; preciosius korr. aus pretiosius est V630
130 am Rande LXIIII Bcan4
131 eumque SG670; eique] eique esse korr. aus eique Bcan4
132 dominationem V630
133 et sicut korr. aus et sicut et N442; sicut et V630
134 sicut] sicut et VD38
135 rationalis SG670
136 Hinc I83; VD38; SG670; Bcan4
137 interlinear vel vivis V630
138 viribus SG670
139 fragilitati SG670
140 simul et fragilitati fehlt VD38
141 am Rande debitor V630; VD38
142 obnixius VD38
143 am Rande LXV Bcan4
144 quia sicut korr. aus quasi V630
145 impassibiles korr. aus passibiles Bcan4
146 passibiles I83
147 interlinear o SG670
148 fide aliorum] fideliorum SG670
149 hinc korr. aus hic Bcan4
150 transiet SG670
151 nos V30
152 am Rande immiserant VD38
153 curant SG670
154 quam patientibus] in patientibus quam SG670
155 curantibus vero korr. aus curantibus N442
156 vere Bcan4
157 am Rande debitorem VD38
158 obnixium VD38
159 am Rande LXVI Bcan4
160 hominibus V630
161 omnium mater korr. aus mater omnium V630
162 am Rande stultitia sive pigritia VD38
163 interlinear nutritur VD38
164 atque] et quae I83; Bcan4
165 interlinear firmatur VD38
166 quis korr. aus qui O93
167 velut] velut ab korr. aus velut SG670
168 am Rande expellitur VD38
169 laborandum nobis] nobis laborandum VD38
170 et V630
171 ignorantiam VD38
172 praesumptioni SG670
173 scientiae] scientiae eam korr. aus scientiae SG670
174 am Rande abscidamus VD38
175 recensemus V630
176 minus korr. aus minos VD38
177 alicuiusdam O93; N442; cuiusdam VD38
178 ut N442; I83; Bcan4
179 in his ] utilis VD38
180 am Rande fortius VD38
181 quale] quale si V630; quale si korr. aus quale SG670
182 et agat quidem cuncta ut ebrius sobrium fehlt V630
183 qui fehlt V630
184 gerunt korr. aus gerant V630; gerunt VD38; SG670
185 am Rande ad mortem VD38
186 perneciem SG670
187 Propter quod korr. aus Propter Bcan4
188 est fehlt O93
189 am Rande Hic dicit quod sit ignorantia VD38
190 cognoveris V630
191 perit fehlt SG670
192 ignorantiam SG670
193 am Rande LXVII Bcan4
194 am Rande magno studio VD38
195 am Rande demonstrare VD38
196 enim fehlt I83
197 via V630
198 vitae] vitae esse korr. aus vitae SG670
199 am Rande certe VD38
200 et fehlt VD38
201 est N442; I83; VD38; Bcan4; est, interlinear esset SG670
202 non fehlt VD38
203 am Rande possibilitatem VD38
204 liberus Bcan4
205 am Rande iterum VD38
206 rursum SG670
207 aliquid fieri cogeret] fieri cogerit aliquid korr. aus fiere cogerit aliquid Bcan4
208 am Rande impelleret VD38
209 parti korr. aus pati Bcan4
210 ammo SG670
211 am Rande Certum est VD38
212 am Rande necessarium est VD38
213 am Rande non damnatur VD38
214 am Rande ante VD38
215 am Rande preoccupatus captus VD38
216 interlinear a SG670
217 pęnas V630
218 am Rande deceptionibus VD38
219 am Rande finivit terminavit VD38
220 consumpserit V630
221 haec fehlt V630
222 accepit korr. zu accipit V630; accipit SG670
223 am Rande data deductam VD38
224 secum SG670
225 Admirans SG670
226 videbat korr. aus videat I83
227 festinans] Ęstimans se SG670
228 ad korr. aus a VD38
229 am Rande non habere VD38
230 scientiam N442
231 am Rande LXVIII Bcan4
232 audire korr. aus audite V630
233 si me] sine V630
234 am Rande respuit VD38
235 am Rande Contradicere VD38
236 interlinear temptat VD38
237 am Rande investigare VD38
238 sint SG670
239 demun Bcan4
240 spe N442; I83; VD38; Bcan4
241 diffinitum I83
242 am Rande diligentiam VD38
243 operam] operam ut SG670
244 valeatis SG670
245 iure N442; I83; SG670; Bcan4
246 am Rande LXVIIII Bcan4
247 quosdam korr. aus quasdam SG670
248 Mammonam SG670
249 iudaea korr. aus iudae I83
250 audistis korr. aus adistis O93
251 stans] stans bene I83; Bcan4; stans pene SG670
252 aegri I83
253 praevidebat SG670; Bcan4
254 esset V630; VD38
255 annuntiabat V630
256 cuius Bcan4
257 credimus I83; VD38; SG670; Bcan4
