(deest)
Cf. Don. 36, 3 W. Haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M. Fulvio M’. Glabrione Q. Minucio Valerio aedilibus curulibus. gerunt L. Atilius Praenestinus et L. Ambivius Turpio. Modos fecit Flaccus Claudi filius (!) tibiis paribus dextris vel sinistris. Et est tota Graeca (!). Edita M. Marcello C. Sulpicio consulibus.
Periocha
Sororem falso creditam meretriculae
genere Andriae, Glycerium, vitiat Pamphilus
grauidaque facta dat fidem, uxorem sibi
fore hanc; namque aliam pater ei desponderat,
5gnatam Chremetis, atque ut amorem comperit,
simulat futuras nuptias, cupiens suus
quid haberet animi filius cognoscere.
Davi suasu non repugnat Pamphilus.
sed ex Glycerio natum ut vidit puerulum
10Chremes, recusat nuptias, generum abdicat.
mox filiam Glycerium insperato adgnitam
hanc Pamphilo, aliam dat Charino coniugem.
| (Prologvs) | Byrria Servos |
| Simo Senex | Lesbia Obstetrix |
| Sosia Libertvs | Glycerivm Virgo |
| Davos Servos | Chremes Senex |
| Mysis Ancilla | Crito Senex |
| Pamphilvs Advlescens | Dromo Lorarivs |
| Charinvs Advlescens | (cantor) |
Poeta quom primum animum ad scribendum adpulit,
id sibi negoti credidit solum dari,
populo ut placerent quas fecisset fabulas.
verum aliter evenire multo intellegit;
5nam in prologis scribundis operam abutitur,
non qui argumentum narret sed qui malevoli
veteris poetae maledictis respondeat.
nunc quam rem vitio dent quaeso animum adtendite.
Menander fecit Andriam et Perinthiam.
10qui utramvis recte norit ambas noverit:
non ita dissimili sunt argumento, [s]et tamen
dissimili oratione sunt factae ac stilo.
quae convenere in Andriam ex Perinthia
fatetur transtulisse atque usum pro suis.
15id ĭsti vituperant factum atque in eo disputant
contaminari non decere fabulas.
faciuntne intellegendo ut nil intellegant?
qui quom hunc accusant, Naevium Plautum Ennium
accusant quos hic noster auctores habet,
20quorum aemulari exoptat neglegentiam
potius quam istorum obscuram diligentiam.
de(h)inc ut quiescant porro moneo et desinant
male dicere, malefacta ne noscant sua.
favete, adeste aequo animo et rem cognoscite,
25ut pernoscatis ecquid spe͡i sit relicuom,
posthac quas faciet de integro comoedias,
spectandae an exigendae sint vobis prius.
SI. Vos istaec intro auferte: abite.—Sosia,
ades dum: paucis te volo. SO. dictum puta:
30nempe ut curentur recte haec? SI. immo aliud. SO. quid est
quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius?
SI. nil istac opus est arte ad hanc rem quam paro, 5
sed eis quas semper in te intellexi sitas,
fide et taciturnitate. SO. exspecto quid velis.
35SI. ego postquam te emi, a parvolo ut semper tibi
apud me iusta et clemens fuerit servitus
scis. feci ex servo ut esses libertus mihi, 10
propterea quod servibas liberaliter:
quod habui summum pretium persolvi tibi.
40SO. in memoria habeo. SI. haud muto factum. SO. gaudeo
si tibi quid feci aut facio quod placeat, Simo,
et ĭd gratum fu͡isse advorsum te habeo gratiam. 15
sed hŏc mihi molestumst; nam istaec commemoratio
quasi exprobratiost inmemoris benefici.
45quin tu uno verbo dic quid est quod me velis.
SI. ita faciam. hoc primum in hac re praedico tibi:
quas credis esse has non sunt verae nuptiae. 20
SO. quor simulas igitur? SI. rem omnem a principio audies:
e͡o pacto et gnati vitam et consilium meum
50cognosces et quid facere in hac re te velim.
nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia, ‹et›
†liberius vivendi fuit potestas† (nam antea 25
qui scire posses aut ingenium noscere,
dum aetas metus magister prohibebant? SO. itast.)
55SI. quod plerique omnes faciunt adulescentuli,
ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos
alere aut canes ad venandum aut ad philosophos, 30
horum ille nil egregie praeter cetera
studebat et tamen omnia haec mediocriter.
60gaudebam. SO. non iniuria; nam id arbitror
adprime in vita esse utile, ut nequid nimis.
SI. sic vita erat: facile omnis perferre ac pati; 35
cum quibus erat quomque una îs sese dedere,
e͡orum obsequi studiis, adversus nemini,
65numquam praeponens se illis; ita ŭt facillume
sine ĭnvidia laudem invenias et amicos pares.
SO. sapienter vitam instituit; namque hoc tempore 40
obsequium amicos, veritas odium parit.
SI. interea mulier quaedam abhinc triennium
70ex Andro commigravit huc viciniae,
inopia et cognatorum neglegentia
coacta, egregia forma atque aetate integra. 45
SO. ei, vereor nequid Andria adportet mali!
SI. primo haec pudice vitam parce ac duriter
75agebat, lana ac tela victum quaeritans;
sed postquam amans accessit pretium pollicens
unus et item alter, ita ut ingeniumst omnium 50
hominum ab labore proclive ad lubidinem,
accepit condicionem, de(h)inc quaestum occipit.
80qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium
perduxere illuc, secum ut una esset, meum.
egomet continuo mecum “certe captus est: 55
habet”. observabam mane illorum servolos
venientis aut abeuntis: rogitabam “heus puer,
85dic sodes, quis heri Chrysidem habuit?” nam Andriae
illi id erat nomen. SO. teneo. SI. Phaedrum aut Cliniam
dicebant aut Niceratum; †nam î tres tum simul† 60
amabant. “eho quid Pamphilus?” “quid? symbolam
dedit, cenavit.” gaudebam. item alio die
90quaerebam: comperibam nil ad Pamphilum
quicquam attinere. enĭmvero spectatum satis
putabam et magnum exemplum continentiae; 65
nam qui cum ingeniis conflictatur ei(u)s modi
neque commovetur animus in ea re tamen,
95sciăs posse habere iam ipsum su͡ae vitae modum.
quom id mihi placebat tum uno ore omnes omnia
bona dicere et laudare fortunas meas, 70
qui gnatum haberem tali ingenio praeditum.
quid verbis opus est? hac fama inpulsus Chremes
100ultro ad me venit, unicam gnatam suam
cum dote summa filio uxorem ut daret.
placuit: despondi. hic nuptiis dictust dies. 75
SO. quid obstat quor non verae fiant? SI. audies.
ferme in diebu’ paucis quibus haec acta sunt
105Chrysis vicina haec moritur. SO. o factum bene!
beasti; e͡i metui a Chryside. SI. ibi tum filius
cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens; 80
curabat una funu’; tristis interim,
nonnumquam conlacrumabat. placuit tum id mihi.
110sic cogitabam “hic parvae consuetudinis
causa huiu’ mortem tam fert familiariter:
quid si ipse amasset? quid hĭc mihi faciet patri?” 85
haec ego putabam esse omnia humani ingeni
mansuetique animi officia. quid multis moror?
115egomet quoque eiu’ causa in funus prodeo,
nil suspicans etiam mali. SO. hem quid id est? SI. scies.
ecfertur; imus. interea inter mulieres 90
quae ibi aderant forte unam aspicio adulescentulam
forma . . SO. bona fortasse. SI. et voltu, Sosia,
120adeo modesto, adeo venusto ut nil supra.
quia tum mihi lamentari praeter ceteras
visast et quia erat forma praeter ceteras 95
honesta ac liberali, accedo ad pedisequas,
quae sit rogo: sororem esse aiunt Chrysidis.
125percussit ilico animum. attat hoc illud est,
hinc illae lacrumae, haec illast misericordia.
SO. quam timeo quorsum evadas! SI. funus interim 100
procedit: sequimur; ad sepulcrum venimus;
in ignem inpositast; fletur. interea haec soror
130quam dixi ad flammam accessit inprudentius,
sati’ cum periclo. ibi tum exanimatus Pamphilus
bene dissimulatum amorem et celatum indicat: 105
adcurrit; mediam mulierem complectitur:
“mea Glycerium,” inquit “quid agis? quor te is perditum?”
135tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres,
reiecit se in eum flens quam familiariter!
SO. quid ais? SI. redeo inde iratus atque aegre ferens; 110
nec satis ad obiurgandum causae. diceret
“quid feci? quid commerui aut peccavi, pater?
140quae sese in ignem inicere voluit, prohibui
servavi.” honesta oratiost. SO. recte putas;
nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit, 115
quid facias illi qui dederit damnum aut malum?
