 Liber primus |
Liber tertius  |
I
[recensere]Quisquis adest, faveat: fruges lustramus et agros,
ritus ut a prisco traditus extat avo.
Bacche, veni, dulcisque tuis e cornibus uva
pendeat, et spicis tempora cinge, Ceres.
luce sacra requiescat humus, requiescat arator, 5
et grave suspenso vomere cesset opus.
solvite vincla iugis: nunc ad praesepia debent
plena coronato stare boves capite.
omnia sint operata deo: non audeat ulla
lanificam pensis imposuisse manum. 10
vos quoque abesse procul iubeo, discedat ab aris,
cui tulit hesterna gaudia nocte Venus.
casta placent superis: pura cum veste venite
et manibus puris sumite fontis aquam.
cernite, fulgentes ut eat sacer agnus ad aras 15
vinctaque post olea candida turba comas.
di patrii, purgarnus agros, purgamus agrestes:
vos mala de nostris pellite limitibus,
neu seges eludat messem fallacibus herbis,
neu timeat celeres tardior agna lupos. 20
tunc nitidus plenis confisus rusticus agris
ingeret ardenti grandia ligna foco,
turbaque vernarum, saturi bona signa coloni,
ludet et ex virgis extruet ante casas.
eventura precor: viden ut felicibus extis 25
significet placidos nuntia fibra deos?
nunc mihi fumosos veteris proferte Falernos
consulis et Chio solvite vincla cado.
vina diem celebrent: non festa luce madere
est rubor, errantes et male ferre pedes. 30
sed bene Messallam sua quisque ad pocula dicat,
nomen et absentis singula verba sonent.
gentis Aquitanae celeber Messalla triumphis
et magna intonsis gloria victor avis,
huc ades aspiraque mihi, dum carmine nostro 35
redditur agricolis gratia caelitibus.
rura cano rurisque deos. his vita magistris
desuevit querna pellere glande famem:
illi compositis primum docuere tigillis
exiguam viridi fronde operire domum: 40
illi etiam tauros primi docuisse feruntur
servitium et plaustro supposuisse rotam.
tum victus abiere feri, tum consita pomus,
tum bibit inriguas fertilis hortus aquas,
aurea tum pressos pedibus dedit uva liquores 45
mixtaque securo est sobria lympha mero.
rura ferunt messes, calidi cum sideris aestu
deponit flavas annua terra comas.
rure levis verno flores apis ingerit alveo,
compleat ut dulci sedula melle favos. 50
agricola assiduo primum satiatus aratro
cantavit certo rustica verba pede
et satur arenti primum est modulatus avena
carmen, ut ornatos diceret ante deos,
agricola et minio suffusus, Bacche, rubenti 55
primus inexperta duxit ab arte choros.
huic datus a pleno memorabile munus ovili
dux pecoris curtas auxerat hircus opes.
rure puer verno primum de flore coronam
fecit et antiquis imposuit Laribus. 60
rure etiam teneris curam exhibitura puellis
molle gerit tergo lucida vellus ovis.
hinc et femineus labor est, hinc pensa colusque,
fusus et adposito pollice versat opus:
atque aliqua assiduae textrix operata minervae 65
cantat, et a pulso tela sonat latere.
ipse quoque inter agros interque armenta Cupido
natus et indomitas dicitur inter equas.
illic indocto primum se exercuit arcu:
ei mihi, quam doctas nunc habet ille manus! 70
nec pecudes, velut ante, petit: fixisse puellas
gestit et audaces perdomuisse viros.
hic iuveni detraxit opes, hic dicere iussit
limen ad iratae verba pudenda senem:
hoc duce custodes furtim transgressa iacentes 75
ad iuvenem tenebris sola puella venit
et pedibus praetemptat iter suspensa timore,
explorat caecas cui manus ante vias.
a miseri, quos hic graviter deus urget! at ille
felix, cui placidus leniter adflat Amor. 80
sancte, veni dapibus festis, sed pone sagittas
et procul ardentes hinc precor abde faces.
vos celebrem cantate deum pecorique vocate
voce: palam pecori, clam sibi quisque vocet.
aut etiam sibi quisque palam: nam rurba iocosa 85
obstrepit et Phrygio tibia curva sono.