258 firmitate SG670
259 enim fehlt V630; etiam korr. aus enim SG670
260 sed ex korr. aus sed Bcan4
261 interlinear go SG670
262 imagines VD38; himagines korr. aus himaginem Bcan4
263 moyse I83; moysi VD38; moyses, interlinear si SG670
264 firmavit korr. aus firmam SG670
265 am Rande preclarum VD38
266 prophetae SG670
267 am Rande cognato propinquo ex communi tribu orto VD38
268 separaretur Bcan4
269 is fehlt SG670
270 Videretur korr. aus Videtur SG670
271 am Rande conveniens VD38
272 novitate I83
273 interlinear s SG670
274 indicant korr. aus indicat O93; iudicantur V630
275 transferenda V630; VD38; SG670
276 am Rande congruentiam VD38
277 am Rande predixisse VD38
278 vaticinatus, interlinear genitivus SG670
279 am Rande adesse VD38
280 afore Bcan4
281 repararentur korr. aus reparentur SG670; Bcan4
282 eum fehlt V630
283 scriptum SG670
284 am Rande non potuerunt VD38
285 spem SG670
286 absentis korr. aus absentes SG670; absentes korr. aus abscentes Bcan4
287 qui de eo korr. aus quid eo V630
288 de eo] deo V630
289 num I83
290 veni VD38
291 creditis V630; credentes I83; VD38; SG670; Bcan4
292 sed et korr. aus sed O93
293 hereditatis I83
294 vigilate korr. aus vilate O93
295 deumque] deum quem Bcan4
296 dominum fehlt VD38
297 criri VD38
298 imitamimi VD38
299 hunc korr. aus huc SG670
300 timete et korr. aus timete O93
301 illi SG670; Bcan4
302 abscens Bcan4
303 eis SG670
304 ob id illis] odibilibus korr. aus odibilis SG670
305 dormiret Bcan4
306 am Rande LXX Bcan4
307 am Rande summo studio VD38
308 proprii korr. aus propria SG670
309 licentiam N442
310 agunt I83
311 am Rande Hic dicit quod sine licentia episcopi nullus in eius parrochia missam celebrare debent VD38
312 quisquam SG670
313 quisquam V630; quisquam, interlinear c SG670
314 Similiter et reliqui populi maiores scilicet et minores per eius licentiam quidquid agendum est agant nec sine eius permissu a sua parrochia abscedant, vel in ea adventantes morari praesumant fehlt I83
315 permisso korr. aus permissu SG670
316 a korr. zu ad VD38
317 sua parrochia abscedant] suam parrochiam accedant VD38
318 porroecia SG670
319 eam SG670
320 am Rande advenientes VD38
321 omnia eius] eius omnia Bcan4
322 am Rande ininterrogato VD38
323 inconsultu Bcan4
324 am Rande Quanta sit pontificalis iussio I83
325 oboediunt korr. aus obodiunt I83
326 domum I83; donum korr. aus domum Bcan4
327 consequuntur V630; I83; SG670; Bcan4
328 iustę Bcan4
329 iustitiae et praecepti korr. aus iustitiae V630
330 oboediunt korr. aus obodiunt I83
331 hi fehlt V630; I83; SG670; Bcan4
332 similis N442; Bcan4
333 praecesserint I83; Bcan4
334 non tam] portam V630
335 omnibus VD38
336 super VD38
337 accendunt korr. aus accedunt Bcan4
338 super N442; SG670; Bcan4
339 autem his korr. aus autem O93
340 resisterit O93; restiterit korr. aus resisterit V630
341 resistit korr. aus resistunt SG670
342 interlinear eius SG670
343 doceamus V630; VD38
344 egerint korr. aus egerunt SG670
345 actibus korr. aus agentis SG670
346 positis, interlinear o SG670
347 et korr. aus e VD38
348 am Rande De missis celebrandis I83
349 propitius VD38
350 proprius iusserit] propriusserit korr. aus proprius O93
351 ab fehlt VD38
352 tenente VD38; SG670
353 civitatem] civitatem ubi SG670
354 fuerit korr. aus fuerat N442
355 haec SG670
356 am Rande LXXI Bcan4
357 impediamus VD38
358 vi I83
359 ut tamquam] vitam quam O93; I83; SG670; vitamque VD38; viamque quam Bcan4
360 iter] interim sumus korr. aus interim SG670
361 abundanti viatico] abundantibus ac SG670
362 repleamus VD38; SG670
363 quo, interlinear a SG670
364 manifestus est korr. aus manifestus V630
365 am Rande approbans VD38