SI. venit Chremes postridie ad me clamitans:
145indignum facinu’; comperisse Pamphilum
pro uxore habere hanc peregrinam. ego ĭllud sedulo
negare factum. ille instat factum. denique 120
ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam
neget daturum. SO. non tu ibi gnatum . . ? SI. ne haec quidem
150sati’ vehemens causa ad obiurgandum. SO. qui? cedo.
SI.“tute ipse his rebu’ finem praescripsti, pater:
prope adest quom alieno more vivendumst mihi: 125
sine nunc meo me vivere interea modo.”
SO. qui igitur relictus est obiurgandi locus?
155SI. si propter amorem uxorem nolet ducere:
ea primum ab illo animum advortenda iniuriast;
et nunc id operam do, ut per falsas nuptias 130
vera obiurgandi causa sit, si deneget;
simul sceleratu’ Davo’ siquid consili
160habet, ut consumat nunc quom nil obsint doli;
quem ego credo manibu’ pedibu’que obnixe omnia
facturum, magis id adeo mihi ut incommodet 135
quam ut obsequatur gnato. SO. quapropter? SI. rogas?
mala mens, malus animu’. quem quidem ego si sensero . .
165sed quid opust verbis? sin eveniat quod volo,
in Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes
cui mi expurgandus est: et spero confore. 140
nunc tuŏmst officium has bene ut adsimules nuptias,
perterrefacias Davom, observes filium
170quid agat, quid cŭm ĭllo consili captet. SO. sat est:
curabo. SI. eamu’ nunciam intro: i prae, sequar.
SI. Non dubiumst quin uxorem nolit filius;
ita Davom modo timere sensi, ubi nuptias
futuras esse audivit. sed ĭpse exit foras.
175DA. mirabar hoc si sic abiret et eri semper lenitas
verebar quorsum evaderet. 5
qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo,
numquam quoiquam nostrum verbum fecit neque id aegre tulit.
SI. at nunc faciet neque, ut opinor, sine tuo magno malo.
180DA. id voluit nos sic necopinantis duci falso gaudio,
sperantis iam amoto metu, interoscitantis opprimi, 10
nĕ esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias:
astute. SI. carnufex quae loquitur? DA. erus est neque provideram.
SI. Dave. DA. hem quid est? SI. eho dum ad me. DA. quid hĭc volt? SI. quid ais? DA. qua de re? SI. rogas?
185me͡um gnatum rumor est amare. DA. id populu’ curat scilicet.
SI. hoccin agis an non? DA. ego vero istuc. SI. sed nunc ea me exquirere 15
iniqui patris est; nam quod ant(e)hac fecit nil ad me attinet.
dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suom;
nunc hic di͡es aliam vitam defert, alios mores postulat:
190de(h)inc postulo sive aequomst te oro, Dave, ut redeat iam in viam.
hoc quid sit? omnes quĭ amant graviter sibi dari uxorem ferunt.
DA. ita aiunt. SI. tum siquis magistrum cepit ad eam rem inprobum,
ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque adplicat.
DA. non hercle intellego. SI. non? hem. DA. non: Davo’ sum, non Oedipus.
195SI. nempe ergo aperte vis quae restant me loqui? DA. sane quidem.
SI. si sensero hodie quicquam in his te nuptiis
fallaciae conari quo fiant minus,
aut velle in e͡a re ostendi quam sis callidus,
verberibu’ caesum te in pistrinum, Dave, dedam usque ad necem,
200eă lege atque omine ut, si te inde exemerim, ego pro te molam.
quid, hoc intellexti[n]? an nondum etiam ne hoc quidem? DA. immo callide:
ita aperte ipsam rem modo locutu’s, nil circum itione usus es.
SI. ubivis faciliu’ passu’ sim quam in hac re me deludier.
DA. bona verba, quaeso! SI. inrides? nil me falli’. sed dico tibi:
205ne temere facias; neque tu haud dicas tibi non praedictum: cave!
Enĭmvero, Dave, nil locist segnitiae neque socordiae,
quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis:
quae si non astu providentur, me aut erum pessum dabunt.
nec quid agam certumst, Pamphilumne adiutem an auscultem seni.
210si illum relinquo, ei(u)s vitae timeo; sin opitulor, hui(u)s minas,
quoi verba dare difficilest: primum iam de amore hoc comperit;
me infensu’ servat nequam faciam in nuptiis fallaciam.
si senserit, perii: aut si lubitum fuerit, causam ceperit
quo iure quaque iniuria praecipitem [me] in pistrinum dabit.
215ad haec mala hoc mi accedit etiam: haec Andria,
si[ve] ista uxor sive amicast, gravida e Pamphilost.
audireque e͡orumst operae pretium audaciam
(nam inceptiost amentium, haud amantium):
quidquid peperisset decreverunt tollere.
220et fingunt quandam inter se nunc fallaciam
civem Atticam esse hanc: “fuit olim quidam senex
mercator; navim is fregit apud Andrum insulam;
is obiit mortem.” ibi tum hanc eiectam Chrysidis
patrem recepisse orbam parvam. fabulae!
225miquidem hercle non fit veri simile; atque ipsis commentum placet.
sed Mysis ab ea egreditur. at ego hinc me ad forum ut
conveniam Pamphilum, ne de hac re pater inprudentem opprimat.
Audivi, Archylis, iamdudum: Lesbiam adduci iubes.
sane pol ĭlla temulentast mulier et temeraria
230nec sati’ digna quoi committas primo partu mulierem.
tamen eam adducam? inportunitatem spectate aniculae
quia compotrix eius est. di, date facultatem obsecro
huic pariundi atque illi in aliis potiu’ peccandi locum.
sed quidnam Pamphilum exanimatum video? vereor quid siet.
235opperiar, ut sciam num quid nam haec turba tristitiae adferat.
PA. Hoccinĕst humanum factu aut inceptu? hoccin[est] officium patris?
MY. quid ĭllud est? PA. pro de͡um fidem quid ĕst, si haec non contumeliast?
uxorem decrerat dare sese mi hodie: nonne oportuit
praescisse me ante? nonne priu’ communicatum oportuit?
240 MY. miseram me, quod verbum audio!
PA. quid? Chremes, qui denegarat se commissurum mihi
gnatam su͡am uxorem, id mutavit quia me inmutatum videt?
itane obstinate operam dat ut me a Glycerio miserum abstrahat?
quod si fit pereo funditus.
245adeon hominem esse invenustum aut infelicem quemquam ut ego sum!
pro deum atque hominum fidem!
nullon ego Chremeti’ pacto adfinitatem effugere potero?
quot modis contemptu’ spretu’! facta transacta omnia. hem
repudiatu’ repetor. quăm ŏb rem? nisi si id est quod suspicor:
250aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi potest,
itur ad me. MY. oratio haec me miseram exanimavit metu.
PA. nam quid ego dicam de patre? ah
tantamne rem tam neglegenter agere! praeteriens modo
mi apŭd forum “uxor tibi ducendast, Pamphile, hodie” inquit: “para,
255abĭ domum.” id mihi visust dicere “abĭ cito ac suspende te.”
obstipui. censen me verbum potuisse ullum proloqui? aut
ullam causam, ineptam saltem falsam iniquam? obmutui.
quod si ego rescissem id priu’, quid facerem siquis nunc me roget:
aliquid facerem ut hoc ne facerem. sed nunc quid primum exsequar?
260tot me inpediunt curae, quae meum animum divorsae trahunt:
amŏr, misericordia huiu’, nuptiarum sollicitatio,
tum patri’ pudor, qui me tam leni passus est animo usque adhuc
quae me͡o quomque animo lubitumst facere. e͡ine ego ut ădvorser? ei mihi!
incertumst quid agam. MY. misera timeo “incertum” hoc quorsus accidat.
265sed nunc peropust aut hunc cum ipsa aut de illa aliquid me advorsum hunc loqui:
dum in dubiost animu’, paullo momento huc vel ĭlluc impellitur.
PA. quis hĭc loquitur? Mysis, salve. MY. o salve, Pamphilē. PA. quid agit? MY. rogas?
laborat e dolore atque ex hoc misera sollicitast, diem
quia olim in hunc sunt constitutae nuptiae. tum autem hoc timet,
270ne deseras se. PA. hem egone istuc conari queam?
egŏn propter me illam decipi miseram sinam,
quae mihi suom animum atque omnem vitam credidit,
quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim?
bene et pudice ei(u)s doctum atque eductum sinam
275coactum egestate ingenium inmutarier?
non faciam. MY. haud verear si in te solo sit situm;
sed vĭm ŭt queas ferre. PA. adeon me ignavom putas,
adeon porro ingratum aut inhumanum aut ferum,
ut neque me consuetudo neque amor neque pudor
280commoveat neque commoneat ut servem fidem?
