Ars grammatica

E Wikisource
Jump to navigation Jump to search
EPUB silk icon.svg EPUB  Mobi icon.svg MOBI  Pdf by mimooh.svg PDF  Farm-Fresh file extension rtf.png RTF  Text-txt.svg TXT
Ars grammatica
Saeculo XV

editio: Ars grammatica, 1990. digitalized by Musisque Deoque, 2007; Paola Casciano recensuit
fons: Corpus Corporum



Ars grammatica


§ 1


Aspicis ut medici pueris absinthia dantes
Tingunt cecropio summum cratera liquore
Quominus offendat dulcedine tectus amaror
nam sunt austero plerunque salubria gustu -
Utque lacertosis pelagi dum cerula verrunt 5
Remigibus levat ille canor quicunque laborem
Et se solatur cantando incurvus arator,
Sic mihi grammatice placuit precepta referre
Carmine, mollicule demulcerentur ut aures
Pectoraque haurirent sensus sub melle salubres 10
Nec nihil iccirco simul admiscere nitoris,
Nam nullum fuerit, fuerit nisi carmen amenum.
Imprimis linguam redolens omnino latinam
Fiat ut exemplum preceptor et ipse loquendi:
Doctor enim malus est in quo sua non radiat lex, 15
Quales iam seclis aliquot plerique fuere
Quod libros veterum non evolvere disertos.
Quare agite, o pueri, mecum cantate latine,
Assimilem pani doctrinam hanc esse putantes
Que per se valet et reliquas corroborat escas; 20
Indiga grammatice queque ars est, nullius illa,
Quam qui non norunt vescuntur pulte profecto.
Hunc, pueri, nostra de voce capessite panem
Qui corpus solidum reddat viresque ministret;
Namque legetis adhuc in nullis scripta libellis 25
Multa nisi in nostris quamvis ea Bostar et Aspar
In chartas transferre suas, o dedecus, audent!
Quos mecum ridete, velut cornicula pavi
Si gestet caudam vel se ferat anser olorem.
Id magis ut libeat vobis edico, magistri: 30
Cedite discipulos nunquam (nam verbera brutis,
Verba viris adhibentur, utrique ut discere possint
Si qua fides Marco Fabio graioque Platoni);
Quin aliquid potius verbis superaddite mellis.
Sed prius has epulas, pueri, quam tangere fas sit 35
Vobis fonte manus sunt pulchro ex more lavande,
Hoc est auxilium precibus celeste petendum:
Christe, Deo de patre Deus, de virgine matre
Vir genitus, mundi lux et sapientia solus,
Da magis hanc ut te valeamus nosse per artem. 40
Ut Pater omnipotens hominem cui condidit orbem
Distinxit gemino atque animalia cetera sexu,
Sic duplex genus est quod mas et femina formant
Quisque suum: hic implet gignens, enititur illa,
Nec genus id dici debet quod gignere nescit 45
Nullaque propterea norunt idiomata neutrum,
Neutrum grammatice vix tradit in ulla animante
Namque ex his ipsis constat commune duobus:
Hic atque hec canis, et dubium: grus illa vel ille.
Grai epicena vocant eadem promiscua nostri, 50
Articulo alterutro quotiens signatur utrunque:
Editus ex aquila fertur, non edere vultur.
Nil epicena tamen dubiis differre memento:
Nam grus hec ambos, grus hic complectitur ambos;
Hoc genus auctorum prelarga licentia fecit 55
Dum regale putant nonnunquam rumpere leges.
Sunt substantiva hec quibus adiectiva duorum
Sive trium generum longe differre fatendum:
Quis nam pontificum summorum ita dives itemque
Largus, ita et sapiens et amabilis extitit ut tu? 60
Quin in res anima traduximus ista carentes,
Seu male seu quadam rationis imagine blanda,
Mas aer, mas ignis, aqua est et femina tellus,
Hec tanquam patiantur, agant tanquam illa priora.
Sol tales et luna, sed o locus arduus hic quam! 65
Immoto citius suspectes lumine Phebum.