ludite: iam Nox iungit equos, currumque sequuntur
matris lascivo sidera fulva choro,
postque venit tacitus furvis circumdatus alis
Somnus et incerto Somnia nigra pede. 90
II
[recensere]Dicamus bona verba: venit Natalis ad aras:
quisquis ades, lingua, vir mulierque, fave.
urantur pia tura focis, urantur odores
quos tener e terra divite mittit Arabs.
ipse suos Clenius adsit visurus honores, 5
cui decorent sanctas mollia serta comas.
illius puro destillent tempora nardo,
atque satur libo sit madeatque mero,
annuat et, Cornute, tibi, quodcumque rogabis.
en age (quid cessas? adnuit ille) roga. 10
auguror, uxoris fidos optabis amores:
iam reor hoc ipsos edidicisse deos.
nec tibi malueris, totum quaecumque per orbem
fortis arat valido rusticus arva bove,
nec tibi, gemmarum quidquid felicibus Indis 15
nascitur, Eoi qua maris unda rubet.
vota cadunt: utinam strepitantibus advolet alis
flavaque coniugio vincula portet Amor,
vincula quae maneant semper dum tarda senectus
inducat rugas inficiatque comas. 20
haec veniat, Natalis, avis prolemque ministret,
ludat et ante tuos turba novella pedes.
III
[recensere]Rura meam, Cornute, tenent villaeque puellam:
ferreus est, heu heu, quisquis in urbe manet.
ipsa Venus latos iam nunc migravit in agros,
verbaque aratoris rustica discit Amor.
o ego, cum aspicerem dominam, quam fortiter illic 5
versarem valido pingue bidente solum
agricolaeque modo curvum sectarer aratrum,
dum subigunt steriles arva serenda boves!
nec quererer quod sol graciles exureret artus,
laederet et teneras pussula rupta manus. 10
pavit et Admeti tauros formosus Apollo,
nec cithara intonsae profueruntve comae,
nec potuit curas sanare salubribus herbis:
quidquid erat medicae vicerat artis amor.
ipse deus solitus stabulis expellere vaccas 14
et miscere novo docuisse coagula lacte, 14
lacteus et mixtis obriguisse liquor. 14
tunc fiscella levi detexta est vimine iunci, 15
raraque per nexus est via facta sero.
o quotiens illo vitulum gestante per agros
dicitur occurrens erubuisse soror!
o quotiens ausae, caneret dum valle sub alta,
rumpere mugitu carmina docta boves! 20
saepe duces trepidis petiere oracula rebus,
venit et a templis inrita turba domum:
saepe horrere sacros doluit Latona capillos,
quos admirata est ipsa noverca prius.
quisquis inornatumque caput crinesque solutos 25
aspiceret, Phoebi quaereret ille comam.
Delos ubi nunc, Phoebe, tua est, ubi Delphica Pytho?
nempe Amor in parva te iubet esse casa.
felices olim, Veneri cum fertur aperte
servire aeternos non puduisse deos. 30
fabula nunc ille est: sed cui sua cura puella est,
fabula sit mavult quam sine amore deus.
at tu, quisquis is es, cui tristi fronte Cupido
imperat ut nostra sint tua castra domo
ferrea non venerem sed praedam saecula laudant: 35
praeda tamen multis est operata malis.
praeda feras acies cinxit discordibus armis:
hinc cruor, hinc caedes mors propiorque venit.
praeda vago iussit geminare pericula ponto,
bellica cum dubiis rostra dedit ratibus. 40
praedator cupit immensos obsidere campos,
ut multa innumera iugera pascat ove:
cui lapis externus curae est, urbisque tumultu
portatur validis mille columna iugis,
claudit et indomitum moles mare, lentus ut intra 45
neglegat hibernas piscis adesse minas.
at mihi laeta trahant Samiae convivia testae
fictaque Cumana lubrica terra rota.
heu heu divitibus video gaudere puellas:
iam veniant praedae, si Venus optat opes: 50
ut mea luxuria Nemesis fluat utque per urbem
incedat donis conspicienda meis.
illa gerat vestes tenues, quas femina Coa
texuit, auratas disposuitque vias:
illi sint comites fusci, quos India torret 55
Solis et admotis inficit ignis equis:
illi selectos certent praebere colores
Africa puniceum purpureumque Tyros.