MY. unum hoc scio, hanc meritam esse ut memor esses sui.
PA. memor essem? o Mysis Mysis, etiam nunc mihi
scripta illa dicta sunt in animo Chrysidis
de Glycerio. iam ferme moriens me vocat:
285accessi; vos semotae: nos soli: incipit
“mi Pamphile, huiu’ formam atque aetatem vides,
nec clam te est quăm ĭlli nunc utraeque inutiles
et ad pudĭcitiam et ad rem tutandam sient.
quod ego per hanc te dexteram [oro] et genium tuom,
290per tuăm fidem perque huiu’ solitudinem
te obtestor ne abs te hanc segreges neu deseras.
si te in germani fratri’ dilexi loco
sive haec te solum semper fecit maxumi
seu tibi morigera fuit in rebus omnibus,
295te isti virum do, amicum tutorem patrem;
bona nostra haec tibi permitto et tuăe mando fide[i].”
hanc mi in manum dat; mors continuo ipsam occupat.
accepi: acceptam servabo. MY. ita spero quidem.
PA. sed quor tu abis ab ĭlla? MY. obstetricem accerso. PA. propera. atque audin?
300verbum unum cavĕ de nuptiis, ne ad morbum hoc etiam . . MY. teneo.
CH. Quid ais, Byrria? datŭrne illa Pamphilo hodie nuptum? BY. sic est.
CH. qui scis? BY. apŭd forum modo ĕ Davo audivi. CH. vae misero mihi!
ut animus in spe atque in timore usque ant(e)hac attentus fuit,
ita, postquam adempta spes est, lassu’ cura confectus stupet.
305BY. quaeso edepol, Charine, quoniam non potest id fieri quod vis,
id velis quod possit. CH. nil volo aliud nisi Philumenam. BY. ah
quanto satiust te id dare operam qui istum amorem ex animo amoveas [tuo],
quam id loqui quo mage lubido frustra incendatur tua!
CH. facile omnes quom valemu’ recta consilia aegrotis damus.
310tu si hic sis aliter sentias. BY. age age, ut lubet. CH. sed Pamphilum
video. omnia experiri certumst priu’ quam pereo. BY. quid hic agit?
CH. ipsum hunc orabo, huic supplicabo, amorem huic narrabo meum:
credo impetrabo ut aliquot saltem nuptiis prodat dies:
interea fiet aliquid, spero. BY. id “aliquid” nil est. CH. Byrria,
315quid tibi videtur? adeon ad eum? BY. quidni? si nil impetres,
ut te arbitretur sibi paratum moechum, si illam duxerit.
CH. abĭn hinc in malam rem cum suspicione istac, scelus?
PA. Charinum video. salve. CH. o salve, Pamphile:
ad te advenio spem salutem auxilium consilium expetens.
320PA. neque pol consili locum habeo neque ad auxilium copiam.
sed ĭstuc quidnamst? CH. hodie uxorem ducis? PA. aiunt. CH. Pamphile,
si id facis, hodie postremum me vides. PA. quid ita? CH. ei mihi,
vereor dicere: huic dic quaeso, Byrria. BY. ego dicam. PA. quid est?
BY. sponsam hic tuam amat. PA. nĕ ĭste haud mecum sentit. eho dum dic mihi:
325num quid nam ampliu’ tibi cŭm ĭlla fu͡it, Charine? CH. ah[a], Pamphile,
nil. PA. quam vellem! CH. nunc te per amicitiam et per amorem obsecro,
principio ut ne ducas. PA. dabo equidem operam. CH. sed si id non potest
aut tibi nuptiae hae sunt cordi, PA. cordi! CH. saltem aliquot dies
profer, dum proficiscor aliquo ne videam. PA. audi nunciam:
330ego, Charine, ne utiquam officium liberi esse hominis puto,
quom is nil mereat, postulare id gratiae adponi sibi.
nuptias effugere ego istas malo quam tu adipiscier.
CH. reddidisti animum. PA. nunc siquid potĕs aut tŭ aŭt hic Byrria,
facite fingite invenite efficite qui detur tibi;
335ego id agam mihi qui ne detur. CH. sat habeo. PA. Davom optume
video, quoi(u)s consilio fretu’ sum. CH. at tu hercle haud quicquam mihi,
nisi ea quae nil opu’ sunt scire. fugin hinc? BY. ego vero ac lubens.
DA. Di boni, boni quid porto? sed ubi ĭnveniam Pamphilum,
ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio?
340CH. laetus est nescioquid. PA. nil est: nondum haec rescivit mala.
DA. quem ego nunc credo, si iam audierit sibi paratas nuptias . .
CH. audin tu illum? DA. toto me oppido exanimatum quaerere.
sed ubi quaeram? quo nunc primum intendam? CH. cessas conloqui?
DA. habeo. PA. Dave, ades resiste. DA. quis homost, qui me . . ? o Pamphile,
345te ipsum quaero. eugae, Charine! ambo opportune: vos volo.
PA. Dave, perii. DA. quin tu hoc audi. CH. interii. DA. quid timeas scio.
PA. mea quidem hercle certe in dubio vitast. DA. et quid tu, scio.
PA. nuptiae mi . . DA. etsi scio? PA. hodie . . DA. obtundis, tam etsi intellego?
id paves ne ducas tŭ ĭllam; tŭ aŭtem ut ducas. CH. rem tenes.
350PA. istuc ipsum. DA. atque istuc ipsum nil periclist: me vide.
PA. obsecro te, quam primum hoc me libera miserum metu. DA. em
libero: uxorem tibi non dat iam Chremes. PA. qui scis? DA. scio.
tuo’ pater modo me prehendit: a͡it tibi uxorem dare
hodie, item alia multa quae nunc non est narrandi locus.
355continuo ad te properans percurro ad forum ut dicam haec tibi.
ubi te non invenio ibi escendo in quendam excelsum locum,
circumspicio: nusquam. forte ibi huiu’ video Byrriam;
rogŏ: negat vidisse. mihi molestum; quid agam cogito.
redeunti interea ex ipsa re mi incidit suspicio “hem
360paullulum opsoni; ipsu’ tristis; de inproviso nuptiae:
non cohaerent.” PA. quorsu’ nam istuc? DA. ego me continuo ad Chremem.
quom illo advenio, solitudo ante ostium: iam id gaudeo.
CH. recte dici’. PA. perge. DA. maneo. interea intro ire neminem
video, exire neminem; matronam nullam in aedibus,
365nil ornati, nil tumulti: accessi; intro aspexi. PA. scio:
magnum signum. DA. num videntur convenire haec nuptiis?
PA. non opinor, Dave. DA.“opinor” narras? non recte accipis:
certa res est. etiam puerum inde abiens conveni Chremi:
holera et pisciculos minutos fer[r]e obolo in cenam seni.
370CH. liberatu’ sum hodie, Dave, tua opera. DA. ac nullus quidem.
CH. quid ita? nempe huic prorsus illam non dat. DA. ridiculum caput,
quasi necesse sit, si huic non dat, tĕ ĭllam uxorem ducere,
nisi vides, nisi senis amicos oras ambis. CH. bene mones:
ibo, etsi hercle saepe iam me spes haec frustratast. vale.
375PA. Quid igitur sibi volt pater? quor simulat? DA. ego dicam tibi.
si id suscenseat nunc quia non det tibi uxorem Chremes,
ipsu’ sibi esse iniuriu’ videatur, neque id iniuria,
priu’ quam tu͡om ut sese habeat animum ad nuptias perspexerit:
sed si tu negaris ducere, ibi culpam in te transferet:
380tŭm ĭllae turbae fient. PA. quidvis patiar. DA. pater est, Pamphile:
difficilest. tum haec solast mulier. dictum [ac] factum invenerit
aliquam causam quam ob rem eiciat oppido. PA. eiciat? DA. cito.
PA. cedo igitur quid faciam, Dave? DA. dic te ducturum. PA. hem. DA. quid est?
PA. egŏn dicam? DA. quor non? PA. numquam faciam. DA. ne nega.
385PA. suadere noli. DA. ex e͡a re quid fiat vide.
PA. ut ab illa excludar, hoc concludar. DA. non itast.
nempe hoc sic esse opinor: dicturum patrem
“ducas volo hodie uxorem”; tu “ducam” inquies:
cedo quid iurgabit tecum? hic reddes omnia.
390quae nunc sunt certa [ei] consilia, incerta ut sient
sine ŏmni periclo. nam hoc haud dubiumst quin Chremes
tibi non det gnatam; nec tu e͡a causa minueris
haec quae facis, ne is mutet su͡am sententiam.
patri dic velle, ut, quom velit, tibi iure irasci non queat.