Neutra loci propria huius sunt; communia sane
Invenies hic multa trium, vix ulla duorum
Paucula, sed dabis prorsus promiscua nulla:
Es grave, mensa tripes, primus vel prima dierum. 70
Hec quia materia est veluti latissima silva
In qua lignorum species dignoscere durum
Deque ipsa dubito satis an <con>ceperit alter,
Danda mihi venia est verbis si pluribus utar;
Et quoniam verum genus ex animalibus ortum est 75
Illorumque homo princeps, hinc exordia sumam:
Que sunt ergo viris imposta vocabula fient,
In quo<d>cumque cadunt elementum, mascula tantum.
Prenomen, nomen, cognomen erat tamen unum:
Prenomen cuiusque suum, ceu Caius et Aulus, 80
Cetera totius gentis communia, quale
Iulius et Cesar prisco de more Quiritum est.
Femineequoque sunt mulierum nomina voces:
Pythias, Eustochium, Thais, Lucretia, Dido.
Agnomen rarum sed idem dixere periti 85
Cognomen: Magnus Pompeius erit tibi testis
Et cui Dotate nomen dos indidit ingens.
Hoc tamen absurde credas aliquando sonare:
Corculum enim hic, hic Delicie, hec Bona Sancta vocantur.
Nec procul his ea que vocitant patronymica Greci: 90
Ovo Tyndarides satus est, sacra Tyndaris ovo.
Nec vero differt nostre natura deorum
Veri quos ignara Dei gens impia finxit,
Cum fuerint homines, non di terraque sepulti;
Scilicet humanos artus habuisse feruntur 95
dicere nec quisquam dubitavit, nemo! - deorum
Ut Mars et Bacchus, Venus et dea, diva Minerva.
Sed que causa fuit fluviis ut numina solis
Mascula - nam potius fons est Arethusa - preessent
Et genere hoc omnes appellarentur ut amnes 100
Cum tales non sint fontes montesque vel urbes?
Ni vetet hoc dici "Styx atra" et cerula Lethe.
Nec deus interdum, nec mas erit -umque tenebit
Finalem apposito duntaxat nomine flumen
Ut "flumen Rhenum aut pluvius describitur arcus". 105
Cum nymphis satyros <quis> silvanosque vetustos
Fecit semideos, tamen hos quandoque repertos
Quidam aiunt sed semiviros mage semiferosque.
Numina non igitur sunt hec dicenda sed illa
Mascula que apparent quod vultu et veste virili 110
Et quod inest sexu plus maiestatis in ipso.
Dicitur unde etiam Deus hic, quasi masculus esset,
Ut Michael, Gabriel: nam sunt <hec> propria; Cherub
Atque Seraph sed qualia sunt centurio, miles.
Cur tamen -in capiunt plurali neutraque fiunt? 115
Quod nec ebreus ait nec grecus, Dalmata novit
Ille ipsos inter Cherubim rite locandos
Demones, angelice cum sint virtutis, et illos
Esse mares dicas Sathan velut et Leviathan.
Tales et ventos avidos, quibus ore receptis 120
Implete memorantur eque partumque tulisse
fabula formosas addit rapuisse puellas -
Atque <a>usos celum manibus laniare gigantes,
Credere si nobis libet unoculosque cyclopas
Centaurosque feros inter quos femina siqua 125
Extitit Antiphate coniunx velut Hylonomeque.
Centaurus commune genus cyclopsque gigasque
Haud erit immerito, prohibet sed Grecia et usus.
Fert Sphingem et geminas sirenas Fama loquaces
Atque has Parthenopen Caralimque fuisse vocatas, 130
Gorgonas, Harpyas, et cetera transeo monstra.
Propria sunt etiam brutorum nomina, qualis
Xanthus, Achillis <equus>, natus genitrice Podarga
"Et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre"
Ora cruentarunt in ero latrantia cervo. 135
Quedam comperies transferri cum genere ipso,
Namque "suam Eunuchum" pro libro Comicus inquit
Et Maro "Centauro magna" de nave loquutus.
Nunc de non propriis que sexu arctantur agendum:
Prima vir et mulier sint nomina, femina masque, 140
Hic pater et mater (modo namque puerpera facta est),
Cur ea non uxor cui tu vir sive maritus?