nota loquor: regnum ipse tenet, quem saepe coegit
barbara gypsatos ferre catasta pedes. 60
at tibi, dura seges, Nemesim quae abducis ab urbe,
persolvat nulla semina Terra fide.
et tu, Bacche tener, iucundae consitor uvae,
tu quoque devotos, Bacche, relinque lacus.
haud impune licet formosas tristibus agris 65
abdere: non tanti sunt tua musta, pater.
o valeant fruges, ne sint modo rure puellae:
glans alat et prisco more bibantur aquae.
glans aluit veteres, et passim semper amarunt:
quid nocuit sulcos non habuisse satos? 70
tunc, quibus aspirabat Amor, praebebat aperte
mitis in umbrosa gaudia valle Venus.
nullus erat custos, nulla exclusura dolentes
ianua: si fas est, mos precor ille redi.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
horrida villosa corpora veste tegant. 75
nunc si clausa mea est, si copia rara videndi,
heu miserum, laxam quid iuvat esse togam?
ducite: ad imperium dominae sulcabimus agros:
non ego me vinclis verberibusque nego. 80
IV
[recensere]Hic mihi servitium video dominamque paratam:
iam mihi, libertas illa paterna, vale.
servitium sed triste datur, teneorque catenis,
et numquam misero vincla remittit Amor,
et seu quid merui seu nil peccavimus, urit. 5
uror, io, remove, saeva puella, faces.
o ego ne possim tales sentire dolores,
quam mallem in gelidis montibus esse lapis,
stare vel insanis cautes obnoxia ventis,
naufraga quam uasti tunderet unda maris! 10
nunc et amara dies et noctis amarior umbra est:
omnia nam tristi tempora felle madent.
nec prosunt elegi nec carminis auctor Apollo:
illa cava pretium flagitat usque manu.
ite procul, Musae, si non prodestis amanti: 15
non ego vos, ut sint bella canenda, colo,
nec refero Solisque vias et qualis, ubi orbem
complevit, versis Luna recurrit equis.
ad dominam faciles aditus per carmina quaero:
ite procul, Musae, si nihil ista valent. 20
at mihi per caedem et facinus sunt dona paranda,
ne iaceam clausam flebilis ante domum:
aut rapiam suspensa sacris insignia fanis:
sed Venus ante alios est violanda mihi.
illa malum facinus suadet dominamque rapacem 25
dat mihi: sacrilegas sentiat illa manus.
o pereat quicumque legit viridesque smaragdos
et niveam Tyrio murice tingit ouem.
addit avaritiae causas et Coa puellis
vestis et e Rubro lucida concha mari. 30
haec fecere malas: hinc clavim ianua sensit
et coepit custos liminis esse canis.
sed pretium si grande feras, custodia victa est
nec prohibent claves et canis ipse tacet.
heu quicumque dedit fomlam caelestis avarae, 35
quale bonum multis attulit ille malis!
hinc fletus rixaeque sonant, haec denique causa
fecit ut infamis nunc deus erret Amor.
at tibi, quae pretio victos excludis amantes,
eripiant partas ventus et ignis opes: 40
quin tua tunc iuvenes spectent incendia laeti,
nec quisquam flammae sedulus addat aquam.
seu veniet tibi mors, nec erit qui lugeat ullus
nec qui det maestas munus in exsequias.
at bona quae nec avara fuit, centum licet annos 45
vixerit, ardentem flebitur ante rogum:
atque aliquis senior veteres veneratus amores
annua constructo serta dabit tumulo
et bene discedens dicet placideque quiescas,
terraque securae sit super ossa levis. 50
vera quidem moneo, sed prosunt quid mihi vera?
illius est nobis lege colendus amor.
quin etiam sedes iubeat si vendere avitas,
ite sub imperium sub titulumque, Lares.
quidquid habet Circe, quidquid Medea veneni, 55
quidquid et herbarum Thessala terra gerit,
et quod, ubi indomitis gregibus Venus adflat amores,
hippomanes cupidae stillat ab inguine equae,
si modo me placido videat Nemesis mea vultu,
mille alias herbas misceat illa, bibam. 60
V
[recensere]Phoebe, fave: novus ingreditur tua templa sacerdos:
huc age cum cithara carminibusque veni.
nunc te vocales impellere pollice chordas,
nunc precor ad laudes flectere verba meas.
ipse triumphali devinctus tempora lauro, 5
dum cumulant aras, ad tua sacra veni.
sed nitidus pulcherque veni: nunc indue vestem
sepositam, longas nunc bene pecte comas,
qualem te memorant Saturno rege fugato
victori laudes concinuisse Iovi. 10
tu procul eventura uides, tibi deditus augur
scit bene quid fati prouida cantet avis;
tuque regis sortes, per te praesentit haruspex,
lubrica signavit cum deus exta notis;
te duce Romanos numquam frustrata Sibylla, 15
abdita quae senis fata canit pedibus.