395nam quod tu speres “propulsabo facile uxorem his moribus;
dabĭt nemo”: inveniet inopem potiu’ quam te corrumpi sinat.
sed si te aequo animo ferre accipiet, neglegentem feceris;
aliam otiosu’ quaeret: interea aliquid acciderit boni.
PA. ităn credis? DA. haud dubium id quidemst. PA. vidĕ quo me inducas. DA. quin taces?
400PA. dicam. puerum autem ne resciscat mi esse ex illa cautiost;
nam pollicitus sum suscepturum. DA. o facinus audax! PA. hanc fidem
sibi me obsecravit, qui se sciret non deserturum, ut darem.
DA. curabitur. sed pater adest. cavĕ te esse tristem sentiat.
SI. Reviso quid agant aut quid captent consili.
405DA. hic nunc non dubitat quin te ducturum neges.
venit meditatus alicunde ex solo loco:
orationem sperat invenisse se
qui differat te: proin tu fac apud te ut sies.
PA. modo ŭt possim, Dave! DA. crede inquam hoc mihi, Pamphile,
410numquam hodie tecum commutaturum patrem
unum esse verbum, si te dices ducere.
BY. Eru’ me relictis rebu’ iussit Pamphilum
hodie observare, ut quid ageret de nuptiis
scirem: id propterea nunc hunc venientem sequor.
415ipsum adeo praesto video cum Davo: hoc agam.
SI. utrumque adesse video. DA. em serva. SI. Pamphile.
DA. quasi de inproviso respice ad eum. PA. ehem pater.
DA. probe. SI. hodie uxorem ducas, ut dixi, volo.
BY. nunc nostrae timeo parti quid hĭc respondeat.
420PA. neque ĭstic neque alibi tibi erit usquam in me mora. BY. hem.
DA. obmutuit. BY. quid dixit? SI. facis ut te decet,
quom istuc quod postulo impetro cum gratia.
DA. sum verus? BY. eru’, quantum audio, uxore excidit.
SI. i nunciam intro, ne in mora, quom opu’ sit, sies.
425PA. eo.—BY. nullane in re esse quoiquam homini fidem!
verum illud verbumst, volgo quod dici solet,
omnis sibi malle melius esse quam alteri.
ego illam vidi: virginem forma bona
memini videri: quo aequior sum Pamphilo,
430si se illam in somnis quam illum amplecti maluit.
renuntiabo, ut pro hoc malo mihi det malum.
DA. Hic nunc me credit aliquam sibi fallaciam
portare et ea me hic restitisse gratia.
SI. quid Davo’ narrat? DA. aeque quicquam nunc quidem.
435SI. nilne? hem. DA. nil prorsus. SI. atqui exspectabam quidem.
DA. praeter spem evenit, sentio: hoc male habet virum.
SI. potin es mihi verum dicerē? DA. nil facilius.
SI. nŭm ĭlli molestae quidpiam haec sunt nuptiae
propter hŭiusce hospitai consuetudinem?
440DA. nil hercle; aut, si adeo, biduist aut tridui
haec sollicitudo: nosti? deinde desinet.
etenim ipsu’ secum eam rem reputavit via.
SI. laudo. DA. dum licitumst ei dumque aetas tulit,
amavit; tum id clam: cavit ne umquam infamiae
445ea res sibi esset, ut virum fortem decet.
nunc uxore opus est: animum ad uxorem adpulit.
SI. subtristi’ visus est esse aliquantum mihi.
DA. nil propter hanc rem, sed ĕst quod suscenset tibi.
SI. quidnamst? DA. puerilest. SI. quid id est? DA. nil. SI. quin dic, quid est?
450DA.a͡it nimium parce facere sumptum. SI. mene? DA. te.
“vix” inquit “drachumis est opsonatum decem:
non filio videtur uxorem dare.
quem” inquit “vocabo ad cenam me͡orum aequalium
potissumum nunc?” et, quod dicendum hic siet,
455tu quoque perparce nimium: non laudo. SI. tace.
DA. commovi. SI. ego istaec recte ut fiant videro.
quidnam hoc est rei? quid hĭc volt veterator sibi?
nam si hic malist quicquam, ĕm ĭllic est huic re͡i caput.
MY. Ita pol quidem res est, ut dixti, Lesbia:
460fidelem haud ferme mulieri invenias virum.
SI. ab Andriast ancilla haec. DA. quid narras? ita est.
MY. sed hĭc Pamphilus . . SI. quid dicit? MY. firmavit fidem. SI. hem.
DA. utinam aut hic surdus aut haec muta facta sit!
MY. nam quod peperisset iussit tolli. SI. o Iuppiter,
465quid ego audio? actumst, siquidem haec vera praedicat.
LE. bonum ĭngenium narras adulescentis. MY. optumum
sed sequere me intro, ne in mora illi sis. LE. sequor.—
DA. quod remedium nunc huic malo inveniam? SI. quid hoc?
adeon est demens? ex peregrina? iam scio: ah
470vix tandem sensi stolidu’. DA. quid hĭc sensisse ait?
SI. haec primum adfertur iam mi ab hoc fallacia:
hanc simulant parere, quo Chremetem absterreant.
(GL. intus) Iuno Lucina, fer opem, serva me, obsecro.
SI. hui tam cito? ridiculum: postquam ante ostium
475me audivit stare, adproperat. non sat commode
divisa sunt temporibu’ tibi, Dave, haec. DA. mihin?
SI. num inmemores discipuli? DA. ego quid narres nescio.
SI. hicin me si inparatum in veris nuptiis
adortus esset, quos mihi ludos redderet!
480nunc hui(u)s periclo fit, ego ĭn portu navigo.
LE. Adhuc, Archylis, quae adsolent quaeque oportent
signa esse ad salutem, omnia huic esse video.
nunc primum fac istaec [ut] lavet; post‹e› deinde,
quod iussi dari bibere et quantum imperavi,
485 date; mox ego huc revortor.
per ecastor scitu’ puer est natu’ Pamphilo.
de͡os quaeso ut sit superstes, quandoquidem ipsest ingenio bono,
quomque huic est veritus optumae adulescenti facere iniuriam.—
SI. vel hoc quis [non] credat, qui te norit, abs te esse ortum? DA. quidnam id est?
490SI. non imperabat coram quid opu’ facto esset puerperae,
sed postquam egressast, illis quae sunt intu’ clamat de via
o Dave, itan contemnor abs te? aut itane tandem idoneus
tibi videor esse quem tam aperte fallere incipias dolis?
saltem accurate, ut metui videar certe, si resciverim.
495DA. certe hercle nunc hic se ipsu’ fallit, haud ego. SI. edixin tibi,
interminatu’ sum ne faceres? num veritus? quid re tulit?
credon tibi hoc nunc, peperisse hanc e Pamphilo?
DA. teneo quid erret et quid agam habeo. SI. quid taces?
DA. quid credas? quasi non tibi renuntiata sint haec sic fore.
500SI. mihĭn quisquam? DA. eho ăn tute intellexti [hoc] adsimulariēr? SI. inrideor.
DA. renuntiatumst; nam quĭ ĭstaec tibi incidit suspicio?
SI. qui? quia te noram. DA. quasi tu dicas factum id consilio meo.
SI. certe enĭm scio. DA. non sati’ me pernosti etiam quali’ sim, Simo.
SI. egŏn te? DA. sed siquid tibi narrare occepi, continuo dari
505tibi verba censes. SI. falso! DA. itaque hercle nil iam muttire audeo.
SI. hoc ego scio unum, neminem peperisse hic. DA. intellexti;
sed nilo setius referetur mox huc puer ante ostium.
id ego iam nunc tibi, ere, renuntio futurum, ut sis sciens,
ne tu hoc [mihi] posteriu’ dicas Davi factum consilio aut dolis.
510prorsus a me opinionem hanc tu͡am esse ego amotam volo.
SI. unde id scis? DA. audivi et credo: multa concurrunt simul
qui coniecturam hanc nunc facio. iam prius haec se e Pamphilo
gravidam dixit esse: inventumst falsum. nunc, postquam videt
nuptias domi adparari, missast ancilla ilico
515obstetricem accersitum ad eam et puerum ut adferret simul.
hoc nisi fit, puerum ut tu videas, nil moventur nuptiae.
SI. quid ais? quom intellexeras
id consilium capere, quor non dixti extemplo Pamphilo?
DA. quis igitur eum ab illa abstraxit nisi ego? nam omnes nos quidem
520scimu’ quam misere hanc amarit: nunc sibi uxorem expetit.
postremo id mihi da negoti; tu tamen[i]dem has nuptias
perge facere ita ut facis, et ĭd spero adiuturos deos.