366 esse non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse] esset I83; esse non debeat, de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse] esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regnum Ideo persuadeo primum iustitiam requirandam korr. aus esset requirenda Bcan4
367 esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regno. Idcirco persuadeo primum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam] est si requirentes SG670; esse non debeat de sola nunc eius iustitia requiramus et regnum. Ideo persuadeo primum iustitiam eius esse requirendam, ut per hanc iter agentes et in via positi veritatis verum prophetam korr. aus esset Bcan4
368 regno korr. aus regna V630; regnum Bcan4
369 Ideo VD38; Bcan4
370 curramus korr. aus currentes SG670
371 et I83
372 usi fehlt SG670
373 vitae SG670
374 meruerimus korr. aus meruimus N442; meruimus I83; Bcan4; merebimur SG670
375 quam Bcan4
376 cupimus civitatem] civitatem cupimus Bcan4
377 viam korr. aus vitam N442; vitam V630; vita Bcan4
378 sed Bcan4
379 porta O93; I83; Bcan4
380 propheta I83
381 regnum fehlt V630
382 possint I83
383 vobis V630
384 omnibus diebus] omni die SG670
385 perducat aeternam] ęternam perducat Bcan4
386 hiesus korr. aus hisus Bcan4
387 In] ut in V630
388 introieritis N442; I83; SG670; introieritis korr. aus introietis Bcan4
389 dicite I83: SG670; Bcan4
390 inquit fehlt VD38
391 inquit fuerit] fuerit inquit I83; SG670; Bcan4
392 fuerit ibi filius pacis, veniet super eum pax vestra; si vero non fehlt VD38
393 veniat O93; V630; Bcan4
394 vel de korr. aus vel Bcan4
395 vestris Bcan4
396 am Rande LXXII Bcan4
397 pace I83
398 adquiescet I83
399 eos SG670
400 pugnam VD38; SG670
401 peccata korr. aus peccato VD38
402 et I83; Bcan4
403 ut fehlt VD38; et SG670
404 fit Bcan4
405 mortalitatis O93; N442; I83; Bcan4
406 sollicite SG670
407 ee I83
408 sit I83; Bcan4
409 humanus korr. aus hamanus V630
410 est fehlt V630
411 utique fehlt SG670
412 am Rande dubitat VD38
413 bonum SG670
414 est N442; dee I83
415 am Rande perfecta VD38
416 et fehlt V630
417 am Rande sordidatus VD38
418 am Rande adfirmare VD38
419 am Rande inmerserit contraxerit VD38
420 provocaverit V630; SG670; provocabit VD38
421 eum fehlt V630
422 prudenter korr. aus providenter N442
423 am Rande subplantare subvenire VD38
424 utile fehlt V630
425 aestiment V630; aestiment korr. aus aestimet SG670
426 am Rande frangatur VD38
427 praepositi V630
428 am Rande LXXIII Bcan4
429 am Rande obprobrium VD38
430 am Rande ad sapientiam recedamus VD38
431 et N442; I83; VD38; Bcan4
432 ut videamus eum] eum et videamus korr. aus eum O93
433 errant korr. aus erant VD38
434 nec SG670
435 nec SG670
436 aliena VD38
437 am Rande se invicem commodantur VD38
438 accipere SG670
439 omnia nos korr. aus omnia O93
440 quia V630
441 am Rande Cognoscunt VD38
442 nostris korr. aus nostros V630
443 am Rande conparata VD38
444 collota VD38
445 iudicii korr. aus iudicio O93; iudicii korr. aus iudicia SG670
446 am Rande equalia VD38
447 ęqualis I83
448 invenimus VD38
449 spe O93
450 futuris I83
451 habuerint I83; VD38; Bcan4
452 vera VD38
453 vobis, interlinear n SG670
454 quid korr. aus quod SG670
455 am Rande iudicio VD38
456 repperiatur SG670
457 nos fehlt I83
458 neglegunt audire] neglegenter audiunt SG670
459 surget korr. aus surgit N442; surgit O83
460 condemnavit O93
461 am Rande respuebant VD38
462 predicationem I83
463 Iona hic] sonas VD38
464 eos fehlt Bcan4
465 aquales V630; aequalis korr. aus aequalis N442
466 tantum comparatione] comparatione tantum Bcan4
467 condemnat SG670
468 ut] ut si korr. aus ut SG670
469 errores korr. aus errore I83
470 am Rande maius VD38
471 teneatur] teneatur et korr. aus teneatur SG670
472 nos fehlt I83
473 observantiae korr. aus observantia SG670
474 nisi his] nihil N442; I83
475 his fehlt O93; SG670; Bcan4; qui VD38
476 sibi korr. aus si N442