Phoebe, sacras Messalinum sine tangere chartas
vatis, et ipse precor quid canat illa doce.
haec dedit Aeneae sortes, postquam ille parentem
dicitur et raptos sustinuisse Lares 20
nec fore credebat Romam, cum maestus ab alto
Ilion ardentes respiceretque deos.
(Romulus aeternae nondum formaverat urbis
moenia, consorti non habitanda Remo;
sed tunc pascebant herbosa Palatia vaccae 25
et stabant humiles in Iovis arce casae.
lacte madens illic suberat Pan ilicis umbrae
et facta agresti lignea falce Pales,
pendebatque vagi pastoris in arbore votum,
garrula silvestri fistula sacra deo, 30
fistula cui semper decrescit harundinis ordo:
nam calamus cera iungitur usque minor.
at qua Velabri regio patet, ire solebat
exiguus pulsa per vada linter aqua.
illa saepe gregis diti placitura magistro 35
ad iuvenem festa est vecta puella die,
cum qua fecundi redierunt munera ruris,
caseus et niveae candidus agnus ovis.)
Impiger Aenea, volitantis frater Amoris,
Troica qui profugis sacra vehis ratibus, 40
iam tibi Laurentes assignat Iuppiter agros,
iam vocat errantes hospita terra Lares.
illic sanctus eris cum te veneranda Numici
unda deum caelo miserit indigetem.
ecce super fessas volitat Victoria puppes; 45
tandem ad Troianos diva superba venit.
ecce mihi lucent Rutulis incendia castris:
iam tibi praedico, barbare Turne, necem.
ante oculos Laurens castrum murusque Lavini est
Albaque ab Ascanio condita Longa duce. 50
te quoque iam video, Marti placitura sacerdos
Ilia, Vestales deseruisse focos,
concubitusque tuos furtim vittasque iacentes
et cupidi ad ripas arma relicta dei.
carpite nunc, tauri, de septem montibus herbas 55
dum licet: hic magnae iam locus urbis erit.
Roma, tuum nomen terris fatale regendis,
qua sua de caelo prospicit arva Ceres,
quaque patent ortus et qua fluitantibus undis
Solis anhelantes abluit amnis equos. 60
Troia quidem tunc se mirabitur et sibi dicet
vos bene tam longa consuluisse via.
vera cano: sic usque sacras innoxia laurus
vescar, et aeternum sit mihi virginitas.
haec cecinit vates et te sibi, Phoebe, vocavit, 65
iactavit fusas et caput ante comas. —
quidquid Amalthea, quidquid Marpesia dixit
Herophile, Phyto Graia quod admonuit,
quaeque Aniena sacras Tiburs per flumina sortes
portarat sicco pertuleratque sinu — 70
haec fore dixerunt belli mala signa cometen,
multus ut in terras deplueretque lapis.
atque tubas atque arma ferunt strepitantia caelo
audita et lucos praecinuisse fugam:
ipsum etiam Solem defectum lumine vidit 75
iungere pallentes nubilus annus equos:
et simulacra deum lacrimas fudisse tepentes
fataque vocales praemonuisse boves.
haec fuerant olim: sed tu iam mitis, Apollo,
prodigia indomitis merge sub aequoribus, 80
et succensa sacris crepitet bene laurea flammis,
omine quo felix et sacer annus erit.
laurus ubi bona signa dedit, gaudete coloni;
distendet spicis horrea plena Ceres,
oblitus et musto feriet pede rusticus uvas, 85
dolia dum magni deficiantque lacus:
ac madidus baccho sua festa Palilia pastor
concinet: a stabulis tunc procul este lupi.
ille levis stipulae sollemnis potus acervos
accendet, flammas transilietque sacras. 90
et fetus matrona dabit, natusque parenti
oscula comprensis auribus eripiet,
nec taedebit avum parvo advigilare nepoti
balbaque cum puero dicere verba senem.