SI. immo abi intro: ibi me opperire et quod parato opus est para.—
non inpulit me haec nunc omnino ut crederem;
525atque haud scio an quae dixit sint vera omnia,
sed parvi pendo: illud mihi multo maxumumst
quod mihi pollicitust ipsu’ gnatu’. nunc Chremem
conveniam, orabo gnato uxorem: si impetro,
quid alias malim quam hodie has fieri nuptias?
530nam gnatu’ quod pollicitust, haud dubiumst mihi, id
si nolit, quin e͡um merito possim cogere.
atque adeo in ipso tempore eccum ipsum obviam.
SI. Iubeo Chremetem . . CH. o te ipsum quaerebam. SI. et ego te. CH. optato advenis.
aliquot me adierunt, ex te auditum qui a͡ibant hodie filiam
535meăm nubere tuŏ gnato; id viso tune an illi insaniant.
SI. ausculta pauca: et quid ego te velim et tu quod quaeris scies.
CH. ausculto: loquere quid velis.
SI. per te de͡os oro et nostram amicitiam, Chreme,
quae incepta a parvis cum aetate adcrevit simul,
540perque unicam gnatam tuam et gnatum meum,
quoi(u)s tibi potestas summa servandi datur,
ut me adiuves in hac re atque ita uti nuptiae
fuerant futurae, fiant. CH. ah ne me obsecra:
quasi hoc te orando a me impetrare oporteat.
545alium esse censes nunc me atque olim quom dabam?
si in remst utrique ut fiant, accersi iube;
sed si ex ea re plus malist quam commodi
utrique, id oro te in commune ut consulas,
quasi si illa tua sit Pamphilique ego sim pater.
550SI. immo ita volo itaque postulo ut fiat, Chreme,
neque postulem abs te ni ipsa res moneat. CH. quid est?
SI. irae sunt inter Glycerium et gnatum. CH. audio.
SI. ita magnae ut sperem posse avelli. CH. fabulae!
SI. profecto sic est. CH. sic hercle ut dicam tibi:
555amantium irae amoris integratiost.
SI. ĕm ĭd te oro ut ante eamu’, dum tempus datur
dumque ei(u)s lubido occlusast contumeliis,
priu’ quam harum scelera et lacrumae confictae dolis
redducunt animum aegrotum ad misericordiam,
560uxorem demu’. spero consuetudine et
coniugio liberali devinctum, Chreme,
de(h)inc facile ex illis sese emersurum malis.
CH. tibi ita hoc videtur; at ego non posse arbitror
neque ĭllum hanc perpetuo habere neque me perpeti.
565SI. qui scis ergo istuc, nisi periclum feceris?
CH. at ĭstuc periclum in filia fieri gravest.
SI. nempe incommoditas denique huc omnis redit
si eveniat, quod di prohibeant, discessio.
at si corrigitur, quot commoditates vide:
570principio amico filium restitueris,
tibi generum firmum et filiae invenies virum.
CH. quid ĭstic? si ita istuc animum induxti esse utile,
nolo tibi ullum commodum in me claudier.
SI. merito te semper maxumi feci, Chreme.
575CH. sed quid ais? SI. quid? CH. qui scis eos nunc discordare inter se?
SI. ipsu’ mihi Davo’, qui intumust e͡orum consiliis, dixit;
et ĭs mihi persuadet nuptias quantum queam ut maturem.
num censes faceret, filium nisi sciret eadem haec velle?
tute adeo iăm ĕius audies verba. [heus] evocate huc Davom.
580atque eccum video ipsum foras exire.
DA. Ad te ibam. SI. quidnamst?
DA. quor uxor non accersitur? iam advesperascit. SI. audin [tu illum]?
ego dudum non nil veritu’ sum, Dave, abs te ne faceres idem
quod volgu’ servorum solet, dolis ut me deluderes
propterea quod amat filiūs. DA. egon istuc facerem? SI. credidi,
585idque adeo metuens vos celavi quod nunc dicam. DA. quid? SI. scies;
nam propemodum habeo iam fidem. DA. tandem cognosti qui siem?
SI. non fuerant nuptiae futurae. DA. quid? non? SI. sed ea gratia
simulavi vos ut pertemptarem. DA. quid ais? SI. sic res est. DA. vide:
numquam istuc quivi ego intellegere. vah consilium callidum!
590SI. hoc audi: ut hinc te intro ire iussi, opportune hic fit mi obviam. DA. hem
numnam perimu’? SI. narro huic quae tu dudum narrasti mihi.
DA. quidnam audio? SI. gnatam ut det oro vixque id exoro. DA. occidi. SI. hem
quid dixtī? DA. optume inquam factum. SI. nunc per hunc nullast mora.
CH. domum modo ibo, ut adparetur dicam, atque huc renuntio.—
595SI. nunc te oro, Dave, quoniam solu’ mi effecisti has nuptias . .
DA. ego vero solu’. SI. corrigerē mihi gnatum porro enitere.
DA. faciam hercle sedulo. SI. potes nunc, dum animus inritatus est.
DA. quiescas. SI. age igitur, ubi nunc est ipsu’? DA. mirum ni domist.
SI. ibo ad eum atque e͡adem haec quae tibi dixi dicam idem illi.—DA. nullu’ sum.
600quid causaest quin hinc in pistrinum recta proficiscar via?
nil est preci loci relictum: iam perturbavi omnia:
erum fefelli; in nuptias conieci erilem filium;
feci hodie ut fierent, insperante hoc atque invito Pamphilo.
ĕm ăstutias! quod si quiessem, nil evenisset mali.
605 sed ĕccum ipsum video: occidi.
utinam mi[hi] esset aliquid hic quo nunc me praecipitem darem!
PA. Vbi ĭllic[e]st scelu’ qui perdidit me? DA. perii. PA. atque hoc confiteor iure
mi obtigisse, quandoquidem tăm iners, tam nulli consili sum.
servon fortunas meas me commisisse futtili!
610ego pretium ob stultitiam fero: sed inultum numquam id auferet.
DA. posthac incolumem sat scio [fore] me, nunc si devito hoc malum.
PA. nam quid ego nunc dicam patri? negabon velle me, modo
qui sum pollicitu’ ducerē? quă aŭdacia id facere audeam?
nec quid nunc me faciam scio. DA. nec mequidem, atque id ago sedulo.
615dicam aliquid me inventurum, ut huic malo aliquam productem moram.
PA. oh[e]! DA. visu’ sum PA. eho dum, bone vir, quid ais? vidĕn me consiliis tuis
miserum inpeditum esse? DA. at iam expediam. PA. expedies? DA. certe, Pamphile.
PA. nempe ut modo. DA. immo meliu’ spero. PA. oh tibi ego ut credam, furcifer?
tu rem inpeditam et perditam restituas? em quo fretu’ sim,
620qui me hodie ex tranquillissuma re coniecisti in nuptias.
an non dixi esse hoc futurum? DA. dixti. PA. quid meritu’s? DA. crucem.
sed sine paullulum ad me redeam: iam aliquid dispiciam. PA. ei mihi,
quom non habeo spatium ut de te sumam supplicium ut volo!
namque hoc tempu’ praecavere mihi me, haud tĕ ŭlcisci sinit.
625 CH. Hoccinĕst credibile aut memorabile,
tanta vecordia innata quoiquam ut siet
ut malis gaudeant atque ex incommodis
alterius sua ut comparent commoda? ah
idnest verum? immo id est genus hominum pessumum in
630denegando modo quîs pudor paullum adest;
post ubi tempu’ promissa iam perfici,
tum coacti necessario se aperiunt,
et timent et tamen res premit denegare;
ibi tum eorum inpudentissuma oratiost
635“quis tŭ es? quis mihi es? quor meam tibi? heus
proxumus sum egomet mihi.”
at tamen “ubi fides?” si roges,
nil pudet hic, ubi opus [est]; illi ubi
638ª nil opust, ibi verentur.
sed quid agam? adeon ad eum et cŭm eo iniuriam hanc expostulem?
640ingeram mala multa? atque aliqui’ dicat “nil promoveris”:
multum: molestu’ certe e͡i fuero atque animo morem gessero.
PA. Charine, et mĕ ĕt tĕ ĭnprudens, nisi quid di respiciunt, perdidi.
CH. itane “inprudens”? tandem inventast causa: solvisti fidem.
PA. quid “tandem”? CH. etiamnunc me ducere istis dictis postulas?
645PA. quid ĭstuc est? CH. postquam me amare dixi, conplacitast tibi.
heu me miserum qui tuom animum ex animo spectavi meo!