Tu mihi filius es, tu filia, tu mihi frater
Germanus, germana soror neptisque neposque,
Hic avus, hec avia, hic patruus sed avunculus ille. 145
Sunt amite mihi sex, cum sit matertera nulla;
Cum socru male convenit nurus at socero pax
Cum genero esse solet, glos hec, ego sum tibi levir,
Vitricus unde venit privignusque unde noverca.
Ast ea sunt etatis: anus iam curva senexque 150
Et puer et iuvenis, respondet utrique puella;
Nam iuvenis tantum mas <est>, iunior seniorque,
Ergo bis erravit quicunque iuvencula dixit.
Ast adolescentem magis infantemque fatebor
Communis generis, quod et ipsa minutio pandit. 155
Ingui<ni>s hec pubes est velatura pilorum
hinc pubertatem descendere nemo negarit
Quod, cum iam prodit facies, pubescere fertur -;
Dicitur hinc pubes armata, armata iuventus
Et quondam uxores pubes romana rogavit. 160
Hinc etiam a barba, quam non fert femina, pubes
Seu puber qualis dicatur siqua rubori est
Nullaque, puberibus cesis, occisa notatur.
Sed substantivum nequeas sic dicere semper,
Puberem ut etatem + sive + civilia iura 165
(Discutiant habitu pubertas constet an annis!).
Sunt communis homo <generis> coniunxque parensque,
Nec desunt qui primum horum commune negarint
Quod dicant hominem nigram non scribier usquam;
Et patruelis ut Egypti Danaique propago 170
Quod si non credis consultum consule Gaium.
Nomina dant mores et sors in parte pudenda
Ut meretrix, pelex, ut adulter, adultera, virgo
(Virginitas quamvis sit nuncquoque facta virilis,
Ut mulier proprie, nam sic non virgo vocatur 175
Qui caret uxore; est ergo non femina celebs.
Non substantivum "melius nil celebe vita"
Nempe maris, nec enim celebs tua, femina, vita est! )
Eiusdemque loci sunt <et> matrona, virago
Et spado vel qualis memoratur Sylla, monorchis. 180
De celo quoniam non lapsa est norma loquendi
Iccirco mulieris opus non omne virique
Constat voce sua, ne<c> idest discernere promptum:
Dux, comes et princeps - quos nesciit illa vetustas -
Imperii quoniam sunt nomina, mascula fiunt 185
(Nam regem regina marem iam reddidit olim
Debenturque sue voces uxoribus horum);
Mas erit et miles, si sit dignatio quedam,
Quin eques atque pedes: Rome nam non eques est sed
Equestri Paulina loco <veI> nata pedestri. 190
Numen apud verum mas extitit usque sacerdos
hoc sed apud divos et femina munus obibat -
Huic simile antistes, qui sacris prest faciundis.
Gestabant Salii clipeos, ancilia Martis,
Quo quasi presultor saltavit in agmine primus: 195
Non mage quam flamen, quam consul, femina presul;
At vates etiam permulte sepe fuerunt:
Nam datur humane menti divinitus hec vis.
Preses eras olim Tarpeie, Iuppiter, arcis
Gaudebantque tue, te preside, Pallas, Athene, 200
Quod licet in nostros transferre deosque deasque.
Preses Otho fuit et Drusus, sed Iulia nulla
Nullaque in auguribus posita est matrona Quiritum
Sed nec in auspicibus reperitur aruspicibusque.
Cur caupo caupona facit si cerdo vetatur 205
Id facere et lanio? Cur leno lenaque dicis?
Non manga at mango, species lenonica mango,
Preterea straba et strabo, nam non opera hec sunt.
Mimus habet mimam, cui permanet histrio solus;
Celse, magister eras et eras, Galbina, magistra, 210
Celse sequester eris, necnon Galbina sequestra,
Presbyter est Agathon, cur non <est> presbytera uxor
Ut Greci - nam sunt hec nomina greca - loquuntur?
Iam cur magna latro non predo magna vocetur?
Quare plus probo qui solos dixere latrones 215
Sicut piratas et qui solosquoque fures.