tunc operata deo pubes discumbet in herba, 95
arboris antiquae qua levis umbra cadit,
aut e veste sua tendent umbracula sertis
vincta, coronatus stabit et ipse calix.
at sibi quisque dapes et festas extruet alte
caespitibus mensas caespitibusque torum. 100
ingeret hic potus iuvenis maledicta puellae,
postmodo quae votis inrita facta uelit:
nam ferus ille suae plorabit sobrius idem
et se iurabit mente fuisse mala.
pace tua pereant arcus pereantque sagittae, 105
Phoebe, modo in terris erret inermis Amor.
ars bona: sed postquam sumpsit sibi tela Cupido,
heu heu quam multis ars dedit ista malum!
et mihi praecipue, iaceo cum saucius annum
et (faveo morbo cum iuvat ipse dolor) 110
usque cano Nemesim, sine qua versus mihi nullus
verba potest iustos aut reperire pedes.
at tu, nam divum servat tutela poetas,
praemoneo, vati parce, puella, sacro,
ut Messalinum celebrem, cum praemia belli 115
ante suos currus oppida victa feret,
ipse gerens laurus: lauro devinctus agresti
miles io magna voce triumphe canet.
tunc Messalla meus pia det spectacula turbae
et plaudat curru praetereunte pater. 120
adnue: sic tibi sint intonsi, Phoebe, capilli,
sic tua perpetuo sit tibi casta soror.
VI
[recensere]Castra Macer sequitur: tenero quid fiet Amori?
sit comes et collo fortiter arma gerat?
et seu longa virum terrae via seu vaga ducent
aequora, cum telis ad latus ire volet?
ure, puer, quaeso, tua qui ferus otia liquit, 5
atque iterum erronem sub tua signa voca.
quod si militibus parces, erit hic quoque miles,
ipse levem galea qui sibi portet aquam.
castra peto, valeatque Venus valeantque puellae:
et mihi sunt vires et mihi laeta tuba est. 10
magna loquor, sed magnifice mihi magna locuto
excutiunt clausae fortia verba fores.
iuravi quotiens rediturum ad limina numquam!
cum bene iuravi, pes tamen ipse redit.
acer Amor, fractas utinam tua tela sagittas, 15
si licet, extinctas aspiciamque faces!
tu miserum torques, tu me mihi dira precari
cogis et insana mente nefanda loqui.
iam mala finissem leto, sed credula vitam
spes fovet et fore cras semper ait melius. 20
spes alit agricolas, spes sulcis credit aratis
semina quae magno faenore reddat ager:
haec laqueo volucres, haec captat harundine pisces,
cum tenues hamos abdidit ante cibus:
spes etiam valida solatur compede vinctum: 25
crura sonant ferro, sed canit inter opus:
spes facilem Nemesim spondet mihi, sed negat illa.
ei mihi, ne vincas, dura puella, deam.
parce, per immatura tuae precor ossa sororis:
sic bene sub tenera parva quiescat humo. 30
illa mihi sancta est, illius dona sepulcro
et madefacta meis serta feram lacrimis,
illius ad tumulum fugiam supplexque sedebo
et mea cum muto fata querar cinere.
non feret usque suum te propter flere clientem: 35
illius ut verbis, sis mihi lenta veto,
ne tibi neglecti mittant mala somnia manes,
maestaque sopitae stet soror ante torum,
qualis ab excelsa praeceps delapsa fenestra
venit ad infernos sanguinolenta lacus. 40
desino, ne dominae luctus renoventur acerbi:
non ego sum tanti, ploret ut illa semel.
nec lacrimis oculos digna est foedare loquaces:
lena nocet nobis, ipsa puella bona est.
lena necat miserum Phryne furtimque tabellas 45
occulto portans itque reditque sinu:
saepe, ego cum dominae dulces a limine duro
agnosco voces, haec negat esse domi:
saepe, ubi nox mihi promissa est, languere puellam
nuntiat aut aliquas extimuisse minas. 50
tunc morior curis, tunc mens mihi perdita fingit,
quisue meam teneat, quot teneatve modis:
tunc tibi, lena, precor diras: satis anxia vivas,
moverit e votis pars quotacumque deos.
| Liber primus |
Liber tertius |