PA. falsus es. CH. non tibi sat esse hoc solidum visumst gaudium,
nisi me lactasses amantem et falsa spe produceres?
habeas. PA. habeam? ah nescis quantis in malis vorser miser
650quantasque hic su͡is consiliis mihi conflavit sollicitudines
meu’ carnufex. CH. quid ĭstuc tam mirumst de te si exemplum capit?
PA. haud istuc dicas, si cognoris vel me vel amorem meum.
CH. sciŏ: cum patre altercasti dudum et is nunc propterea tibi
suscenset nec te quivit hodie cogere illam ut duceres.
655PA. immo etiam, quo tu minu’ scis aerumnas meas,
haec nuptiae non adparabantur mihi
nec postulabat nunc quisquam uxorem dare.
CH. sciŏ: tu coactu’ tuă voluntate es. PA. mane:
nondum scis. CH. scio equidem illam ducturum esse te.
660PA. quor me enicas? hoc audi: numquam destitit
instare ut dicerem me ducturum patri;
suadere orare usque adeo donec perpulit.
CH. quis homo istuc? PA. Davo’ . . CH. Davos? PA. interturbat. CH. quăm ŏb rem? PA. nescio;
nisi mihi de͡os sati’ scio fuisse iratos qui auscultaverim.
665CH. factum hoc est, Dave? DA. factŭm. CH. hem quid ais? scelus!
at tibi di dignum factis exitium duint!
eho dic mi, si omnes hunc coniectum in nuptias
inimici vellent, quod nisi hŏc consilium darent?
DA. deceptu’ sum, at non defetigatus. PA. scio.
670DA. hac non successit, alia adoriemur via:
nisi si id putas, quia primo processit parum,
non posse iam ad salutem convorti hoc malum.
PA. immo etiam; nam sati’ credo, si advigilaveris,
ex unis geminas mihi conficies nuptias.
675DA. ego, Pamphile, hoc tibi pro servitio debeo,
conari manibu’ pedibu’ noctesque et dies,
capitis periclum adire, dum prosim tibi;
tuŏmst, siquid praeter spem evenit, mi ignoscere.
parum succedit quod ago; at facio sedulo.
680vel meliu’ tute reperi, me missum face.
PA. cupio: restitue in quem me accepisti locum.
DA. faciam. PA. at iăm hŏc opŭst. DA. em . . sed manĕ; concrepuit a Glycerio ostium.
PA. nil ad te. DA. quaero. PA. hem nuncin demum? DA. at iăm hŏc tibi inventum dabo.
MY. Iam ubi ubi erit, inventum tibi curabo et mecum adductum
685tu͡om Pamphilum: modo tu, anime mi, noli te macerare.
PA. Mysis. MY. quis est? ‹e›hĕm Pamphile, optume mihi te offers. PA. quid ‹id› est?
MY. orare iussit, si se ames, era, iăm ut ăd sese venias:
videre tĕ ait cupere. PA. vah perii: hoc malum integrascit.
sicin mĕ ătque illam opera tua nunc miseros sollicitari[er]!
690nam idcirco accersor nuptias quod mi adparari sensit.
CH. quibu’ quidĕm quam facile potuerat quiesci, si hic quiesset!
DA. age, si hic non insanit satis suă sponte, instiga. MY. atque edepol
ea res est, proptereaque nunc misera in maerorest. PA. Mysis,
per ŏmnis tibi adiuro deos numquam e͡am me deserturum,
695non si capiundos mihi sciam esse inimicos omnis homines.
hanc mi expetivi: contigit; conveniunt mores: valeant
qui inter nos discidium volunt: hanc nisi mors mi adimet nemo.
MY. resipisco. PA. non Apollinis mage verum atque hoc responsumst.
si poterit fieri ut ne pater per me stetisse credat
700quo minus haec fierent nuptiae, volo; sed si id non poterit,
id faciam, in proclivi quod est, per me stetisse ut credat.
quis videor? CH. miser, aeque atque ego. DA. consilium quaero. PA. forti’s!
sciŏ quid conere. DA. hoc ego tibi profecto effectum reddam.
PA. iăm hŏc opus est. DA. quin iam habeo. CH. quid est? DA. huic, non tibĭ habeo, ne erres.
705CH. sat habeo. PA. quid facies? cedo. DA. dies [hic] mi ut sati’ sit vereor
ad agendum: ne vacuom esse me nunc ad narrandum credas:
proinde hinc vos amolimini; nam mi inpedimento estis.
PA. ego hănc visam.—DA. quid tu? quŏ hĭnc te agis? CH. verum vis dicam? DA. immo etiam:
narrationis incipit mi initium. CH. quid me fiet?
710DA. eho tu inpudens, non satis habes quod tibi dieculam addo,
quantum huic promoveo nuptias? CH. Dave, at tamen . . DA. quid ergo?
CH. ut ducam. DA. ridiculum. CH. huc face ad me [ut] venias, siquid poteris.
DA. quid veniam? nil habeo. CH. at tamen, siquid. DA. age veniam. CH. siquid,
domi ero.—DA. tu, Mysis, dum exeo, parumper me opperire hic.
715MY. quapropter? DA. ita factost opus. MY. matura. DA. iăm ĭnquam hic adero.
MY. Nilne esse proprium quoiquam! di vostram fidem!
summum bonum esse erae putabam hunc Pamphilum,
amicum, amatorem, virum in quovis loco
paratum; verum ex e͡o nunc misera quem capit
720laborem! facile hic plus malist quam illic boni.
sed Davos exit. mĭ homo, quid ĭstuc obsecrost?
quo portas puerum? DA. Mysis, nunc opus est tua
mihi ad hanc rem exprompta memoria atque astutia.
MY. quidnam incepturu’s? DA. accipe a me hunc ocius
725atque ante nostram ianuam adpone. MY. obsecro,
humine? DA. ex ara hinc sume verbenas tibi
atque e͡as substerne. MY. quăm ŏb rem id tute non facis?
DA. quia, si forte opu’ sit ad erum iurandum mihi
non adposisse, ut liquido possim. MY. intellego:
730nova nunc religio in te istaec incessit. cedo!
DA. move ocius te, ut quid agam porro intellegas.
pro Iuppiter! MY. quid ĕst? DA. sponsae pater intervenit.
repudio quod consilium primum intenderam.
MY. nesciŏ quid narres. DA. ego quoque hinc ab dextera
735venire me adsimulabo: tŭ ŭt subservias
orationi, ut quomque opu’ sit, verbis vide.
MY. ego quid agas nil intellego; sed siquid est
quod mea opera opu’ sit vobis, [a]ut tu plus vides,
manebo, nequod vostrum remorer commodum.
740CH. Revortor, postquam quae opu’ fuere ad nuptias
gnatae paravi, ut iubeam accersi. sed quid hoc?
puer herclest. mulier, tun posisti hunc? MY. ubi ĭllic est?
CH. non mihi respondes? MY. nusquam est. vae miserae mihi!
reliquit mĕ homo atque abiit. DA. di vostram fidem,
745quid turbaest apŭd forum! quid ĭlli hominum litigant!
tum annona carast. (quid dicam aliud nescio.)
MY. quor tu obsecro hic me solam? DA. hem quaĕ haĕc est fabula?
eho Mysis, puer hic undest? quisve huc attulit?
MY. satĭn sanu’s qui me id rogites? DA. quĕm ego igitur rogem
750qui hic neminem alium videam? CH. miror unde sit.
DA. dictura es quod rogo? MY. au! DA. concede ad dexteram.
MY. deliras: non tute ipse . . ? DA. verbum si mihi
unum praeter quam quod te rogŏ faxis: cave!
male dicis? undest? dic clare. MY. a nobis. DA. hahae!
755mirum vero inpudenter mulier si facit
meretrix! CH. ab Andriast [ancilla] haec, quantum intellego.
DA. adeon videmur vobis esse idonei
in quibu’ sic inludati’? CH. veni in tempore.
DA. propera adeo puerum tollere hinc ab ianua.
760mane: cavĕ quoquam ex istoc excessis loco!
MY. di te eradicent! ita me miseram territas.
DA. tibi ego dico an non? MY. quid vis? DA. at etiam rogas?
cedo, quoium puerum hic adposisti? dic mihi.
MY. tu nescis? DA. mitte id quod scio: dic quod rogo.
765MY. vostri. DA. quoi(u)s nostri? MY. Pamphili. DA. hem quid? Pamphili?
MY. eho ăn non est? CH. recte ego hăs semper fugi nuptias.
DA. o facinus animadvortendum! MY. quid clamitas?
DA. quemne ego heri vidi ad vos adferri vesperi?
MY. ŏ hominem audacem! DA. verum: vidi Cantharam
770suffarcinatam. MY. dis pol habeo gratiam
quom in pariundo aliquot adfuerunt liberae.