Nec secus est Chloe fur quam <fit> Cornelia pastor,
Quam Glycera <est> fullo quam + corrida + textilis auceps,
Quam pres Dertrudes quam flava Helianor manceps;
Atque vadem liquet esse marem probat hoc tibi Damon. 220
Cur obses commune? an Clelia quod fuit obses?
At quotiens languet Simon fit mulio Galla;
Navita vel remex non rarior Ursula patre
Et que + quotidie non passim + est femina iudex
Quin ovium opilio est obstetrix sepe suarum 225
Tuque cubiclorum pelex, o Crispe, fuisti!
Non igitur quicquid sumus et generis sumus eius.
Esse aiunt pugilem que corpore prevalet amplo,
Non dicas pugilem, ut quidam voluere, pudicam
quam grandis pateat tali ratione fenestra! 230
Ergo sic debes tales exponere voces:
Iudicem agit pugilem ve hec, obstetricem agit ille;
Scriba quidem mulier, si scriptitet, esse videtur
Lixaque, si comportet aquam nobisque ministret
Atque auriga, manu si frena gubernet equorum 235
Stans curru - quid enim interdum non femina tentet!
Namque Camilla fuit, si verum est, miles amazon,
Utraque eques pedes, utraque quin athleta lacena;
Sunt tamen hi tituli nature lege viriles.
Tiro ut germanum proba sit commilito nomen; 240
Sicubi forte forent opera hec muliebria - nam sic
Naso inquit "nova miles eram" - communia dicas.
Par erit his si sit verbum pincerna probatum,
Emptitat ut doceat servos pugnare lanista
Quos gladiatores seve divendat harene. 245
Ipsa ministerium non hoc exerceat uxor,
Scurrarique potest et pangere femina versus
Sed scurram esse viri vitium est, laus esse poetam.
Non opus est vernam esse - hoc est quem serva creavit -
Forsitan et scevam leve cui prevalet actus: 250
Raro verna proba est, proba raro sceva reperta est.
Talia sunt igitur pensanda vocabula nobis
Acriter, articulos in quot descendere possint
Inque quot ascendant doctissimus imperet usus!
Asseclam noli aut collegam dicere parvam, 255
Parvam convivam vix dicere sed tamen ausim.
Multa huiuscemodi velut a fugio venioque
perfuga dic utrum gravius ne an transfuga peccet
Promptius expedies quid convena et advena distent -
Et velut a colo cedoque, ut agricola atque homicida 260
hec opera haud dubie fuerint plerunque virorum -.
Non opus a gigno sunt nomina, ut omnigene di,
Verbigenam Christum veluti genitum <e> patre verbo
Appellare nefas, cum verbum si<t> patris ipse.
Cornicen et tubicen - cornu est tuba tortilis eris - 265
Tibicen et liticen, fidicen - nam quinque feruntur -
Mascula sunt ideo quod in -a muliebria mittunt.
A plico composita et facio paria esse magistris
Demiror placuisse: duplex, triplex, quadruplex sunt
Adiectiva quidem, quoniam subsistere per se 270
Non possunt, dici neque substantiva merentur.
At opifex per se substat, nam dicimus omnes:
Carnificis tetrum est opus, aurificis sed amenum,
Preclarum artificis. Tamen adiectiva licebit
Hec vocites, velut "artifici cura ingenioque" 275
Sed vix aurificem patiar te dicere doctam.
Nec mirum numero voces superare viriles,
Officia atque opera ipsorum sunt plura virorum
Qualia sunt etiam edilis, centurio, censor,
Cetera in -o sive -or finita: decurio, calo 280
(Pseudo compositum est, rectus stulte esse putatur;
Pseudes enim simplex, esto mihi Grecia testis),
Erro, vispillo, mirmillo, quaterno, preco,
Institor, emansor, desertor, sartor, arator.
Rursus qualia sunt in -trix muliebria quin et 285
Feminea, ut tonstrix, "nutrix et sedula", natrix.
Auctorem commune volunt dum signat id ipsum
Quod grece et vix aliunde veniret!