DA. nĕ ĭlla illum haud novit quoiu’ causa haec incipit:
“Chremes si positum puerum ante aedis viderit,
su͡am gnatam non dabit”: tanto hercle mage dabit.
775CH. non hercle faciet. DA. nunc adeo, ut tu sis sciens,
nisi puerum tolli’ iăm ego hunc in mediam viam
provolvam teque ibidem pervolvam in luto.
MY. tu pol homo non es sobrius. DA. fallacia
alia aliam trudit: iam susurrari audio
780civem Atticam esse hanc. CH. hem. DA.“coactus legibus
eam ŭxorem ducet.” MY. aŭ ŏbsecro, an non civis est?
CH. iocularium in malum insciens paene incidi.
DA. quis hĭc loquitur? o Chreme, per tempus advenis:
ausculta. CH. audivi iam omnia. DA. an‹ne› haec tu omnia?
785CH. audivi, inquam, a principio. DA. audistin, obsecro? hem
scelera! hanc iam oportet in cruciatum hinc abripi.
hic ĕst ille: non te credas Davom ludere.
MY. me miseram! nil pol falsi dixi, mi senex.
CH. novi omnem rem. est Simo intus? DA. est.—MY. ne me atti[n]gas,
790sceleste. si pol Glycerio non omnia haec . .
DA. eho inepta, nescis quid sit actum? MY. qui sciam?
DA. hic socer est. alio pacto haud poterat fieri
ut sciret haec quae voluimus. MY. praediceres.
DA. paullum interesse censes ex animo omnia,
795ut fert natura, facias an de industria?
CR. In hac habitasse platea dictumst Chrysidem,
quae sese inhoneste optavit parere hic ditias
potius quam honeste in patria pauper viveret:
ei(u)s morte ea ad me lege redierunt bona.
800sed quos perconter video: salvete. MY. obsecro,
quem video? estne hic Crito sobrinu’ Chrysidis?
is est. CR. o Mysis, salve! MY. salvo’ sis, Crito.
CR. itan Chrysis? hem. MY. nos quidĕm pol miseras perdidit.
CR. quid vos? quo pacto hic? satine recte? MY. nosne? sic
805ut quimus, aiunt, quando ut volumu’ non licet.
CR. quid Glycerium? iăm hĭc su͡os parentis repperit?
MY. utinam! CR. an nondum etiam? haud auspicato huc me appuli;
nam pol, si id scissem, numquam huc tetulissem pedem.
semper ĕiu’ dictast esse haec atque habitast soror;
810quaĕ ĭlli(u)s fuere possidet: nunc me hospitem
litis sequi quăm ĭd mihi sit facile atque utile
aliorum exempla commonent. simul arbitror
iam aliquem esse amicum et defensorem e͡i; nam fere
grandi[us]cula iam profectast illinc: clamitent
815me sycophantam, hereditatem persequi
mendicum. tum ipsam despoliare non lubet.
MY. ŏ optume hospes! pol, Crito, antiquom obtines.
CR. duc me ad eam, quando huc veni, ut videam. MY. maxume.
DA. sequăr hos: nolo me in tempore hoc videat senex.
820CH. Sati’ iam sati’, Simo, spectata erga te amicitiast mea;
sati’ pericli incepi adire: orandi iam finem face.
dum studeo obsequi tibi, paene inlusi vitam filiae.
SI. immo enĭm nunc quom maxume abs te postulo atque oro, Chreme,
ut beneficium verbis initum dudum nunc re comprobes.
825CH. vidĕ quam iniquo’ sis prae studio: dŭm id efficias quod lubet,
neque modum benignitati’ neque quid me ores cogitas;
nam si cogites remittas iam me onerare iniuriis.
SI. quibus? CH. at rogitas? perpulisti me ut homini adulescentulo
in alio occupato amore, abhorrenti ab re uxoria,
830filiam ut darem in seditionem atque in ĭncertas nuptias,
eiu’ labore atque eiu’ dolore gnato ut medicarer tuo.
impetrasti: incepi, dum res tetulit. nunc non fert: feras.
illam hinc civem esse aiunt; puer est natu’: nos missos face.
SI. per ego te de͡os oro, ut nĕ ĭllis animum inducas credere,
835quibus id maxume utilest illum esse quam deterrumum.
nuptiarum gratia haec sunt ficta atque incepta omnia.
ubi ea causa quam ob rem haec faciunt erit adempta his, desinent.
CH. erras: cum Davo egomet vidi iurgantem ancillam. SI. scio. CH. at
vero voltu, quom ibi me adesse neuter tum praesenserant.
840SI. credo et id facturas Davo’ dudum praedixit mihi; et
nescio quĭ ‹ĭ›d tibi sum oblitus hodie, ac volui, dicere.
DA. Animo nunciam otioso esse impero. CH. em Davom tibi!
SI. unde egreditur? DA. meŏ praesidio atque hospiti’. SI. quid ĭllud malist?
DA. ego commodiorem hominem adventum tempu’ non vidi. SI. scelus,
845quemnam hic laudat? DA. omni’ res est iam in vado. SI. cesso adloqui?
DA. erus est: quid agam? SI. o salve, bone vir. DA. ehĕm Simo, o noster Chreme,
omnia adparata iam sunt intu’. SI. curasti probe.
DA. ubi voles accerse. SI. bene sane; id enĭmvero hinc nunc abest.
etiam tu hoc respondes quid ĭstic tibi negotist? DA. mihin? SI. ita.
850DA. mihin? SI. tibi ergo. DA. modŏ introii. SI. quasi ego quam dudum rogem.
DA. cum tu͡o gnato una. SI. anne est intu’ Pamphilu’? crucior miser!
eho non tu dixti esse inter eos inimicitias, carnufex?
DA. sunt. SI. quor igitur hic est? CH. quid ĭllum censes? cŭm ĭlla litigat.
DA. ĭmmŏ vero indignum, Chreme, iam facinu’ faxo ex me audies.
855nescioquis senex modo venit, ellum, confidens catus:
quom faciem videas, videtur esse quantivis preti:
tristi’ severitas inest in voltu atque in verbis fides.
SI. quidnam adportat? DA. nil equidem nisi quod ĭllum audivi dicere.
SI. quid ait tandem? DA. Glycerium se scire civem esse Atticam. SI. hem
860Dromŏ, Dromo. DA. quid est? SI. Dromo. DA. audi. SI. verbum si addideris . . ! Dromo.
DA. audi obsecro. DR. quid vis? SI. sublimem intro rape hunc, quantum potest.
DR. quem? SI. Davom. DA. quăm ŏb rem? SI. quia lubet. rape inquam. DA. quid feci? SI. rape.
DA. si quicquam invenies me mentitum, occidito. SI. nil audio.
DR. ego iam te commotum reddam. DA. tamen etsi hoc verumst? SI. tamen.
865cura adservandum vinctum, atque audin? quadrupedem constringito.
age nunciam: ego pol hodie, si vivo, tibi
ostendam erum quid sit pericli fallere,
et ĭlli patrem. CH. ah ne saevi tanto opere. SI. o Chreme,
pietatem gnati! nonne te miseret mei?
870tantum laborem capere ob talem filium!
age Pamphile, exi Pamphile: ecquid te pudet?
PA. Quis me volt? perii, pater est. SI. quid ais, omnium . . ? CH. ah
rem potius ipsam dic ac mitte male loqui.
SI. quasi quicquam in hunc iam graviu’ dici possiet.
875a͡in tandem, civi’ Glyceriumst? PA. ita praedicant.
SI.“ita praedicant”? ŏ ĭngentem confidentiam!
num cogitat quid dicat? num facti piget?
vidĕ num ei(u)s color pudori’ signum usquam indicat.
adeo[n] inpotenti esse animo ut praeter civium
880morem atque legem et su͡i voluntatem patris
tamen hanc habere studeat cum summo probro!
PA. me miserum! SI. hem modŏne id demum sensti, Pamphile?
olim istuc, olim quom ita animum induxti tuom,
quod cuperes aliquo pacto efficiundum tibi,
885e͡odem die istuc verbum vere in te accidit.
sed quid ego? quor me excrucio? quor me macero?
quor meăm senĕctutem huius sollicito amentia?
an ŭt pro hui(u)s peccatis ego supplicium sufferam?
immo habeat, valeat, vivat cŭm ĭlla. PA. mi pater!
890SI. quid “mi pater”? quasi tŭ hŭius indigeas patris.
domus uxor liberi inventi invito patre;
adducti qui illam hinc civem dicant: viceris.
PA. pater, licetne pauca? SI. quid dices mihi? CH. at
tamen, Simo, audi. SI. ego audiam? quid audiam,
895Chremē? CH. at tandem dicat. SI. age dicat, sino.