Certe quicquid agat faciat ve quis illius auctor
Ut sceleris + samni + gladii non dicitur actor. 290
Qui pro adiectivo ponunt commune scholarem
Idem qui guerram et treguam dixere fuerunt;
Non tam erraturi si pro mare, quale sodalis
Rivalisque: hic vir collegi est, sive, quod aiunt,
Corporis eiusdem; hic cultor non solus amice 295
(Et procus hic aliquam iusta pro coniuge poscit).
Illa magis communia erunt ut civis, et hostis,
Custos et testis - quem dicunt martyra Grai -
Heres atque comes, princeps, dux, exul et hospes,
Que sunt haud dubie, si ponas nuda, suapte 300
Mascula natura, verum muliebria fiunt
Femineis adiuncta sonis, ut penula cultus
Palliaque illa quidem sunt vestimenta virilis
Sed quibus et mulier, cum vult, permittitur uti.
At duplicis generis sunt certius ista: superstes 305
Et sospes, locuples, dis et cum paupere dives,
Deses, inops, et iners, hebes et reses, inquies, insons,
Que neutris etiam invenias sociata licebit.
Hactenus humana attigimus nunc bruta sequemur:
Ut Deus in binas species animalia, non sic 310
Separat in binas hominum sollertia voces,
Exceptis paucis, certa ratione, quod aut sint
Quottidiana domi aut oculis insignia nostris:
Quottidiana caper sunt et capra sive capella,
Porcus init porcas, verres et scrofa parentes; 315
At sus articulo, quia grecum, aut duplice voce est.
Taure magis vaccas sectere, iuvence iuvencas
Quam vitulus vitulas, agnusquoque corniger agnam.
Bos grece communis, ovis nunc arietis uxor,
Nunc pro utroque epicenum; asina letatur asellus, 320
Gaudet equabus equus, non mulo mula creatur;
Ast aper, ast onager sunt, ast epicena caballus;
Hinnus, equo patre progenitus genitrice rudente,
Tanquam nobiliter plus matre vilis habetur.
Cur autem vervex, maialis, cantherius, bos 325
Mascula sint? constat nomen speciale nec esse!
Aut pecus hec, quadrupes mitis pastore tuente,
Aut pecus hoc, quo grex etiam quandoque notatur.
Sola columba fuit quondam pro coniuge utroque
Et pro silvestri, ut "gemine venere columbe" 330
Fecit, adhuc priscum genus observante palumbo,
Quamvis iure suo Maro, prestantissimus auctor,
Dixerit "aeree quo congessere palumbes",
"Solaque culminibus ferali carmine bubo"
Atque iterum "timidi venient ad pocula dame" 335
Atque "oculis capti talpe" post cetera dicam.
Simia erat tantum, non ullus simius olim
Expertique lupus nostro sunt et lupa damno:
A multis quondam lupus est et femina dictus.
Peioresque lupis coluber sunt atque colubra 340
Cornua cervus habet, caret hoc sed cerva decore
Insignisque leo magis <est> cervice leena;
Est vox greca draco, quidam fecere dracenam.
Rex agis uxores atque intra, galle, sorores,
Non capus amisit nomen quamvis maris usum, 345
Nec minus excellit pavo sed scilicet eius
Quod fera natura est in eadem voce remansit:
Cur primi generis? certe quod amenior est mas.
Forsitan et reliquis, quod fas <est> credere, beluis
Causa subest aliqua ut genus hoc aut illud haberent, 350
Quis tamen hanc novit, nisi forte resurgeret Adam!
Hinc quidam variant, ratio quasi nulla subesset:
Persius hec turdus vult hic alii atque ita turtur.
Formula de reliquis que sunt promiscua detur:
Que vel in -a vel in -e grece, velut ardea, campe, 355
Queque vel in -do vel in -go, sicut hirundo, erugo
Exibunt, vel in -as vel in -es, vulpes ut anasque
Et volucres duntaxat in -ix, ut crassa coturnix,
Articulare sibi deposcunt cuncta secundum,
Cetera sed primum, ut vespertilio et mugil atque 360
Pecten et "argutus magis anser" "olorque canorus"
Et glis atque lepus; nihil ad nos tigris et aspis.