PA. ego me amare hanc fateor; si id peccarest, fateor id quoque.
tibi, pater, me dedo: quidvis oneris inpone, impera.
vis me uxorem ducere? hanc vis [a]mittere? ut potero feram.
hoc modo te obsecro, ut ne credas a me adlegatum hunc senem:
900sine me expurgem atque illum huc coram adducam. SI. adducas? PA. sine, pater.
CH. aequom postulat: da veniam. PA. sine te hoc exorem. SI. sino.
quidvis cupio dum ne ab hoc me falli comperiar, Chreme.
CH. pro peccato magno paullum supplici satis est patri.
CR. Mitte orare. una harum quaevis causa me ut faciam monet,
905vel tu vel quod verumst vel quod ipsi cupio Glycerio.
CH. Andrium ego Critonem video? certe is ĕst. CR. salvo’ sis, Chreme.
CH. quid tu Athenas insolens? CR. evenit. sed hicinest Simo?
CH. hic. CR. Simo . . SI. men quaeris? eho tu, Glycerium hinc civem esse ais?
CR. tu negas? SI. itane huc paratus advenis? CR. qua re? SI. rogas?
910tune inpune haec facias? tune hic homines adulescentulos
inperitos rerum, eductos libere, in fraudem inlicis?
sollicitando et pollicitando e͡orum animos lactas? CR. sanun es?
SI. ac meretricios amores nuptiis conglutinas?
PA. perii, metuo ut substet hospes. CH. si, Simo, hunc noris satis,
915non ita arbitrere: bonus est hic vir. SI. hic vir sit bonus?
itane adtemperate evenit, hodie in ipsis nuptiis
ut veniret, ant(e)hac numquam? est vero huic credundum, Chreme.
PA. ni metuam patrem, habeo prŏ ĭlla rĕ ĭllum quod moneam probe.
SI. sycophanta. CR. hem. CH. sic, Crito, est hic: mitte. CR. videat qui siet.
920si mihi perget quae volt dicere, ea quae non volt audiet.
ego ĭstaec moveo aut curo? non tu tu͡om malum aequo animo feras!
nam ego quae dico vera an falsa audierim iam sciri potest.
Atticus quidam olim navi fracta ad Andrum eiectus est
et ĭstaec una parva virgo. tŭm ĭlle egens forte adplicat
925primum ad Chrysidis patrem se. SI. fabulam inceptat. CH. sine.
CR. itane vero obturbat? CH. perge. CR. tum—is mihi cognatus fuit
qui e͡um recepit. ibi ego audivi ex illo sese esse Atticum.
is ibi mortuost. CH. ei(u)s nomen? CR. nomen tam cito tibi?
928ª Phania? hem
perii! verum hercle opinor fu͡isse Phaniam; hoc certo scio,
930Rhamnusium se aiebat esse. CH. o Iuppiter! CR. eadem haec, Chreme,
multi alii in Andro tum audi[ve]re. CH. utinam id sit quod spero! eho dic mihi,
quid eam tum? suămne esse aibat? CR. non. CH. quoiam igitur? CR. fratri’ filiam.
CH. certe meast. CR. quid ais? SI. quid tŭ ais? PA. arrige auris, Pamphile!
SI. qui credi’? CH. Phania illic frater meu’ fuit. SI. noram et scio.
935CH. is bellum hinc fugiens meque in Asiam persequens proficiscitur:
tum illam relinquere hic est veritus.† postilla nunc primum audio
quid ĭllo sit factum. PA. vix sum apud me: ita animu’ commotust metu
spe gaudio, mirando tanto tam repentino hoc bono.
SI. nĕ ĭstam multimodis tu͡am inveniri gaudeo. PA. credo, pater.
940CH. at mi unu’ scrupulus etiam restat qui me male habet. PA. dignus es
cum tu͡a religione, odium: nodum in scirpo quaeri’. CR. quid ĭstuc est?
CH. nomen non convenit. CR. fuit hercle huic aliud parvae. CH. quod, Crito?
numquid meministi? CR. id quaero. PA. egon huiu’ memoriam patiar meae
volŭptati obstare, quŏm ego possim in hac re medicari mihi?
945heus, Chreme, quod quaeri’, Pasibulast. CH. ipsa ‹ea›st. CR. east.
PA. ex ipsa miliens audivi. SI. omnis nos gaudere hoc, Chreme,
te credo credere. CH. ita me dĭ ament, credo. PA. quod restat, pater . .
SI. iamdudum res redduxit me ipsa in gratiam. PA. o lepidum patrem!
de uxore, ita ut possedi, nil mutat Chremes? CH. causa optumast;
950nisi quid pater ait aliud. PA. nempe id. SI. scilicet. CH. dos, Pamphile, est
decem talenta. PA. accipio. CH. propero ad filiam. eho mecum, Crito;
nam illam me credo haud nosse.—SI. quor non illam huc transferri iubes?
PA. recte admones: Davo ego ĭstuc dedam iam negoti. SI. non potest.
PA. qui? SI. quia habet aliud magis ex sese et maiu’. PA. quidnam? SI. vinctus est.
955PA. pater, non recte vinctust. SI. haud ita iussi. PA. iubĕ solvi, obsecro.
SI. age fiat. PA. at matura. SI. eo intro. PA. o faustum et felicem diem!
CH. Proviso quid agat Pamphilūs. atque eccum. PA. aliquis fors[itan] me putet
non putare hoc verum, at mihi nunc sic esse hoc verum lubet.
ego de͡orum vitam propterea sempiternam esse arbitror
960quod volŭptates e͡orum propriae sunt; nam mi inmortalitas
partast, si nulla aegritudo huic gaudio intercesserit.
sed quĕm ego mihi potissumum optem, nunc quoĭ haec narrem, dari?
CH. quid ĭllud gaudist? PA. Davom video. nemost quem mallem omnium;
nam hunc scio mea solide solum gavisurum gaudia.
965DA. Pamphilus ubinam hic est? PA. Dave. DA. quis homost? PA. ego sum. DA. o Pamphile.
PA. nescis quid mi obtigerit. DA. certe; sed quid mihi ŏbtigerit scio.
PA. et quidem ego. DA. more hominum evenit ut quod sim nanctus mali
priu’ rescisceres tu quam ego ĭllud quod tibi evenit boni.
PA. Glycerium mea su͡os parentis repperit. DA. factum bene. CH. hem.
970PA. pater amicu’ summu’ nobis. DA. quis? PA. Chremes. DA. narras probe.
PA. nec mora ullast quin eam uxorem ducam. CH. num illic somniat
ea quae vigilans voluit? PA. tum de puero, Dave . . DA. ah desine!
solus est quem diligant di. CH. salvo’ sum si haec vera sunt.
conloquar. PA. quis homost? [o] Charine, in tempore ipso mi advenis.
975CH. bene factum. PA. audisti[n]? CH. omnia. age, me in tu͡is secundis respice.
tuos est nunc Chremes: facturum quae voles scio ĕsse omnia.
PA. memini: atque adeo longumst illum me exspectare dum exeat.
sequere hac me: intus apŭd Glycerium nunc est. tu, Dave, abĭ domum,
propera, accerse hinc qui auferant. em quid stas? quid cessas? DA. eo.
980ne exspecteti’ dum exeant huc: intu’ despondebitur;
intu’ transigetur siquid est quod restet. Cantor. plaudite!
Exitvs Alter Svppositicivs
[recensere]PA. Te expectabam: est de tua re quod agere ego tecum uolo.
operam dedi ne me esse oblitum dicas tuae gnatae alterae:
tibi me opinor inuenisse dignum te atque illa uirum.
CHA. perii, Daue: de meo amore ac uita nunc sors tollitur.
5CHR. non noua istaec mihi condicio est, si uoluissem, Pamphile.
CHA. occidi, Daue. DA. ah, mane. CHA. perii. CHR. id quam ob rem non uolui eloquar:
non idcirco quod eum omnino adfinem mihi nollem, CHA. hem. DA. tace.
CHR. sed amicitia nostra quae est a patribus nostris tradita,
non aliquam partem, sed studui adauctam tradi liberis.
10nunc cum copia ac fortuna utrique ut obsequerer dedit,
detur. PA. bene factum. DA. adi atque age homini gratias.
CHA. salue, Chremes, amicorum meorum omnium
amicissime. quid? mihi non minus est gaudio
me repperisse, ut habitus antehac fui tibi,
15quam mi euenire nunc id quod ego abs te expeto.
CHR. animum, Charine, quo[ad]cumque applicaueris
studium exinde ut erit tute existimaueris.
PA. id ita esse facere coniecturam ex me licet.
alienus abs te tamen quis tu esses noueram.
20CHA. ita res est. CHR. gnatam tibi meam Philumenam
uxorem et dotis sex talenta spondeo.